૨. પદુમવગ્ગો

[૨૬૧] ૧. પદુમજાતકવણ્ણના

યથા કેસા ચ મસ્સૂ ચાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો આનન્દબોધિમ્હિ માલાપૂજકારકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ કાલિઙ્ગબોધિજાતકે આવિભવિસ્સતિ. સો પન આનન્દત્થેરેન રોપિતત્તા ‘‘આનન્દબોધી’’તિ જાતો. થેરેન હિ જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે બોધિસ્સ રોપિતભાવો સકલજમ્બુદીપે પત્થરિ. અથેકચ્ચે જનપદવાસિનો ભિક્ખૂ ‘‘આનન્દબોધિમ્હિ માલાપૂજં કરિસ્સામા’’તિ જેતવનં આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા પુનદિવસે સાવત્થિં પવિસિત્વા ઉપ્પલવીથિં ગન્ત્વા માલં અલભિત્વા આગન્ત્વા આનન્દત્થેરસ્સ આરોચેસું – ‘‘આવુસો, મયં ‘બોધિમ્હિ માલાપૂજં કરિસ્સામા’તિ ઉપ્પલવીથિં ગન્ત્વા એકમાલમ્પિ ન લભિમ્હા’’તિ. થેરો ‘‘અહં વો, આવુસો, આહરિસ્સામી’’તિ ઉપ્પલવીથિં ગન્ત્વા બહૂ નીલુપ્પલકલાપે ઉક્ખિપાપેત્વા આગમ્મ તેસં દાપેસિ, તે તાનિ ગહેત્વા બોધિસ્સ પૂજં કરિંસુ. તં પવત્તિં સુત્વા ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ થેરસ્સ ગુણકથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, જાનપદા ભિક્ખૂ અપ્પપુઞ્ઞા ઉપ્પલવીથિં ગન્ત્વા માલં ન લભિંસુ, થેરો પન ગન્ત્વાવ આહરાપેસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ વત્તુછેકા કથાકુસલા માલં લભન્તિ, પુબ્બેપિ લભિંસુયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સેટ્ઠિપુત્તો અહોસિ. અન્તોનગરે ચ એકસ્મિં સરે પદુમાનિ પુપ્ફન્તિ. એકો છિન્નનાસો પુરિસો તં સરં રક્ખતિ. અથેકદિવસં બારાણસિયં ઉસ્સવે ઘુટ્ઠે માલં પિળન્ધિત્વા ઉસ્સવં કીળિતુકામા તયો સેટ્ઠિપુત્તા ‘‘નાસચ્છિન્નસ્સ અભૂતેન વણ્ણં વત્વા માલં યાચિસ્સામા’’તિ તસ્સ પદુમાનિ ભઞ્જનકાલે સરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ.

તેસુ એકો તં આમન્તેત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૩૧. ‘‘યથા કેસા ચ મસ્સૂ ચ, છિન્નં છિન્નં વિરૂહતિ;

એવં રુહતુ તે નાસા, પદુમં દેહિ યાચિતો’’તિ.

સો તસ્સ કુજ્ઝિત્વા પદુમં ન અદાસિ.

અથસ્સ દુતિયો દુતિયં ગાથમાહ –

૩૨. ‘‘યથા સારદિકં બીજં, ખેત્તે વુત્તં વિરૂહતિ;

એવં રુહતુ તે નાસા, પદુમં દેહિ યાચિતો’’તિ.

તત્થ સારદિકન્તિ સરદસમયે ગહેત્વા નિક્ખિત્તં સારસમ્પન્નં બીજં. સો તસ્સપિ કુજ્ઝિત્વા પદુમં ન અદાસિ.

અથસ્સ તતિયો તતિયં ગાથમાહ –

૩૩. ‘‘ઉભોપિ પલપન્તેતે, અપિ પદ્માનિ દસ્સતિ;

વજ્જું વા તે ન વા વજ્જું, નત્થિ નાસાય રૂહના;

દેહિ સમ્મ પદુમાનિ, અહં યાચામિ યાચિતો’’તિ.

તત્થ ઉભોપિ પલપન્તેતેતિ એતે દ્વેપિ મુસા વદન્તિ. અપિ પદ્માનીતિ ‘‘અપિ નામ નો પદુમાનિ દસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા એવં વદન્તિ. વજ્જું વા તે ન વા વજ્જુન્તિ ‘‘તવ નાસા રુહતૂ’’તિ એવં વદેય્યું વા ન વા વદેય્યું, એતેસં વચનં અપ્પમાણં, સબ્બત્થાપિ નત્થિ નાસાય રુહના, અહં પન તે નાસં પટિચ્ચ ન કિઞ્ચિ વદામિ, કેવલં યાચામિ, તસ્સ મે દેહિ, સમ્મ, પદુમાનિ યાચિતોતિ.

તં સુત્વા પદુમસરગોપકો ‘‘ઇમેહિ દ્વીહિ મુસાવાદો કથિતો, તુમ્હેહિ સભાવો કથિતો, તુમ્હાકં અનુચ્છવિકાનિ પદુમાની’’તિ મહન્તં પદુમકલાપં આદાય તસ્સ દત્વા અત્તનો પદુમસરમેવ ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પદુમલાભી સેટ્ઠિપુત્તો અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

પદુમજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૨૬૨] ૨. મુદુપાણિજાતકવણ્ણના

પાણિ ચે મુદુકો ચસ્સાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ સત્થા ધમ્મસભં આનીતં ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખુ, ઇત્થિયો નામેતા કિલેસવસેન ગમનતો અરક્ખિયા, પોરાણકપણ્ડિતાપિ અત્તનો ધીતરં રક્ખિતું નાસક્ખિંસુ, પિતરા હત્થે ગહેત્વા ઠિતાવ પિતરં અજાનાપેત્વા કિલેસવસેન પુરિસેન સદ્ધિં પલાયી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા પિતુ અચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠાય ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ. સો ધીતરઞ્ચ ભાગિનેય્યઞ્ચ દ્વેપિ અન્તોનિવેસને પોસેન્તો એકદિવસં અમચ્ચેહિ સદ્ધિં નિસિન્નો ‘‘મમચ્ચયેન મય્હં ભાગિનેય્યો રાજા ભવિસ્સતિ, ધીતાપિ મે તસ્સ અગ્ગમહેસી ભવિસ્સતી’’તિ વત્વા અપરભાગે ભાગિનેય્યસ્સ વયપ્પત્તકાલે પુન અમચ્ચેહિ સદ્ધિં નિસિન્નો ‘‘મય્હં ભાગિનેય્યસ્સ અઞ્ઞસ્સ રઞ્ઞો ધીતરં આનેસ્સામ, મય્હં ધીતરમ્પિ અઞ્ઞસ્મિં રાજકુલે દસ્સામ, એવં નો ઞાતકા બહુતરા ભવિસ્સન્તી’’તિ આહ. અમચ્ચા સમ્પટિચ્છિંસુ.

અથ રાજા ભાગિનેય્યસ્સ બહિગેહં દાપેસિ, અન્તો પવેસનં નિવારેસિ. તે પન અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિબદ્ધચિત્તા અહેસું. કુમારો ‘‘કેન નુ ખો ઉપાયેન રાજધીતરં બહિ નીહરાપેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેન્તો ‘‘અત્થિ ઉપાયો’’તિ ધાતિયા લઞ્જં દત્વા ‘‘કિં, અય્યપુત્ત, કિચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અમ્મ, કથં નુ ખો રાજધીતરં બહિ કાતું ઓકાસં લભેય્યામા’’તિ આહ. ‘‘રાજધીતાય સદ્ધિં કથેત્વા જાનિસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ, અમ્મા’’તિ. સા ગન્ત્વા ‘‘એહિ, અમ્મ, સીસે તે ઊકા ગણ્હિસ્સામી’’તિ તં નીચપીઠકે નિસીદાપેત્વા સયં ઉચ્ચે નિસીદિત્વા તસ્સા સીસં અત્તનો ઊરૂસુ ઠપેત્વા ઊકા ગણ્હયમાના રાજધીતાય સીસં નખેહિ વિજ્ઝિ. રાજધીતા ‘‘નાયં અત્તનો નખેહિ વિજ્ઝતિ, પિતુચ્છાપુત્તસ્સ મે કુમારસ્સ નખેહિ વિજ્ઝતી’’તિ ઞત્વા ‘‘અમ્મ, ત્વં કુમારસ્સ સન્તિકં અગમાસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, અમ્મા’’તિ. ‘‘કિં તેન સાસનં કથિત’’ન્તિ? ‘‘તવ બહિકરણૂપાયં પુચ્છતિ, અમ્મા’’તિ. રાજધીતા ‘‘પણ્ડિતો હોન્તો જાનિસ્સતી’’તિ પઠમં ગાથં બન્ધિત્વા ‘‘અમ્મ, ઇમં ઉગ્ગહેત્વા કુમારસ્સ કથેહી’’તિ આહ.

૩૪. ‘‘પાણિ ચે મુદુકો ચસ્સ, નાગો ચસ્સ સુકારિતો;

અન્ધકારો ચ વસ્સેય્ય, અથ નૂન તદા સિયા’’તિ.

સા તં ઉગ્ગણ્હિત્વા કુમારસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અમ્મ, રાજધીતા કિમાહા’’તિ વુત્તે ‘‘અય્યપુત્ત, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અવત્વા ઇમં ગાથં પહિણી’’તિ તં ગાથં ઉદાહાસિ. કુમારો ચ તસ્સત્થં ઞત્વા ‘‘ગચ્છ, અમ્મા’’તિ તં ઉય્યોજેસિ.

ગાથાયત્થો – સચે તે એકિસ્સા ચૂળુપટ્ઠાકાય મમ હત્થો વિય હત્થો મુદુ અસ્સ, યદિ ચ તે આનેઞ્જકારણં સુકારિતો એકો હત્થી અસ્સ, યદિ ચ તં દિવસં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતો અતિવિય બહલો અન્ધકારો અસ્સ, દેવો ચ વસ્સેય્ય. અથ નૂન તદા સિયાતિ તાદિસે કાલે ઇમે ચત્તારો પચ્ચયે આગમ્મ એકંસેન તે મનોરથસ્સ મત્થકગમનં સિયાતિ.

કુમારો એતમત્થં તથતો ઞત્વા એકં અભિરૂપં મુદુહત્થં ચૂળુપટ્ઠાકં સજ્જં કત્વા મઙ્ગલહત્થિગોપકસ્સ લઞ્જં દત્વા હત્થિં આનેઞ્જકારણં કારેત્વા કાલં આગમેન્તો અચ્છિ.

અથેકસ્મિં કાળપક્ખુપોસથદિવસે મજ્ઝિમયામસમનન્તરે ઘનકાળમેઘો વસ્સિ. સો ‘‘અયં દાનિ રાજધીતાય વુત્તદિવસો’’તિ વારણં અભિરુહિત્વા મુદુહત્થકં ચૂળુપટ્ઠાકં હત્થિપિટ્ઠે નિસીદાપેત્વા ગન્ત્વા રાજનિવેસનસ્સ આકાસઙ્ગણાભિમુખે ઠાને હત્થિં મહાભિત્તિયં અલ્લીયાપેત્વા વાતપાનસમીપે તેમેન્તો અટ્ઠાસિ. રાજાપિ ધીતરં રક્ખન્તો અઞ્ઞત્થ સયિતું ન દેતિ, અત્તનો સન્તિકે ચૂળસયને સયાપેતિ. સાપિ ‘‘અજ્જ કુમારો આગમિસ્સતી’’તિ ઞત્વા નિદ્દં અનોક્કમિત્વાવ નિપન્ના ‘‘તાત ન્હાયિતુકામામ્હી’’તિ આહ. રાજા ‘‘એહિ, અમ્મા’’તિ તં હત્થે ગહેત્વા વાતપાનસમીપં નેત્વા ‘‘ન્હાયાહિ, અમ્મા’’તિ ઉક્ખિપિત્વા વાતપાનસ્સ બહિપસ્સે પમુખે ઠપેત્વા એકસ્મિં હત્થે ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. સા ન્હાયમાનાવ કુમારસ્સ હત્થં પસારેસિ, સો તસ્સા હત્થતો આભરણાનિ ઓમુઞ્ચિત્વા ઉપટ્ઠાકાય હત્થે પિળન્ધિત્વા તં ઉક્ખિપિત્વા રાજધીતરં નિસ્સાય પમુખે ઠપેસિ. સા તસ્સા હત્થં ગહેત્વા પિતુ હત્થે ઠપેસિ, સો તસ્સા હત્થં ગહેત્વા ધીતુ હત્થં મુઞ્ચિ, સા ઇતરસ્માપિ હત્થા આભરણાનિ ઓમુઞ્ચિત્વા તસ્સા દુતિયહત્થે પિળન્ધિત્વા પિતુ હત્થે ઠપેત્વા કુમારેન સદ્ધિં અગમાસિ. રાજા ‘‘ધીતાયેવ મે’’તિ સઞ્ઞાય તં દારિકં ન્હાનપરિયોસાને સિરિગબ્ભે સયાપેત્વા દ્વારં પિધાય લઞ્છેત્વા આરક્ખં દત્વા અત્તનો સયનં ગન્ત્વા નિપજ્જિ.

સો પભાતાય રત્તિયા દ્વારં વિવરિત્વા તં દારિકં દિસ્વા ‘‘કિમેત’’ન્તિ પુચ્છિ. સા તસ્સા કુમારેન સદ્ધિં ગતભાવં કથેસિ. રાજા વિપ્પટિસારી હુત્વા ‘‘હત્થે ગહેત્વા ચરન્તેનપિ માતુગામં રક્ખિતું ન સક્કા, એવં અરક્ખિયા નામિત્થિયો’’તિ ચિન્તેત્વા ઇતરા દ્વે ગાથા અવોચ –

૩૫. ‘‘અનલા મુદુસમ્ભાસા, દુપ્પૂરા તા નદીસમા;

સીદન્તિ નં વિદિત્વાન, આરકા પરિવજ્જયે.

૩૬. ‘‘યં એતા ઉપસેવન્તિ, છન્દસા વા ધનેન વા;

જાતવેદોવ સં ઠાનં, ખિપ્પં અનુદહન્તિ ન’’ન્તિ.

તત્થ અનલા મુદુસમ્ભાસાતિ મુદુવચનેનપિ અસક્કુણેય્યા, નેવ સક્કા સણ્હવાચાય સઙ્ગણ્હિતુન્તિ અત્થો. પુરિસેહિ વા એતાસં ન અલન્તિ અનલા. મુદુસમ્ભાસાતિ હદયે થદ્ધેપિ સમ્ભાસાવ મુદુ એતાસન્તિ મુદુસમ્ભાસા. દુપ્પૂરા તા નદીસમાતિ યથા નદી આગતાગતસ્સ ઉદકસ્સ સન્દનતો ઉદકેન દુપ્પૂરા, એવં અનુભૂતાનુભૂતેહિ મેથુનાદીહિ અપરિતુસ્સનતો દુપ્પૂરા. તેન વુત્તં –

‘‘તિણ્ણં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં અતિત્તો અપ્પટિવાનો માતુગામો કાલં કરોતિ. કતમેસં તિણ્ણં? મેથુનસમાપત્તિયા ચ વિજાયનસ્સ ચ અલઙ્કારસ્સ ચ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, તિણ્ણં ધમ્માનં અતિત્તો અપ્પટિવાનો માતુગામો કાલં કરોતી’’તિ.

સીદન્તીતિ અટ્ઠસુ મહાનિરયેસુ સોળસસુ ઉસ્સદનિરયેસુ નિમુજ્જન્તિ. નન્તિ નિપાતમત્તં. વિદિત્વાનાતિ એવં જાનિત્વા. આરકા પરિવજ્જયેતિ ‘‘એતા ઇત્થિયો નામ મેથુનધમ્માદીહિ અતિત્તા કાલં કત્વા એતેસુ નિરયેસુ સીદન્તિ, એતા એવં અત્તના સીદમાના કસ્સઞ્ઞસ્સ સુખાય ભવિસ્સન્તી’’તિ એવં ઞત્વા પણ્ડિતો પુરિસો દૂરતોવ તા પરિવજ્જયેતિ દીપેતિ. છન્દસા વા ધનેન વાતિ અત્તનો વા છન્દેન રુચિયા પેમેન, ભતિવસેન લદ્ધધનેન વા યં પુરિસં એતા ઇત્થિયો ઉપસેવન્તિ ભજન્તિ. જાતવેદોતિ અગ્ગિ. સો હિ જાતમત્તોવ વેદિયતિ, વિદિતો પાકટો હોતીતિ જાતવેદો. સો યથા અત્તનો ઠાનં કારણં ઓકાસં અનુદહતિ, એવમેતાપિ યં ઉપસેવન્તિ, તં પુરિસં ધનયસસીલપઞ્ઞાસમન્નાગતમ્પિ તેસં સબ્બેસં ધનાદીનં વિનાસનતો પુન તાય સમ્પત્તિયા અભબ્બુપ્પત્તિકં કુરુમાના ખિપ્પં અનુદહન્તિ ઝાપેન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘બલવન્તો દુબ્બલા હોન્તિ, થામવન્તોપિ હાયરે;

ચક્ખુમા અન્ધકા હોન્તિ, માતુગામવસં ગતા.

‘‘ગુણવન્તો નિગ્ગુણા હોન્તિ, પઞ્ઞવન્તોપિ હાયરે;

પમત્તા બન્ધને સેન્તિ, માતુગામવસં ગતા.

‘‘અજ્ઝેનઞ્ચ તપં સીલં, સચ્ચં ચાગં સતિં મતિં;

અચ્છિન્દન્તિ પમત્તસ્સ, પન્થદૂભીવ તક્કરા.

‘‘યસં કિત્તિં ધિતિં સૂરં, બાહુસચ્ચં પજાનનં;

ખેપયન્તિ પમત્તસ્સ, કટ્ઠપુઞ્જંવ પાવકો’’તિ.

એવં વત્વા મહાસત્તો ‘‘ભાગિનેય્યોપિ મયાવ પોસેતબ્બો’’તિ મહન્તેન સક્કારેન ધીતરં તસ્સેવ દત્વા તં ઓપરજ્જે પતિટ્ઠપેસિ. સોપિ માતુલસ્સ અચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠહિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસેનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા રાજા અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મુદુપાણિજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૨૬૩] ૩. ચૂળપલોભનજાતકવણ્ણના

અભિજ્જમાને વારિસ્મિન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુમેવ આરબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ સત્થા ધમ્મસભં આનીતં ‘‘સચ્ચં કિર, ત્વં ભિક્ખુ, ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખુ, ઇત્થિયો નામેતા પોરાણકે સુદ્ધસત્તેપિ સંકિલેસેસુ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તો રાજા અપુત્તકો હુત્વા અત્તનો ઇત્થિયો ‘‘પુત્તપત્થનં કરોથા’’તિ આહ. તા પુત્તે પત્થેન્તિ. એવં અદ્ધાને ગતે બોધિસત્તો બ્રહ્મલોકા ચવિત્વા અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તિ. તં જાતમત્તં ન્હાપેત્વા થઞ્ઞપાયનત્થાય ધાતિયા અદંસુ. સો પાયમાનો રોદતિ, અથ નં અઞ્ઞિસ્સા અદંસુ. માતુગામહત્થગતો નેવ તુણ્હી હોતિ. અથ નં એકસ્સ પાદમૂલિકસ્સ અદંસુ, તેન ગહિતમત્તોયેવ તુણ્હી અહોસિ. તતો પટ્ઠાય પુરિસાવ તં ગહેત્વા ચરન્તિ. થઞ્ઞં પાયેન્તા દુહિત્વા વા પાયેન્તિ, સાણિઅન્તરેન વા થનં મુખે ઠપેન્તિ. તેનસ્સ અનિત્થિગન્ધકુમારોતિ નામં કરિંસુ. તસ્સ અપરાપરં વદ્ધમાનસ્સપિ માતુગામં નામ દસ્સેતું ન સક્કા. તેનસ્સ રાજા વિસુંયેવ નિસજ્જાદિટ્ઠાનાનિ ઝાનાગારઞ્ચ કારેસિ.

સો તસ્સ સોળસવસ્સિકકાલે ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં અઞ્ઞો પુત્તો નત્થિ, અયં પન કુમારો કામે ન પરિભુઞ્જતિ, રજ્જમ્પિ ન ઇચ્છિસ્સતિ, દુલ્લદ્ધો વત મે પુત્તો’’તિ. અથ નં એકા નચ્ચગીતવાદિતકુસલા પુરિસે પરિચરિત્વા અત્તનો વસે કાતું પટિબલા તરુણનાટકિત્થી ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘દેવ, કિં નુ ચિન્તેસી’’તિ આહ, રાજા તં કારણં આચિક્ખિ. ‘‘હોતુ, દેવ, અહં તં પલોભેત્વા કામરસં જાનાપેસ્સામી’’તિ. ‘‘સચે મે પુત્તં અનિત્થિગન્ધકુમારં પલોભેતું સક્કિસ્સસિ, સો રાજા ભવિસ્સતિ, ત્વં અગ્ગમહેસી’’તિ. સા ‘‘મમેસો ભારો, તુમ્હે મા ચિન્તયિત્થા’’તિ વત્વા આરક્ખમનુસ્સે ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘અહં પચ્ચૂસસમયે આગન્ત્વા અય્યપુત્તસ્સ સયનટ્ઠાને બહિઝાનાગારે ઠત્વા ગાયિસ્સામિ. સચે સો કુજ્ઝતિ, મય્હં કથેય્યાથ, અહં અપગચ્છિસ્સામિ. સચે સુણાતિ, વણ્ણં મે કથેય્યાથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિંસુ.

સાપિ પચ્ચૂસકાલે તસ્મિં પદેસે ઠત્વા તન્તિસ્સરેન ગીતસ્સરં, ગીતસ્સરેન તન્તિસ્સરં અનતિક્કમિત્વા મધુરેન સદ્દેન ગાયિ, કુમારો સુણન્તોવ નિપજ્જિ, પુનદિવસે ચ આસન્નટ્ઠાને ઠત્વા ગાયિતું આણાપેસિ, પુનદિવસે ઝાનાગારે ઠત્વા ગાયિતું આણાપેસિ, પુનદિવસે અત્તનો સમીપે ઠત્વાતિ એવં અનુક્કમેનેવ તણ્હં ઉપ્પાદેત્વા લોકધમ્મં સેવિત્વા કામરસં ઞત્વા ‘‘માતુગામં નામ અઞ્ઞેસં ન દસ્સામી’’તિ અસિં ગહેત્વા અન્તરવીથિં ઓતરિત્વા પુરિસે અનુબન્ધન્તો વિચરિ. અથ નં રાજા ગાહાપેત્વા તાય કુમારિકાય સદ્ધિં નગરા નીહરાપેસિ. ઉભોપિ અરઞ્ઞં પવિસિત્વા અધોગઙ્ગં ગન્ત્વા એકસ્મિં પસ્સે ગઙ્ગં, એકસ્મિં સમુદ્દં કત્વા ઉભિન્નમન્તરે અસ્સમપદં માપેત્વા વાસં કપ્પયિંસુ. કુમારિકા પણ્ણસાલાયં નિસીદિત્વા કન્દમૂલાદીનિ પચતિ, બોધિસત્તો અરઞ્ઞતો ફલાફલં આહરતિ.

અથેકદિવસં તસ્મિં ફલાફલત્થાય ગતે સમુદ્દદીપકા એકો તાપસો ભિક્ખાચારત્થાય આકાસેન ગચ્છન્તો ધૂમં દિસ્વા અસ્સમપદે ઓતરિ. અથ નં સા ‘‘નિસીદ, યાવ પચ્ચતી’’તિ નિસીદાપેત્વા ઇત્થિકુત્તેન પલોભેત્વા ઝાના ચાવેત્વા બ્રહ્મચરિયમસ્સ અન્તરધાપેસિ. સો પક્ખચ્છિન્નકાકો વિય હુત્વા તં જહિતું અસક્કોન્તો સબ્બદિવસં તત્થેવ ઠત્વા બોધિસત્તં આગચ્છન્તં દિસ્વા વેગેન સમુદ્દાભિમુખો પલાયિ. અથ નં સો ‘‘પચ્ચામિત્તો મે અયં ભવિસ્સતી’’તિ અસિં ગહેત્વા અનુબન્ધિ. તાપસો આકાસે ઉપ્પતનાકારં દસ્સેત્વા સમુદ્દે પતિ. બોધિસત્તો ‘‘એસ તાપસો આકાસેનાગતો ભવિસ્સતિ, ઝાનસ્સ પરિહીનત્તા સમુદ્દે પતિતો, મયા દાનિસ્સ અવસ્સયેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા વેલન્તે ઠત્વા ઇમા ગાથા અવોચ –

૩૭. ‘‘અભિજ્જમાને વારિસ્મિં, સયં આગમ્મ ઇદ્ધિયા;

મિસ્સીભાવિત્થિયા ગન્ત્વા, સંસીદસિ મહણ્ણવે.

૩૮. ‘‘આવટ્ટની મહામાયા, બ્રહ્મચરિયવિકોપના;

સીદન્તિ નં વિદિત્વાન, આરકા પરિવજ્જયે.

૩૯. ‘‘યં એતા ઉપસેવન્તિ, છન્દસા વા ધનેન વા;

જાતવેદોવ સં ઠાનં, ખિપ્પં અનુદહન્તિ ન’’ન્તિ.

તત્થ અભિજ્જમાને વારિસ્મિન્તિ ઇમસ્મિં ઉદકે અચલમાને અકમ્પમાને ઉદકં અનામસિત્વા સયં આકાસેનેવ ઇદ્ધિયા આગન્ત્વા. મિસ્સીભાવિત્થિયાતિ લોકધમ્મવસેન ઇત્થિયા સદ્ધિં મિસ્સીભાવં. આવટ્ટની મહામાયાતિ ઇત્થિયો નામેતા કામાવટ્ટેન આવટ્ટનતો આવટ્ટની, અનન્તાહિ ઇત્થિમાયાહિ સમન્નાગતત્તા મહામાયા નામ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘માયા ચેતા મરીચી ચ, સોકો રોગો ચુપદ્દવો;

ખરા ચ બન્ધના ચેતા, મચ્ચુપાસો ગુહાસયો;

તાસુ યો વિસ્સસે પોસો, સો નરેસુ નરાધમો’’તિ. (જા. ૨.૨૧.૧૧૮);

બ્રહ્મચરિયવિકોપનાતિ સેટ્ઠચરિયસ્સ મેથુનવિરતિબ્રહ્મચરિયસ્સ વિકોપના. સીદન્તીતિ ઇત્થિયો નામેતા ઇસીનં બ્રહ્મચરિયવિકોપનેન અપાયેસુ સીદન્તિ. સેસં પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

એતં પન બોધિસત્તસ્સ વચનં સુત્વા તાપસો સમુદ્દમજ્ઝે ઠિતોયેવ નટ્ઠજ્ઝાનં પુન ઉપ્પાદેત્વા આકાસેન અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગતો. બોધિસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં તાપસો એવં ભારિકો સમાનો સિમ્બલિતૂલં વિય આકાસેન ગતો, મયાપિ ઇમિના વિય ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા આકાસેન ચરિતું વટ્ટતી’’તિ. સો અસ્સમં ગન્ત્વા તં ઇત્થિં મનુસ્સપથં નેત્વા ‘‘ગચ્છ, ત્વ’’ન્તિ ઉય્યોજેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા મનુઞ્ઞે ભૂમિભાગે અસ્સમં માપેત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા કસિણપરિકમ્મં કત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા અનિત્થિગન્ધકુમારો અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ચૂળપલોભનજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૨૬૪] ૪. મહાપનાદજાતકવણ્ણના

પનાદો નામ સો રાજાતિ ઇદં સત્થા ગઙ્ગાતીરે નિસિન્નો ભદ્દજિત્થેરસ્સાનુભાવં આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિઞ્હિ સમયે સત્થા સાવત્થિયં વસ્સં વસિત્વા ‘‘ભદ્દજિકુમારસ્સ સઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ચારિકં ચરમાનો ભદ્દિયનગરં પત્વા જાતિયાવને તયો માસે વસિ કુમારસ્સ ઞાણપરિપાકં આગમયમાનો. ભદ્દજિકુમારો મહાયસો અસીતિકોટિવિભવસ્સ ભદ્દિયસેટ્ઠિનો એકપુત્તકો. તસ્સ તિણ્ણં ઉતૂનં અનુચ્છવિકા તયો પાસાદા અહેસું. એકેકસ્મિં ચત્તારો ચત્તારો માસે વસતિ. એકસ્મિં વસિત્વા નાટકપરિવુતો મહન્તેન યસેન અઞ્ઞં પાસાદં ગચ્છતિ. તસ્મિં ખણે ‘‘કુમારસ્સ યસં પસ્સિસ્સામા’’તિ સકલનગરં સઙ્ખુભિ, પાસાદન્તરે ચક્કાતિચક્કાનિ મઞ્ચાતિમઞ્ચાનિ બન્ધન્તિ.

સત્થા તયો માસે વસિત્વા ‘‘મયં ગચ્છામા’’તિ નગરવાસીનં આરોચેસિ. નાગરા ‘‘ભન્તે, સ્વે ગમિસ્સથા’’તિ સત્થારં નિમન્તેત્વા દુતિયદિવસે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં સજ્જેત્વા નગરમજ્ઝે મણ્ડપં કત્વા અલઙ્કરિત્વા આસનાનિ પઞ્ઞપેત્વા કાલં આરોચેસું. સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો તત્થ ગન્ત્વા નિસીદિ, મનુસ્સા મહાદાનં અદંસુ. સત્થા નિટ્ઠિતભત્તકિચ્ચો મધુરસ્સરેન અનુમોદનં આરભિ. તસ્મિં ખણે ભદ્દજિકુમારોપિ પાસાદતો પાસાદં ગચ્છતિ, તસ્સ સમ્પત્તિદસ્સનત્થાય તં દિવસં ન કોચિ અગમાસિ, અત્તનો મનુસ્સાવ પરિવારેસું. સો મનુસ્સે પુચ્છિ – ‘‘અઞ્ઞસ્મિં કાલે મયિ પાસાદતો પાસાદં ગચ્છન્તે સકલનગરં સઙ્ખુભતિ, ચક્કાતિચક્કાનિ મઞ્ચાતિમઞ્ચાનિ બન્ધન્તિ, અજ્જ પન ઠપેત્વા મય્હં મનુસ્સે અઞ્ઞો કોચિ નત્થિ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ. ‘‘સામિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો ઇમં ભદ્દિયનગરં ઉપનિસ્સાય તયો માસે વસિત્વા અજ્જેવ ગમિસ્સતિ, સો ભત્તકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા મહાજનસ્સ ધમ્મં દેસેતિ, સકલનગરવાસિનોપિ તસ્સ ધમ્મકથં સુણન્તી’’તિ. સો ‘‘તેન હિ એથ, મયમ્પિ સુણિસ્સામા’’તિ સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતોવ મહન્તેન પરિવારેન ઉપસઙ્કમિત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુણન્તો ઠિતોવ સબ્બકિલેસે ખેપેત્વા અગ્ગફલં અરહત્તં પાપુણિ.

સત્થા ભદ્દિયસેટ્ઠિં આમન્તેત્વા ‘‘મહાસેટ્ઠિ, પુત્તો તે અલઙ્કતપટિયત્તોવ ધમ્મકથં સુણન્તો અરહત્તે પતિટ્ઠિતો, તેનસ્સ અજ્જેવ પબ્બજિતું વા વટ્ટતિ પરિનિબ્બાયિતું વા’’તિ આહ. ‘‘ભન્તે, મય્હં પુત્તસ્સ પરિનિબ્બાનેન કિચ્ચં નત્થિ, પબ્બાજેથ નં, પબ્બાજેત્વા ચ પન નં ગહેત્વા સ્વે અમ્હાકં ગેહં ઉપસઙ્કમથા’’તિ. ભગવા નિમન્તનં અધિવાસેત્વા કુલપુત્તં આદાય વિહારં ગન્ત્વા પબ્બાજેત્વા ઉપસમ્પદં દાપેસિ. તસ્સ માતાપિતરો સત્તાહં મહાસક્કારં કરિંસુ. સત્થા સત્તાહં વસિત્વા કુલપુત્તમાદાય ચારિકં ચરન્તો કોટિગામં પાપુણિ. કોટિગામવાસિનો મનુસ્સા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં અદંસુ. સત્થા ભત્તકિચ્ચાવસાને અનુમોદનં આરભિ. કુલપુત્તો અનુમોદનકરણકાલે બહિગામં ગન્ત્વા ‘‘સત્થુ આગતકાલેયેવ ઉટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ગઙ્ગાતિત્થસમીપે એકસ્મિં રુક્ખમૂલે ઝાનં સમાપજ્જિત્વા નિસીદિ. મહલ્લકત્થેરેસુ આગચ્છન્તેસુપિ અનુટ્ઠહિત્વા સત્થુ આગતકાલેયેવ ઉટ્ઠહિ. પુથુજ્જના ભિક્ખૂ ‘‘અયં પુરે વિય પબ્બજિત્વા મહાથેરે આગચ્છન્તેપિ દિસ્વા ન ઉટ્ઠહતી’’તિ કુજ્ઝિંસુ.

કોટિગામવાસિનો મનુસ્સા નાવાસઙ્ઘાતે બન્ધિંસુ. સત્થા નાવાસઙ્ઘાતે ઠત્વા ‘‘કહં, ભદ્દજી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘એસ, ભન્તે, ઇધેવા’’તિ. ‘‘એહિ, ભદ્દજિ, અમ્હેહિ સદ્ધિં એકનાવં અભિરુહા’’તિ. થેરોપિ ઉપ્પતિત્વા એકનાવાય અટ્ઠાસિ. અથ નં ગઙ્ગાય મજ્ઝં ગતકાલે સત્થા આહ – ‘‘ભદ્દજિ, તયા મહાપનાદરાજકાલે અજ્ઝાવુત્થપાસાદો કહ’’ન્તિ. ઇમસ્મિં ઠાને નિમુગ્ગો, ભન્તેતિ. પુથુજ્જના ભિક્ખૂ ‘‘ભદ્દજિત્થેરો અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ આહંસુ. સત્થા ‘‘તેન હિ, ભદ્દજિ, સબ્રહ્મચારીનં કઙ્ખં છિન્દા’’તિ આહ. તસ્મિં ખણે થેરો સત્થારં વન્દિત્વા ઇદ્ધિબલેન ગન્ત્વા પાસાદથૂપિકં પાદઙ્ગુલિયા ગહેત્વા પઞ્ચવીસતિયોજનં પાસાદં ગહેત્વા આકાસે ઉપ્પતિ. ઉપ્પતિતો ચ પન હેટ્ઠાપાસાદે ઠિતાનં પાસાદં ભિન્દિત્વા પઞ્ઞાયિ. સો એકયોજનં દ્વિયોજનં તિયોજનન્તિ યાવ વીસતિયોજના ઉદકતો પાસાદં ઉક્ખિપિ. અથસ્સ પુરિમભવે ઞાતકા પાસાદલોભેન મચ્છકચ્છપનાગમણ્ડૂકા હુત્વા તસ્મિંયેવ પાસાદે નિબ્બત્તા પાસાદે ઉટ્ઠહન્તે પરિવત્તિત્વા પરિવત્તિત્વા ઉદકેયેવ પતિંસુ. સત્થા તે પતન્તે દિસ્વા ‘‘ઞાતકા તે, ભદ્દજિ, કિલમન્તી’’તિ આહ. થેરો સત્થુ વચનં સુત્વા પાસાદં વિસ્સજ્જેસિ, પાસાદો યથાઠાનેયેવ પતિટ્ઠહિ, સત્થા પારગઙ્ગં ગતો. અથસ્સ ગઙ્ગાતીરેયેવ આસનં પઞ્ઞાપયિંસુ, સો પઞ્ઞત્તે વરબુદ્ધાસને તરુણસૂરિયો વિય રસ્મિયો મુઞ્ચન્તો નિસીદિ. અથ નં ભિક્ખૂ ‘‘કસ્મિં કાલે, ભન્તે, અયં પાસાદો ભદ્દજિત્થેરેન અજ્ઝાવુત્થો’’તિ પુચ્છિંસુ. સત્થા ‘‘મહાપનાદરાજકાલે’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે વિદેહરટ્ઠે મિથિલાયં સુરુચિ નામ રાજા અહોસિ, પુત્તોપિ તસ્સ સુરુચિયેવ, તસ્સ પન પુત્તો મહાપનાદો નામ અહોસિ, તે ઇમં પાસાદં પટિલભિંસુ. પટિલાભત્થાય પનસ્સ ઇદં પુબ્બકમ્મં – દ્વે પિતાપુત્તા નળેહિ ચ ઉદુમ્બરદારૂહિ ચ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ વસનપણ્ણસાલં કરિંસુ. ઇમસ્મિં જાતકે સબ્બં અતીતવત્થુ પકિણ્ણકનિપાતે સુરુચિજાતકે (જા. ૧.૧૪.૧૦૨ આદયો) આવિભવિસ્સતિ.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમા ગાથા અવોચ –

૪૦. ‘‘પનાદો નામ સો રાજા, યસ્સ યૂપો સુવણ્ણયો;

તિરિયં સોળસુબ્બેધો, ઉદ્ધમાહુ સહસ્સધા.

૪૧. ‘‘સહસ્સકણ્ડો સતગેણ્ડુ, ધજાલુ હરિતામયો;

અનચ્ચું તત્થ ગન્ધબ્બા, છ સહસ્સાનિ સત્તધા.

૪૨. ‘‘એવમેતં તદા આસિ, યથા ભાસસિ ભદ્દજિ;

સક્કો અહં તદા આસિં, વેય્યાવચ્ચકરો તવા’’તિ.

તત્થ યૂપોતિ પાસાદો. તિરિયં સોળસુબ્બેધોતિ વિત્થારતો સોળસકણ્ડપાતવિત્થારો અહોસિ. ઉદ્ધમાહુ સહસ્સધાતિ ઉબ્બેધેન સહસ્સકણ્ડગમનમત્તં ઉચ્ચો અહુ, સહસ્સકણ્ડગમનગણનાય પઞ્ચવીસતિયોજનપ્પમાણં હોતિ. વિત્થારો પનસ્સ અટ્ઠયોજનમત્તો.

સહસ્સકણ્ડો સતગેણ્ડૂતિ સો પનેસ સહસ્સકણ્ડુબ્બેધો પાસાદો સતભૂમિકો અહોસિ. ધજાલૂતિ ધજસમ્પન્નો. હરિતામયોતિ હરિતમણિપરિક્ખિત્તો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘સમાલુહરિતામયો’’તિ પાઠો, હરિતમણિમયેહિ દ્વારકવાટવાતપાનેહિ સમન્નાગતોતિ અત્થો. સમાલૂતિ કિર દ્વારકવાટવાતપાનાનં નામં. ગન્ધબ્બાતિ નટા, છ સહસ્સાનિ સત્તધાતિ છ ગન્ધબ્બસહસ્સાનિ સત્તધા હુત્વા તસ્સ પાસાદસ્સ સત્તસુ ઠાનેસુ રઞ્ઞો રતિજનનત્થાય નચ્ચિંસૂતિ અત્થો. તે એવં નચ્ચન્તાપિ રાજાનં હાસેતું નાસક્ખિંસુ, અથ સક્કો દેવરાજા દેવનટં પેસેત્વા સમજ્જં કારેસિ, તદા મહાપનાદો હસિ.

યથા ભાસસિ, ભદ્દજીતિ ભદ્દજિત્થેરેન હિ ‘‘ભદ્દજિ, તયા મહાપનાદરાજકાલે અજ્ઝાવુત્થપાસાદો કહ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને નિમુગ્ગો, ભન્તે’’તિ વદન્તેન તસ્મિં કાલે અત્તનો અત્થાય તસ્સ પાસાદસ્સ નિબ્બત્તભાવો ચ મહાપનાદરાજભાવો ચ ભાસિતો હોતિ. તં ગહેત્વા સત્થા ‘‘યથા ત્વં, ભદ્દજિ, ભાસસિ, તદા એતં તથેવ અહોસિ, અહં તદા તવ કાયવેય્યાવચ્ચકરો સક્કો દેવાનમિન્દો અહોસિ’’ન્તિ આહ. તસ્મિં ખણે પુથુજ્જનભિક્ખૂ નિક્કઙ્ખા અહેસું.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મહાપનાદો રાજા ભદ્દજિ અહોસિ, સક્કો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મહાપનાદજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૨૬૫] ૫. ખુરપ્પજાતકવણ્ણના

દિસ્વા ખુરપ્પેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ઓસ્સટ્ઠવીરિયં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, ઓસ્સટ્ઠવીરિયો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખુ, કસ્મા એવં ત્વં નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા વીરિયં ઓસ્સજિ, પોરાણકપણ્ડિતા અનિય્યાનિકટ્ઠાનેપિ વીરિયં કરિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો એકસ્મિં અટવિઆરક્ખકકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો પઞ્ચપુરિસસતપરિવારો અટવિઆરક્ખકેસુ સબ્બજેટ્ઠકો હુત્વા અટવિમુખે એકસ્મિં ગામે વાસં કપ્પેસિ. સો ભતિં ગહેત્વા મનુસ્સે અટવિં અતિક્કામેતિ. અથેકસ્મિં દિવસે બારાણસેય્યકો સત્થવાહપુત્તો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ તં ગામં પત્વા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સમ્મ, સહસ્સં ગહેત્વા મં અટવિં અતિક્કામેહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ તસ્સ હત્થતો સહસ્સં ગણ્હિ, ભતિં ગણ્હન્તોયેવ તસ્સ જીવિતં પરિચ્ચજિ. સો તં આદાય અટવિં પાવિસિ, અટવિમજ્ઝે પઞ્ચસતા ચોરા ઉટ્ઠહિંસુ, ચોરે દિસ્વાવ સેસપુરિસા ઉરેન નિપજ્જિંસુ, આરક્ખકજેટ્ઠકો એકોવ નદન્તો વગ્ગન્તો પહરિત્વા પઞ્ચસતેપિ ચોરે પલાપેત્વા સત્થવાહપુત્તં સોત્થિના કન્તારં તારેસિ.

સત્થવાહપુત્તો પરકન્તારે સત્થં નિવેસેત્વા આરક્ખકજેટ્ઠકં નાનગ્ગરસભોજનં ભોજેત્વા સયમ્પિ ભુત્તપાતરાસો સુખનિસિન્નો તેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો ‘‘સમ્મ, તથાદારુણાનં ચોરાનં આવુધાનિ ગહેત્વા અવત્થરણકાલે કેન નુ ખો તે કારણેન ચિત્તુત્રાસમત્તમ્પિ ન ઉપ્પન્ન’’ન્તિ પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૪૩. ‘‘દિસ્વા ખુરપ્પે ધનુવેગનુન્ને, ખગ્ગે ગહીતે તિખિણે તેલધોતે;

તસ્મિં ભયસ્મિં મરણે વિયૂળ્હે, કસ્મા નુ તે નાહુ છમ્ભિતત્ત’’ન્તિ.

તત્થ ધનુવેગનુન્નેતિ ધનુવેગેન વિસ્સટ્ઠે. ખગ્ગે ગહીતેતિ થરુદણ્ડેહિ સુગહિતે ખગ્ગે. મરણે વિયૂળ્હેતિ મરણે પચ્ચુપટ્ઠિતે. કસ્મા નુ તે નાહૂતિ કેન નુ ખો કારણેન નાહોસિ. છમ્ભિતત્તન્તિ સરીરચલનં.

તં સુત્વા આરક્ખકજેટ્ઠકો ઇતરા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૪૪. ‘‘દિસ્વા ખુરપ્પે ધનુવેગનુન્ને, ખગ્ગે ગહીતે તિખિણે તેલધોતે;

તસ્મિં ભયસ્મિં મરણે વિયૂળ્હે, વેદં અલત્થં વિપુલં ઉળારં.

૪૫. ‘‘સો વેદજાતો અજ્ઝભવિં અમિત્તે, પુબ્બેવ મે જીવિતમાસિ ચત્તં;

ન હિ જીવિતે આલયં કુબ્બમાનો, સૂરો કયિરા સૂરકિચ્ચં કદાચી’’તિ.

તત્થ વેદં અલત્થન્તિ તુટ્ઠિઞ્ચેવ સોમનસ્સઞ્ચ પટિલભિં. વિપુલન્તિ બહું. ઉળારન્તિ ઉત્તમં. અજ્ઝભવિન્તિ જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા અભિભવિં. પુબ્બેવ મે જીવિતમાસિ ચત્તન્તિ મયા પુબ્બેવ તવ હત્થતો ભતિં ગણ્હન્તેનેવ જીવિતં ચત્તમાસિ. ન હિ જીવિતે આલયં કુબ્બમાનોતિ જીવિતસ્મિઞ્હિ નિકન્તિં કુરુમાનો પુરિસકિચ્ચં કદાચિપિ ન કરોતિ.

એવં સો સરવસ્સે વસ્સન્તે જીવિતનિકન્તિયા વિસ્સટ્ઠત્તા અત્તના સૂરકિચ્ચસ્સ કતભાવં ઞાપેત્વા સત્થવાહપુત્તં ઉય્યોજેત્વા સકગામમેવ પચ્ચાગન્ત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઓસ્સટ્ઠવીરિયો ભિક્ખુ અરહત્તે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા આરક્ખકજેટ્ઠકો અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ખુરપ્પજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૨૬૬] ૬. વાતગ્ગસિન્ધવજાતકવણ્ણના

યેનાસિ કિસિયા પણ્ડૂતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સાવત્થિયં અઞ્ઞતરં કુટુમ્બિકં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિરેકા અભિરૂપા ઇત્થી એકં અભિરૂપં કુટુમ્બિકં દિસ્વા પટિબદ્ધચિત્તા અહોસિ, સકલસરીરં ઝાયમાનો વિયસ્સા અબ્ભન્તરે કિલેસગ્ગિ ઉપ્પજ્જિ. સા નેવ કાયસ્સાદં લભિ, ન ચિત્તસ્સાદં, ભત્તમ્પિસ્સા ન રુચ્ચિ, કેવલં મઞ્ચકઅટનિં ગહેત્વા નિપજ્જિ. અથ નં ઉપટ્ઠાયિકા ચ સહાયિકા ચ પુચ્છિંસુ – ‘‘કિં નુ ખો ત્વં કમ્પમાનચિત્તા અટનિં ગહેત્વા નિપન્ના, કિં તે અફાસુક’’ન્તિ. સા એકં દ્વે વારે અકથેત્વા પુનપ્પુનં વુચ્ચમાના તમત્થં આરોચેસિ. અથ નં તા સમસ્સાસેત્વા ‘‘ત્વં મા ચિન્તયિ, મયં તં આનેસ્સામા’’તિ વત્વા ગન્ત્વા કુટુમ્બિકેન સદ્ધિં મન્તેસું, સો પટિક્ખિપિત્વા પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનો અધિવાસેસિ. તા ‘‘અસુકદિવસે અસુકવેલાયં આગચ્છા’’તિ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા ગન્ત્વા તસ્સા આરોચેસું. સા અત્તનો સયનગબ્ભં સજ્જેત્વા અત્તાનં અલઙ્કરિત્વા સયનપિટ્ઠે નિસિન્ના તસ્મિં આગન્ત્વા સયનેકદેસે નિસિન્ને ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં ઇમસ્સ ગરુકં અકત્વા ઇદાનેવ ઓકાસં કરિસ્સામિ, ઇસ્સરિયં મે પરિહાયિસ્સતિ, આગતદિવસેયેવ ઓકાસકરણં નામ અકારણં, અજ્જ ન મઙ્કું કત્વા અઞ્ઞસ્મિં દિવસે ઓકાસં કરિસ્સામી’’તિ. અથ નં હત્થગહણાદિવસેન કેળિં કાતું આરદ્ધં હત્થે ગહેત્વા ‘‘અપેહિ અપેહિ, ન મે તયા અત્થો’’તિ નિબ્ભચ્છેસિ. સો ઓસક્કિત્વા લજ્જિતો ઉટ્ઠાય અત્તનો ગેહમેવ ગતો.

ઇતરા ઇત્થિયો તાય તથા કતભાવં ઞત્વા કુટુમ્બિકે નિક્ખન્તે તં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ – ‘‘ત્વં એતસ્મિં પટિબદ્ધચિત્તા આહારં પટિક્ખિપિત્વા નિપજ્જિ, અથ નં મયં પુનપ્પુનં યાચિત્વા આનયિમ્હ, તસ્સ કસ્મા ઓકાસં ન અકાસી’’તિ. સા તમત્થં આરોચેસિ. ઇતરા ‘‘તેન હિ પઞ્ઞાયિસ્સસી’’તિ વત્વા પક્કમિંસુ. કુટુમ્બિકો પુન નિવત્તિત્વાપિ ન ઓલોકેસિ. સા તં અલભમાના નિરાહારા તત્થેવ જીવિતક્ખયં પાપુણિ. કુટુમ્બિકો તસ્સા મતભાવં ઞત્વા બહું માલાગન્ધવિલેપનં આદાય જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં પૂજેત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા સત્થારા ચ ‘‘કિં નુ ખો, ઉપાસક, ન પઞ્ઞાયસી’’તિ પુચ્છિતે તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘સ્વાહં, ભન્તે, એત્તકં કાલં લજ્જાય બુદ્ધુપટ્ઠાનં નાગતો’’તિ આહ. સત્થા ‘‘ન, ઉપાસક, ઇદાનેવેસા કિલેસવસેન તં પક્કોસાપેત્વા આગતકાલે તં ઓકાસં અકત્વા લજ્જાપેસિ, પુબ્બેપિ પન પણ્ડિતેસુ પટિબદ્ધચિત્તા હુત્વા પક્કોસાપેત્વા આગતકાલે ઓકાસં અકત્વા કિલમેત્વાવ ઉય્યોજેસી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સિન્ધવકુલે નિબ્બત્તિત્વા વાતગ્ગસિન્ધવો નામ હુત્વા તસ્સ મઙ્ગલઅસ્સો અહોસિ. અસ્સગોપકા તં નેત્વા ગઙ્ગાયં ન્હાપેન્તિ. અથ નં ભદ્દલી નામ ગદ્રભી દિસ્વા પટિબદ્ધચિત્તા હુત્વા કિલેસવસેન કમ્પમાના નેવ તિણં ખાદિ, ન ઉદકં પિવિ, પરિસુસ્સિત્વા કિસા અટ્ઠિચમ્મમત્તા અહોસિ. અથ નં પુત્તો ગદ્રભપોતકો માતરં પરિસુસ્સમાનં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો ત્વં, અમ્મ, નેવ તિણં ખાદસિ, ન ઉદકં પિવસિ, પરિસુસ્સિત્વા તત્થ તત્થ કમ્પમાના નિપજ્જસિ, કિં તે અફાસુક’’ન્તિ પુચ્છિ. સા અકથેત્વા પુનપ્પુનં વુચ્ચમાના તમત્થં કથેસિ. અથ નં પુત્તો સમસ્સાસેત્વા ‘‘અમ્મ, મા ચિન્તયિ, અહં તં આનેસ્સામી’’તિ વત્વા વાતગ્ગસિન્ધવસ્સ ન્હાયિતું આગતકાલે તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘તાત, મય્હં માતા તુમ્હેસુ પટિબદ્ધચિત્તા નિરાહારા સુસ્સિત્વા મરિસ્સતિ, જીવિતદાનમસ્સા દેથા’’તિ આહ. ‘‘સાધુ, તાત, દસ્સામિ, અસ્સગોપકા મં ન્હાપેત્વા થોકં ગઙ્ગાતીરે વિચરણત્થાય વિસ્સજ્જેન્તિ, ત્વં માતરં ગહેત્વા તં પદેસં એહી’’તિ. સો ગન્ત્વા માતરં આનેત્વા તસ્મિં પદેસે વિસ્સજ્જેત્વા એકમન્તં પટિચ્છન્નો અટ્ઠાસિ.

અસ્સગોપકાપિ વાતગ્ગસિન્ધવં તસ્મિં ઠાને વિસ્સજ્જેસું. સો તં ગદ્રભિં ઓલોકેત્વા ઉપસઙ્કમિ. અથ સા ગદ્રભી તસ્મિં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો સરીરં ઉપસિઙ્ઘમાને ‘‘સચાહં ગરું અકત્વા આગતક્ખણેયેવસ્સ ઓકાસં કરિસ્સામિ, એવં મે યસો ચ ઇસ્સરિયઞ્ચ પરિહાયિસ્સતિ, અનિચ્છમાના વિય ભવિતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા સિન્ધવસ્સ હેટ્ઠાહનુકે પાદેન પહરિત્વા પલાયિ, દન્તમૂલમસ્સ ભિજ્જિત્વા ગતકાલો વિય અહોસિ. વાતગ્ગસિન્ધવો ‘‘કો મે એતાય અત્થો’’તિ લજ્જિતો તતોવ પલાયિ. સા વિપ્પટિસારિની હુત્વા તત્થેવ પતિત્વા સોચમાના નિપજ્જિ.

અથ નં પુત્તો ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૪૬. ‘‘યેનાસિ કિસિયા પણ્ડુ, યેન ભત્તં ન રુચ્ચતિ;

અયં સો આગતો ભત્તા, કસ્મા દાનિ પલાયસી’’તિ.

તત્થ યેનાતિ તસ્મિં પટિબદ્ધચિત્તતાય યેન કારણભૂતેન.

પુત્તસ્સ વચનં સુત્વા ગદ્રભી દુતિયં ગાથમાહ –

૪૭. ‘‘સચે પનાદિકેનેવ, સન્થવો નામ જાયતિ;

યસો હાયતિ ઇત્થીનં, તસ્મા તાત પલાયહ’’ન્તિ.

તત્થ આદિકેનેવાતિઆદિતોવ પઠમમેવ. સન્થવોતિ મેથુનધમ્મસંયોગવસેન મિત્તસન્થવો. યસો હાયતિ ઇત્થીનન્તિ, તાત, ઇત્થીનઞ્હિ ગરુકં અકત્વા આદિતોવ સન્થવં કુરુમાનાનં યસો હાયતિ, ઇસ્સરિયગબ્બિતભાવો પરિહાયતીતિ. એવં સા ઇત્થીનં સભાવં પુત્તસ્સ કથેસિ.

તતિયગાથં પન સત્થા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા આહ –

૪૮. ‘‘યસસ્સિનં કુલે જાતં, આગતં યા ન ઇચ્છતિ;

સોચતિ ચિરરત્તાય, વાતગ્ગમિવ ભદ્દલી’’તિ.

તત્થ યસસ્સિનન્તિ યસસમ્પન્નં. યા ન ઇચ્છતીતિ યા ઇત્થી તથારૂપં પુરિસં ન ઇચ્છતિ. ચિરરત્તાયાતિ ચિરરત્તં, દીઘમદ્ધાનન્તિ અત્થો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને કુટુમ્બિકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા ગદ્રભી સા ઇત્થી અહોસિ, વાતગ્ગસિન્ધવો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વાતગ્ગસિન્ધવજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૨૬૭] ૭. કક્કટકજાતકવણ્ણના

સિઙ્ગી મિગોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ઇત્થિં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિરેકો કુટુમ્બિકો અત્તનો ભરિયં ગહેત્વા ઉદ્ધારસોધનત્થાય જનપદં ગન્ત્વા ઉદ્ધારં સોધેત્વા આગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે ચોરેહિ ગહિતો. ભરિયા પનસ્સ અભિરૂપા પાસાદિકા દસ્સનીયા, ચોરજેટ્ઠકો તસ્સા સિનેહેન કુટુમ્બિકં મારેતું આરભિ. સા પન ઇત્થી સીલવતી આચારસમ્પન્ના પતિદેવતા, સા ચોરજેટ્ઠકસ્સ પાદેસુ નિપતિત્વા ‘‘સામિ, સચે મયિ સિનેહો અત્થિ, મા મય્હં સામિકં મારેહિ. સચે મારેસિ, અહમ્પિ વિસં વા ખાદિત્વા નાસવાતં વા સન્નિરુમ્ભિત્વા મરિસ્સામિ, તયા પન સદ્ધિં ન ગમિસ્સામિ, મા મે અકારણેન સામિકં મારેહી’’તિ યાચિત્વા તં વિસ્સજ્જાપેસિ. તે ઉભોપિ સોત્થિના સાવત્થિં પત્વા જેતવનપિટ્ઠિવિહારેન ગચ્છન્તા ‘‘વિહારં પવિસિત્વા સત્થારં વન્દિસ્સામા’’તિ ગન્ધકુટિપરિવેણં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. તે સત્થારા ‘‘કહં ગતત્થ, ઉપાસકા’’તિ પુટ્ઠા ‘‘ઉદ્ધારસોધનત્થાયા’’તિ આહંસુ. ‘‘અન્તરામગ્ગે પન આરોગ્યેન આગતત્થા’’તિ વુત્તે કુટુમ્બિકો આહ – ‘‘અન્તરામગ્ગે નો, ભન્તે, ચોરા ગણ્હિંસુ, તત્રેસા મં મારિયમાનં ચોરજેટ્ઠકં યાચિત્વા મોચેસિ, ઇમં નિસ્સાય મયા જીવિતં લદ્ધ’’ન્તિ. સત્થા ‘‘ન, ઉપાસક, ઇદાનેવેતાય એવં તુય્હં જીવિતં દિન્નં, પુબ્બેપિ પણ્ડિતાનમ્પિ જીવિતં અદાસિયેવા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે હિમવન્તે મહાઉદકરહદો, તત્થ મહાસુવણ્ણકક્કટકો અહોસિ. સો તસ્સ નિવાસભાવેન ‘‘કુળીરદહો’’તિ પઞ્ઞાયિત્થ. કક્કટકો મહા અહોસિ ખલમણ્ડલપ્પમાણો, હત્થી ગહેત્વા વધિત્વા ખાદતિ. હત્થી તસ્સ ભયેન તત્થ ઓતરિત્વા ગોચરં ગણ્હિતું ન સક્કોન્તિ. તદા બોધિસત્તો કુળીરદહં ઉપનિસ્સાય વસમાનં હત્થિયૂથજેટ્ઠકં પટિચ્ચ કરેણુયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. અથસ્સ માતા ‘‘ગબ્ભં રક્ખિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞં પબ્બતપ્પદેસં ગન્ત્વા ગબ્ભં રક્ખિત્વા પુત્તં વિજાયિ. સો અનુક્કમેન વિઞ્ઞુતં પત્તો મહાસરીરો થામસમ્પન્નો સોભગ્ગપ્પત્તો અઞ્જનપબ્બતો વિય અહોસિ. સો એકાય કરેણુયા સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેત્વા ‘‘કક્કટકં ગણ્હિસ્સામી’’તિ અત્તનો ભરિયઞ્ચ માતરઞ્ચ આદાય તં હત્થિયૂથં ઉપસઙ્કમિત્વા પિતરં પસ્સિત્વા ‘‘તાત, અહં કક્કટકં ગણ્હિસ્સામી’’તિ આહ. અથ નં પિતા ‘‘ન સક્ખિસ્સસિ, તાતા’’તિ વારેત્વા પુનપ્પુનં વદન્તં ‘‘ત્વઞ્ઞેવ જાનિસ્સસી’’તિ આહ.

સો કુળીરદહં ઉપનિસ્સાય વસન્તે સબ્બવારણે સન્નિપાતેત્વા સબ્બેહિ સદ્ધિં દહસમીપં ગન્ત્વા ‘‘કિં સો કક્કટકો ઓતરણકાલે ગણ્હાતિ, ઉદાહુ ગોચરં ગણ્હનકાલે, ઉદાહુ ઉત્તરણકાલે’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઉત્તરણકાલે’’તિ સુત્વા ‘‘તેન હિ તુમ્હે કુળીરદહં ઓતરિત્વા યાવદત્થં ગોચરં ગહેત્વા પઠમં ઉત્તરથ, અહં પચ્છતો ભવિસ્સામી’’તિ આહ. વારણા તથા કરિંસુ. કુળીરો પચ્છતો ઉત્તરન્તં બોધિસત્તં મહાસણ્ડાસેન કમ્મારો લોહસલાકં વિય અળદ્વયેન પાદે દળ્હં ગણ્હિ, કરેણુકા બોધિસત્તં અવિજહિત્વા સમીપેયેવ અટ્ઠાસિ. બોધિસત્તો આકડ્ઢન્તો કુળીરં ચાલેતું નાસક્ખિ, કુળીરો પન તં આકડ્ઢન્તો અત્તનો અભિમુખં કરોતિ. સો મરણભયતજ્જિતો બદ્ધરવં રવિ, સબ્બે વારણા મરણભયતજ્જિતા કોઞ્ચનાદં કત્વા મુત્તકરીસં ચજમાના પલાયિંસુ, કરેણુકાપિસ્સ સણ્ઠાતું અસક્કોન્તી પલાયિતું આરભિ.

અથ નં સો અત્તનો બદ્ધભાવં સઞ્ઞાપેત્વા તસ્સા અપલાયનત્થં પઠમં ગાથમાહ –

૪૯. તત્થ સિઙ્ગી મિગોતિ સિઙ્ગી સુવણ્ણવણ્ણો મિગો. દ્વીહિ અળેહિ સિઙ્ગકિચ્ચં સાધેન્તેહિ યુત્તતાય સિઙ્ગીતિ અત્થો. મિગોતિ પન સબ્બપાણસઙ્ગાહકવસેન ઇધ કુળીરો વુત્તો. આયતચક્ખુનેત્તોતિ એત્થ દસ્સનટ્ઠેન ચક્ખુ, નયનટ્ઠેન નેત્તં, આયતાનિ ચક્ખુસઙ્ખાતાનિ નેત્તાનિ અસ્સાતિ આયતચક્ખુનેત્તો, દીઘઅક્ખીતિ અત્થો. અટ્ઠિમેવસ્સ તચકિચ્ચં સાધેતીતિ અટ્ઠિત્તચો. તેનાભિભૂતોતિ તેન મિગેન અભિભૂતો અજ્ઝોત્થતો નિચ્ચલં ગહિતો હુત્વા. કપણં રુદામીતિ કારુઞ્ઞપ્પત્તો હુત્વા રુદામિ વિરવામિ. મા હેવ મન્તિ મં એવરૂપં બ્યસનપ્પત્તં અત્તનો પાણસમં પિયસામિકં ત્વં મા હેવ જહીતિ.

અથ સા કરેણુકા નિવત્તિત્વા તં અસ્સાસયમાના દુતિયં ગાથમાહ –

૫૦. ‘‘અય્ય ન તં જહિસ્સામિ, કુઞ્જરં સટ્ઠિહાયનં;

પથબ્યા ચાતુરન્તાય, સુપ્પિયો હોસિ મે તુવ’’ન્તિ.

તત્થ સટ્ઠિહાયનન્તિ જાતિયા સટ્ઠિવસ્સકાલસ્મિઞ્હિ કુઞ્જરા થામેન પરિહાયન્તિ, સા અહં એવં થામહીનં ઇમં બ્યસનં પત્તં તં ન જહિસ્સામિ, મા ભાયિ, ઇમિસ્સા હિ ચતૂસુ દિસાસુ સમુદ્દં પત્વા ઠિતાય ચાતુરન્તાય પથવિયા ત્વં મય્હં સુટ્ઠુ પિયોતિ.

અથ નં સન્થમ્ભેત્વા ‘‘અય્ય, ઇદાનિ તં કુળીરેન સદ્ધિં થોકં કથાસલ્લાપં લભમાના વિસ્સજ્જાપેસ્સામી’’તિ વત્વા કુળીરં યાચમાના તતિયં ગાથમાહ –

૫૧. ‘‘યે કુળીરા સમુદ્દસ્મિં, ગઙ્ગાય યમુનાય ચ;

તેસં ત્વં વારિજો સેટ્ઠો, મુઞ્ચ રોદન્તિયા પતિ’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – યે સમુદ્દે વા ગઙ્ગાય વા યમુનાય વા કુળીરા, સબ્બેસં વણ્ણસમ્પત્તિયા ચ મહન્તત્તેન ચ ત્વમેવ સેટ્ઠો ઉત્તમો. તેન તં યાચામિ, મય્હં રોદમાનાય સામિકં મુઞ્ચાતિ.

કુળીરો તસ્સા કથયમાનાય ઇત્થિસદ્દે નિમિત્તં ગહેત્વા આકડ્ઢિયમાનસો હુત્વા વારણસ્સ પાદતો અળે વિનિવેઠેન્તો ‘‘અયં વિસ્સટ્ઠો ઇદં નામ કરિસ્સતી’’તિ ન કિઞ્ચિ અઞ્ઞાસિ. અથ નં વારણો પાદં ઉક્ખિપિત્વા પિટ્ઠિયં અક્કમિ, તાવદેવ અટ્ઠીનિ ભિજ્જિંસુ. વારણો તુટ્ઠરવં રવિ, સબ્બે વારણા સન્નિપતિત્વા કુળીરં નીહરિત્વા મહીતલે ઠપેત્વા મદ્દન્તા ચુણ્ણવિચુણ્ણમકંસુ. તસ્સ દ્વે અળા સરીરતો ભિજ્જિત્વા એકમન્તે પતિંસુ. સો ચ કુળીરદહો ગઙ્ગાય એકાબદ્ધો, ગઙ્ગાય પૂરણકાલે ગઙ્ગોદકેન પૂરતિ, ઉદકે મન્દીભૂતે દહતો ઉદકં ગઙ્ગં ઓતરતિ. અથ દ્વેપિ તે અળા ઉપ્લવિત્વા ગઙ્ગાય વુય્હિંસુ. તેસુ એકો સમુદ્દં પાવિસિ, એકં દસભાતિકરાજાનો ઉદકે કીળમાના લભિત્વા આળિઙ્ગં નામ મુદિઙ્ગં અકંસુ. સમુદ્દં પન પવિટ્ઠં અસુરા ગહેત્વા આલમ્બરં નામ ભેરિં કારેસું. તે અપરભાગે સક્કેન સઙ્ગામે પરાજિતા તં છડ્ડેત્વા પલાયિંસુ, અથ નં સક્કો અત્તનો અત્થાય ગણ્હાપેસિ. ‘‘આલમ્બરમેઘો વિય થનતી’’તિ તં સન્ધાય વદન્તિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉભો જયમ્પતિકા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ. ‘‘તદા કરેણુકા અયં ઉપાસિકા અહોસિ, વારણો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કક્કટકજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૨૬૮] ૮. આરામદૂસકજાતકવણ્ણના

યો વે સબ્બસમેતાનન્તિ ઇદં સત્થા દક્ખિણાગિરિજનપદે અઞ્ઞતરં ઉય્યાનપાલપુત્તં આરબ્ભ કથેસિ. સત્થા કિર વુત્થવસ્સો જેતવના નિક્ખમિત્વા દક્ખિણાગિરિજનપદે ચારિકં ચરિ. અથેકો ઉપાસકો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા ઉય્યાને નિસીદાપેત્વા યાગુખજ્જકેહિ સન્તપ્પેત્વા ‘‘અય્યા, ઉય્યાનચારિકં ચરિતુકામા ઇમિના ઉય્યાનપાલેન સદ્ધિં ચરન્તૂ’’તિ વત્વા ‘‘અય્યાનં ફલાફલાનિ દદેય્યાસી’’તિ ઉય્યાનપાલં આણાપેસિ. ભિક્ખૂ ચરમાના એકં છિદ્દટ્ઠાનં દિસ્વા ‘‘ઇદં ઠાનં છિદ્દં વિરળરુક્ખં, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. અથ નેસં ઉય્યાનપાલો આચિક્ખિ – ‘‘એકો કિર ઉય્યાનપાલપુત્તો ઉપરોપકેસુ ઉદકં આસિઞ્ચન્તો ‘મૂલપ્પમાણેન આસિઞ્ચિસ્સામી’તિ ઉપ્પાટેત્વા મૂલપ્પમાણેન ઉદકં આસિઞ્ચિ, તેન તં ઠાનં છિદ્દં જાત’’ન્તિ. ભિક્ખૂ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેસું. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ પુબ્બેપિ સો કુમારકો આરામદૂસકોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં વિસ્સસેને નામ રઞ્ઞે રજ્જં કારેન્તે ઉસ્સવે ઘુટ્ઠે ઉય્યાનપાલો ‘‘ઉસ્સવં કીળિસ્સામી’’તિ ઉય્યાનવાસિનો મક્કટે આહ – ‘‘ઇદં ઉય્યાનં તુમ્હાકં બહૂપકારં, અહં સત્તાહં ઉસ્સવં કીળિસ્સામિ, તુમ્હે સત્ત દિવસે ઉપરોપકેસુ ઉદકં આસિઞ્ચથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિંસુ. સો તેસં ચમ્મઘટકે દત્વા પક્કામિ. મક્કટા ઉદકં આસિઞ્ચન્તા ઉપરોપકેસુ આસિઞ્ચિંસુ. અથ ને મક્કટજેટ્ઠકો આહ – ‘‘આગમેથ તાવ, ઉદકં નામ સબ્બકાલં દુલ્લભં, તં રક્ખિતબ્બં, ઉપરોપકે ઉપ્પાટેત્વા મૂલપ્પમાણં ઞત્વા દીઘમૂલકેસુ બહું, રસ્સમૂલકેસુ અપ્પં ઉદકં સિઞ્ચિતું વટ્ટતી’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા એકચ્ચે ઉપરોપકે ઉપ્પાટેત્વા ગચ્છન્તિ, એકચ્ચે તે રોપેત્વા ઉદકં સિઞ્ચન્તિ.

તસ્મિં કાલે બોધિસત્તો બારાણસિયં એકસ્સ કુલસ્સ પુત્તો અહોસિ, સો કેનચિદેવ કરણીયેન ઉય્યાનં ગન્ત્વા તે મક્કટે તથા કરોન્તે દિસ્વા ‘‘કો તુમ્હે એવં કારેતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘વાનરજેટ્ઠકો’’તિ વુત્તે ‘‘જેટ્ઠકસ્સ તાવ વો અયં પઞ્ઞા, તુમ્હાકં પન કીદિસી ભવિસ્સતી’’તિ તમત્થં પકાસેન્તો ઇમં પઠમં ગાથમાહ –

૫૨. ‘‘યો વે સબ્બસમેતાનં, અહુવા સેટ્ઠસમ્મતો;

તસ્સાયં એદિસી પઞ્ઞા, કિમેવ ઇતરા પજા’’તિ.

તત્થ સબ્બસમેતાનન્તિ ઇમેસં સબ્બેસં સમાનજાતીનં. અહુવાતિ અહોસિ. કિમેવ ઇતરા પજાતિ યા ઇતરા એતેસુ લામિકા પજા, કીદિસા નુ ખો તસ્સા પઞ્ઞાતિ.

તસ્સ કથં સુત્વા વાનરા દુતિયં ગાથમાહંસુ –

૫૩. ‘‘એવમેવ તુવં બ્રહ્મે, અનઞ્ઞાય વિનિન્દસિ;

કથં મૂલં અદિસ્વાન, રુક્ખં જઞ્ઞા પતિટ્ઠિત’’ન્તિ.

તત્થ બ્રહ્મેતિ આલપનમત્તં. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – ત્વં, ભો પુરિસ, કારણાકારણં અજાનિત્વા એવમેવ અમ્હે વિનિન્દસિ, રુક્ખં નામ ‘‘ગમ્ભીરે પતિટ્ઠિતો વા એસ, ન વા’’તિ મૂલં અનુપ્પાટેત્વા કથં ઞાતું સક્કા, તેન મયં ઉપ્પાટેત્વા મૂલપ્પમાણેન ઉદકં આસિઞ્ચામાતિ.