૩. ઉદપાનવગ્ગો

[૨૭૧] ૧. ઉદપાનદૂસકજાતકવણ્ણના

આરઞ્ઞિકસ્સ ઇસિનોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ઉદપાનદૂસકસિઙ્ગાલં આરબ્ભ કથેસિ. એકો કિર સિઙ્ગાલો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પાનીયઉદપાનં ઉચ્ચારપસ્સાવકરણેન દૂસેત્વા પક્કામિ. અથ નં એકદિવસં ઉદપાનસમીપં આગતં સામણેરા લેડ્ડૂહિ પહરિત્વા કિલમેસું, સો તતો પટ્ઠાય તં ઠાનં પુન નિવત્તિત્વાપિ ન ઓલોકેસિ. ભિક્ખૂ તં પવત્તિં ઞત્વા ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, ઉદપાનદૂસકસિઙ્ગાલો કિર સામણેરેહિ કિલમિતકાલતો પટ્ઠાય પુન નિવત્તિત્વાપિ ન ઓલોકેસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ સિઙ્ગાલો ઉદપાનદૂસકોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં ઇદમેવ ઇસિપતનં અયમેવ ઉદપાનો અહોસિ. તદા બોધિસત્તો બારાણસિયં કુલઘરે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ઇસિગણપરિવુતો ઇસિપતને વાસં કપ્પેસિ. તદા એકો સિઙ્ગાલો ઇદમેવ ઉદપાનં દૂસેત્વા પક્કમતિ. અથ નં એકદિવસં તાપસા પરિવારેત્વા ઠિતા એકેનુપાયેન ગહેત્વા બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં આનયિંસુ. બોધિસત્તો સિઙ્ગાલેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૬૧. ‘‘આરઞ્ઞિકસ્સ ઇસિનો, ચિરરત્તતપસ્સિનો;

કિચ્છાકતં ઉદપાનં, કથં સમ્મ અવાહયી’’તિ.

તસ્સત્થો – અરઞ્ઞે વસનતાય આરઞ્ઞિકસ્સ, એસિતગુણત્તા ઇસિનો, ચિરરત્તં તપં નિસ્સાય વુત્થત્તા ચિરરત્તતપસ્સિનો કિચ્છાકતં કિચ્છેન દુક્ખેન નિપ્ફાદિતં ઉદપાનં કથં કિમત્થાય સમ્મ સિઙ્ગાલ, ત્વં અવાહયિ મુત્તકરીસેન અજ્ઝોત્થરિ દૂસેસિ, તં વા મુત્તકરીસં એત્થ અવાહયિ પાતેસીતિ.

તં સુત્વા સિઙ્ગાલો દુતિયં ગાથમાહ –

૬૨. ‘‘એસ ધમ્મો સિઙ્ગાલાનં, યં પિત્વા ઓહદામસે;

પિતુપિતામહં ધમ્મો, ન તં ઉજ્ઝાતુમરહસી’’તિ.

તત્થ એસ ધમ્મોતિ એસ સભાવો. યં પિત્વા ઓહદામસેતિ, સમ્મ, યં મયં યત્થ પાનીયં પિવામ, તમેવ ઊહદામપિ ઓમુત્તેમપિ, એસ અમ્હાકં સિઙ્ગાલાનં ધમ્મોતિ દસ્સેતિ. પિતુપિતામહન્તિ પિતૂનઞ્ચ પિતામહાનઞ્ચ નો એસ ધમ્મો. ન તં ઉજ્ઝાતુમરહસીતિ તં અમ્હાકં પવેણિઆગતં ધમ્મં સભાવં ત્વં ઉજ્ઝાતું ન અરહસિ, ન યુત્તં તે એત્થ કુજ્ઝિતુન્તિ.

અથસ્સ બોધિસત્તો તતિયં ગાથમાહ –

૬૩. ‘‘યેસં વો એદિસો ધમ્મો, અધમ્મો પન કીદિસો;

મા વો ધમ્મં અધમ્મં વા, અદ્દસામ કુદાચન’’ન્તિ.

તત્થ મા વોતિ તુમ્હાકં ધમ્મં વા અધમ્મં વા ન મયં કદાચિ અદ્દસામાતિ.

એવં બોધિસત્તો તસ્સ ઓવાદં દત્વા ‘‘મા પુન આગચ્છા’’તિ આહ. સો તતો પટ્ઠાય પુન નિવત્તિત્વાપિ ન ઓલોકેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ઉદપાનદૂસકો અયમેવ સિઙ્ગાલો અહોસિ, ગણસત્થા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ઉદપાનદૂસકજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૨૭૨] ૨. બ્યગ્ઘજાતકવણ્ણના

યેન મિત્તેન સંસગ્ગાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોકાલિકં આરબ્ભ કથેસિ. કોકાલિકવત્થુ તેરસકનિપાતે તક્કારિયજાતકે (જા. ૧.૧૩.૧૦૪ આદયો) આવિભવિસ્સતિ. કોકાલિકો પન ‘‘સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને ગહેત્વા આગમિસ્સામી’’તિ કોકાલિકરટ્ઠતો જેતવનં આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા થેરે ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘આવુસો, કોકાલિકરટ્ઠવાસિનો મનુસ્સા તુમ્હે પક્કોસન્તિ, એથ ગચ્છામા’’તિ આહ. ‘‘ગચ્છ ત્વં, આવુસો, ન મયં આગચ્છામા’’તિ. સો થેરેહિ પટિક્ખિત્તો સયમેવ અગમાસિ. અથ ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, કોકાલિકો સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનેહિ સહાપિ વિનાપિ વત્તિતું ન સક્કોતિ, સંયોગમ્પિ ન સહતિ, વિયોગમ્પિ ન સહતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ કોકાલિકો સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનેહિ નેવ સહ, ન વિના વત્તિતું સક્કોતી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અઞ્ઞતરસ્મિં અરઞ્ઞાયતને રુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ વિમાનતો અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં વનપ્પતિજેટ્ઠકે અઞ્ઞા રુક્ખદેવતા વસતિ. તસ્મિં વનસણ્ડે સીહો ચ બ્યગ્ઘો ચ વસન્તિ. તેસં ભયેન કોચિ તત્થ ન ખેત્તં કરોતિ, ન રુક્ખં છિન્દતિ, નિવત્તિત્વા ઓલોકેતું સમત્થો નામ નત્થિ. તે પન સીહબ્યગ્ઘા નાનપ્પકારે મિગે વધિત્વા ખાદન્તિ, ખાદિતાવસેસં તત્થેવ પહાય ગચ્છન્તિ. તેન સો વનસણ્ડો અસુચિકુણપગન્ધો હોતિ. અથ ઇતરા રુક્ખદેવતા અન્ધબાલા કારણાકારણં અજાનમાના એકદિવસં બોધિસત્તં આહ – ‘‘સમ્મ, એતે નો સીહબ્યગ્ઘે નિસ્સાય વનસણ્ડો અસુચિકુણપગન્ધો જાતો, અહં એતે પલાપેમી’’તિ. બોધિસત્તો ‘‘સમ્મ, ઇમે દ્વે નિસ્સાય અમ્હાકં વિમાનાનિ રક્ખિયન્તિ, એતેસુ પલાયન્તેસુ વિમાનાનિ નો વિનસ્સિસ્સન્તિ, સીહબ્યગ્ઘાનં પદં અપસ્સન્તા મનુસ્સા સબ્બં વનં છિન્દિત્વા એકઙ્ગણં કત્વા ખેત્તાનિ કરિસ્સન્તિ, મા તે એવં રુચ્ચી’’તિ વત્વા પુરિમા દ્વે ગાથા અવોચ –

૬૪. ‘‘યેન મિત્તેન સંસગ્ગા, યોગક્ખેમો વિહિય્યતિ;

પુબ્બેવજ્ઝાભવં તસ્સ, રક્ખે અક્ખીવ પણ્ડિતો.

૬૫. ‘‘યેન મિત્તેન સંસગ્ગા, યોગક્ખેમો પવડ્ઢતિ;

કરેય્યત્તસમં વુત્તિં, સબ્બકિચ્ચેસુ પણ્ડિતો’’તિ.

તત્થ યેન મિત્તેન સંસગ્ગાતિ યેન પાપમિત્તેન સદ્ધિં સંસગ્ગહેતુ સંસગ્ગકારણા, યેન સદ્ધિં દસ્સનસંસગ્ગો સવનસંસગ્ગો કાયસંસગ્ગો સમુલ્લપનસંસગ્ગો પરિભોગસંસગ્ગોતિ ઇમસ્સ પઞ્ચવિધસ્સ સંસગ્ગસ્સ કતત્તાતિ અત્થો. યોગક્ખેમોતિ કાયચિત્તસુખં. તઞ્હિ દુક્ખયોગતો ખેમત્તા ઇધ યોગક્ખેમોતિ અધિપ્પેતં. વિહિય્યતીતિ પરિહાયતિ. પુબ્બેવજ્ઝાભવં તસ્સ, રક્ખે અક્ખીવ પણ્ડિતોતિ તસ્સ પાપમિત્તસ્સ અજ્ઝાભવં તેન અભિભવિતબ્બં અત્તનો લાભયસજીવિતં, યથા નં સો ન અજ્ઝાભવતિ, તથા પઠમતરમેવ અત્તનો અક્ખી વિય પણ્ડિતો પુરિસો રક્ખેય્ય.

દુતિયગાથાય યેનાતિ યેન કલ્યાણમિત્તેન સહ સંસગ્ગકારણા. યોગક્ખેમો પવડ્ઢતીતિ કાયચિત્તસુખં વડ્ઢતિ. કરેય્યત્તસમં વુત્તિન્તિ તસ્સ કલ્યાણમિત્તસ્સ સબ્બકિચ્ચેસુ પણ્ડિતો પુરિસો યથા અત્તનો જીવિતવુત્તિઞ્ચ ઉપભોગપરિભોગવુત્તિઞ્ચ કરોતિ, એવમેતં સબ્બં કરેય્ય, અધિકમ્પિ કરેય્ય, હીનં પન ન કરેય્યાતિ.

એવં બોધિસત્તેન કારણે કથિતેપિ સા બાલદેવતા અનુપધારેત્વા એકદિવસં ભેરવરૂપારમ્મણં દસ્સેત્વા તે સીહબ્યગ્ઘે પલાપેસિ. મનુસ્સા તેસં પદવલઞ્જં અદિસ્વા ‘‘સીહબ્યગ્ઘા અઞ્ઞં વનસણ્ડં ગતા’’તિ ઞત્વા વનસણ્ડસ્સ એકપસ્સં છિન્દિંસુ. દેવતા બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘અહં, સમ્મ, તવ વચનં અકત્વા તે પલાપેસિં, ઇદાનિ તેસં ગતભાવં ઞત્વા મનુસ્સા વનસણ્ડં છિન્દન્તિ, કિં નુ ખો કાતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ‘‘ઇદાનિ તે અસુકવનસણ્ડે નામ વસન્તિ, ગન્ત્વા તે આનેહી’’તિ વુત્તા તત્થ ગન્ત્વા તેસં પુરતો ઠત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ તતિયં ગાથમાહ –

૬૬. ‘‘એથ બ્યગ્ઘા નિવત્તવ્હો, પચ્ચુપેથ મહાવનં;

મા વનં છિન્દિ નિબ્યગ્ઘં, બ્યગ્ઘા માહેસુ નિબ્બના’’તિ.

તત્થ બ્યગ્ઘાતિ ઉભોપિ તે બ્યગ્ઘનામેનેવાલપન્તી આહ. નિવત્તવ્હોતિ નિવત્તથ. પચ્ચુપેથ મહાવનન્તિ તં મહાવનં પચ્ચુપેથ પુન ઉપગચ્છથ, અયમેવ વા પાઠો. મા વનં છિન્દિ નિબ્યગ્ઘન્તિ અમ્હાકં વસનકવનસણ્ડં ઇદાનિ તુમ્હાકં અભાવેન નિબ્યગ્ઘં મનુસ્સા મા છિન્દિંસુ. બ્યગ્ઘા માહેસુ નિબ્બનાતિ તુમ્હાદિસા ચ બ્યગ્ઘરાજાનો અત્તનો વસનટ્ઠાના પલાયિતત્તા નિબ્બના વસનટ્ઠાનભૂતેન વનેન વિરહિતા મા અહેસું. તે એવં તાય દેવતાય યાચિયમાનાપિ ‘‘ગચ્છ ત્વં, ન મયં આગમિસ્સામા’’તિ પટિક્ખિપિંસુયેવ. દેવતા એકિકાવ વનસણ્ડં પચ્ચાગઞ્છિ. મનુસ્સાપિ કતિપાહેનેવ સબ્બં વનં છિન્દિત્વા ખેત્તાનિ કરિત્વા કસિકમ્મં કરિંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા અપણ્ડિતા દેવતા કોકાલિકો અહોસિ, સીહો સારિપુત્તો, બ્યગ્ઘો મોગ્ગલ્લાનો, પણ્ડિતદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

બ્યગ્ઘજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૨૭૩] ૩. કચ્છપજાતકવણ્ણના

કો નુ ઉદ્ધિતભત્તોવાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસલરાજસ્સ દ્વિન્નં મહામત્તાનં કલહવૂપસમનં આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ દુકનિપાતે કથિતમેવ.

અતીતે પન બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા કામે પહાય ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તપદેસે ગઙ્ગાતીરે અસ્સમપદં માપેત્વા તત્થ અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા ઝાનકીળં કીળન્તો વાસં કપ્પેસિ. ઇમસ્મિં કિર જાતકે બોધિસત્તો પરમમજ્ઝત્તો અહોસિ, ઉપેક્ખાપારમિં પૂરેસિ. તસ્સ પણ્ણસાલદ્વારે નિસિન્નસ્સ એકો પગબ્ભો દુસ્સીલો મક્કટો આગન્ત્વા કણ્ણસોતેસુ અઙ્ગજાતેન સલાકપવેસનકમ્મં કરોતિ, બોધિસત્તો અવારેત્વા મજ્ઝત્તો હુત્વા નિસીદતિયેવ. અથેકદિવસં એકો કચ્છપો ઉદકા ઉત્તરિત્વા ગઙ્ગાતીરે મુખં વિવરિત્વા આતપં તપ્પન્તો નિદ્દાયતિ. તં દિસ્વા સો લોલવાનરો તસ્સ મુખે સલાકપવેસનકમ્મં અકાસિ. અથસ્સ કચ્છપો પબુજ્ઝિત્વા અઙ્ગજાતં સમુગ્ગે પક્ખિપન્તો વિય ડંસિ, બલવવેદના ઉપ્પજ્જિ. વેદનં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો ‘‘કો નુ ખો મં ઇમમ્હા દુક્ખા મોચેય્ય, કસ્સ સન્તિકં ગચ્છામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અઞ્ઞો મં ઇમમ્હા દુક્ખા મોચેતું સમત્થો નત્થિ અઞ્ઞત્ર તાપસેન, તસ્સેવ સન્તિકં મયા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ કચ્છપં દ્વીહિ હત્થેહિ ઉક્ખિપિત્વા બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. બોધિસત્તો તેન દુસ્સીલમક્કટેન સદ્ધિં દવં કરોન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૬૭. ‘‘કો નુ ઉદ્ધિતભત્તોવ, પૂરહત્થોવ બ્રાહ્મણો;

કહં નુ ભિક્ખં અચરિ, કં સદ્ધં ઉપસઙ્કમી’’તિ.

તત્થ કો નુ ઉદ્ધિતભત્તોવાતિ કો નુ એસ વડ્ઢિતભત્તો વિય, એકં વડ્ઢિતભત્તં ભત્તપૂરપાતિં હત્થેહિ ગહેત્વા વિય કો નુ એસો આગચ્છતીતિ અત્થો. પૂરહત્થોવ બ્રાહ્મણોતિ કત્તિકમાસે વાચનકં લભિત્વા પૂરહત્થો બ્રાહ્મણો વિય ચ કો નુ ખો એસોતિ વાનરં સન્ધાય વદતિ. કહં નુ ભિક્ખં અચરીતિ, ભો વાનર, કસ્મિં પદેસે અજ્જ ત્વં ભિક્ખં અચરિ. કં સદ્ધં ઉપસઙ્કમીતિ કતરં નામ પુબ્બપેતે ઉદ્દિસ્સ કતં સદ્ધભત્તં, કતરં વા સદ્ધં પુગ્ગલં ત્વં ઉપસઙ્કમિ, કુતો તે અયં દેય્યધમ્મો લદ્ધોતિ દીપેતિ.

તં સુત્વા દુસ્સીલવાનરો દુતિયં ગાથમાહ –

૬૮. ‘‘અહં કપિસ્મિ દુમ્મેધો, અનામાસાનિ આમસિં;

ત્વં મં મોચય ભદ્દં તે, મુત્તો ગચ્છેય્ય પબ્બત’’ન્તિ.

તત્થ અહં કપિસ્મિ દુમ્મેધોતિ ભદ્દં તે અહં અસ્મિ દુમ્મેધો ચપલચિત્તો મક્કટો. અનામાસાનિ આમસિન્તિ અનામસિતબ્બટ્ઠાનાનિ આમસિં. ત્વં મં મોચય ભદ્દં તેતિ ત્વં દયાલુ અનુકમ્પકો મં ઇમમ્હા દુક્ખા મોચેહિ, ભદ્દં તે હોતુ. મુત્તો ગચ્છેય્ય પબ્બતન્તિ સોહં તવાનુભાવેન ઇમમ્હા બ્યસના મુત્તો પબ્બતમેવ ગચ્છેય્યં, ન તે પુન ચક્ખુપથે અત્તાનં દસ્સેય્યન્તિ.

બોધિસત્તો તસ્મિં કારુઞ્ઞેન કચ્છપેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો તતિયં ગાથમાહ –

૬૯. ‘‘કચ્છપા કસ્સપા હોન્તિ, કોણ્ડઞ્ઞા હોન્તિ મક્કટા;

મુઞ્ચ કસ્સપ કોણ્ડઞ્ઞં, કતં મેથુનકં તયા’’તિ.

તસ્સત્થો – કચ્છપા નામ કસ્સપગોત્તા હોન્તિ, મક્કટા કોણ્ડઞ્ઞગોત્તા, કસ્સપકોણ્ડઞ્ઞાનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં આવાહવિવાહસમ્બન્ધો અત્થિ. અદ્ધા તયિદં લોલેન દુસ્સીલમક્કટેન તયા સદ્ધિં, તયા ચ દુસ્સીલેન ઇમિના મક્કટેન સદ્ધિં ગોત્તસદિસતાસઙ્ખાતસ્સ મેથુનધમ્મસ્સ અનુચ્છવિકં દુસ્સીલ્યકમ્મસઙ્ખાતમ્પિ મેથુનકં કતં, તસ્મા મુઞ્ચ, કસ્સપ, કોણ્ડઞ્ઞન્તિ.

કચ્છપો બોધિસત્તસ્સ વચનં સુત્વા કારણેન પસન્નો વાનરસ્સ અઙ્ગજાતં મુઞ્ચિ. મક્કટો મુત્તમત્તોવ બોધિસત્તં વન્દિત્વા પલાતો, પુન તં ઠાનં નિવત્તિત્વાપિ ન ઓલોકેસિ. કચ્છપોપિ બોધિસત્તં વન્દિત્વા સકટ્ઠાનમેવ ગતો. બોધિસત્તોપિ અપરિહીનજ્ઝાનો બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કચ્છપવાનરા દ્વે મહામત્તા અહેસું, તાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કચ્છપજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૨૭૪] ૪. લોલજાતકવણ્ણના

કાયં બલાકા સિખિનીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં લોલભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ ધમ્મસભં આનીતં સત્થા ‘‘ન ત્વં ભિક્ખુ ઇદાનેવ લોલો, પુબ્બેપિ લોલોયેવ, લોલતાયેવ ચ જીવિતક્ખયં પત્તો, તં નિસ્સાય પોરાણકપણ્ડિતાપિ અત્તનો વસનટ્ઠાના પરિબાહિરા અહેસુ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બારાણસિસેટ્ઠિનો મહાનસે ભત્તકારકો પુઞ્ઞત્થાય નીળપચ્છિં ઠપેસિ. તદા બોધિસત્તો પારાવતયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા તત્થ વાસં કપ્પેસિ. અથેકો લોલકાકો મહાનસમત્થકેન ગચ્છન્તો નાનપ્પકારં મચ્છમંસવિકતિં દિસ્વા પિપાસાભિભૂતો ‘‘કં નુ ખો નિસ્સાય સક્કા ભવેય્યં ઓકાસં લદ્ધુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા બોધિસત્તં દિસ્વા ‘‘ઇમં નિસ્સાય સક્કા’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા તસ્સ ગોચરાય અરઞ્ઞગમનકાલે પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘મયં ખો, કાક, અઞ્ઞગોચરા, ત્વમ્પિ અઞ્ઞગોચરો, કિં નુ ખો મં અનુબન્ધસી’’તિ આહ. ‘‘તુમ્હાકં, સામિ, કિરિયા મય્હં રુચ્ચતિ, અહમ્પિ તુમ્હેહિ સમાનગોચરો હુત્વા તુમ્હે ઉપટ્ઠાતું ઇચ્છામી’’તિ. બોધિસત્તો સમ્પટિચ્છિ. સો તેન સદ્ધિં ગોચરભૂમિયં એકગોચરં ચરન્તો વિય ઓસક્કિત્વા ગોમયરાસિં વિદ્ધંસેત્વા પાણકે ખાદિત્વા કુચ્છિપૂરં કત્વા બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘તુમ્હે એત્તકં કાલં ચરથેવ, નનુ ભોજને નામ પમાણં ઞાતું વટ્ટતિ, એથ નાતિસાયમેવ ગચ્છામા’’તિ આહ. બોધિસત્તો તં આદાય વસનટ્ઠાનં અગમાસિ. ભત્તકારકો ‘‘અમ્હાકં પારાવતો સહાયં ગહેત્વા આગતો’’તિ કાકસ્સાપિ એકં થુસપચ્છિં ઠપેસિ. કાકોપિ ચતૂહપઞ્ચાહં તેનેવ નીહારેન વસિ.

અથેકદિવસં સેટ્ઠિનો બહુમચ્છમંસં આહરિયિત્થ, કાકો તં દિસ્વા લોભાભિભૂતો પચ્ચૂસકાલતો પટ્ઠાય નિત્થુનન્તો નિપજ્જિ. અથ નં પુનદિવસે બોધિસત્તો ‘‘એહિ, સમ્મ, ગોચરાય પક્કમિસ્સામા’’તિ આહ. ‘‘તુમ્હે ગચ્છથ, મય્હં અજિણ્ણાસઙ્કા અત્થી’’તિ. ‘‘સમ્મ, કાકાનં અજીરકો નામ નત્થિ, દીપવટ્ટિમત્તમેવ હિ તુમ્હાકં કુચ્છિયં થોકં તિટ્ઠતિ, સેસં અજ્ઝોહટમત્તમેવ જીરતિ, મમ વચનં કરોહિ, મા એતં મચ્છમંસં દિસ્વા એવમકાસી’’તિ. ‘‘સામિ, કિં નામેતં કથેથ, અજિણ્ણાસઙ્કાવ મય્હ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ અપ્પમત્તો હોહી’’તિ તં ઓવદિત્વા બોધિસત્તો પક્કામિ.

ભત્તકારકોપિ નાનામચ્છમંસવિકતિયો સમ્પાદેત્વા સરીરતો સેદં અપનેન્તો મહાનસદ્વારે અટ્ઠાસિ. કાકો ‘‘અયં ઇદાનિ કાલો મંસં ખાદિતુ’’ન્તિ ગન્ત્વા રસકરોટિમત્થકે નિસીદિ. ભત્તકારકો ‘‘કિરી’’તિ સદ્દં સુત્વા નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તો કાકં દિસ્વા પવિસિત્વા તં ગહેત્વા સકલસરીરલોમં લુઞ્ચિત્વા મત્થકે ચૂળં ઠપેત્વા સિઙ્ગીવેરમરિચાદીનિ પિસિત્વા તક્કેન આલોળેત્વા ‘‘ત્વં અમ્હાકં સેટ્ઠિનો મચ્છમંસં ઉચ્છિટ્ઠકં કરોસી’’તિ સકલસરીરમસ્સ મક્ખેત્વા ખિપિત્વા નીળપચ્છિયં પાતેસિ, બલવવેદના ઉપ્પજ્જિ. બોધિસત્તો ગોચરભૂમિતો આગન્ત્વા તં નિત્થુનન્તં દિસ્વા દવં કરોન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૭૦. ‘‘કાયં બલાકા સિખિની, ચોરી લઙ્ઘિપિતામહા;

ઓરં બલાકે આગચ્છ, ચણ્ડો મે વાયસો સખા’’તિ.

તત્થ કાયં બલાકા સિખિનીતિ તં કાકં તસ્સ બહલતક્કેન મક્ખિતસરીરસેતવણ્ણત્તા મત્થકે ચ સિખાય ઠપિતત્તા ‘‘કા એસા બલાકા સિખિની’’તિ પુચ્છન્તો આલપતિ. ચોરીતિ કુલસ્સ અનનુઞ્ઞાય કુલઘરં, કાકસ્સ વા અરુચિયા પચ્છિં પવિટ્ઠત્તા ‘‘ચોરી’’તિ વદતિ. લઙ્ઘિપિતામહાતિ લઙ્ઘી વુચ્ચતિ આકાસે લઙ્ઘનતો મેઘો, બલાકા ચ નામ મેઘસદ્દેન ગબ્ભં ગણ્હન્તીતિ મેઘસદ્દો બલાકાનં પિતા, મેઘો પિતામહો હોતિ. તેનાહ ‘‘લઙ્ઘિપિતામહા’’તિ. ઓરં બલાકે આગચ્છાતિ, અમ્ભો બલાકે, ઇતો એહિ. ચણ્ડો મે વા યસો સખાતિ મય્હં સખા પચ્છિસામિકો વાયસો ચણ્ડો ફરુસો, સો આગતો તં દિસ્વા કણયસદિસેન તુણ્ડેન કોટ્ટેત્વા જીવિતક્ખયં પાપેય્ય, તસ્મા યાવ વાયસો નાગચ્છતિ, તાવ પચ્છિતો ઓતરિત્વા ઇતો એહિ, સીઘં પલાયસ્સૂતિ વદતિ.

તં સુત્વા કાકો દુતિયં ગાથમાહ –

૭૧. ‘‘નાહં બલાકા સિખિની, અહં લોલોસ્મિ વાયસો;

અકત્વા વચનં તુય્હં, પસ્સ લૂનોસ્મિ આગતો’’તિ.

તત્થ આગતોતિ ત્વં ઇદાનિ ગોચરભૂમિતો આગતો, મં લૂનં પસ્સાતિ અત્થો.

તં સુત્વા બોધિસત્તો તતિયં ગાથમાહ –

૭૨. ‘‘પુનપાપજ્જસી સમ્મ, સીલઞ્હિ તવ તાદિસં;

ન હિ માનુસકા ભોગા, સુભુઞ્જા હોન્તિ પક્ખિના’’તિ.

તત્થ પુનપાપજ્જસી સમ્માતિ સમ્મ વાયસ, પુનપિ ત્વં એવરૂપં દુક્ખં પટિલભિસ્સસેવ, નત્થિ તે એત્તકેન મોક્ખો. કિંકારણા? સીલઞ્હિ તવ તાદિસં પાપકં, યસ્મા તવ આચારસીલં તાદિસં દુક્ખાધિગમસ્સેવ અનુરૂપં. ન હિ માનુસકાતિ મનુસ્સા નામ મહાપુઞ્ઞા, તિરચ્છાનગતાનં તથારૂપં પુઞ્ઞં નત્થિ, તસ્મા માનુસકા ભોગા તિરચ્છાનગતેન પક્ખિના ન ભુઞ્જીયન્તીતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા બોધિસત્તો ‘‘ઇતો દાનિ પટ્ઠાય મયા એત્થ વસિતું ન સક્કા’’તિ ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞત્થ અગમાસિ. કાકોપિ નિત્થુનન્તો તત્થેવ કાલમકાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને લોલભિક્ખુ અનાગામિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા લોલકાકો લોલભિક્ખુ અહોસિ, પારાવતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

લોલજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૨૭૫] ૫. રુચિરજાતકવણ્ણના

કાયં બલાકા રુચિરાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં લોલભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. દ્વેપિ વત્થૂનિ પુરિમસદિસાનેવ ગાથાપિ.

૭૩. ‘‘કાયં બલાકા રુચિરા, કાકનીળસ્મિમચ્છતિ;

ચણ્ડો કાકો સખા મય્હં, યસ્સ ચેતં કુલાવકં.

૭૪. ‘‘નનુ મં સમ્મ જાનાસિ, દિજ સામાકભોજન;

અકત્વા વચનં તુય્હં, પસ્સ લૂનોસ્મિ આગતો.

૭૫. ‘‘પુનપાપજ્જસી સમ્મ, સીલઞ્હિ તવ તાદિસં;

ન હિ માનુસકા ભોગા, સુભુઞ્જા હોન્તિ પક્ખિના’’તિ. –

ગાથા હિ એકન્તરિકાયેવ.

તત્થ ‘‘રુચિરા’’તિ તક્કમક્ખિતસરીરતાય સેતવણ્ણતં સન્ધાય વદતિ. રુચિરા પિયદસ્સના, પણ્ડરાતિ અત્થો. કાકનીળસ્મિન્તિ કાકકુલાવકે. ‘‘કાકનિડ્ઢસ્મિ’’ન્તિપિ પાઠો. દિજાતિ કાકો પારેવતં આલપતિ. સામાકભોજનાતિ તિણબીજભોજન. સામાકગ્ગહણેન હેત્થ સબ્બમ્પિ તિણબીજં ગહિતં. ઇધાપિ બોધિસત્તો ‘‘ન ઇદાનિ સક્કા ઇતો પટ્ઠાય મયા એત્થ વસિતુ’’ન્તિ ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞત્થ ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને લોલભિક્ખુ અનાગામિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા લોલકાકો લોલભિક્ખુ અહોસિ, પારાવતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

રુચિરજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૨૭૬] ૬. કુરુધમ્મજાતકવણ્ણના

તવ સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં હંસઘાતકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિવાસિનો દ્વે સહાયકા ભિક્ખૂ પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદા યેભુય્યેન એકતો વિચરન્તિ. તે એકદિવસં અચિરવતિં ગન્ત્વા ન્હત્વા વાલુકપુલિને આતપં તપ્પમાના સારણીયકથં કથેન્તા અટ્ઠંસુ, તસ્મિં ખણે દ્વે હંસા આકાસેન ગચ્છન્તિ. અથેકો દહરભિક્ખુ સક્ખરં ગહેત્વા ‘‘એકસ્સ હંસપોતકસ્સ અક્ખિં પહરિસ્સામી’’તિ આહ, ઇતરો ‘‘ન સક્ખિસ્સસી’’તિ આહ. ‘‘તિટ્ઠતુ ઇમસ્મિં પસ્સે અક્ખિ, પરપસ્સે અક્ખિં પહરિસ્સામી’’તિ. ‘‘ઇદમ્પિ ન સક્ખિસ્સસિયેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ ઉપધારેહી’’તિ તિયંસં સક્ખરં ગહેત્વા હંસસ્સ પચ્છાભાગે ખિપિ. હંસો સક્ખરસદ્દં સુત્વા નિવત્તિત્વા ઓલોકેસિ, અથ નં ઇતરો વટ્ટસક્ખરં ગહેત્વા પરપસ્સે અક્ખિમ્હિ પહરિત્વા ઓરિમક્ખિના નિક્ખમાપેસિ. હંસો વિરવન્તો પરિવત્તિત્વા તેસં પાદમૂલેયેવ પતિ. તત્થ તત્થ ઠિતા ભિક્ખૂ દિસ્વા આગન્ત્વા ‘‘આવુસો, એવરૂપે નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા અનનુચ્છવિકં વો કતં પાણાતિપાતં કરોન્તેહી’’તિ વત્વા તે આદાય તથાગતસ્સ દસ્સેસું. સત્થા ‘‘સચ્ચં, કિર તયા ભિક્ખુ પાણાતિપાતો કતો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખુ, કસ્મા એવરૂપે નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા એવમકાસિ, પોરાણકપણ્ડિતા અનુપ્પન્ને બુદ્ધે અગારમજ્ઝે સંકિલિટ્ઠવાસં વસમાના અપ્પમત્તકેસુપિ ઠાનેસુ કુક્કુચ્ચં કરિંસુ, ત્વં પન એવરૂપે નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા કુક્કુચ્ચમત્તમ્પિ ન અકાસિ, નનુ નામ ભિક્ખુના કાયવાચાચિત્તેહિ સઞ્ઞતેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે કુરુરટ્ઠે ઇન્દપત્થનગરે ધનઞ્ચયે કોરબ્યે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગહેત્વા અનુપુબ્બેન વિઞ્ઞુતં પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા પિતરા ઓપરજ્જે પતિટ્ઠાપિતો અપરભાગે પિતુ અચ્ચયેન રજ્જં પત્વા દસ રાજધમ્મે અકોપેન્તો કુરુધમ્મે વત્તિત્થ. કુરુધમ્મો નામ પઞ્ચ સીલાનિ, તાનિ બોધિસત્તો પરિસુદ્ધાનિ કત્વા રક્ખિ. યથા ચ બોધિસત્તો, એવમસ્સ માતા અગ્ગમહેસી કનિટ્ઠભાતા ઉપરાજા પુરોહિતો બ્રાહ્મણો રજ્જુગાહકો અમચ્ચો સારથિ સેટ્ઠિ દોણમાપકો મહામત્તો દોવારિકો નગરસોભિની વણ્ણદાસીતિ એવમેતે.

‘‘રાજા માતા મહેસી ચ, ઉપરાજા પુરોહિતો;

રજ્જુકો સારથિ સેટ્ઠિ, દોણો દોવારિકો તથા;

ગણિકેકાદસ જના, કુરુધમ્મે પતિટ્ઠિતા’’તિ.

ઇતિ ઇમે સબ્બેપિ પરિસુદ્ધાનિ કત્વા પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખિંસુ. રાજા ચતૂસુ નગરદ્વારેસુ ચ નગરમજ્ઝે ચ નિવેસનદ્વારે ચાતિ છ દાનસાલાયો કારેત્વા દેવસિકં છસતસહસ્સં ધનં વિસ્સજ્જેન્તો સકલજમ્બુદીપં ઉન્નઙ્ગલં કત્વા દાનં અદાસિ, તસ્સ પન દાનજ્ઝાસયતા દાનાભિરતતા સકલજમ્બુદીપં અજ્ઝોત્થરિ. તસ્મિં કાલે કાલિઙ્ગરટ્ઠે દન્તપુરનગરે કાલિઙ્ગરાજા રજ્જં કારેસિ. તસ્સ રટ્ઠે દેવો ન વસ્સિ, તસ્મિં અવસ્સન્તે સકલરટ્ઠે છાતકં જાતં, આહારવિપત્તિયા ચ મનુસ્સાનં રોગો ઉદપાદિ, દુબ્બુટ્ઠિભયં છાતકભયં રોગભયન્તિ તીણિ ભયાનિ ઉપ્પજ્જિંસુ. મનુસ્સા નિગ્ગહણા દારકે હત્થેસુ ગહેત્વા તત્થ તત્થ વિચરન્તિ.

સકલરટ્ઠવાસિનો એકતો હુત્વા દન્તપુરં ગન્ત્વા રાજદ્વારે ઉક્કુટ્ઠિમકંસુ. રાજા વાતપાનં નિસ્સાય ઠિતો તં સદ્દં સુત્વા ‘‘કિં કારણા એતે વિરવન્તી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘મહારાજ, સકલરટ્ઠે તીણિ ભયાનિ ઉપ્પન્નાનિ, દેવો ન વસ્સતિ, સસ્સાનિ ન વિપન્નાનિ, છાતકં જાતં. મનુસ્સા દુબ્ભોજના રોગાભિભૂતા નિગ્ગહણા પુત્તે હત્થેસુ ગહેત્વા વિચરન્તિ, દેવં વસ્સાપેહિ મહારાજા’’તિ. ‘‘પોરાણકરાજાનો દેવે અવસ્સન્તે કિં કરોન્તી’’તિ? ‘‘પોરાણકરાજાનો, મહારાજ, દેવે અવસ્સન્તે દાનં દત્વા ઉપોસથં અધિટ્ઠાય સમાદિન્નસીલા સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા દબ્બસન્થરે સત્તાહં નિપજ્જન્તિ, તદા દેવો વસ્સતી’’તિ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તથા અકાસિ. એવં સન્તેપિ દેવો ન વસ્સિ.

રાજા અમચ્ચે પુચ્છિ – ‘‘અહં કત્તબ્બકિચ્ચં અકાસિં, દેવો ન વસ્સતિ, કિન્તિ કરોમા’’તિ? ‘‘મહારાજ, ઇન્દપત્થનગરે ધનઞ્ચયસ્સ કોરબ્યરઞ્ઞો અઞ્જનવણ્ણો નામ મઙ્ગલહત્થી અત્થિ, તં આનેસ્સામ, એવં સન્તે દેવો વસ્સતી’’તિ. ‘‘સો રાજા બલવાહનસમ્પન્નો દુપ્પસહો, કથમસ્સ હત્થિં આનેસ્સામા’’તિ? ‘‘મહારાજ, તેન સદ્ધિં યુદ્ધકિચ્ચં નત્થિ, દાનજ્ઝાસયો રાજા દાનાભિરતો યાચિતો સમાનો અલઙ્કતસીસમ્પિ છિન્દિત્વા પસાદસમ્પન્નાનિ અક્ખીનિપિ ઉપ્પાટેત્વા સકલરજ્જમ્પિ નિય્યાદેત્વા દદેય્ય, હત્થિમ્હિ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, અવસ્સં યાચિતો દસ્સતી’’તિ. ‘‘કે પન તં યાચિતું સમત્થા’’તિ? ‘‘બ્રાહ્મણા, મહારાજા’’તિ. રાજા બ્રાહ્મણગામતો અટ્ઠ બ્રાહ્મણે પક્કોસાપેત્વા સક્કારસમ્માનં કત્વા હત્થિં યાચનત્થાય પેસેસિ. તે પરિબ્બયં આદાય અદ્ધિકવેસં ગહેત્વા સબ્બત્થ એકરત્તિવાસેન તુરિતગમનં ગન્ત્વા કતિપાહં નગરદ્વારે દાનસાલાસુ ભુઞ્જિત્વા સરીરં સન્તપ્પેત્વા ‘‘કદા રાજા દાનગ્ગં આગચ્છિસ્સતી’’તિ પુચ્છિંસુ. મનુસ્સા ‘‘પક્ખસ્સ તયો દિવસે ચાતુદ્દસે પન્નરસે અટ્ઠમિયઞ્ચ આગચ્છતિ, સ્વે પન પુણ્ણમી, તસ્મા સ્વે આગચ્છિસ્સતી’’તિ વદિંસુ.

બ્રાહ્મણા પુનદિવસે પાતોવ ગન્ત્વા પાચીનદ્વારે અટ્ઠંસુ. બોધિસત્તો પાતોવ ન્હત્વા ગત્તાનુલિત્તો સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતો અલઙ્કતહત્થિક્ખન્ધવરગતો મહન્તેન પરિવારેન પાચીનદ્વારેન દાનસાલં ગન્ત્વા ઓતરિત્વા સત્તટ્ઠજનાનં સહત્થા ભત્તં દત્વા ‘‘ઇમિનાવ નીહારેન દેથા’’તિ વત્વા હત્થિં અભિરુહિત્વા દક્ખિણદ્વારં અગમાસિ. બ્રાહ્મણા પાચીનદ્વારે આરક્ખસ્સ બલવતાય ઓકાસં અલભિત્વા દક્ખિણદ્વારમેવ ગન્ત્વા રાજાનં આગચ્છન્તં ઓલોકયમાના દ્વારતો નાતિદૂરે ઉન્નતટ્ઠાને ઠિતા સમ્પત્તં રાજાનં હત્થે ઉક્ખિપિત્વા ‘‘જયતુ ભવં, મહારાજા’’તિ જયાપેસું. રાજા વજિરઙ્કુસેન વારણં નિવત્તેત્વા તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભો બ્રાહ્મણા, કિં ઇચ્છથા’’તિ પુચ્છિ. બ્રાહ્મણા બોધિસત્તસ્સ ગુણં વણ્ણેન્તા પઠમં ગાથમાહંસુ –

૭૬. ‘‘તવ સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ, વિદિત્વાન જનાધિપ;

વણ્ણં અઞ્જનવણ્ણેન, કાલિઙ્ગસ્મિં નિમિમ્હસે’’તિ.

તત્થ સદ્ધન્તિ કમ્મફલાનં સદ્દહનવસેન ઓકપ્પનિયસદ્ધં. સીલન્તિ સંવરસીલં અવીતિક્કમસીલં. વણ્ણન્તિ તદા તસ્મિં દેસે સુવણ્ણં વુચ્ચતિ, દેસનાસીસમેવ ચેતં. ઇમિના પન પદેન સબ્બમ્પિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિધનધઞ્ઞં સઙ્ગહિતં. અઞ્જનવણ્ણેનાતિ અઞ્જનપુઞ્જસમાનવણ્ણેન ઇમિના તવ નાગેન, કાલિઙ્ગસ્મિન્તિ કાલિઙ્ગરઞ્ઞો સન્તિકે. નિમિમ્હસેતિ વિનિમયવસેન ગણ્હિમ્હ, પરિભોગવસેન વા ઉદરે પક્ખિપિમ્હાતિ અત્થો. સેતિ નિપાતમત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – મયઞ્હિ, જનાધિપ, તવ સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ વિદિત્વાન ‘‘અદ્ધા નો એવં સદ્ધાસીલસમ્પન્નો રાજા યાચિતો અઞ્જનવણ્ણં નાગં દસ્સતી’’તિ ઇમિના અત્તનો સન્તકેન વિય અઞ્જનવણ્ણેન કાલિઙ્ગરઞ્ઞો સન્તિકે નાગં વો આહરિસ્સામાતિ વત્વા બહુધનધઞ્ઞં નિમિમ્હસે પરિવત્તયિમ્હ ચેવ ઉદરે ચ પક્ખિપિમ્હ. એવં તં મયં ધારયમાના ઇધાગતા. તત્થ કત્તબ્બં દેવો જાનાતૂતિ.

અપરો નયો – તવ સદ્ધઞ્ચ સીલગુણસઙ્ખાતં વણ્ણઞ્ચ સુત્વા ‘‘ઉળારગુણો રાજા જીવિતમ્પિ યાચિતો દદેય્ય, પગેવ તિરચ્છાનગતં નાગ’’ન્તિ એવં કાલિઙ્ગસ્સ સન્તિકે ઇમિના અઞ્જનવણ્ણેન તવ વણ્ણં નિમિમ્હસે નિમિમ્હ તુલયિમ્હ, તેનમ્હા ઇધાગતાતિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો ‘‘સચે, વો બ્રાહ્મણા, ઇમં નાગં પરિવત્તેત્વા ધનં ખાદિતં સુખાદિતં મા ચિન્તયિત્થ, યથાલઙ્કતમેવ વો નાગં દસ્સામી’’તિ સમસ્સાસેત્વા ઇતરા દ્વે ગાથા અવોચ –

૭૭. ‘‘અન્નભચ્ચા ચભચ્ચા ચ, યોધ ઉદ્દિસ્સ ગચ્છતિ;

સબ્બે તે અપ્પટિક્ખિપ્પા, પુબ્બાચરિયવચો ઇદં.

૭૮. ‘‘દદામિ વો બ્રાહ્મણા નાગમેતં, રાજારહં રાજભોગ્ગં યસસ્સિનં;

અલઙ્કતં હેમજાલાભિછન્નં, સસારથિં ગચ્છથ યેનકામ’’ન્તિ.

તત્થ અન્નભચ્ચા ચભચ્ચા ચાતિ પુરિસં ઉપનિસ્સાય જીવમાના યાગુભત્તાદિના અન્નેન ભરિતબ્બાતિ અન્નભચ્ચા, ઇતરે તથા અભરિતબ્બત્તા અભચ્ચા. સન્ધિવસેન પનેત્થ અકારલોપો વેદિતબ્બો. એત્તાવતા અત્તાનં ઉપનિસ્સાય ચ અનુપનિસ્સાય ચ જીવમાનવસેન સબ્બેપિ સત્તા દ્વે કોટ્ઠાસે કત્વા દસ્સિતા હોન્તિ. યોધ ઉદ્દિસ્સ ગચ્છતીતિ તેસુ સત્તેસુ ઇધ જીવલોકે યો સત્તો યં પુરિસં કાયચિદેવ પચ્ચાસીસનાય ઉદ્દિસ્સ ગચ્છતિ. સબ્બે તે અપ્પટિક્ખિપ્પાતિ તથા ઉદ્દિસ્સ ગચ્છન્તા સચેપિ બહૂ હોન્તિ, તથાપિ તેન પુરિસેન સબ્બે તે અપ્પટિક્ખિપ્પા, ‘‘અપેથ, ન વો દસ્સામી’’તિ એવં ન પટિક્ખિપિતબ્બાતિ અત્થો. પુબ્બાચરિયવચો ઇદન્તિ પુબ્બાચરિયા વુચ્ચન્તિ માતાપિતરો, ઇદં તેસં વચનં. એવમહં માતાપિતૂહિ સિક્ખાપિતોતિ દીપેતિ.

દદામિ વો બ્રાહ્મણા નાગમેતન્તિ યસ્મા ઇદં અમ્હાકં પુબ્બાચરિયવચો, તસ્માહં બ્રાહ્મણા તુમ્હાકં ઇમં નાગં દદામિ. રાજારહન્તિ રઞ્ઞો અનુચ્છવિકં. રાજભોગ્ગન્તિ રાજપરિભોગં. યસસ્સિનન્તિ પરિવારસમ્પન્નં, તં કિર હત્થિં નિસ્સાય હત્થિગોપકહત્થિવેજ્જાદીનિ પઞ્ચ કુલસતાનિ જીવન્તિ, તેહિ સદ્ધિઞ્ઞેવ વો દદામીતિ અત્થો. અલઙ્કતન્તિ નાનાવિધેહિ હત્થિઅલઙ્કારેહિ અલઙ્કતં. હેમજાલાભિછન્નન્તિ સુવણ્ણજાલેન અભિચ્છન્નં. સસારથિન્તિ યો પનસ્સ સારથિ હત્થિગોપકો આચરિયો, તેન સદ્ધિંયેવ દદામિ, તસ્મા સસારથિ હુત્વા તુમ્હે સપરિવારં ઇમં નાગં ગહેત્વા યેનકામં ગચ્છથાતિ.

એવં હત્થિક્ખન્ધવરગતોવ મહાસત્તો વાચાય દત્વા પુન હત્થિક્ખન્ધા ઓરુય્હ ‘‘સચે અનલઙ્કતટ્ઠાનં અત્થિ, અલઙ્કરિત્વા દસ્સામી’’તિ વત્વા તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કરોન્તો ઉપધારેત્વા અનલઙ્કતટ્ઠાનં અદિસ્વા તસ્સ સોણ્ડં બ્રાહ્મણાનં હત્થેસુ ઠપેત્વા સુવણ્ણભિઙ્કારેન પુપ્ફગન્ધવાસિતં ઉદકં પાતેત્વા અદાસિ. બ્રાહ્મણા સપરિવારં નાગં સમ્પટિચ્છિત્વા હત્થિપિટ્ઠે નિસિન્ના દન્તપુરં ગન્ત્વા હત્થિં રઞ્ઞો અદંસુ, હત્થિમ્હિ આગતેપિ દેવો ન વસ્સતેવ. રાજા ‘‘કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ ઉત્તરિં પુચ્છન્તો ‘‘ધનઞ્ચયકોરબ્યરાજા કુરુધમ્મં રક્ખતિ, તેનસ્સ રટ્ઠે અન્વડ્ઢમાસં અનુદસાહં દેવો વસ્સતિ, રઞ્ઞો ગુણાનુભાવો ચેસ, ઇમસ્સ પન તિરચ્છાનગતસ્સ ગુણા હોન્તાપિ કિત્તકા ભવેય્યુ’’ન્તિ સુત્વા ‘‘તેન હિ યથાલઙ્કતમેવ સપરિવારં હત્થિં પતિનેત્વા રઞ્ઞો દત્વા યં સો કુરુધમ્મં રક્ખતિ, તં સુવણ્ણપટ્ટે લિખિત્વા આનેથા’’તિ બ્રાહ્મણે ચ અમચ્ચે ચ પેસેસિ. તે ગન્ત્વા રઞ્ઞો હત્થિં નિય્યાદેત્વા ‘‘દેવ, ઇમસ્મિં હત્થિમ્હિ ગતેપિ અમ્હાકં રટ્ઠે દેવો ન વસ્સતિ, તુમ્હે કિર કુરુધમ્મં નામ રક્ખથ, અમ્હાકમ્પિ રાજા તં રક્ખિતુકામો ઇમસ્મિં સુવણ્ણપટ્ટે લિખિત્વા આનેથા’’તિ પેસેસિ. ‘‘દેથ નો કુરુધમ્મ’’ન્તિ. ‘‘તાતા, સચ્ચાહં એતં કુરુધમ્મં રક્ખામિ, ઇદાનિ પન મે તત્થ કુક્કુચ્ચં અત્થિ, ન મે સો કુરુધમ્મો ચિત્તં આરાધેતિ, તસ્મા તુમ્હાકં દાતું ન સક્કા’’તિ.

કસ્મા પન તં સીલં રાજાનં ન આરાધેતીતિ? તદા કિર રાજૂનં તતિયે તતિયે સંવચ્છરે કત્તિકમાસે પવત્તો છણો નામ હોતિ, તં છણં કીળન્તા રાજાનો સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા દેવવેસં ગહેત્વા ચિત્તરાજસ્સ નામ યક્ખસ્સ સન્તિકે ઠત્વા ચતુદ્દિસા પુપ્ફપટિમણ્ડિતે ચિત્તસરે ખિપન્તિ. અયમ્પિ રાજા તં ખણં કીળન્તો એકિસ્સા તળાકપાળિયા ચિત્તરાજસ્સ યક્ખસ્સ સન્તિકે ઠત્વા ચતુદ્દિસા ચિત્તસરે ખિપિત્વા તેસુ સેસદિસાગતે તયો સરે દિસ્વા ઉદકપિટ્ઠે ખિત્તસરં ન અદ્દસ. રઞ્ઞો ‘‘કચ્ચિ નુ ખો મયા ખિત્તો સરો મચ્છસરીરે પતિતો’’તિ કુક્કુચ્ચં અહોસિ પાણાતિપાતકમ્મેન સીલભેદં આરબ્ભ, તસ્મા સીલં ન આરાધેતિ. સો એવમાહ – ‘‘તાતા, મય્હં કુરુધમ્મે કુક્કુચ્ચં અત્થિ, માતા પન મે સુરક્ખિતં રક્ખતિ, તસ્સા સન્તિકે ગણ્હથા’’તિ. ‘‘મહારાજ, તુમ્હાકં ‘પાણં વધિસ્સામી’તિ ચેતના નત્થિ, તં વિના પાણાતિપાતો નામ ન હોતિ, દેથ નો અત્તના રક્ખિતં કુરુધમ્મ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ લિખથા’’તિ સુવણ્ણપટ્ટે લિખાપેસિ – ‘‘પાણો ન હન્તબ્બો, અદિન્નં નાદાતબ્બં, કામેસુ મિચ્છા ન ચરિતબ્બં, મુસા ન ભણિતબ્બં, મજ્જં ન પાતબ્બ’’ન્તિ લિખાપેત્વા ચ પન ‘‘એવં સન્તેપિ નેવ મં આરાધેતિ, માતુ મે સન્તિકે ગણ્હથા’’તિ આહ.

દૂતા રાજાનં વન્દિત્વા તસ્સા સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘દેવિ, તુમ્હે કિર કુરુધમ્મં રક્ખથ, તં નો દેથા’’તિ વદિંસુ. ‘‘તાતા, સચ્ચાહં કુરુધમ્મં રક્ખામિ, ઇદાનિ પન મે તત્થ કુક્કુચ્ચં ઉપ્પન્નં, ન મે સો કુરુધમ્મો આરાધેતિ તેન વો દાતું ન સક્કા’’તિ. તસ્સા કિર દ્વે પુત્તા જેટ્ઠો રાજા, કનિટ્ઠો ઉપરાજા. અથેકો રાજા બોધિસત્તસ્સ સતસહસ્સગ્ઘનકં ચન્દનસારં સહસ્સગ્ઘનકં કઞ્ચનમાલં પેસેસિ. સો ‘‘માતરં પૂજેસ્સામી’’તિ તં સબ્બં માતુ પેસેસિ. સા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં નેવ ચન્દનં વિલિમ્પામિ, ન માલં ધારેમિ, સુણિસાનં દસ્સામી’’તિ. અથસ્સા એતદહોસિ – ‘‘જેટ્ઠસુણિસા મે ઇસ્સરા, અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠિતા, તસ્સા સુવણ્ણમાલં દસ્સામિ. કનિટ્ઠસુણિસા પન દુગ્ગતા, તસ્સા ચન્દનસારં દસ્સામી’’તિ. સા રઞ્ઞો દેવિયા સુવણ્ણમાલં દત્વા ઉપરાજભરિયાય ચન્દનસારં અદાસિ, દત્વા ચ પનસ્સા ‘‘અહં કુરુધમ્મં રક્ખામિ, એતાસં દુગ્ગતાદુગ્ગતભાવો મય્હં અપ્પમાણં, જેટ્ઠાપચાયિકકમ્મમેવ પન કાતું મય્હં અનુરૂપં, કચ્ચિ નુ ખો મે તસ્સ અકતત્તા સીલં ભિન્ન’’ન્તિ કુક્કુચ્ચં અહોસિ, તસ્મા એવમાહ. અથ નં દૂતા ‘‘અત્તનો સન્તકં નામ યથારુચિયા દીયતિ, તુમ્હે એત્તકેનપિ કુક્કુચ્ચં કુરુમાના કિં અઞ્ઞં પાપં કરિસ્સથ, સીલં નામ એવરૂપેન ન ભિજ્જતિ, દેથ નો કુરુધમ્મ’’ન્તિ વત્વા તસ્સાપિ સન્તિકે ગહેત્વા સુવણ્ણપટ્ટે લિખિંસુ.

‘‘તાતા, એવં સન્તેપિ નેવ મં આરાધેતિ, સુણિસા પન મે સુટ્ઠુ રક્ખતિ, તસ્સા સન્તિકે ગણ્હથા’’તિ વુત્તા ચ પન અગ્ગમહેસિં ઉપસઙ્કમિત્વા પુરિમનયેનેવ કુરુધમ્મં યાચિંસુ. સાપિ પુરિમનયેનેવ વત્વા ‘‘ઇદાનિ મં સીલં નારાધેતિ, તેન વો દાતું ન સક્કા’’તિ આહ. સા કિર એકદિવસં સીહપઞ્જરે ઠિતા રઞ્ઞો નગરં પદક્ખિણં કરોન્તસ્સ પચ્છતો હત્થિપિટ્ઠે નિસિન્નં ઉપરાજં દિસ્વા લોભં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘સચાહં ઇમિના સદ્ધિં સન્થવં કરેય્યં, ભાતુ અચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠિતો મં એસ સઙ્ગણ્હેય્યા’’તિ ચિન્તેસિ. અથસ્સા ‘‘અહં કુરુધમ્મં રક્ખમાના સસામિકા હુત્વા કિલેસવસેન અઞ્ઞં પુરિસં ઓલોકેસિં, સીલેન મે ભિન્નેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ કુક્કુચ્ચં અહોસિ, તસ્મા એવમાહ. અથ નં દૂતા ‘‘અતિચારો નામ અય્યે ચિત્તુપ્પાદમત્તેન ન હોતિ, તુમ્હે એત્તકેનપિ કુક્કુચ્ચં કુરુમાના વીતિક્કમં કિંકરિસ્સથ, ન એત્તકેન સીલં ભિજ્જતિ, દેથ નો કુરુધમ્મ’’ન્તિ વત્વા તસ્સાપિ સન્તિકે ગહેત્વા સુવણ્ણપટ્ટે લિખિંસુ.

‘‘તાતા, એવં સન્તેપિ નેવ મં આરાધેતિ, ઉપરાજા પન સુટ્ઠુ રક્ખતિ, તસ્સ સન્તિકે ગણ્હથા’’તિ વુત્તા ચ પન ઉપરાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા પુરિમનયેનેવ કુરુધમ્મં યાચિંસુ. સો પન સાયં રાજુપટ્ઠાનં ગચ્છન્તો રથેનેવ રાજઙ્ગણં પત્વા સચે રઞ્ઞો સન્તિકે ભુઞ્જિત્વા તત્થેવ સયિતુકામો હોતિ, રસ્મિયો ચ પતોદઞ્ચ અન્તોધુરે છડ્ડેતિ. તાય સઞ્ઞાય જનો પક્કમિત્વા પુનદિવસે પાતોવ ગન્ત્વા તસ્સ નિક્ખમનં ઓલોકેન્તોવ તિટ્ઠતિ. સારથિપિ રથં ગોપયિત્વા પુનદિવસે પાતોવ તં આદાય રાજદ્વારે તિટ્ઠતિ. સચે તઙ્ખણઞ્ઞેવ નિક્ખન્તુકામો હોતિ, રસ્મિયો ચ પતોદઞ્ચ અન્તોરથેયેવ ઠપેત્વા રાજુપટ્ઠાનં ગચ્છતિ. મહાજનો તાય સઞ્ઞાય ‘‘ઇદાનેવ નિક્ખમિસ્સતી’’તિ રાજદ્વારેયેવ તિટ્ઠતિ. સો એકદિવસં એવં કત્વા રાજનિવેસનં પાવિસિ, પવિટ્ઠમત્તસ્સયેવસ્સ દેવો પાવસ્સિ. રાજા ‘‘દેવો વસ્સતી’’તિ તસ્સ નિક્ખન્તું નાદાસિ, સો તત્થેવ ભુઞ્જિત્વા સયિ. મહાજનો ‘‘ઇદાનિ નિક્ખમિસ્સતી’’તિ સબ્બરત્તિં તેમેન્તો અટ્ઠાસિ. ઉપરાજા દુતિયદિવસે નિક્ખમિત્વા તેમેત્વા ઠિતં મહાજનં દિસ્વા ‘‘અહં કુરુધમ્મં રક્ખન્તો એત્તકં જનં કિલમેસિં, સીલેન મે ભિન્નેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ કુક્કુચ્ચં અહોસિ, તેન તેસં દૂતાનં ‘‘સચ્ચાહં કુરુધમ્મં રક્ખામિ, ઇદાનિ પન મે કુક્કુચ્ચં અત્થિ, તેન વો ન સક્કા દાતુ’’ન્તિ વત્વા તમત્થં આરોચેસિ. અથ નં દૂતા ‘‘તુમ્હાકં, દેવ, ‘એતે કિલમન્તૂ’તિ ચિત્તં નત્થિ, અચેતનકં કમ્મં ન હોતિ, એત્તકેનપિ કુક્કુચ્ચં કરોન્તાનં કથં તુમ્હાકં વીતિક્કમો ભવિસ્સતી’’તિ વત્વા તસ્સપિ સન્તિકે સીલં ગહેત્વા સુવણ્ણપટ્ટે લિખિંસુ.

‘‘એવં સન્તેપિ નેવ મં આરાધેતિ, પુરોહિતો પન સુટ્ઠુ રક્ખતિ, તસ્સ સન્તિકે ગણ્હથા’’તિ વુત્તા ચ પન પુરોહિતં ઉપસઙ્કમિત્વા યાચિંસુ. સોપિ એકદિવસં રાજુપટ્ઠાનં ગચ્છન્તો એકેન રઞ્ઞા તસ્સ રઞ્ઞો પેસિતં તરુણરવિવણ્ણં રથં અન્તરામગ્ગે દિસ્વા ‘‘કસ્સાયં રથો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘રઞ્ઞો આભતો’’તિ સુત્વા ‘‘અહં મહલ્લકો, સચે મે રાજા ઇમં રથં દદેય્ય, સુખં ઇમં આરુય્હ વિચરેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા રાજુપટ્ઠાનં ગતો. તસ્સ જયાપેત્વા ઠિતકાલે રઞ્ઞો રથં દસ્સેસું. રાજા દિસ્વા ‘‘અતિ વિય સુન્દરો અયં રથો, આચરિયસ્સ નં દેથા’’તિ આહ. પુરોહિતો ન ઇચ્છિ, પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનોપિ ન ઇચ્છિયેવ. કિંકારણા? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અહં કુરુધમ્મં રક્ખન્તોવ પરસન્તકે લોભં અકાસિં, ભિન્નેન મે સીલેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ. સો એતમત્થં આચિક્ખિત્વા ‘‘તાતા, કુરુધમ્મે મે કુક્કુચ્ચં અત્થિ, ન મં સો ધમ્મો આરાધેતિ, તસ્મા ન સક્કા દાતુ’’ન્તિ આહ. અથ નં દૂતા ‘‘અય્ય, લોભુપ્પાદમત્તેન ન સીલં ભિજ્જતિ, તુમ્હે એત્તકેનપિ કુક્કુચ્ચં કરોન્તા કિં વીતિક્કમં કરિસ્સથા’’તિ વત્વા તસ્સપિ સન્તિકે સીલં ગહેત્વા સુવણ્ણપટ્ટે લિખિંસુ.

‘‘એવં સન્તેપિ નેવ મં આરાધેતિ, રજ્જુગાહકો અમચ્ચો પન સુટ્ઠુ રક્ખતિ, તસ્સ સન્તિકે ગણ્હથા’’તિ વુત્તા ચ પન તમ્પિ ઉપસઙ્કમિત્વા યાચિંસુ. સોપિ એકદિવસં જનપદે ખેત્તં મિનન્તો રજ્જું દણ્ડકે બન્ધિત્વા એકં કોટિં ખેત્તસામિકેન ગણ્હાપેત્વા એકં અત્તના અગ્ગહેસિ, તેન ગહિતરજ્જુકોટિયા બદ્ધદણ્ડકો એકસ્સ કક્કટકસ્સ બિલમજ્ઝં પાપુણિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે દણ્ડકં બિલે ઓતારેસ્સામિ, અન્તોબિલે કક્કટકો નસ્સિસ્સતિ. સચે પન પરતો કરિસ્સામિ, રઞ્ઞો સન્તકં નસ્સિસ્સતિ. સચે ઓરતો કરિસ્સામિ, કુટુમ્બિકસ્સ સન્તકં નસ્સિસ્સતિ, કિં નુ ખો કાતબ્બ’’ન્તિ? અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘બિલે કક્કટકેન ભવિતબ્બં, સચે ભવેય્ય, પઞ્ઞાયેય્ય, એત્થેવ નં ઓતારેસ્સામી’’તિ બિલે દણ્ડકં ઓતારેસિ, કક્કટકો ‘‘કિરી’’તિ સદ્દમકાસિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘દણ્ડકો કક્કટકપિટ્ઠે ઓતિણ્ણો ભવિસ્સતિ, કક્કટકો મતો ભવિસ્સતિ, અહઞ્ચ કુરુધમ્મં રક્ખામિ, તેન મે સીલેન ભિન્નેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ. સો એતમત્થં આચિક્ખિત્વા ‘‘ઇમિના મે કારણેન કુરુધમ્મે કુક્કુચ્ચં અત્થિ, તેન વો ન સક્કા દાતુ’’ન્તિ આહ. અથ નં દૂતા ‘‘તુમ્હાકં ‘કક્કટકો મરતૂ’તિ ચિત્તં નત્થિ, અચેતનકં કમ્મં નામ ન હોતિ. તુમ્હે એત્તકેનપિ કુક્કુચ્ચં કરોન્તા કિં વીતિક્કમં કરિસ્સથા’’તિ વત્વા તસ્સપિ સન્તિકે સીલં ગહેત્વા સુવણ્ણપટ્ટે લિખિંસુ.

‘‘એવં સન્તેપિ નેવ મં આરાધેતિ, સારથિ પન સુટ્ઠુ રક્ખતિ, તસ્સ સન્તિકે ગણ્હથા’’તિ વુત્તા ચ પન તમ્પિ ઉપસઙ્કમિત્વા યાચિંસુ. સો એકદિવસં રાજાનં રથેન ઉય્યાનં નેસિ. રાજા તત્થ દિવા કીળિત્વા સાયં નિક્ખમિત્વા રથં અભિરુહિ, તસ્સ નગરં અસમ્પત્તસ્સેવ સૂરિયત્થઙ્ગમનવેલાય મેઘો ઉટ્ઠહિ. સારથિ રઞ્ઞો તેમનભયેન સિન્ધવાનં પતોદસઞ્ઞમદાસિ. સિન્ધવા જવેન પક્ખન્દિંસુ. તતો પટ્ઠાય ચ પન તે ઉય્યાનં ગચ્છન્તાપિ તતો આગચ્છન્તાપિ તં ઠાનં પત્વા જવેન ગચ્છન્તિ આગચ્છન્તિ. કિં કારણા? તેસં કિર એતદહોસિ – ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને પરિસ્સયેન ભવિતબ્બં, તેન નો સારથિ તદા પતોદસઞ્ઞં અદાસી’’તિ. સારથિસ્સપિ એતદહોસિ – ‘‘રઞ્ઞો તેમને વા અતેમને વા મય્હં દોસો નત્થિ, અહં પન અટ્ઠાને સુસિક્ખિતસિન્ધવાનં પતોદસઞ્ઞં અદાસિં, તેન ઇમે ઇદાનિ અપરાપરં જવન્તા કિલમન્તિ, અહઞ્ચ કુરુધમ્મં રક્ખામિ, તેન મે ભિન્નેન સીલેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ. સો એતમત્થં આચિક્ખિત્વા ‘‘ઇમિના કારણેન કુરુધમ્મે કુક્કુચ્ચં અત્થિ, તેન વો ન સક્કા દાતુ’’ન્તિ આહ. અથ નં દૂતા ‘‘તુમ્હાકં ‘સિન્ધવા કિલમન્તૂ’તિ ચિત્તં નત્થિ, અચેતનકં કમ્મં નામ ન હોતિ, એત્તકેનપિ ચ તુમ્હે કુક્કુચ્ચં કરોન્તા કિં વીતિક્કમં કરિસ્સથા’’તિ વત્વા તસ્સ સન્તિકે સીલં ગહેત્વા સુવણ્ણપટ્ટે લિખિંસુ.

‘‘એવં સન્તેપિ નેવ મં આરાધેતિ, સેટ્ઠિ પન સુટ્ઠુ રક્ખતિ, તસ્સ સન્તિકે ગણ્હથા’’તિ વુત્તા ચ પન તમ્પિ ઉપસઙ્કમિત્વા યાચિંસુ. સોપિ એકદિવસં ગબ્ભતો નિક્ખન્તસાલિસીસં અત્તનો સાલિખેત્તં ગન્ત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા નિવત્તમાનો ‘‘વીહિમાલં બન્ધાપેસ્સામી’’તિ એકં સાલિસીસમુટ્ઠિં ગાહાપેત્વા થૂણાય બન્ધાપેસિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇમમ્હા કેદારા મયા રઞ્ઞો ભાગો દાતબ્બો, અદિન્નભાગતોયેવ મે કેદારતો સાલિસીસમુટ્ઠિ ગાહાપિતો, અહઞ્ચ કુરુધમ્મં રક્ખામિ, તેન મે ભિન્નેન સીલેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ. સો એતમત્થં આચિક્ખિત્વા ‘‘ઇમિના મે કારણેન કુરુધમ્મે કુક્કુચ્ચં અત્થિ, તેન વો ન સક્કા દાતુ’’ન્તિ આહ. અથ નં દૂતા ‘‘તુમ્હાકં થેય્યચિત્તં નત્થિ, તેન વિના અદિન્નાદાનં નામ પઞ્ઞાપેતું ન સક્કા, એત્તકેનપિ કુક્કુચ્ચં કરોન્તા તુમ્હે પરસન્તકં નામ કિં ગણ્હિસ્સથા’’તિ વત્વા તસ્સપિ સન્તિકે સીલં ગહેત્વા સુવણ્ણપટ્ટે લિખિંસુ.

‘‘એવં સન્તેપિ નેવ મં આરાધેતિ, દોણમાપકો પન મહામત્તો સુટ્ઠુ રક્ખતિ, તસ્સ સન્તિકે ગણ્હથા’’તિ વુત્તા ચ પન તમ્પિ ઉપસઙ્કમિત્વા યાચિંસુ. સો કિર એકદિવસં કોટ્ઠાગારદ્વારે નિસીદિત્વા રાજભાગે વીહિં મિનાપેન્તો અમિતવીહિરાસિતો વીહિં ગહેત્વા લક્ખં ઠપેસિ, તસ્મિં ખણે દેવો પાવસ્સિ. મહામત્તો લક્ખાનિ ગણેત્વા ‘‘મિતવીહી એત્તકા નામ હોન્તી’’તિ વત્વા લક્ખવીહિં સંકડ્ઢિત્વા મિતરાસિમ્હિ પક્ખિપિત્વા વેગેન ગન્ત્વા દ્વારકોટ્ઠકે ઠત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘કિં નુ ખો મયા લક્ખવીહી મિતવીહિરાસિમ્હિ પક્ખિત્તા, ઉદાહુ અમિતરાસિમ્હી’’તિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘સચે મે મિતવીહિરાસિમ્હિ પક્ખિત્તા અકારણેનેવ રઞ્ઞો સન્તકં વડ્ઢિતં, ગહપતિકાનં સન્તકં નાસિતં, અહઞ્ચ કુરુધમ્મં રક્ખામિ, તેન મે ભિન્નેન સીલેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ. સો એતમત્થં આચિક્ખિત્વા ‘‘ઇમિના મે કારણેન કુરુધમ્મે કુક્કુચ્ચં અત્થિ, તેન વો ન સક્કા દાતુ’’ન્તિ આહ. અથ નં દૂતા ‘‘તુમ્હાકં થેય્યચિત્તં નત્થિ, તેન વિના અદિન્નાદાનં નામ પઞ્ઞાપેતું ન સક્કા, એત્તકેનપિ કુક્કુચ્ચં કરોન્તા કિં તુમ્હે પરસ્સ સન્તકં ગણ્હિસ્સથા’’તિ વત્વા તસ્સપિ સન્તિકે સીલં ગહેત્વા સુવણ્ણપટ્ટે લિખિંસુ.

‘‘એવં સન્તેપિ નેવ મં આરાધેતિ, દોવારિકો પન સુટ્ઠુ રક્ખતિ, તસ્સ સન્તિકે ગણ્હથા’’તિ વુત્તા ચ પન તમ્પિ ઉપસઙ્કમિત્વા યાચિંસુ. સોપિ એકદિવસં નગરદ્વારં પિધાનવેલાય તિક્ખત્તું સદ્દમનુસ્સાવેસિ. અથેકો દલિદ્દમનુસ્સો અત્તનો કનિટ્ઠભગિનિયા સદ્ધિં દારુપણ્ણત્થાય અરઞ્ઞં ગન્ત્વા નિવત્તન્તો તસ્સ સદ્દં સુત્વા ભગિનિં આદાય વેગેન દ્વારં સમ્પાપુણિ. અથ નં દોવારિકો ‘‘ત્વં નગરે રઞ્ઞો અત્થિભાવં કિં ન જાનાસિ, ‘સકલસ્સેવ ઇમસ્સ નગરસ્સ દ્વારં પિધીયતી’તિ ન જાનાસિ, અત્તનો માતુગામં ગહેત્વા અરઞ્ઞે કામરતિકીળં કીળન્તો દિવસં વિચરસી’’તિ આહ. અથસ્સ ઇતરેન ‘‘ન મે, સામિ, ભરિયા, ભગિની મે એસા’’તિ વુત્તે એતદહોસિ – ‘‘અકારણં વત મે કતં ભગિનિં ભરિયાતિ કથેન્તેન, અહઞ્ચ કુરુધમ્મં રક્ખામિ, તેન મે ભિન્નેન સીલેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ. સો એતમત્થં આચિક્ખિત્વા ‘‘ઇમિના મે કારણેન કુરુધમ્મે કુક્કુચ્ચં અત્થિ, તેન વો ન સક્કા દાતુ’’ન્તિ આહ. અથ નં દૂતા ‘‘એતં તુમ્હેહિ તથાસઞ્ઞાય કથિતં, એત્થ વો સીલભેદો નત્થિ, એત્તકેનપિ ચ તુમ્હે કુક્કુચ્ચાયન્તા કુરુધમ્મે સમ્પજાનમુસાવાદં નામ કિં કરિસ્સથા’’તિ વત્વા તસ્સપિ સન્તિકે સીલં ગહેત્વા સુવણ્ણપટ્ટે લિખિંસુ.

‘‘એવં સન્તેપિ નેવ મં આરાધેતિ, વણ્ણદાસી પન સુટ્ઠુ રક્ખતિ, તસ્સ સન્તિકે ગણ્હથા’’તિ વુત્તા ચ પન તમ્પિ ઉપસઙ્કમિત્વા યાચિંસુ. સા પુરિમનયેનેવ પટિક્ખિપિ. કિંકારણા? સક્કો કિર દેવાનમિન્દો ‘‘તસ્સા સીલં વીમંસિસ્સામી’’તિ માણવકવણ્ણેન આગન્ત્વા ‘‘અહં આગમિસ્સામી’’તિ વત્વા સહસ્સં દત્વા દેવલોકમેવ ગન્ત્વા તીણિ સંવચ્છરાનિ નાગચ્છિ. સા અત્તનો સીલભેદભયેન તીણિ સંવચ્છરાનિ અઞ્ઞસ્સ પુરિસસ્સ હત્થતો તમ્બૂલમત્તમ્પિ ન ગણ્હિ, સા અનુક્કમેન દુગ્ગતા હુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં સહસ્સં દત્વા ગતપુરિસસ્સ તીણિ સંવચ્છરાનિ અનાગચ્છન્તસ્સ દુગ્ગતા જાતા, જીવિતવુત્તિં ઘટેતું ન સક્કોમિ, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય મયા વિનિચ્છયમહામત્તાનં આરોચેત્વા પરિબ્બયં ગહેતું વટ્ટતી’’તિ. સા વિનિચ્છયં ગન્ત્વા ‘‘સામિ, પરિબ્બયં દત્વા ગતપુરિસસ્સ મે તીણિ સંવચ્છરાનિ, મતભાવમ્પિસ્સ ન જાનામિ, જીવિતં ઘટેતું ન સક્કોમિ, કિં કરોમિ, સામી’’તિ આહ. તીણિ સંવચ્છરાનિ અનાગચ્છન્તે કિં કરિસ્સસિ, ઇતો પટ્ઠાય પરિબ્બયં ગણ્હાતિ. તસ્સા લદ્ધવિનિચ્છયાય વિનિચ્છયતો નિક્ખમમાનાય એવ એકો પુરિસો સહસ્સભણ્ડિકં ઉપનામેસિ.

તસ્સ ગહણત્થાય હત્થં પસારણકાલે સક્કો અત્તાનં દસ્સેસિ. સા દિસ્વાવ ‘‘મય્હં સંવચ્છરત્તયમત્થકે સહસ્સદાયકો પુરિસો આગતો, તાત, નત્થિ મે તવ કહાપણેહિ અત્થો’’તિ હત્થં સમિઞ્જેસિ. સક્કો અત્તનો સરીરઞ્ઞેવ અભિનિમ્મિનિત્વા તરુણસૂરિયો વિય જલન્તો આકાસે અટ્ઠાસિ, સકલનગરં સન્નિપતિ. સક્કો મહાજનમજ્ઝે ‘‘અહં એતિસ્સા વીમંસનવસેન સંવચ્છરત્તયમત્થકે સહસ્સં અદાસિં, સીલં રક્ખન્તા નામ એવરૂપા હુત્વા રક્ખથા’’તિ ઓવાદં દત્વા તસ્સા નિવેસનં સત્તરતનેહિ પૂરેત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય અપ્પમત્તા હોહી’’તિ તં અનુસાસિત્વા દેવલોકમેવ અગમાસિ. ઇમિના કારણેન સા ‘‘અહં ગહિતભતિં અજીરાપેત્વાવ અઞ્ઞેન દીયમાનાય ભતિયા હત્થં પસારેસિં, ઇમિના કારણેન મં સીલં નારાધેતિ, તેન વો દાતું ન સક્કા’’તિ પટિક્ખિપિ. અથ નં દૂતા ‘‘હત્થપ્પસારણમત્તેન સીલભેદો નત્થિ, સીલં નામ એતં પરમવિસુદ્ધિ હોતી’’તિ વત્વા તસ્સાપિ સન્તિકે સીલં ગહેત્વા સુવણ્ણપટ્ટે લિખિંસુ.

ઇતિ ઇમેસં એકાદસન્નં જનાનં રક્ખણસીલં સુવણ્ણપટ્ટે લિખિત્વા દન્તપુરં ગન્ત્વા કાલિઙ્ગરઞ્ઞો સુવણ્ણપટ્ટં દત્વા તં પવત્તિં આરોચેસું. રાજા તસ્મિં કુરુધમ્મે વત્તમાનો પઞ્ચ સીલાનિ પૂરેસિ. તસ્મિં ખણે સકલકાલિઙ્ગરટ્ઠે દેવો વસ્સિ, તીણિ ભયાનિ વૂપસન્તાનિ, રટ્ઠં ખેમં સુભિક્ખં અહોસિ. બોધિસત્તો યાવજીવં દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સપરિવારો સગ્ગપુરં પૂરેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ. ‘‘સચ્ચપરિયોસાને કેચિ સોતાપન્ના અહેસું, કેચિ સકદાગામિનો, કેચિ અનાગામિનો, કેચિ અરહન્તો’’તિ. જાતકસમોધાને પન –

‘‘ગણિકા ઉપ્પલવણ્ણા, પુણ્ણો દોવારિકો તદા;

રજ્જુગાહો કચ્ચાયનો, મોગ્ગલ્લાનો દોણમાપકો.

‘‘સારિપુત્તો તદા સેટ્ઠિ, અનુરુદ્ધો ચ સારથિ;

બ્રાહ્મણો કસ્સપો થેરો, ઉપરાજા નન્દપણ્ડિતો.

‘‘મહેસી રાહુલમાતા, માયાદેવી જનેત્તિયા;

કુરુરાજા બોધિસત્તો, એવં ધારેથ જાતક’’ન્તિ.

કુરુધમ્મજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૨૭૭] ૭. રોમકજાતકવણ્ણના

વસ્સાનિ પઞ્ઞાસ સમાધિકાનીતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો ભગવતો વધાય પરિસક્કનં આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ ઉત્તાનમેવ.

અતીતે પન બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો પારાવતો હુત્વા બહુપારાવતપરિવુતો અરઞ્ઞે પબ્બતગુહાયં વાસં કપ્પેસિ. અઞ્ઞતરોપિ ખો તાપસો સીલસમ્પન્નો તેસં પારાવતાનં વસનટ્ઠાનતો અવિદૂરે એકં પચ્ચન્તગામં ઉપનિસ્સાય અસ્સમપદં માપેત્વા પબ્બતગુહાયં વાસં કપ્પેસિ. બોધિસત્તો અન્તરન્તરા તસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા સોતબ્બયુત્તકં સુણાતિ. તાપસો તત્થ ચિરં વસિત્વા પક્કામિ, અથઞ્ઞો કૂટજટિલો આગન્ત્વા તત્થ વાસં કપ્પેસિ. બોધિસત્તો પારાવતપરિવુતો તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા પટિસન્થારં કત્વા અસ્સમપદે વિચરિત્વા ગિરિકન્દરસમીપે ગોચરં ગહેત્વા સાયં અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગચ્છતિ. કૂટતાપસો તત્થ અતિરેકપણ્ણાસવસ્સાનિ વસિ.

અથસ્સ એકદિવસં પચ્ચન્તગામવાસિનો મનુસ્સા પારાવતમંસં અભિસઙ્ખરિત્વા અદંસુ. સો તત્થ રસતણ્હાય બજ્ઝિત્વા ‘‘કિં મંસં નામેત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘પારાવતમંસ’’ન્તિ સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં અસ્સમપદં બહૂ પારાવતા આગચ્છન્તિ, તે મારેત્વા મંસં ખાદિતું વટ્ટતી’’તિ. સો તણ્ડુલસપ્પિદધિખીરમરિચાદીનિ આહરિત્વા એકમન્તે ઠપેત્વા મુગ્ગરં ચીવરકણ્ણેન પટિચ્છાદેત્વા પારાવતાનં આગમનં ઓલોકેન્તો પણ્ણસાલદ્વારે નિસીદિ. બોધિસત્તો પારાવતપરિવુતો આગન્ત્વા તસ્સ કૂટજટિલસ્સ દુટ્ઠકિરિયં ઓલોકેત્વા ‘‘અયં દુટ્ઠતાપસો અઞ્ઞેનાકારેન નિસિન્નો, કચ્ચિ નુ ખો અમ્હાકં સમાનજાતીનં મંસં ખાદિ, પરિગણ્હિસ્સામિ ન’’ન્તિ અનુવાતે ઠત્વા તસ્સ સરીરગન્ધં ઘાયિત્વા ‘‘અયં અમ્હે મારેત્વા મંસં ખાદિતુકામો, ન તસ્સ સન્તિકં ગન્તું વટ્ટતી’’તિ પારાવતે આદાય પટિક્કમિત્વા ચરિ. તાપસો તં અનાગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘મધુરકથં તેહિ સદ્ધિં કથેત્વા વિસ્સાસેન ઉપગતે મારેત્વા મંસં ખાદિતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા પુરિમા દ્વે ગાથા અવોચ –

૭૯. ‘‘વસ્સાનિ પઞ્ઞાસ સમાધિકાનિ, વસિમ્હ સેલસ્સ ગુહાય રોમક;

અસઙ્કમાના અભિનિબ્બુતત્તા, હત્થત્તમાયન્તિ મમણ્ડજા પુરે.

૮૦. ‘‘તેદાનિ વક્કઙ્ગ કિમત્થમુસ્સુકા, ભજન્તિ અઞ્ઞં ગિરિકન્દરં દિજા;

ન નૂન મઞ્ઞન્તિ મમં યથા પુરે, ચિરપ્પવુત્થા અથ વા ન તે ઇમે’’તિ.

તત્થ સમાધિકાનીતિ સમઅધિકાનિ. રોમકાતિ રુમાય ઉપ્પન્ન, સુધોતપવાળેન સમાનવણ્ણનેત્તપાદતાય બોધિસત્તં પારાવતં આલપતિ. અસઙ્કમાનાતિ એવં અતિરેકપઞ્ઞાસવસ્સાનિ ઇમિસ્સા પબ્બતગુહાય વસન્તેસુ અમ્હેસુ એતે અણ્ડજા એકદિવસમ્પિ મયિ આસઙ્કં અકત્વા અભિનિબ્બુતચિત્તાવ હુત્વા પુબ્બે મમ હત્થત્તં હત્થપ્પસારણોકાસં આગચ્છન્તીતિ અત્થો.

તેદાનીતિ તે ઇદાનિ. વક્કઙ્ગાતિ બોધિસત્તં આલપતિ, સબ્બેપિ પન પક્ખિનો ઉપ્પતનકાલે ગીવં વક્કં કત્વા ઉપ્પતનતો ‘‘વક્કઙ્ગા’’તિ વુચ્ચન્તિ. કિમત્થન્તિ કિંકારણં સમ્પસ્સમાના? ઉસ્સુકાતિ ઉક્કણ્ઠિતરૂપા હુત્વા. ગિરિકન્દરન્તિ ગિરિતો અઞ્ઞં પબ્બતકન્દરં. યથા પુરેતિ યથા પુબ્બે એતે પક્ખિનો મં ગરું કત્વા પિયં કત્વા મઞ્ઞન્તિ, તથા ઇદાનિ ન નૂન મઞ્ઞન્તિ, પુબ્બે ઇધ નિવુત્થતાપસો અઞ્ઞો, અયં અઞ્ઞો, એવં મઞ્ઞે એતે મં મઞ્ઞન્તીતિ દીપેતિ. ચિરપ્પવુત્થા અથ વા ન તે ઇમેતિ કિં નુ ખો ઇમે ચિરં વિપ્પવસિત્વા દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન આગતત્તા મં ‘‘સોયેવ અય’’ન્તિ ન સઞ્જાનન્તિ, ઉદાહુ યે અમ્હેસુ અભિનિબ્બુતચિત્તા, ન તે ઇમે, અઞ્ઞેવ આગન્તુકપક્ખિનો, ઇમે કેન મં ન ઉપસઙ્કમન્તીતિ પુચ્છતિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો પક્કમિત્વા ઠિતોવ તતિયં ગાથમાહ –

૮૧. ‘‘જાનામ તં ન મયં સમ્પમૂળ્હા, સોયેવ ત્વં તે મયમસ્મ નાઞ્ઞે;

ચિત્તઞ્ચ તે અસ્મિં જને પદુટ્ઠં, આજીવિકા તેન તમુત્તસામા’’તિ.

તત્થ ન મયં સમ્પમૂળ્હાતિ મયં મૂળ્હા પમત્તા ન હોમ. ચિત્તઞ્ચ તે અસ્મિં જને પદુટ્ઠન્તિ ત્વં, સોયેવ મયમ્પિ તેયેવ, ન તં સઞ્જાનામ, અપિચ ખો પન તવ ચિત્તં અસ્મિં જને પદુટ્ઠં અમ્હે મારેતું ઉપ્પન્નં. આજીવિકાતિ આજીવહેતુ પબ્બજિત પદુટ્ઠતાપસ. તેન તમુત્તસામાતિ તેન કારણેન તં ઉત્તસામ ભાયામ ન ઉપસઙ્કમામ.

કૂટતાપસો ‘‘ઞાતો અહં ઇમેહી’’તિ મુગ્ગરં ખિપિત્વા વિરજ્ઝિત્વા ‘‘ગચ્છ તાવ ત્વં વિરદ્ધોમ્હી’’તિ આહ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘મં તાવ વિરદ્ધોસિ, ચત્તારો પન અપાયે ન વિરજ્ઝસિ. સચે ઇધ વસિસ્સસિ, ગામવાસીનં ‘ચોરો અય’ન્તિ આચિક્ખિત્વા તં ગાહાપેસ્સામિ સીઘં પલાયસ્સૂ’’તિ તં તજ્જેત્વા પક્કામિ. કૂટજટિલો તત્થ વસિતું નાસક્ખિ, અઞ્ઞત્થ અગમાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કૂટતાપસો દેવદત્તો અહોસિ, પુરિમો સીલવન્તતાપસો સારિપુત્તો, પારાવતજેટ્ઠકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

રોમકજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૨૭૮] ૮. મહિંસરાજજાતકવણ્ણના

કિમત્થમભિસન્ધાયાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં લોલમક્કટં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિર એકસ્મિં કુલે એકો પોસાવનિયલોલમક્કટો હત્થિસાલં ગન્ત્વા એકસ્સ સીલવન્તસ્સ હત્થિસ્સ પિટ્ઠિયં નિસીદિત્વા ઉચ્ચારપસ્સાવં કરોતિ, પિટ્ઠિયં ચઙ્કમતિ. હત્થી અત્તનો સીલવન્તતાય ખન્તિસમ્પદાય ન કિઞ્ચિ કરોતિ. અથેકદિવસં તસ્સ હત્થિસ્સ ઠાને અઞ્ઞો દુટ્ઠહત્થિપોતો અટ્ઠાસિ. મક્કટો ‘‘સોયેવ અય’’ન્તિ સઞ્ઞાય દુટ્ઠહત્થિસ્સ પિટ્ઠિં અભિરુહિ. અથ નં સો સોણ્ડાય ગહેત્વા ભૂમિયં ઠપેત્વા પાદેન અક્કમિત્વા સઞ્ચુણ્ણેસિ. સા પવત્તિ ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટા જાતા. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, લોલમક્કટો કિર સીલવન્તહત્થિસઞ્ઞાય દુટ્ઠહત્થિપિટ્ઠિં અભિરુહિ, અથ નં સો જીવિતક્ખયં પાપેસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવેસ, લોલમક્કટો એવંસીલો, પોરાણતો પટ્ઠાય એવંસીલોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હિમવન્તપદેસે મહિંસયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો થામસમ્પન્નો મહાસરીરો પબ્બતપાદપબ્ભારગિરિદુગ્ગવનઘટેસુ વિચરન્તો એકં ફાસુકં રુક્ખમૂલં દિસ્વા ગોચરં ગહેત્વા દિવા તસ્મિં રુક્ખમૂલે અટ્ઠાસિ. અથેકો લોલમક્કટો રુક્ખા ઓતરિત્વા તસ્સ પિટ્ઠિં અભિરુહિત્વા ઉચ્ચારપસ્સાવં કત્વા સિઙ્ગે ગણ્હિત્વા ઓલમ્બન્તો નઙ્ગુટ્ઠે ગહેત્વા દોલાયન્તોવ કીળિ. બોધિસત્તો ખન્તિમેત્તાનુદ્દયસમ્પદાય તં તસ્સ અનાચારં ન મનસાકાસિ, મક્કટો પુનપ્પુનં તથેવ કરિ. અથેકદિવસં તસ્મિં રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા રુક્ખક્ખન્ધે ઠત્વા નં ‘‘મહિંસરાજ કસ્મા ઇમસ્સ દુટ્ઠમક્કટસ્સ અવમાનં સહસિ, નિસેધેહિ ન’’ન્તિ વત્વા એતમત્થં પકાસેન્તી પુરિમા દ્વે ગાથા અવોચ –

૮૨. ‘‘કિમત્થમભિસન્ધાય, લહુચિત્તસ્સ દુબ્ભિનો;

સબ્બકામદદસ્સેવ, ઇમં દુક્ખં તિતિક્ખસિ.

૮૩. ‘‘સિઙ્ગેન નિહનાહેતં, પદસા ચ અધિટ્ઠહ;

ભિય્યો બાલા પકુજ્ઝેય્યું, નો ચસ્સ પટિસેધકો’’તિ.

તત્થ કિમત્થમભિસન્ધાયાતિ કિં નુ ખો કારણં પટિચ્ચ કિં સમ્પસ્સમાનો. દુબ્ભિનોતિ મિત્તદુબ્ભિસ્સ. સબ્બકામદદસ્સેવાતિ સબ્બકામદદસ્સ સામિકસ્સ ઇવ. તિતિક્ખસીતિ અધિવાસેસિ. પદસા ચ અધિટ્ઠહાતિ પાદેન ચ નં તિણ્હખુરગ્ગેન યથા એત્થેવ મરતિ, એવં અક્કમ. ભિય્યો બાલાતિ સચે હિ પટિસેધકો ન ભવેય્ય, બાલા અઞ્ઞાણસત્તા પુનપ્પુનં કુજ્ઝેય્યું ઘટ્ટેય્યું વિહેઠેય્યું એવાતિ દીપેતિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો ‘‘રુક્ખદેવતે, સચાહં ઇમિના જાતિગોત્તબલાદીહિ અધિકો સમાનો ઇમસ્સ દોસં ન સહિસ્સામિ, કથં મે મનોરથો નિપ્ફત્તિં ગમિસ્સતિ. અયં પન મં વિય અઞ્ઞમ્પિ મઞ્ઞમાનો એવં અનાચારં કરિસ્સતિ, તતો યેસં ચણ્ડમહિંસાનં એસ એવં કરિસ્સતિ, એતેયેવ એતં વધિસ્સન્તિ. સા તસ્સ અઞ્ઞેહિ મારણા મય્હં દુક્ખતો ચ પાણાતિપાતતો ચ વિમુત્તિ ભવિસ્સતી’’તિ વત્વા તતિયં ગાથમાહ –