૧. સઙ્કપ્પવગ્ગો

[૨૫૧] ૧. સઙ્કપ્પરાગજાતકવણ્ણના

સઙ્કપ્પરાગધોતેનાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિનગરવાસી કિરેકો કુલપુત્તો સાસને ઉરં દત્વા પબ્બજિત્વા એકદિવસં સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરન્તો એકં અલઙ્કતપટિયત્તં ઇત્થિં દિસ્વા ઉપ્પન્નકામરાગો અનભિરતો વિચરિ. તમેનં આચરિયુપજ્ઝાયાદયો દિસ્વા અનભિરતિકારણં પુચ્છિત્વા વિબ્ભમિતુકામભાવમસ્સ ઞત્વા ‘‘આવુસો, સત્થા નામ કામરાગાદિકિલેસપીળિતાનં કિલેસે હારેત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા સોતાપત્તિફલાદીનિ દેતિ, એહિ તં સત્થુ સન્તિકં નેસ્સામા’’તિ આદાય અગમંસુ. સત્થારા ચ ‘‘કિં નુ ખો, ભિક્ખવે, અનિચ્છમાનકઞ્ઞેવ ભિક્ખું ગહેત્વા આગતત્થા’’તિ વુત્તે તમત્થં આરોચેસું. સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘કિંકારણા’’તિ પુચ્છિ. સો તમત્થં આરોચેસિ. અથ નં સત્થા ‘‘ઇત્થિયો નામેતા, ભિક્ખુ, પુબ્બે ઝાનબલેન વિક્ખમ્ભિતકિલેસાનં વિસુદ્ધસત્તાનમ્પિ સંકિલેસં ઉપ્પાદેસું, તાદિસં તુચ્છપુગ્ગલં કિંકારણા ન સંકિલેસિસ્સન્તિ, વિસુદ્ધાપિ સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ, ઉત્તમયસસમઙ્ગિનોપિ આયસક્યં પાપુણન્તિ, પગેવ અપરિસુદ્ધા. સિનેરુકમ્પનકવાતો પુરાણપણ્ણકસટં કિં ન કમ્પેસ્સતિ, બોધિતલે નિસીદિત્વા અભિસમ્બુજ્ઝનકસત્તં અયં કિલેસો આલોળેસિ, તાદિસં કિં ન આલોળેસ્સતી’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અસીતિકોટિવિભવે બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા બારાણસિં પચ્ચાગન્ત્વા કતદારપરિગ્ગહો માતાપિતૂનં અચ્ચયેન તેસં મતકિચ્ચાનિ કત્વા હિરઞ્ઞોલોકનકમ્મં કરોન્તો ‘‘ઇદં ધનં પઞ્ઞાયતિ, યેહિ પનેતં સમ્ભતં, તે ન પઞ્ઞાયન્તી’’તિ આવજ્જેન્તો સંવેગપ્પત્તો અહોસિ, સરીરા સેદા મુચ્ચિંસુ. સો ઘરાવાસે ચિરં વસન્તો મહાદાનં દત્વા કામે પહાય અસ્સુમુખં ઞાતિસઙ્ઘં પરિચ્ચજિત્વા હિમવન્તં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા રમણીયે પદેસે પણ્ણસાલં માપેત્વા ઉઞ્છાચરિયાય વનમૂલફલાદીહિ યાપેન્તો નચિરસ્સેવ અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ ઉપ્પાદેત્વા ઝાનકીળં કીળન્તો ચિરં વસિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મનુસ્સપથં ગન્ત્વા લોણમ્બિલં ઉપસેવિસ્સામિ, એવં મે સરીરઞ્ચેવ થિરં ભવિસ્સતિ, જઙ્ઘવિહારો ચ કતો ભવિસ્સતિ, યે ચ માદિસસ્સ સીલસમ્પન્નસ્સ ભિક્ખં વા દસ્સન્તિ, અભિવાદનાદીનિ વા કરિસ્સન્તિ, તે સગ્ગપુરં પૂરેસ્સન્તી’’તિ.

સો હિમવન્તા ઓતરિત્વા અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો બારાણસિં પત્વા સૂરિયત્થઙ્ગમનવેલાય વસનટ્ઠાનં ઓલોકેન્તો રાજુય્યાનં દિસ્વા ‘‘ઇદં પટિસલ્લાનસારુપ્પં, એત્થ વસિસ્સામે’’તિ ઉય્યાનં પવિસિત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નો ઝાનસુખેન રત્તિં ખેપેત્વા પુનદિવસે કતસરીરપટિજગ્ગનો પુબ્બણ્હસમયે જટાજિનવક્કલાનિ સણ્ઠપેત્વા ભિક્ખાભાજનં આદાય સન્તિન્દ્રિયો સન્તમાનસો ઇરિયાપથસમ્પન્નો યુગમત્તદસ્સનો હુત્વા સબ્બાકારસમ્પન્નાય અત્તનો રૂપસિરિયા લોકસ્સ લોચનાનિ આકડ્ઢેન્તો નગરં પવિસિત્વા ભિક્ખાય ચરન્તો રઞ્ઞો નિવેસનદ્વારં પાપુણિ. રાજા મહાતલે ચઙ્કમન્તો વાતપાનન્તરેન બોધિસત્તં દિસ્વા ઇરિયાપથસ્મિઞ્ઞેવ પસીદિત્વા ‘‘સચે સન્તધમ્મો નામ અત્થિ, ઇમસ્સ તેન અબ્ભન્તરે ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ગચ્છ, તં તાપસં આનેહી’’તિ એકં અમચ્ચં આણાપેસિ. સો ગન્ત્વા વન્દિત્વા ભિક્ખાભાજનં ગહેત્વા ‘‘રાજા, ભન્તે, તં પક્કોસતી’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘મહાપુઞ્ઞ, અમ્હે રાજા ન જાનાતી’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, યાવાહં આગચ્છામિ, તાવ ઇધેવ હોથા’’તિ ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ‘‘અમ્હાકં કુલૂપકતાપસો નત્થિ, ગચ્છ, નં આનેહી’’તિ સયમ્પિ વાતપાનેન હત્થં પસારેત્વા વન્દન્તો ‘‘ઇતો એથ, ભન્તે’’તિ આહ. બોધિસત્તો અમચ્ચસ્સ હત્થે ભિક્ખાભાજનં દત્વા મહાતલં અભિરુહિ.

અથ નં રાજા વન્દિત્વા રાજપલ્લઙ્કે નિસીદાપેત્વા અત્તનો સમ્પાદિતેહિ યાગુખજ્જકભત્તેહિ પરિવિસિત્વા કતભત્તકિચ્ચં પઞ્હં પુચ્છિ. પઞ્હબ્યાકરણેન ભિય્યોસોમત્તાય પસીદિત્વા વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, તુમ્હે કત્થવાસિકા, કુતો આગતત્થા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘હિમવન્તવાસિકા મયં, મહારાજ, હિમવન્તતો આગતા’’તિ વુત્તે પુન ‘‘કિંકારણા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘વસ્સારત્તકાલે, મહારાજ, નિબદ્ધવાસો નામ લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ, ભન્તે, રાજુય્યાને વસથ, તુમ્હે ચ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ન કિલમિસ્સથ, અહઞ્ચ સગ્ગસંવત્તનિકં પુઞ્ઞં પાપુણિસ્સામી’’તિ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા ભુત્તપાતરાસો બોધિસત્તેન સદ્ધિં ઉય્યાનં ગન્ત્વા પણ્ણસાલં કારેત્વા ચઙ્કમં માપેત્વા સેસાનિપિ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાદીનિ સમ્પાદેત્વા પબ્બજિતપરિક્ખારે પટિયાદેત્વા ‘‘સુખેન વસથ, ભન્તે’’તિ ઉય્યાનપાલં સમ્પટિચ્છાપેસિ. બોધિસત્તો તતો પટ્ઠાય દ્વાદસ સંવચ્છરાનિ તત્થેવ વસિ.

અથેકદિવસં રઞ્ઞો પચ્ચન્તો કુપિતો. સો તસ્સ વૂપસમનત્થાય ગન્તુકામો દેવિં આમન્તેત્વા ‘‘ભદ્દે, તયા નગરે ઓહીયિતું વટ્ટતી’’તિ આહ. ‘‘કિં નિસ્સાય કથેથ, દેવા’’તિ. ‘‘સીલવન્તં તાપસં, ભદ્દે’’તિ. ‘‘દેવ, નાહં તસ્મિં પમજ્જિસ્સામિ, અમ્હાકં અય્યસ્સ પટિજગ્ગનં મમ ભારો, તુમ્હે નિરાસઙ્કા ગચ્છથા’’તિ. રાજા નિક્ખમિત્વા ગતો, દેવીપિ બોધિસત્તં તથેવ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠાતિ. બોધિસત્તો પન રઞ્ઞો ગતકાલે નિબદ્ધવેલાયં આગન્ત્વા અત્તનો રુચિતાય વેલાય રાજનિવેસનં ગન્ત્વા ભત્તકિચ્ચં કરોતિ.

અથેકદિવસં બોધિસત્તે અતિચિરાયન્તે દેવી સબ્બં ખાદનીયભોજનીયં પટિયાદેત્વા ન્હત્વા અલઙ્કરિત્વા નીચમઞ્ચકં પઞ્ઞાપેત્વા બોધિસત્તસ્સ આગમનં ઓલોકયમાના મટ્ઠસાટકં સિથિલં કત્વા નિવાસેત્વા નિપજ્જિ. બોધિસત્તોપિ વેલં સલ્લક્ખેત્વા ભિક્ખાભાજનં આદાય આકાસેનાગન્ત્વા મહાવાતપાનદ્વારં પાપુણિ. તસ્સ વક્કલસદ્દં સુત્વા સહસા ઉટ્ઠહમાનાય દેવિયા સરીરા મટ્ઠસાટકો ભસ્સિત્થ, બોધિસત્તો વિસભાગારમ્મણં દિસ્વા ઇન્દ્રિયાનિ ભિન્દિત્વા સુભવસેન ઓલોકેસિ. અથસ્સ ઝાનબલેન સન્નિસિન્નોપિ કિલેસો કરણ્ડકે પક્ખિત્તઆસીવિસો વિય ફણં કત્વા ઉટ્ઠહિ, ખીરરુક્ખસ્સ વાસિયા આકોટિતકાલો વિય અહોસિ. કિલેસુપ્પાદનેન સહેવ ઝાનઙ્ગાનિ પરિહાયિંસુ, ઇન્દ્રિયાનિ અપરિપુણ્ણાનિ અહેસું, સયં પક્ખચ્છિન્નકાકો વિય અહોસિ. સો પુબ્બે વિય નિસીદિત્વા ભત્તકિચ્ચં કાતું નાસક્ખિ, નિસીદાપિયમાનોપિ ન નિસીદિ. અથસ્સ દેવી સબ્બં ખાદનીયભોજનીયં ભિક્ખાભાજનેયેવ પક્ખિપિ. યથા ચ પુબ્બે ભત્તકિચ્ચં કત્વા સીહપઞ્જરેન નિક્ખમિત્વા આકાસેનેવ ગચ્છતિ, એવં તં દિવસં ગન્તું નાસક્ખિ. ભત્તં પન ગહેત્વા મહાનિસ્સેણિયા ઓતરિત્વા ઉય્યાનં અગમાસિ. દેવીપિ અસ્સ અત્તનિ પટિબદ્ધચિત્તતં અઞ્ઞાસિ. સો ઉય્યાનં ગન્ત્વા ભત્તં અભુઞ્જિત્વાવ હેટ્ઠામઞ્ચકે નિક્ખિપિત્વા ‘‘દેવિયા એવરૂપા હત્થસોભા પાદસોભા, એવરૂપં કટિપરિયોસાનં, એવરૂપં ઊરુલક્ખણ’’ન્તિઆદીનિ વિપ્પલપન્તો સત્તાહં નિપજ્જિ, ભત્તં પૂતિકં અહોસિ નીલમક્ખિકાપરિપુણ્ણં.

અથ રાજા પચ્ચન્તં વૂપસમેત્વા પચ્ચાગતો અલઙ્કતપટિયત્તં નગરં પદક્ખિણં કત્વા રાજનિવેસનં અગન્ત્વાવ ‘‘બોધિસત્તં પસ્સિસ્સામી’’તિ ઉય્યાનં ગન્ત્વા ઉક્લાપં અસ્સમપદં દિસ્વા ‘‘પક્કન્તો ભવિસ્સતી’’તિ પણ્ણસાલાય દ્વારં વિવરિત્વા અન્તોપવિટ્ઠો તં નિપન્નકં દિસ્વા ‘‘કેનચિ અફાસુકેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ પૂતિભત્તં છડ્ડાપેત્વા પણ્ણસાલં પટિજગ્ગાપેત્વા ‘‘ભન્તે, કિં તે અફાસુક’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘વિદ્ધોસ્મિ, મહારાજા’’તિ. રાજા ‘‘મમ પચ્ચામિત્તેહિ મયિ ઓકાસં અલભન્તેહિ ‘મમાયનટ્ઠાનમસ્સ દુબ્બલં કરિસ્સામા’તિ આગન્ત્વા એસ વિદ્ધો ભવિસ્સતિ મઞ્ઞે’’તિ સરીરં પરિવત્તેત્વા વિદ્ધટ્ઠાનં ઓલોકેન્તો વિદ્ધટ્ઠાનં અદિસ્વા ‘‘કત્થ વિદ્ધોસિ, ભન્તે’’તિ પુચ્છિ. બોધિસત્તો ‘‘નાહં, મહારાજ, અઞ્ઞેન વિદ્ધો, અહં પન અત્તનાવ અત્તાનં હદયે વિજ્ઝિ’’ન્તિ વત્વા ઉટ્ઠાય નિસીદિત્વા ઇમા ગાથા અવોચ –

૧. ‘‘સઙ્કપ્પરાગધોતેન, વિતક્કનિસિતેન ચ;

નાલઙ્કતેન ભદ્રેન, ઉસુકારાકતેન ચ.

૨. ‘‘ન કણ્ણાયતમુત્તેન, નાપિ મોરૂપસેવિના;

તેનમ્હિ હદયે વિદ્ધો, સબ્બઙ્ગપરિદાહિના.

૩. ‘‘આવેધઞ્ચ ન પસ્સામિ, યતો રુહિરમસ્સવે;

યાવ અયોનિસો ચિત્તં, સયં મે દુક્ખમાભત’’ન્તિ.

તત્થ સઙ્કપ્પરાગધોતેનાતિ કામવિતક્કસમ્પયુત્તરાગધોતેન. વિતક્કનિસિતેન ચાતિ તેનેવ રાગોદકેન વિતક્કપાસાણે નિસિતેન. નાલઙ્કતેન ભદ્રેનાતિ નેવ અલઙ્કતેન ભદ્રેન, અનલઙ્કતેન બીભચ્છેનાતિ અત્થો. ઉસુકારાકતેન ચાતિ ઉસુકારેહિપિ અકતેન. ન કણ્ણાયતમુત્તેનાતિ યાવ દક્ખિણકણ્ણચૂળકં આકડ્ઢિત્વા અમુત્તકેન. નાપિ મોરૂપસેવિનાતિ મોરપત્તગિજ્ઝપત્તાદીહિ અકતૂપસેવનેન. તેનમ્હિ હદયે વિદ્ધોતિ તેન કિલેસકણ્ડેનાહં હદયે વિદ્ધો અમ્હિ. સબ્બઙ્ગપરિદાહિનાતિ સબ્બાનિ અઙ્ગાનિ પરિદહનસમત્થેન. મહારાજ, તેન હિ કિલેસકણ્ડેન હદયે વિદ્ધકાલતો પટ્ઠાય મમ અગ્ગિ પદિત્તાનિવ સબ્બાનિ અઙ્ગાનિ ડય્હન્તીતિ દસ્સેતિ.

આવેધઞ્ચ ન પસ્સામીતિ વિદ્ધટ્ઠાને વણઞ્ચ ન પસ્સામિ. યતો રુહિરમસ્સવેતિ યતો મે આવેધતો લોહિતં પગ્ઘરેય્ય, તં ન પસ્સામીતિ અત્થો. યાવ અયોનિસો ચિત્તન્તિ એત્થ યાવાતિ દળ્હત્થે નિપાતો, અતિવિય દળ્હં કત્વા અયોનિસો ચિત્તં વડ્ઢિતન્તિ અત્થો. સયં મે દુક્ખમાભતન્તિ અત્તનાવ મયા અત્તનો દુક્ખં આનીતન્તિ.

એવં બોધિસત્તો ઇમાહિ તીહિ ગાથાહિ રઞ્ઞો ધમ્મં દેસેત્વા રાજાનં પણ્ણસાલતો બહિ કત્વા કસિણપરિકમ્મં કત્વા નટ્ઠં ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા પણ્ણસાલાય નિક્ખમિત્વા આકાસે નિસિન્નો રાજાનં ઓવદિત્વા ‘‘મહારાજ, અહં હિમવન્તમેવ ગમિસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘ન સક્કા, ભન્તે, ગન્તુ’’ન્તિ વુચ્ચમાનોપિ ‘‘મહારાજ, મયા ઇધ વસન્તેન એવરૂપો વિપ્પકારો પત્તો, ઇદાનિ ન સક્કા ઇધ વસિતુ’’ન્તિ રઞ્ઞો યાચન્તસ્સેવ આકાસે ઉપ્પતિત્વા હિમવન્તં ગન્ત્વા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ અરહત્તે પતિટ્ઠહિ. કેચિ સોતાપન્ના, કેચિ સકદાગામિનો, કેચિ અનાગામિનો, કેચિ અરહન્તો અહેસું. ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, તાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સઙ્કપ્પરાગજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૨૫૨] ૨. તિલમુટ્ઠિજાતકવણ્ણના

અજ્જાપિ મે તં મનસીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં કોધનં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. અઞ્ઞતરો કિર, ભિક્ખુ, કોધનો અહોસિ ઉપાયાસબહુલો, અપ્પમ્પિ વુત્તો સમાનો કુપ્પિ અભિસજ્જિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાત્વાકાસિ. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, અસુકો નામ ભિક્ખુ કોધનો ઉપાયાસબહુલો ઉદ્ધને પક્ખિત્તલોણં વિય તટતટાયન્તો વિચરતિ, એવરૂપે નિક્કોધને બુદ્ધસાસને પબ્બજિતો સમાનો કોધમત્તમ્પિ નિગ્ગણ્હિતું ન સક્કોતી’’તિ. સત્થા તેસં કથં સુત્વા એકં ભિક્ખું પેસેત્વા તં ભિક્ખું પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, કોધનો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ અયં કોધનો અહોસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે તસ્સ પુત્તો બ્રહ્મદત્તકુમારો નામ અહોસિ. પોરાણકરાજાનો ચ અત્તનો પુત્તે ‘‘એવં એતે નિહતમાનદપ્પા સીતુણ્હક્ખમા લોકચારિત્તઞ્ઞૂ ચ ભવિસ્સન્તી’’તિ અત્તનો નગરે દિસાપામોક્ખઆચરિયે વિજ્જમાનેપિ સિપ્પુગ્ગહણત્થાય દૂરે તિરોરટ્ઠં પેસેન્તિ, તસ્મા સોપિ રાજા સોળસવસ્સુદ્દેસિકં પુત્તં પક્કોસાપેત્વા એકપટલિકઉપાહના ચ પણ્ણચ્છત્તઞ્ચ કહાપણસહસ્સઞ્ચ દત્વા ‘‘તાત, તક્કસિલં ગન્ત્વા સિપ્પં ઉગ્ગણ્હા’’તિ પેસેસિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ માતાપિતરો વન્દિત્વા નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન તક્કસિલં પત્વા આચરિયસ્સ ગેહં પુચ્છિત્વા આચરિયે માણવકાનં સિપ્પં વાચેત્વા ઉટ્ઠાય ઘરદ્વારે ચઙ્કમન્તે ગેહં ગન્ત્વા યસ્મિં ઠાને ઠિતો આચરિયં અદ્દસ, તત્થેવ ઉપાહના ઓમુઞ્ચિત્વા છત્તઞ્ચ અપનેત્વા આચરિયં વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. સો તસ્સ કિલન્તભાવં ઞત્વા આગન્તુકસઙ્ગહં કારેસિ. કુમારો ભુત્તભોજનો થોકં વિસ્સમિત્વા આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ, ‘‘કુતો આગતોસિ, તાતા’’તિ ચ વુત્તે ‘‘બારાણસિતો’’તિ આહ. ‘‘કસ્સ પુત્તોસી’’તિ? ‘‘બારાણસિરઞ્ઞો’’તિ. ‘‘કેનત્થેનાગતોસી’’તિ? ‘‘સિપ્પં ઉગ્ગણ્હત્થાયા’’તિ. ‘‘કિં તે આચરિયભાગો આભતો, ઉદાહુ ધમ્મન્તેવાસિકો હોતુકામોસી’’તિ? સો ‘‘આચરિયભાગો મે આભતો’’તિ વત્વા આચરિયસ્સ પાદમૂલે સહસ્સત્થવિકં ઠપેત્વા વન્દિ.

ધમ્મન્તેવાસિકા દિવા આચરિયસ્સ કમ્મં કત્વા રત્તિં સિપ્પં ઉગ્ગણ્હન્તિ, આચરિયભાગદાયકા ગેહે જેટ્ઠપુત્તા વિય હુત્વા સિપ્પમેવ ઉગ્ગણ્હન્તિ. તસ્મા સોપિ આચરિયો સલ્લહુકેન સુભનક્ખત્તેન કુમારસ્સ સિપ્પં પટ્ઠપેસિ. કુમારોપિ સિપ્પં ઉગ્ગણ્હન્તો એકદિવસં આચરિયેન સદ્ધિં ન્હાયિતું અગમાસિ. અથેકા મહલ્લિકા ઇત્થી તિલાનિ સેતે કત્વા પત્થરિત્વા રક્ખમાના નિસીદિ. કુમારો સેતતિલે દિસ્વા ખાદિતુકામો હુત્વા એકં તિલમુટ્ઠિં ગહેત્વા ખાદિ, મહલ્લિકા ‘‘તણ્હાલુકો એસો’’તિ કિઞ્ચિ અવત્વા તુણ્હી અહોસિ. સો પુનદિવસેપિ તાય વેલાય તથેવ અકાસિ, સાપિ નં ન કિઞ્ચિ આહ. ઇતરો તતિયદિવસેપિ તથેવાકાસિ, તદા મહલ્લિકા ‘‘દિસાપામોક્ખો આચરિયો અત્તનો અન્તેવાસિકેહિ મં વિલુમ્પાપેતી’’તિ બાહા પગ્ગય્હ કન્દિ. આચરિયો નિવત્તિત્વા ‘‘કિં એતં, અમ્મા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સામિ, અન્તેવાસિકો તે મયા કતાનં સેતતિલાનં અજ્જેકં મુટ્ઠિં ખાદિ, હિય્યો એકં, પરે એકં, નનુ એવં ખાદન્તો મમ સન્તકં સબ્બં નાસેસ્સતી’’તિ. ‘‘અમ્મ, મા રોદિ, મૂલં તે દાપેસ્સામી’’તિ. ‘‘ન મે, સામિ, મૂલેનત્થો, યથા પનેસ કુમારો પુન એવં ન કરોતિ, તથા તં સિક્ખાપેહી’’તિ. આચરિયો ‘‘તેન હિ પસ્સ, અમ્મા’’તિ દ્વીહિ માણવેહિ તં કુમારં દ્વીસુ હત્થેસુ ગાહાપેત્વા વેળુપેસિકં ગહેત્વા ‘‘પુન એવરૂપં મા અકાસી’’તિ તિક્ખત્તું પિટ્ઠિયં પહરિ. કુમારો આચરિયસ્સ કુજ્ઝિત્વા રત્તાનિ અક્ખીનિ કત્વા પાદપિટ્ઠિતો યાવ કેસમત્થકા ઓલોકેસિ. સોપિસ્સ કુજ્ઝિત્વા ઓલોકિતભાવં અઞ્ઞાસિ. કુમારો સિપ્પં નિટ્ઠાપેત્વા ‘‘અનુયોગં દત્વા મારાપેતબ્બો એસ મયા’’તિ તેન કતદોસં હદયે ઠપેત્વા ગમનકાલે આચરિયં વન્દિત્વા ‘‘યદાહં, આચરિય, બારાણસિરજ્જં પત્વા તુમ્હાકં સન્તિકં પેસેસ્સામિ, તદા તુમ્હે આગચ્છેય્યાથા’’તિ સસિનેહો વિય પટિઞ્ઞં ગહેત્વા પક્કામિ.

સો બારાણસિં પત્વા માતાપિતરો વન્દિત્વા સિપ્પં દસ્સેસિ. રાજા ‘‘જીવમાનેન મે પુત્તો દિટ્ઠો, જીવમાનોવસ્સ રજ્જસિરિં પસ્સામી’’તિ પુત્તં રજ્જે પતિટ્ઠાપેસિ. સો રજ્જસિરિં અનુભવમાનો આચરિયેન કતદોસં સરિત્વા ઉપ્પન્નકોધો ‘‘મારાપેસ્સામિ ન’’ન્તિ પક્કોસનત્થાય આચરિયસ્સ દૂતં પાહેસિ. આચરિયો ‘‘તરુણકાલે નં સઞ્ઞાપેતું ન સક્ખિસ્સામી’’તિ અગન્ત્વા તસ્સ રઞ્ઞો મજ્ઝિમવયકાલે ‘‘ઇદાનિ નં સઞ્ઞાપેતું સક્ખિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા રાજદ્વારે ઠત્વા ‘‘તક્કસિલાચરિયો આગતો’’તિ આરોચાપેસિ. રાજા તુટ્ઠો બ્રાહ્મણં પક્કોસાપેત્વા તં અત્તનો સન્તિકં આગતં દિસ્વાવ કોધં ઉપ્પાદેત્વા રત્તાનિ અક્ખીનિ કત્વા અમચ્ચે આમન્તેત્વા ‘‘ભો, અજ્જાપિ મે આચરિયેન પહટટ્ઠાનં રુજ્જતિ, આચરિયો નલાટેન મચ્ચું આદાય ‘મરિસ્સામી’તિ આગતો, અજ્જસ્સ જીવિતં નત્થી’’તિ વત્વા પુરિમા દ્વે ગાથા અવોચ –

૪. ‘‘અજ્જાપિ મે તં મનસિ, યં મં ત્વં તિલમુટ્ઠિયા;

બાહાય મં ગહેત્વાન, લટ્ઠિયા અનુતાળયિ.

૫. ‘‘નનુ જીવિતે ન રમસિ, યેનાસિ બ્રાહ્મણાગતો;

યં મં બાહા ગહેત્વાન, તિક્ખત્તું અનુતાળયી’’તિ.

તત્થ યં મં બાહાય મન્તિ દ્વીસુ પદેસુ ઉપયોગવચનં અનુતાળનગહણાપેક્ખં. યં મં ત્વં તિલમુટ્ઠિયા કારણા અનુતાળયિ, અનુતાળેન્તો ચ મં બાહાય ગહેત્વા અનુતાળયિ, તં અનુતાળનં અજ્જાપિ મે મનસીતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. નનુ જીવિતે ન રમસીતિ મઞ્ઞે ત્વં અત્તનો જીવિતમ્હિ નાભિરમસિ. યેનાસિ બ્રાહ્મણાગતોતિ યસ્મા બ્રાહ્મણ ઇધ મમ સન્તિકં આગતોસિ. યં મં બાહા ગહેત્વાનાતિ યં મમ બાહા ગહેત્વા, યં મં બાહાય ગહેત્વાતિપિ અત્થો. તિક્ખત્તું અનુતાળયીતિ તયો વારે વેળુલટ્ઠિયા તાળેસિ, અજ્જ દાનિ તસ્સ ફલં વિન્દાહીતિ નં મરણેન સન્તજ્જેન્તો એવમાહ.

તં સુત્વા આચરિયો તતિયં ગાથમાહ –

૬. ‘‘અરિયો અનરિયં કુબ્બન્તં, યો દણ્ડેન નિસેધતિ;

સાસનં તં ન તં વેરં, ઇતિ નં પણ્ડિતા વિદૂ’’તિ.

તત્થ અરિયોતિ સુન્દરાધિવચનમેતં. સો પન અરિયો ચતુબ્બિધો હોતિ આચારઅરિયો દસ્સનઅરિયો લિઙ્ગઅરિયો પટિવેધઅરિયોતિ. તત્થ મનુસ્સો વા હોતુ તિરચ્છાનો વા, અરિયાચારે ઠિતો આચારઅરિયો નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘અરિયવત્તસિ વક્કઙ્ગ, યો પિણ્ડમપચાયતિ;

ચજામિ તે તં ભત્તારં, ગચ્છથૂભો યથાસુખ’’ન્તિ. (જા. ૨.૨૧.૧૦૬);

રૂપેન પન ઇરિયાપથેન ચ પાસાદિકેન દસ્સનીયેન સમન્નાગતો દસ્સનઅરિયો નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘અરિયાવકાસોસિ પસન્નનેત્તો, મઞ્ઞે ભવં પબ્બજિતો કુલમ્હા;

કથં નુ ચિત્તાનિ પહાય ભોગે, પબ્બજિ નિક્ખમ્મ ઘરા સપઞ્ઞા’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૧૪૩);

નિવાસનપારુપનલિઙ્ગગ્ગહણેન પન સમણસદિસો હુત્વા વિચરન્તો દુસ્સીલોપિ લિઙ્ગઅરિયો નામ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘છદનં કત્વાન સુબ્બતાનં, પક્ખન્દી કુલદૂસકો પગબ્ભો;

માયાવી અસઞ્ઞતો પલાપો, પતિરૂપેન ચરં સ મગ્ગદૂસી’’તિ.

બુદ્ધાદયો પન પટિવેધઅરિયા નામ. તેન વુત્તં – ‘‘અરિયા વુચ્ચન્તિ બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચા’’તિ. તેસુ ઇધ આચારઅરિયોવ અધિપ્પેતો.

અનરિયન્તિ દુસ્સીલં પાપધમ્મં. કુબ્બન્તન્તિ પાણાતિપાતાદિકં પઞ્ચવિધદુસ્સીલ્યકમ્મં કરોન્તં, એકમેવ વા એતં અત્થપદં, અનરિયં હીનં લામકં પઞ્ચવેરભયકમ્મં કરોન્તં પુગ્ગલં. યોતિ ખત્તિયાદીસુ યો કોચિ. દણ્ડેનાતિ યેન કેનચિ પહરણકેન. નિસેધતીતિ ‘‘મા પુન એવરૂપં કરી’’તિ પહરન્તો નિવારેતિ. સાસનં તં ન તં વેરન્તિ તં, મહારાજ, અકત્તબ્બં કરોન્તે પુત્તધીતરો વા અન્તેવાસિકે વા એવં પહરિત્વા નિસેધનં નામ ઇમસ્મિં લોકે સાસનં અનુસિટ્ઠિ ઓવાદો, ન વેરં. ઇતિ નં પણ્ડિતા વિદૂતિ એવમેતં પણ્ડિતા જાનન્તિ. તસ્મા, મહારાજ, ત્વમ્પિ એવં જાન, ન એવરૂપે ઠાને વેરં કાતું અરહસિ. સચે હિ ત્વં, મહારાજ, મયા એવં સિક્ખાપિતો નાભવિસ્સ, અથ ગચ્છન્તે કાલે પૂવસક્ખલિઆદીનિ ચેવ ફલાફલાદીનિ ચ હરન્તો ચોરકમ્મેસુ પલુદ્ધો અનુપુબ્બેન સન્ધિચ્છેદનપન્થદૂહનગામઘાતકાદીનિ કત્વા ‘‘રાજાપરાધિકો ચોરો’’તિ સહોડ્ઢં ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સિતો ‘‘ગચ્છથસ્સ દોસાનુરૂપં દણ્ડં ઉપનેથા’’તિ દણ્ડભયં પાપુણિસ્સ, કુતો તે એવરૂપા સમ્પત્તિ અભવિસ્સ, નનુ મં નિસ્સાય ઇદં ઇસ્સરિયં તયા લદ્ધન્તિ એવં આચરિયો રાજાનં સઞ્ઞાપેસિ. પરિવારેત્વા ઠિતા અમચ્ચાપિસ્સ કથં સુત્વા ‘‘સચ્ચં, દેવ, ઇદં ઇસ્સરિયં તુમ્હાકં આચરિયસ્સેવ સન્તક’’ન્તિ આહંસુ.

તસ્મિં ખણે રાજા આચરિયસ્સ ગુણં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘સબ્બિસ્સરિયં તે, આચરિય, દમ્મિ, રજ્જં પટિચ્છા’’તિ આહ. આચરિયો ‘‘ન મે, મહારાજ, રજ્જેનત્થો’’તિ પટિક્ખિપિ. રાજા તક્કસિલં પેસેત્વા આચરિયસ્સ પુત્તદારં આહરાપેત્વા મહન્તં ઇસ્સરિયં દત્વા તમેવ પુરોહિતં કત્વા પિતુટ્ઠાને ઠપેત્વા તસ્સોવાદે ઠિતો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સગ્ગપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને કોધનો ભિક્ખુ અનાગામિફલે પતિટ્ઠહિ, બહૂ જના સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિનો અહેસું. ‘‘તદા રાજા કોધનો ભિક્ખુ અહોસિ, આચરિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

તિલમુટ્ઠિજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૨૫૩] ૩. મણિકણ્ઠજાતકવણ્ણના

મમન્નપાનન્તિ ઇદં સત્થા આળવિં નિસ્સાય અગ્ગાળવે ચેતિયે વિહરન્તો કુટિકારસિક્ખાપદં (પારા. ૩૪૨) આરબ્ભ કથેસિ. આળવકા હિ ભિક્ખૂ સઞ્ઞાચિકાય કુટિયો કારયમાના યાચનબહુલા વિઞ્ઞત્તિબહુલા વિહરિંસુ ‘‘પુરિસં દેથ, પુરિસત્થકરં દેથા’’તિઆદીનિ વદન્તા. મનુસ્સા ઉપદ્દુતા યાચનાય ઉપદ્દુતા વિઞ્ઞત્તિયા ભિક્ખૂ દિસ્વા ઉબ્બિજ્જિંસુપિ ઉત્તસિંસુપિ પલાયિંસુપિ. અથાયસ્મા મહાકસ્સપો આળવિં ઉપસઙ્કમિત્વા પિણ્ડાય પાવિસિ, મનુસ્સા થેરમ્પિ દિસ્વા તથેવ પટિપજ્જિંસુ. સો પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘પુબ્બાયં, આવુસો, આળવી સુલભપિણ્ડા, ઇદાનિ કસ્મા દુલ્લભપિણ્ડા જાતા’’તિ પુચ્છિત્વા તં કારણં સુત્વા ભગવતિ આળવિં આગન્ત્વા અગ્ગાળવચેતિયે વિહરન્તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં આરોચેસિ. સત્થા એતસ્મિં કારણે ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા આળવકે ભિક્ખૂ પટિપુચ્છિ – ‘‘સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, સઞ્ઞાચિકાય કુટિયો કારેથા’’તિ. ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે તે ભિક્ખૂ ગરહિત્વા ‘‘ભિક્ખવે, યાચના નામેસા સત્તરતનપરિપુણ્ણે નાગભવને વસન્તાનં નાગાનમ્પિ અમનાપા, પગેવ મનુસ્સાનં, યેસં એકં કહાપણકં ઉપ્પાદેન્તાનં પાસાણતો મંસં ઉપ્પાટનકાલો વિય હોતી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો મહાવિભવે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ આધાવિત્વા પરિધાવિત્વા વિચરણકાલે અઞ્ઞોપિ પુઞ્ઞવા સત્તો તસ્સ માતુ કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તિ. તે ઉભોપિ ભાતરો વયપ્પત્તા માતાપિતૂનં કાલકિરિયાય સંવિગ્ગહદયા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ગઙ્ગાતીરે પણ્ણસાલં માપેત્વા વસિંસુ. તેસુ જેટ્ઠસ્સ ઉપરિગઙ્ગાય પણ્ણસાલા અહોસિ, કનિટ્ઠસ્સ અધોગઙ્ગાય. અથેકદિવસં મણિકણ્ઠો નામ નાગરાજા નાગભવના નિક્ખમિત્વા ગઙ્ગાતીરે માણવકવેસેન વિચરન્તો કનિટ્ઠસ્સ અસ્સમં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ, તે અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્મોદનીયકથં કથેત્વા વિસ્સાસિકા અહેસું, વિના વત્તિતું નાસક્ખિંસુ. મણિકણ્ઠો અભિણ્હં કનિટ્ઠતાપસસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા કથાસલ્લાપેન નિસીદિત્વા ગમનકાલે તાપસે સિનેહેન અત્તભાવં વિજહિત્વા ભોગેહિ તાપસં પરિક્ખિપન્તો પરિસ્સજિત્વા ઉપરિમુદ્ધનિ મહન્તં ફણં ધારેત્વા થોકં વસિત્વા તં સિનેહં વિનોદેત્વા સરીરં વિનિવેઠેત્વા તાપસં વન્દિત્વા સકટ્ઠાનમેવ ગચ્છતિ. તાપસો તસ્સ ભયેન કિસો અહોસિ લૂખો દુબ્બણ્ણો ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતો ધમનિસન્થતગત્તો.

સો એકદિવસં ભાતુ સન્તિકં અગમાસિ. અથ નં સો પુચ્છિ – ‘‘કિસ્સ, ત્વં ભો, કિસો લૂખો દુબ્બણ્ણો ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતો ધમનિસન્થતગત્તો’’તિ. સો તસ્સ તં પવત્તિં આરોચેત્વા ‘‘કિં પન, ત્વં ભો, તસ્સ નાગરાજસ્સ આગમનં ઇચ્છસિ, ન ઇચ્છસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘ન ઇચ્છામી’’તિ વત્વા ‘‘સો પન નાગરાજા તવ સન્તિકં આગચ્છન્તો કિં પિળન્ધનં પિળન્ધિત્વા આગચ્છતી’’તિ વુત્તે ‘‘મણિરતન’’ન્તિ આહ. તેન હિ ત્વં તસ્મિં નાગરાજે તવ સન્તિકં આગન્ત્વા અનિસિન્નેયેવ ‘‘મણિં મે દેહી’’તિ યાચ, એવં સો નાગો તં ભોગેહિ અપરિક્ખિપિત્વાવ ગમિસ્સતિ. પુનદિવસે અસ્સમપદદ્વારે ઠત્વા આગચ્છન્તમેવ નં યાચેય્યાસિ, તતિયદિવસે ગઙ્ગાતીરે ઠત્વા ઉદકા ઉમ્મુજ્જન્તમેવ નં યાચેય્યાસિ, એવં સો તવ સન્તિકં પુન ન આગમિસ્સતીતિ.

તાપસો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા અત્તનો પણ્ણસાલં ગન્ત્વા પુનદિવસે નાગરાજાનં આગન્ત્વા ઠિતમત્તમેવ ‘‘એતં અત્તનો પિળન્ધનમણિં મે દેહી’’તિ યાચિ, સો અનિસીદિત્વાવ પલાયિ. અથ નં દુતિયદિવસે અસ્સમપદદ્વારે ઠત્વા આગચ્છન્તમેવ ‘‘હિય્યો મે મણિરતનં નાદાસિ, અજ્જ દાનં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ આહ. નાગો અસ્સમપદં અપવિસિત્વાવ પલાયિ. તતિયદિવસે ઉદકતો ઉમ્મુજ્જન્તમેવ નં ‘‘અજ્જ મે તતિયો દિવસો યાચન્તસ્સ, દેહિ દાનિ મે એતં મણિરતન’’ન્તિ આહ. નાગરાજા ઉદકે ઠત્વાવ તાપસં પટિક્ખિપન્તો દ્વે ગાથા આહ –

૭. ‘‘મમન્નપાનં વિપુલં ઉળારં, ઉપ્પજ્જતીમસ્સ મણિસ્સ હેતુ;

તં તે ન દસ્સં અતિયાચકોસિ, ન ચાપિ તે અસ્સમમાગમિસ્સં.

૮. ‘‘સુસૂ યથા સક્ખરધોતપાણી, તાસેસિમં સેલં યાચમાનો;

તં તે ન દસ્સં અતિયાચકોસિ, ન ચાપિ તે અસ્સમમાગમિસ્સ’’ન્તિ.

તત્થ મમન્નપાનન્તિ મમ યાગુભત્તાદિદિબ્બભોજનં અટ્ઠપાનકભેદઞ્ચ દિબ્બપાનં. વિપુલન્તિ બહુ. ઉળારન્તિ સેટ્ઠં પણીતં. તં તેતિ તં મણિં તુય્હં. અતિયાચકોસીતિ કાલઞ્ચ પમાણઞ્ચ અતિક્કમિત્વા અજ્જ તીણિ દિવસાનિ મય્હં પિયં મનાપં મણિરતનં યાચમાનો અતિક્કમ્મ યાચકોસિ. ન ચાપિ તેતિ ન કેવલં ન દસ્સં, અસ્સમમ્પિ તે નાગમિસ્સં. સુસૂ યથાતિ યથા નામ યુવા તરુણમનુસ્સો. સક્ખરધોતપાણીતિ સક્ખરાય ધોતપાણિ, તેલેન પાસાણે ધોતઅસિહત્થો. તાસેસિમં સેલં યાચમાનોતિ ઇમં મણિં યાચન્તો ત્વં કઞ્ચનથરુખગ્ગં અબ્બાહિત્વા ‘‘સીસં તે છિન્દામી’’તિ વદન્તો તરુણપુરિસો વિય મં તાસેસિ.

એવં વત્વા સો નાગરાજા ઉદકે નિમુજ્જિત્વા અત્તનો નાગભવનમેવ ગન્ત્વા ન પચ્ચાગઞ્છિ. અથ સો તાપસો તસ્સ દસ્સનીયસ્સ નાગરાજસ્સ અદસ્સનેન ભિય્યોસોમત્તાય કિસો અહોસિ લૂખો દુબ્બણ્ણો ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતો ધમનિસન્થતગત્તો. અથ જેટ્ઠતાપસો ‘‘કનિટ્ઠસ્સ પવત્તિં જાનિસ્સામી’’તિ તસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા તં ભિય્યોસોમત્તાય પણ્ડુરોગિનં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો, ભો, ત્વં ભિય્યોસોમત્તાય પણ્ડુરોગી જાતો’’તિ વત્વા ‘‘તસ્સ દસ્સનીયસ્સ નાગરાજસ્સ અદસ્સનેના’’તિ સુત્વા ‘‘અયં તાપસો નાગરાજાનં વિના વત્તિતું ન સક્કોતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા તતિયં ગાથમાહ –

૯. ‘‘ન તં યાચે યસ્સ પિયં જિગીસે, દેસ્સો હોતિ અતિયાચનાય;

નાગો મણિં યાચિતો બ્રાહ્મણેન, અદસ્સનંયેવ તદજ્ઝગમા’’તિ.

તત્થ ન તં યાચેતિ તં ભણ્ડં ન યાચેય્ય. યસ્સ પિયં જિગીસેતિ યં ભણ્ડં અસ્સ પુગ્ગલસ્સ પિયન્તિ જાનેય્ય. દેસ્સો હોતીતિ અપ્પિયો હોતિ. અતિયાચનાયાતિ પમાણં અતિક્કમિત્વા વરભણ્ડં યાચન્તો તાય અતિયાચનાય. અદસ્સનંયેવ તદજ્ઝગમાતિ તતો પટ્ઠાય અદસ્સનમેવ ગતોતિ.

એવં પન તં વત્વા ‘‘ઇતો દાનિ પટ્ઠાય મા સોચી’’તિ સમસ્સાસેત્વા જેટ્ઠભાતા અત્તનો અસ્સમમેવ ગતો. અથાપરભાગે તે દ્વેપિ ભાતરો અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણા અહેસું.

સત્થા ‘‘એવં, ભિક્ખવે, સત્તરતનપરિપુણ્ણે નાગભવને વસન્તાનં નાગાનમ્પિ યાચના નામ અમનાપા, કિમઙ્ગં પન મનુસ્સાન’’ન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કનિટ્ઠો આનન્દો અહોસિ, જેટ્ઠો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મણિકણ્ઠજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૨૫૪] ૪. કુણ્ડકકુચ્છિસિન્ધવજાતકવણ્ણના

ભુત્વા તિણપરિઘાસન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિઞ્હિ સમયે સમ્માસમ્બુદ્ધે સાવત્થિયં વસ્સં વસિત્વા ચારિકં ચરિત્વા પુન પચ્ચાગતે મનુસ્સા ‘‘આગન્તુકસક્કારં કરિસ્સામા’’તિ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દદન્તિ. વિહારે એકં ધમ્મઘોસકભિક્ખું ઠપેસું, સો યે યે આગન્ત્વા યત્તકે ભિક્ખૂ ઇચ્છન્તિ, તેસં તેસં ભિક્ખૂ વિચારેત્વા દેતિ.

અથેકા દુગ્ગતમહલ્લિકા ઇત્થી એકમેવ પટિવીસં સજ્જેત્વા તેસં તેસં મનુસ્સાનં ભિક્ખૂસુ વિચારેત્વા દિન્નેસુ ઉસ્સૂરે ધમ્મઘોસકસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા ‘‘મય્હં એકં ભિક્ખું દેથા’’તિ આહ. સો ‘‘મયા સબ્બે ભિક્ખૂ વિચારેત્વા દિન્ના, સારિપુત્તત્થેરો પન વિહારેયેવ, ત્વં તસ્સ ભિક્ખં દેહી’’તિ આહ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ તુટ્ઠચિત્તા જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે ઠત્વા થેરસ્સ આગતકાલે વન્દિત્વા હત્થતો પત્તં ગહેત્વા ઘરં નેત્વા નિસીદાપેસિ. ‘‘એકાય કિર મહલ્લિકાય ધમ્મસેનાપતિ અત્તનો ઘરે નિસીદાપિતો’’તિ બહૂનિ સદ્ધાનિ કુલાનિ અસ્સોસું. તેસુ રાજા પસ્સેનદી કોસલો તં પવત્તિં સુત્વા તસ્સા સાટકેન ચેવ સહસ્સત્થવિકાય ચ સદ્ધિં ભત્તભાજનાનિ પહિણિ ‘‘મય્હં અય્યં પરિવિસમાના ઇમં સાટકં નિવાસેત્વા ઇમે કહાપણે વળઞ્જેત્વા થેરં પરિવિસતૂ’’તિ. યથા ચ રાજા, એવં અનાથપિણ્ડિકો ચૂળઅનાથપિણ્ડિકો વિસાખા ચ મહાઉપાસિકા પહિણિ. અઞ્ઞાનિપિ પન કુલાનિ એકસતદ્વિસતાદિવસેન અત્તનો અત્તનો બલાનુરૂપેન કહાપણે પહિણિંસુ. એવં એકાહેનેવ સા મહલ્લિકા સતસહસ્સમત્તં લભિ. થેરો પન તાય દિન્નયાગુમેવ પિવિત્વા તાય કતખજ્જકમેવ પક્કભત્તમેવ ચ પરિભુઞ્જિત્વા અનુમોદનં કત્વા તં મહલ્લિકં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેત્વા વિહારમેવ અગમાસિ.

ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ થેરસ્સ ગુણકથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, ધમ્મસેનાપતિ મહલ્લિકગહપતાનિં દુગ્ગતભાવતો મોચેસિ, પતિટ્ઠા અહોસિ. તાય દિન્નમાહારં અજિગુચ્છન્તો પરિભુઞ્જી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો ઇદાનેવ એતિસ્સા મહલ્લિકાય અવસ્સયો જાતો, ન ચ ઇદાનેવ તાય દિન્નં આહારં અજિગુચ્છન્તો પરિભુઞ્જતિ, પુબ્બેપિ પરિભુઞ્જિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ઉત્તરાપથે અસ્સવાણિજકુલે નિબ્બત્તિ. ઉત્તરાપથજનપદતો પઞ્ચસતા અસ્સવાણિજા અસ્સે બારાણસિં આનેત્વા વિક્કિણન્તિ. અઞ્ઞતરોપિ અસ્સવાણિજો પઞ્ચઅસ્સસતાનિ આદાય બારાણસિમગ્ગં પટિપજ્જિ. અન્તરામગ્ગે ચ બારાણસિતો અવિદૂરે એકો નિગમગામો અત્થિ, તત્થ પુબ્બે મહાવિભવો સેટ્ઠિ અહોસિ. તસ્સ મહન્તં નિવેસનં, તં પન કુલં અનુક્કમેન પરિક્ખયં ગતં, એકાવ મહલ્લિકા અવસિટ્ઠા, સા તસ્મિં નિવેસને વસતિ. અથ સો અસ્સવાણિજો તં નિગમગામં પત્વા ‘‘વેતનં દસ્સામી’’તિ તસ્સા નિવેસને નિવાસં ગણ્હિત્વા અસ્સે એકમન્તે ઠપેસિ. તંદિવસમેવસ્સ એકિસ્સા આજાનીયાવળવાય ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. સો દ્વે તયો દિવસે વસિત્વા અસ્સે બલં ગાહાપેત્વા ‘‘રાજાનં પસ્સિસ્સામી’’તિ અસ્સે આદાય પાયાસિ. અથ નં મહલ્લિકા ‘‘ગેહવેતનં દેહી’’તિ વત્વા ‘‘સાધુ, અમ્મ, દેમી’’તિ વુત્તે ‘‘તાત, વેતનં મે દદમાનો ઇમમ્પિ અસ્સપોતકં વેતનતો ખણ્ડેત્વા દેહી’’તિ આહ. વાણિજો તથા કત્વા પક્કામિ. સા તસ્મિં અસ્સપોતકે પુત્તસિનેહં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા અવસ્સાવનઝામકભત્તવિઘાસતિણાનિ દત્વા તં પટિજગ્ગિ.

અથાપરભાગે બોધિસત્તો પઞ્ચ અસ્સસતાનિ આદાય આગચ્છન્તો તસ્મિં ગેહે નિવાસં ગણ્હિ. કુણ્ડકખાદકસ્સ સિન્ધવપોતકસ્સ ઠિતટ્ઠાનતો ગન્ધં ઘાયિત્વા એકઅસ્સોપિ ગેહં પવિસિતું નાસક્ખિ. બોધિસત્તો મહલ્લિકં પુચ્છિ – ‘‘અમ્મ, કચ્ચિ ઇમસ્મિં ગેહે અસ્સો અત્થી’’તિ. ‘‘તાત, અઞ્ઞો અસ્સો નામ નત્થિ, અહં પન પુત્તં કત્વા એકં અસ્સપોતકં પટિજગ્ગામિ, સો એત્થ અત્થી’’તિ. ‘‘કહં સો, અમ્મા’’તિ? ‘‘ચરિતું ગતો, તાતા’’તિ. ‘‘કાય વેલાય આગમિસ્સતિ, અમ્મા’’તિ? ‘‘સાયન્હે, તાતા’’તિ. બોધિસત્તો તસ્સ આગમનં પટિમાનેન્તો અસ્સે બહિ ઠપેત્વાવ નિસીદિ. સિન્ધવપોતકોપિ વિચરિત્વા કાલેયેવ આગમિ. બોધિસત્તો કુણ્ડકકુચ્છિસિન્ધવપોતકં દિસ્વા લક્ખણાનિ સમાનેત્વા ‘‘અયં સિન્ધવો અનગ્ઘો, મહલ્લિકાય મૂલં દત્વા ગહેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેસિ. સિન્ધવપોતકોપિ ગેહં પવિસિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનેયેવ ઠિતો. તસ્મિં ખણે તે અસ્સા ગેહં પવિસિતું સક્ખિંસુ.

બોધિસત્તો દ્વીહતીહં વસિત્વા અસ્સે સન્તપ્પેત્વા ગચ્છન્તો ‘‘અમ્મ, ઇમં અસ્સપોતકં મૂલં ગહેત્વા મય્હં દેહી’’તિ આહ. ‘‘કિં વદેસિ, તાત, પુત્તં વિક્કિણન્તા નામ અત્થી’’તિ. ‘‘અમ્મ, ત્વં એતં કિં ખાદાપેત્વા પટિજગ્ગસી’’તિ? ‘‘ઓદનકઞ્જિકઞ્ચ ઝામકભત્તઞ્ચ વિઘાસતિણઞ્ચ ખાદાપેત્વા કુણ્ડકયાગુઞ્ચ પાયેત્વા પટિજગ્ગામિ, તાતા’’તિ. ‘‘અમ્મ, અહં એતં લભિત્વા પિણ્ડરસભોજનં ભોજેસ્સામિ, ઠિતટ્ઠાને ચેલવિતાનં પસારેત્વા અત્થરણપિટ્ઠે ઠપેસ્સામી’’તિ. ‘‘તાત, એવં સન્તે મમ પુત્તો ચ સુખં અનુભવતુ, તં ગહેત્વા ગચ્છા’’તિ. અથ બોધિસત્તો તસ્સ ચતુન્નં પાદાનં નઙ્ગુટ્ઠસ્સ મુખસ્સ ચ મૂલં એકેકં કત્વા છ સહસ્સત્થવિકાયો ઠપેત્વા મહલ્લિકં નવવત્થં નિવાસાપેત્વા સિન્ધવપોતકસ્સ પુરતો ઠપેસિ. સો અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા માતરં ઓલોકેત્વા અસ્સૂનિ પવત્તેસિ. સાપિ તસ્સ પિટ્ઠિં પરિમજ્જિત્વા આહ – ‘‘મયા પુત્તપોસાવનિકં લદ્ધં, ત્વં, તાત, ગચ્છાહી’’તિ, તદા સો અગમાસિ.

બોધિસત્તો પુનદિવસે અસ્સપોતકસ્સ પિણ્ડરસભોજનં સજ્જેત્વા ‘‘વીમંસિસ્સામિ તાવ નં, જાનાતિ નુ ખો અત્તનો બલં, ઉદાહુ ન જાનાતી’’તિ દોણિયં કુણ્ડકયાગું આકિરાપેત્વા દાપેસિ. સો ‘‘નાહં ઇમં ભોજનં ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ તં યાગું પાયિતું ન ઇચ્છિ. બોધિસત્તો તસ્સ વીમંસનવસેન પઠમં ગાથમાહ –

૧૦. ‘‘ભુત્વા તિણપરિઘાસં, ભુત્વા આચામકુણ્ડકં;

એતં તે ભોજનં આસિ, કસ્મા દાનિ ન ભુઞ્જસી’’તિ.

તત્થ ભુત્વા તિણપરિઘાસન્તિ ત્વં પુબ્બે મહલ્લિકાય દિન્નં તેસં તેસં ખાદિતાવસેસં વિઘાસતિણસઙ્ખાતં પરિઘાસં ભુઞ્જિત્વા વડ્ઢિતો. ભુત્વા આચામકુણ્ડકન્તિ એત્થ આચામો વુચ્ચતિ ઓદનાવસેસં. કુણ્ડકન્તિ કુણ્ડકમેવ. એતઞ્ચ ભુઞ્જિત્વા વડ્ઢિતોસીતિ દીપેતિ. એતં તેતિ એતં તવ પુબ્બે ભોજનં આસિ. કસ્મા દાનિ ન ભુઞ્જસીતિ મયાપિ તે તમેવ દિન્નં, ત્વં તં કસ્મા ઇદાનિ ન ભુઞ્જસીતિ.

તં સુત્વા સિન્ધવપોતકો ઇતરા દ્વે ગાથા અવોચ –

૧૧. ‘‘યત્થ પોસં ન જાનન્તિ, જાતિયા વિનયેન વા;

બહુ તત્થ મહાબ્રહ્મે, અપિ આચામકુણ્ડકં.

૧૨. ‘‘ત્વઞ્ચ ખોમં પજાનાસિ, યાદિસાયં હયુત્તમો;

જાનન્તો જાનમાગમ્મ, ન તે ભક્ખામિ કુણ્ડક’’ન્તિ.

તત્થ યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને. પોસન્તિ સત્તં. જાતિયા વિનયેન વાતિ ‘‘જાતિસમ્પન્નો વા એસો, ન વા, આચારયુત્તો વા, ન વા’’તિ એવં ન જાનન્તિ. મહાબ્રહ્મેતિ ગરુકાલપનેન આલપન્તો આહ. યાદિસાયન્તિ યાદિસો અયં, અત્તાનં સન્ધાય વદતિ. જાનન્તો જાનમાગમ્માતિ અહં અત્તનો બલં જાનન્તો જાનન્તમેવ તં આગમ્મ પટિચ્ચ તવ સન્તિકે કુણ્ડકં કિં ભુઞ્જિસ્સામિ. ન હિ ત્વં કુણ્ડકં ભોજાપેતુકામતાય છ સહસ્સાનિ દત્વા મં ગણ્હીતિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો ‘‘તં વીમંસનત્થાય તં મયા કતં, મા કુજ્ઝી’’તિ તં સમસ્સાસેત્વા સુભોજનં ભોજેત્વા આદાય રાજઙ્ગણં ગન્ત્વા એકસ્મિં પસ્સે પઞ્ચ અસ્સસતાનિ ઠપેત્વા એકસ્મિં પસ્સે વિચિત્તસાણિં પરિક્ખિપિત્વા હેટ્ઠા અત્થરણં પત્થરિત્વા ઉપરિ ચેલવિતાનં બન્ધિત્વા સિન્ધવપોતકં ઠપેસિ.

રાજા આગન્ત્વા અસ્સે ઓલોકેન્તો ‘‘અયં અસ્સો કસ્મા વિસું ઠપિતો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘મહારાજ, અયં સિન્ધવો ઇમે અસ્સે વિસું અકતો મોચેસ્સતી’’તિ સુત્વા ‘‘સોભનો, ભો, સિન્ધવો’’તિ પુચ્છિ. બોધિસત્તો ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ વત્વા ‘‘તેન હિસ્સ જવં પસ્સિસ્સામી’’તિ વુત્તે તં અસ્સં કપ્પેત્વા અભિરુહિત્વા ‘‘પસ્સ, મહારાજા’’તિ મનુસ્સે ઉસ્સારેત્વા રાજઙ્ગણે અસ્સં પાહેસિ. સબ્બં રાજઙ્ગણં નિરન્તરં અસ્સપન્તીહિ પરિક્ખિત્તમિવાહોસિ. પુન બોધિસત્તો ‘‘પસ્સ, મહારાજ, સિન્ધવપોતકસ્સ વેગ’’ન્તિ વિસ્સજ્જેસિ, એકપુરિસોપિ નં ન અદ્દસ. પુન રત્થપટં ઉદરે પરિક્ખિપિત્વા વિસ્સજ્જેસિ, રત્તપટમેવ પસ્સિંસુ. અથ નં અન્તોનગરે એકિસ્સા ઉય્યાનપોક્ખરણિયા ઉદકપિટ્ઠે વિસ્સજ્જેસિ, તત્થસ્સ ઉદકપિટ્ઠે ધાવતો ખુરગ્ગાનિપિ ન તેમિંસુ. પુનવારં પદુમિનિપત્તાનં ઉપરિ ધાવન્તો એકપણ્ણમ્પિ ન ઉદકે ઓસીદાપેસિ. એવમસ્સ જવસમ્પન્નં દસ્સેત્વા ઓરુય્હ પાણિં પહરિત્વા હત્થતલં ઉપનામેસિ, અસ્સો ઉપગન્ત્વા ચત્તારો પાદે એકતો કત્વા હત્થતલે અટ્ઠાસિ. અથ મહાસત્તો રાજાનં આહ – ‘‘મહારાજ, ઇમસ્સ અસ્સપોતકસ્સ સબ્બાકારેન વેગે દસ્સિયમાને સમુદ્દપરિયન્તો નપ્પહોતી’’તિ. રાજા તુસ્સિત્વા મહાસત્તસ્સ ઉપડ્ઢરજ્જં અદાસિ. સિન્ધવપોતકમ્પિ અભિસિઞ્ચિત્વા મઙ્ગલઅસ્સં અકાસિ.

સો રઞ્ઞો પિયો અહોસિ મનાપો, સક્કારોપિસ્સ મહા અહોસિ. તસ્સ હિ વસનટ્ઠાનં રઞ્ઞો અલઙ્કતપટિયત્તો વાસઘરગબ્ભો વિય અહોસિ, ચતુજાતિગન્ધેહિ ભૂમિલેપનં અકંસુ, ગન્ધદામમાલાદામાનિ ઓસારયિંસુ, ઉપરિ સુવણ્ણતારકખચિતં ચેલવિતાનં અહોસિ, સમન્તતો ચિત્રસાણિ પરિક્ખિત્તા અહોસિ, નિચ્ચં ગન્ધતેલપદીપા ઝાયિંસુ, ઉચ્ચારપસ્સાવટ્ઠાનેપિસ્સ સુવણ્ણકટાહં ઠપયિંસુ, નિચ્ચં રાજારહભોજનમેવ ભુઞ્જિ. તસ્સ પન આગતકાલતો પટ્ઠાય રઞ્ઞો સકલજમ્બુદીપે રજ્જં હત્થગતમેવ અહોસિ. રાજા બોધિસત્તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સગ્ગપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને બહૂ સોતાપન્ના સકદાગામિનો અનાગામિનો અરહન્તો ચ અહેસું. ‘‘તદા મહલ્લિકા અયમેવ મહલ્લિકા અહોસિ, સિન્ધવો સારિપુત્તો, રાજા આનન્દો, અસ્સવાણિજ્જો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કુણ્ડકકુચ્છિસિન્ધવજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૨૫૫] ૫. સુકજાતકવણ્ણના

યાવ સો મત્તમઞ્ઞાસીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં અતિબહું ભુઞ્જિત્વા અજીરણેન કાલકતં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિં કિર એવં કાલકતે ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ તસ્સ અગુણકથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, અસુકો નામ ભિક્ખુ અત્તનો કુચ્છિપ્પમાણં અજાનિત્વા અતિબહું ભુઞ્જિત્વા જીરાપેતું અસક્કોન્તો કાલકતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ અતિભોજનપચ્ચયેનેવ મતો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હિમવન્તપદેસે સુકયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા અનેકાનં સુકસહસ્સાનં સમુદ્દાનુગતે હિમવન્તપદેસે વસન્તાનં રાજા અહોસિ. તસ્સેકો પુત્તો અહોસિ, તસ્મિં બલપ્પત્તે બોધિસત્તો દુબ્બલચક્ખુકો અહોસિ. સુકાનં કિર સીઘો વેગો હોતિ, તેન તેસં મહલ્લકકાલે પઠમં ચક્ખુમેવ દુબ્બલં હોતિ. બોધિસત્તસ્સ પુત્તો માતાપિતરો કુલાવકે ઠપેત્વા ગોચરં આહરિત્વા પોસેસિ. સો એકદિવસં ગોચરભૂમિં ગન્ત્વા પબ્બતમત્થકે ઠિતો સમુદ્દં ઓલોકેન્તો એકં દીપકં પસ્સિ. તસ્મિં પન સુવણ્ણવણ્ણં મધુરફલં અમ્બવનં અત્થિ. સો પુનદિવસે ગોચરવેલાય ઉપ્પતિત્વા તસ્મિં અમ્બવને ઓતરિત્વા અમ્બરસં પિવિત્વા અમ્બપક્કં આદાય આગન્ત્વા માતાપિતૂનં અદાસિ. બોધિસત્તો તં ખાદન્તો રસં સઞ્જાનિત્વા ‘‘તાત, નનુ ઇમં અસુકદીપકે અમ્બપક્ક’’ન્તિ વત્વા ‘‘આમ, તાતા’’તિ વુત્તે ‘‘તાત, એતં દીપકં ગચ્છન્તા નામ સુકા દીઘમાયું પાલેન્તા નામ નત્થિ, મા ખો ત્વં પુન તં દીપકં અગમાસી’’તિ આહ. સો તસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વા અગમાસિયેવ.

અથેકદિવસં બહું અમ્બરસં પિવિત્વા માતાપિતૂનં અત્થાય અમ્બપક્કં આદાય સમુદ્દમત્થકેનાગચ્છન્તો અતિધાતતાય કિલન્તકાયો નિદ્દાયાભિભૂતો, સો નિદ્દાયન્તોપિ આગચ્છતેવ, તુણ્ડેન પનસ્સ ગહિતં અમ્બપક્કં પતિ. સો અનુક્કમેન આગમનવીથિં જહિત્વા ઓસીદન્તો ઉદકપિટ્ઠેનેવ આગચ્છન્તો ઉદકે પતિ. અથ નં એકો મચ્છો ગહેત્વા ખાદિ. બોધિસત્તો તસ્મિં આગમનવેલાય અનાગચ્છન્તેયેવ ‘‘સમુદ્દે પતિત્વા મતો ભવિસ્સતી’’તિ અઞ્ઞાસિ. અથસ્સ માતાપિતરોપિ આહારં અલભમાના સુસ્સિત્વા મરિંસુ.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમા ગાથા અવોચ –

૧૩. ‘‘યાવ સો મત્તમઞ્ઞાસિ, ભોજનસ્મિં વિહઙ્ગમો;

તાવ અદ્ધાનમાપાદિ, માતરઞ્ચ અપોસયિ.

૧૪. ‘‘યતો ચ ખો બહુતરં, ભોજનં અજ્ઝવાહરિ;

તતો તત્થેવ સંસીદિ, અમત્તઞ્ઞૂ હિ સો અહુ.

૧૫. ‘‘તસ્મા મત્તઞ્ઞુતા સાધુ, ભોજનસ્મિં અગિદ્ધતા;

અમત્તઞ્ઞૂ હિ સીદન્તિ, મત્તઞ્ઞૂ ચ ન સીદરે’’તિ.

તત્થ યાવ સોતિ યાવ સો વિહઙ્ગમો ભોજને મત્તમઞ્ઞાસિ. તાવ અદ્ધાનમાપાદીતિ તત્થકં કાલં જીવિતઅદ્ધાનં આપાદિ, આયું વિન્દિ. માતરઞ્ચાતિ દેસનાસીસમેતં, માતાપિતરો ચ અપોસયીતિ અત્થો. યતો ચ ખોતિ યસ્મિઞ્ચ ખો કાલે. ભોજનં અજ્ઝવાહરીતિ અમ્બરસં અજ્ઝોહરિ. તતોતિ તસ્મિં કાલે. તત્થેવ સંસીદીતિ તસ્મિં સમુદ્દેયેવ ઓસીદિ નિમુજ્જિ, મચ્છભોજનતં આપજ્જિ.

તસ્મા મત્તઞ્ઞુતા સાધૂતિ યસ્મા ભોજને અમત્તઞ્ઞૂ સુકો સમુદ્દે ઓસીદિત્વા મતો, તસ્મા ભોજનસ્મિં અગિદ્ધિતાસઙ્ખાતો મત્તઞ્ઞુભાવો સાધુ, પમાણજાનનં સુન્દરન્તિ અત્થો. અથ વા ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ, નેવ દવાય ન મદાય…પે… ફાસુવિહારો ચા’’તિ.

‘‘અલ્લં સુક્ખઞ્ચ ભુઞ્જન્તો, ન બાળ્હં સુહિતો સિયા;

ઊનુદરો મિતાહારો, સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે.

‘‘ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે, અભુત્વા ઉદકં પિવે;

અલં ફાસુવિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો. (થેરગા. ૯૮૨-૯૮૩);

‘‘મનુજસ્સ સદા સતીમતો, મત્તં જાનતો લદ્ધભોજને;

તનૂ તસ્સ ભવન્તિ વેદના, સણિકં જીરતિ આયું પાલય’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૪) –

એવં વણ્ણિતા મત્તઞ્ઞુતાપિ સાધુ.

‘‘કન્તારે પુત્તમંસંવ, અક્ખસ્સબ્ભઞ્જનં યથા;

એવં આહરિ આહરં, યાપનત્થમમુચ્છિતો’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૯) –

એવં વણ્ણિતા અગિદ્ધિતાપિ સાધુ. પાળિયં પન ‘‘અગિદ્ધિમા’’તિ લિખિતં, તતો અયં અટ્ઠકથાપાઠોવ સુન્દરતરો. અમત્તઞ્ઞૂ હિ સીદન્તીતિ ભોજને પમાણં અજાનન્તા હિ રસતણ્હાવસેન પાપકમ્મં કત્વા ચતૂસુ અપાયેસુ સીદન્તિ. મત્તઞ્ઞૂ ચ ન સીદરેતિ યે પન ભોજને પમાણં જાનન્તિ, તે દિટ્ઠધમ્મેપિ સમ્પરાયેપિ ન સીદન્તીતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને બહૂ સોતાપન્નાપિ સકદાગામિનોપિ અનાગામિનોપિ અરહન્તોપિ અહેસું. ‘‘તદા સુકરાજપુત્તો ભોજને અમત્તઞ્ઞૂ ભિક્ખુ અહોસિ, સુકરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સુકજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૨૫૬] ૬. જરૂદપાનજાતકવણ્ણના

જરૂદપાનં ખણમાનાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સાવત્થિવાસિનો વાણિજે આરબ્ભ કથેસિ. તે કિર સાવત્થિયં ભણ્ડં ગહેત્વા સકટાનિ પૂરેત્વા વોહારત્થાય ગમનકાલે તથાગતં નિમન્તેત્વા સરણાનિ ગહેત્વા સીલેસુ પતિટ્ઠાય સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘મયં, ભન્તે, વોહારત્થાય દીઘમગ્ગં ગમિસ્સામ, ભણ્ડં વિસ્સજ્જેત્વા સિદ્ધિપ્પત્તા સોત્થિના પચ્ચાગન્ત્વા પન તુમ્હે વન્દિસ્સામા’’તિ વત્વા મગ્ગં પટિપજ્જિંસુ. તે કન્તારમગ્ગે પુરાણઉદપાનં દિસ્વા ‘‘ઇમસ્મિં ઉદપાને પાનીયં નત્થિ, મયઞ્ચ પિપાસિતા, ખણિસ્સામ ન’’ન્તિ ખણન્તા પટિપાટિયા બહું અયં…પે… વેળુરિયં લભિંસુ. તે તેનેવ સન્તુટ્ઠા હુત્વા તેસં રતનાનં સકટાનિ પૂરેત્વા સોત્થિના સાવત્થિં પચ્ચાગમિંસુ. તે આભતં ધનં પટિસામેત્વા મયં ‘‘સિદ્ધિપ્પત્તા ભત્તં દસ્સામા’’તિ તથાગતં નિમન્તેત્વા દાનં દત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્ના અત્તનો ધનસ્સ લદ્ધાકારં સત્થુ આરોચેસું. સત્થા ‘‘તુમ્હે ખો ઉપાસકા તેન ધનેન સન્તુટ્ઠા હુત્વા પમાણઞ્ઞુતાય ધનઞ્ચ જીવિતઞ્ચ અલભિત્થ, પોરાણકા પન અસન્તુટ્ઠા અમત્તઞ્ઞુનો પણ્ડિતાનં વચનં અકત્વા જીવિક્ખયં પત્તા’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બારાણસિયં વાણિજકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો સત્થવાહજેટ્ઠકો અહોસિ. સો બારાણસિયં ભણ્ડં ગહેત્વા સકટાનિ પૂરેત્વા બહૂ વાણિજે આદાય તમેવ કન્તારં પટિપન્નો તમેવ ઉદપાનં અદ્દસ. તત્થ તે વાણિજા ‘‘પાનીયં પિવિસ્સામા’’તિ તં ઉદપાનં ખણન્તા પટિપાટિયા બહૂનિ અયાદીનિ લભિંસુ. તે બહુમ્પિ રતનં લભિત્વા તેન અસન્તુટ્ઠા ‘‘અઞ્ઞમ્પિ એત્થ ઇતો સુન્દરતરં ભવિસ્સતી’’તિ ભિય્યોસોમત્તાય તં ખણિંસુયેવ. અથ બોધિસત્તો તે આહ – ‘‘ભો વાણિજા, લોભો નામેસ વિનાસમૂલં, અમ્હેહિ બહુ ધનં લદ્ધં, એત્તકેનેવ સન્તુટ્ઠા હોથ, મા અતિખણથા’’તિ. તે તેન નિવારિયમાનાપિ ખણિંસુયેવ. સો ચ ઉદપાનો નાગપરિગ્ગહિતો, અથસ્સ હેટ્ઠા વસનકનાગરાજા અત્તનો વિમાને ભિજ્જન્તે લેડ્ડૂસૂ ચ પંસૂસુ ચ પતમાનેસુ કુદ્ધો ઠપેત્વા બોધિસત્તં અવસેસે સબ્બેપિ નાસિકવાતેન પહરિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેત્વા નાગભવના નિક્ખમ્મ સકટાનિ યોજેત્વા સબ્બરતનાનં પૂરેત્વા બોધિસત્તં સુખયાનકે નિસીદાપેત્વા નાગમાણવકેહિ સદ્ધિં સકટાનિ યોજાપેન્તો બોધિસત્તં બારાણસિં નેત્વા ઘરં પવેસેત્વા તં પટિસામેત્વા અત્તનો નાગભવનમેવ ગતો. બોધિસત્તો તં ધનં વિસ્સજ્જેત્વા સકલજમ્બુદીપં ઉન્નઙ્ગલં કત્વા દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા જીવિતપરિયોસાને સગ્ગપુરં પૂરેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમા ગાથા અવોચ –

૧૬. ‘‘જરૂદપાનં ખણમાના, વાણિજા ઉદકત્થિકા;

અજ્ઝગમું અયસં લોહં, તિપુસીસઞ્ચ વાણિજા;

રજતં જાતરૂપઞ્ચ, મુત્તા વેળુરિયા બહૂ.

૧૭. ‘‘તે ચ તેન અસન્તુટ્ઠા, ભિય્યો ભિય્યો અખાણિસું;

તે તત્થાસીવિસો ઘોરો, તેજસ્સી તેજસા હનિ.

૧૮. ‘‘તસ્મા ખણે નાતિખણે, અતિખાતઞ્હિ પાપકં;

ખાતેન ચ ધનં લદ્ધં, અતિખાતેન નાસિત’’ન્તિ.

તત્થ અયસન્તિ કાળલોહં. લોહન્તિ તમ્બલોહં. મુત્તાતિ મુત્તાયો. તે ચ તેન અસન્તુટ્ઠાતિ તે ચ વાણિજા તેન ધનેન અસન્તુટ્ઠા. તે તત્થાતિ તે વાણિજા તસ્મિં ઉદપાને. તેજસ્સીતિ વિસતેજેન સમન્નાગતો. તેજસા હનીતિ વિસતેજેન ઘાતેસિ. અતિખાતેન નાસિતન્તિ અતિખણેન તઞ્ચ ધનં જીવિતઞ્ચ નાસિતં.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા નાગરાજા સારિપુત્તો અહોસિ, સત્થવાહજેટ્ઠકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

જરૂદપાનજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૨૫૭] ૭. ગામણિચન્દજાતકવણ્ણના

નાયં ઘરાનં કુસલોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ઞાપસંસનં આરબ્ભ કથેસિ. ધમ્મસભાયઞ્હિ ભિક્ખૂ દસબલસ્સ પઞ્ઞં પસંસન્તા નિસીદિંસુ – ‘‘આવુસો, તથાગતો મહાપઞ્ઞો પુથુપઞ્ઞો હાસપઞ્ઞો જવનપઞ્ઞો તિક્ખપઞ્ઞો નિબ્બેધિકપઞ્ઞો સદેવકં લોકં પઞ્ઞાય અતિક્કમતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ તથાગતો પઞ્ઞવાયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં જનસન્ધો નામ રાજા રજ્જં કારેસિ. બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિ. તસ્સ મુખં સુપરિમજ્જિતકઞ્ચનાદાસતલં વિય પરિસુદ્ધં અહોસિ અતિસોભગ્ગપ્પત્તં, તેનસ્સ નામગ્ગહણદિવસે ‘‘આદાસમુખમારો’’તિ નામં અકંસુ. તં સત્તવસ્સબ્ભન્તરેયેવ પન પિતા તયો વેદે ચ સબ્બઞ્ચ લોકે કત્તબ્બાકત્તબ્બં સિક્ખાપેત્વા તસ્સ સત્તવસ્સિકકાલે કાલમકાસિ. અમચ્ચા મહન્તેન સક્કારેન રઞ્ઞો સરીરકિચ્ચં કત્વા મતકદાનં દત્વા સત્તમે દિવસે રાજઙ્ગણે સન્નિપતિત્વા ‘‘કુમારો અતિદહરો, ન સક્કા રજ્જે અભિસિઞ્ચિતું, વીમંસિત્વા નં અભિસિઞ્ચિસ્સામા’’તિ એકદિવસં નગરં અલઙ્કારાપેત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાનં સજ્જેત્વા પલ્લઙ્કં પઞ્ઞપેત્વા કુમારસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘વિનિચ્છયટ્ઠાનં, દેવ, ગન્તું વટ્ટતી’’તિ આહંસુ. કુમારો ‘‘સાધૂ’’તિ મહન્તેન પરિવારેન ગન્ત્વા પલ્લઙ્કે નિસીદિ.

તસ્સ નિસિન્નકાલે અમચ્ચા એકં દ્વીહિ પાદેહિ વિચરણમક્કટં વત્થુવિજ્જાચરિયવેસં ગાહાપેત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાનં નેત્વા ‘‘દેવ, અયં પુરિસો પિતુ મહારાજસ્સ કાલે વત્થુવિજ્જાચરિયો પગુણવિજ્જો અન્તોભૂમિયં સત્તરતનટ્ઠાને ગુણદોસં પસ્સતિ, એતેનેવ ગહિતં રાજકુલાનં ગેહટ્ઠાનં હોતિ, ઇમં દેવો સઙ્ગણ્હિત્વા ઠાનન્તરે ઠપેતૂ’’તિ આહંસુ. કુમારો તં હેટ્ઠા ચ ઉપરિચ ઓલોકેત્વા ‘‘નાયં મનુસ્સો, મક્કટો એસો’’તિ ઞત્વા ‘‘મક્કટા નામ કતં કતં વિદ્ધંસેતું જાનન્તિ, અકતં પન કાતું વા વિચારેતું વા ન જાનન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા અમચ્ચાનં પઠમં ગાથમાહ –

૧૯. ‘‘નાયં ઘરાનં કુસલો, લોલો અયં વલીમુખો;

કતં કતં ખો દૂસેય્ય, એવં ધમ્મમિદં કુલ’’ન્તિ.

તત્થ નાયં ઘરાનં કુસલોતિ અયં સત્તો ન ઘરાનં કુસલો, ઘરાનિ વિચારેતું વા કાતું વા છેકો ન હોતિ. લોલોતિ લોલજાતિકો. વલીમુખોતિ વલિયો મુખે અસ્સાતિ વલીમુખો. એવં ધમ્મમિદંકુલન્તિ ઇદં મક્કટકુલં નામ કતં કતં દૂસેતબ્બં વિનાસેતબ્બન્તિ એવં સભાવન્તિ.

અથામચ્ચા ‘‘એવં ભવિસ્સતિ, દેવા’’તિ તં અપનેત્વા એકાહદ્વીહચ્ચયેન પુન તમેવ અલઙ્કરિત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાનં આનેત્વા ‘‘અયં, દેવ, પિતુ મહારાજસ્સ કાલે વિનિચ્છયામચ્ચો, વિનિચ્છયસુત્તમસ્સ સુપવત્તિતં, ઇમં સઙ્ગણ્હિત્વા વિનિચ્છયકમ્મં કારેતું વટ્ટતી’’તિ આહંસુ. કુમારો તં ઓલોકેત્વા ‘‘ચિત્તવતો મનુસ્સસ્સ લોમં નામ એવરૂપં ન હોતિ, અયં નિચિત્તકો વાનરો વિનિચ્છયકમ્મં કાતું ન સક્ખિસ્સતી’’તિ ઞત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૨૦. ‘‘નયિદં ચિત્તવતો લોમં, નાયં અસ્સાસિકો મિગો;

સિટ્ઠં મે જનસન્ધેન, નાયં કિઞ્ચિ વિજાનતી’’તિ.

તત્થ નયિદં ચિત્તવતો લોમન્તિ યં ઇદં એતસ્સ સરીરે ફરુસલોમં, ઇદં વિચારણપઞ્ઞાય સમ્પયુત્તચિત્તવતો ન હોતિ. પાકતિકચિત્તેન પન અચિત્તકો નામ તિરચ્છાનગતો નત્થિ. નાયં અસ્સાસિકોતિ અયં અવસ્સયો વા હુત્વા અનુસાસનિં વા દત્વા અઞ્ઞં અસ્સાસેતું અસમત્થતાય ન અસ્સાસિકો. મિગોતિ મક્કટં આહ. સિટ્ઠં મે જનસન્ધેનાતિ મય્હં પિતરા જનસન્ધેન એતં સિટ્ઠં કથિતં, ‘‘મક્કટો નામ કારણાકારણં ન જાનાતી’’તિ એવં અનુસાસની દિન્નાતિ દીપેતિ. નાયં કિઞ્ચિ વિજાનતીતિ તસ્મા અયં વાનરો ન કિઞ્ચિ જાનાતીતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. પાળિયં પન ‘‘નાયં કિઞ્ચિ ન દૂસયે’’તિ લિખિતં, તં અટ્ઠકથાયં નત્થિ.

અમચ્ચા ઇમમ્પિ ગાથં સુત્વા ‘‘એવં ભવિસ્સતિ, દેવા’’તિ તં અપનેત્વા પુનપિ એકદિવસં તમેવ અલઙ્કરિત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાનં આનેત્વા ‘‘અયં, દેવ, પુરિસો પિતુ મહારાજસ્સ કાલે માતાપિતુઉપટ્ઠાનકારકો, કુલેજેટ્ઠાપચાયિકકમ્મકારકો, ઇમં સઙ્ગણ્હિતું વટ્ટતી’’તિ આહંસુ. કુમારો તં ઓલોકેત્વા ‘‘મક્કટા નામ ચલચિત્તા, એવરૂપં કમ્મં કાતું ન સમત્થા’’તિ ચિન્તેત્વા તતિયં ગાથમાહ –

૨૧. ‘‘ન માતરં પિતરં વા, ભાતરં ભગિનિં સકં;

ભરેય્ય તાદિસો પોસો, સિટ્ઠં દસરથેન મે’’તિ.

તત્થ ભાતરં ભગિનિં સકન્તિ અત્તનો ભાતરં વા ભગિનિં વા. પાળિયં પન ‘‘સખ’’ન્તિ લિખિતં, તં પન અટ્ઠકથાયં ‘‘સકન્તિ વુત્તે સકભાતિકભગિનિયો લબ્ભન્તિ, સખન્તિ વુત્તે સહાયકો લબ્ભતી’’તિ વિચારિતમેવ. ભરેય્યાતિ પોસેય્ય. તાદિસો પોસોતિ યાદિસો એસ દિસ્સતિ, તાદિસો મક્કટજાતિકો સત્તો ન ભરેય્ય. સિટ્ઠં દસરથેન મેતિ એવં મે પિતરા અનુસિટ્ઠં. પિતા હિસ્સ જનં ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ સન્દહનતો ‘‘જનસન્ધો’’તિ વુચ્ચતિ, દસહિ રથેહિ કત્તબ્બાકત્તબ્બં અત્તનો એકેનેવ રથેન કરણતો ‘‘દસરથો’’તિ. તસ્સ સન્તિકા એવરૂપસ્સ ઓવાદસ્સ સુતત્તા એવમાહ.

અમચ્ચા ‘‘એવં ભવિસ્સતિ, દેવા’’તિ મક્કટં અપનેત્વા ‘‘પણ્ડિતો કુમારો, સક્ખિસ્સતિ રજ્જં કારેતુ’’ન્તિ બોધિસત્તં રજ્જે અભિસિઞ્ચિત્વા ‘‘આદાસમુખરઞ્ઞો આણા’’તિ નગરે ભેરિં ચરાપેસું. તતો પટ્ઠાય બોધિસત્તો ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ, પણ્ડિતભાવોપિસ્સ સકલજમ્બુદીપં પત્થરિત્વા ગતો.

પણ્ડિતભાવદીપનત્થં પનસ્સ ઇમાનિ ચુદ્દસ વત્થૂનિ આભતાનિ –

‘‘ગોણો પુત્તો હયો ચેવ, નળકારો ગામભોજકો;

ગણિકા તરુણી સપ્પો, મિગો તિત્તિરદેવતા;

નાગો તપસ્સિનો ચેવ, અથો બ્રાહ્મણમાણવો’’તિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બીકથા – બોધિસત્તસ્મિઞ્હિ રજ્જે અભિસિઞ્ચિતે એકો જનસન્ધરઞ્ઞો પાદમૂલિકો નામેન ગામણિચન્દો નામ એવં ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદં રજ્જં નામ સમાનવયેહિ સદ્ધિં સોભતિ, અહઞ્ચ મહલ્લકો, દહરં કુમારં ઉપટ્ઠાતું ન સક્ખિસ્સામિ, જનપદે કસિકમ્મં કત્વા જીવિસ્સામી’’તિ, સો નગરતો તિયોજનમત્તં ગન્ત્વા એકસ્મિં ગામકે વાસં કપ્પેસિ. કસિકમ્મત્થાય પનસ્સ ગોણાપિ નત્થિ, સો દેવે વુટ્ઠે એકં સહાયકં દ્વે ગોણે યાચિત્વા સબ્બદિવસં કસિત્વા તિણં ખાદાપેત્વા ગોણે સામિકસ્સ નિય્યાદેતું ગેહં અગમાસિ. સો તસ્મિં ખણે ભરિયાય સદ્ધિં ગેહમજ્ઝે નિસીદિત્વા ભત્તં ભુઞ્જતિ. ગોણાપિ પરિચયેન ગેહં પવિસિંસુ, તેસુ પવિસન્તેસુ સામિકો થાલકં ઉક્ખિપિ, ભરિયા થાલકં અપનેસિ. ગામણિચન્દો ‘‘ભત્તેન મં નિમન્તેય્યુ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો ગોણે અનિય્યાદેત્વાવ ગતો. ચોરા રત્તિં વજં ભિન્દિત્વા તેયેવ ગોણે હરિંસુ. ગોણસામિકો પાતોવ વજં પવિટ્ઠો તે ગોણે અદિસ્વા ચોરેહિ હટભાવં જાનન્તોપિ ‘‘ગામણિચન્દસ્સ ગીવં કરિસ્સામી’’તિ તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભો ગોણે, મે દેહી’’તિ આહ. ‘‘નનુ ગોણા ગેહં પવિટ્ઠા’’તિ. ‘‘કિં પન તે મય્હં નિય્યાદિતા’’તિ? ‘‘ન નિય્યાદિતા’’તિ. ‘‘તેન હિ અયં તે રાજદૂતો, એહી’’તિ આહ. તેસુ હિ જનપદેસુ યંકિઞ્ચિ સક્ખરં વા કપાલખણ્ડં વા ઉક્ખિપિત્વા ‘‘અયં તે રાજદૂતો, એહી’’તિ વુત્તે યો ન ગચ્છતિ, તસ્સ રાજાણં કરોતિ, તસ્મા સો ‘‘રાજદૂતો’’તિ સુત્વાવ નિક્ખમિ.

સો તેન સદ્ધિં રાજકુલં ગચ્છન્તો એકં સહાયકસ્સ વસનગામં પત્વા ‘‘ભો, અતિછાતોમ્હિ, યાવ ગામં પવિસિત્વા આહારકિચ્ચં કત્વા આગચ્છામિ, તાવ ઇધેવ હોહી’’તિ વત્વા સહાયગેહં પાવિસિ. સહાયો પનસ્સ ગેહે નત્થિ, સહાયિકા દિસ્વા ‘‘સામિ, પક્કાહારો નત્થિ, મુહુત્તં અધિવાસેહિ, ઇદાનેવ પચિત્વા દસ્સામી’’તિ નિસ્સેણિયા વેગેન તણ્ડુલકોટ્ઠકં અભિરુહન્તી ભૂમિયં પતિ, તઙ્ખણઞ્ઞેવ તસ્સા સત્તમાસિકો ગબ્ભો પતિતો. તસ્મિં ખણે તસ્સા સામિકો આગન્ત્વા તં દિસ્વા ‘‘ત્વં મે ભરિયં પહરિત્વા ગબ્ભં પાતેસિ, અયં તે રાજદૂતો, એહી’’તિ તં ગહેત્વા નિક્ખમિ. તતો પટ્ઠાય દ્વે જના ગામણિં મજ્ઝે કત્વા ગચ્છન્તિ.

અથેકસ્મિં ગામદ્વારે એકો અસ્સગોપકો અસ્સં નિવત્તેતું ન સક્કોતિ, અસ્સોપિ તેસં સન્તિકેન ગચ્છતિ. અસ્સગોપકો ગામણિચન્દં દિસ્વા ‘‘માતુલ ગામણિચન્દ, એતં તાવ અસ્સં કેનચિદેવ પહરિત્વા નિવત્તેહી’’તિ આહ. સો એકં પાસાણં ગહેત્વા ખિપિ, પાસાણો અસ્સસ્સ પાદે પહરિત્વા એરણ્ડદણ્ડકં વિય ભિન્દિ. અથ નં અસ્સગોપકો ‘‘તયા મે અસ્સસ્સ પાદો ભિન્નો, અયં તે રાજદૂતો’’તિ વત્વા ગણ્હિ.

સો તીહિ જનેહિ નીયમાનો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે મં રઞ્ઞો દસ્સેસ્સન્તિ, અહં ગોણમૂલમ્પિ દાતું ન સક્કોમિ, પગેવ ગબ્ભપાતનદણ્ડં, અસ્સમૂલં પન કુતો લભિસ્સામિ, મતં મે સેય્યો’’તિ. સો ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અટવિયં મગ્ગસમીપેયેવ એકં એકતો પપાતં પબ્બતં અદ્દસ, તસ્સ છાયાય દ્વે પિતાપુત્તા નળકારા એકતો કિલઞ્જં ચિનન્તિ. ગામણિચન્દો ‘‘ભો, સરીરકિચ્ચં કાતુકામોમ્હિ, થોકં ઇધેવ હોથ, યાવ આગચ્છામી’’તિ વત્વા પબ્બતં અભિરુહિત્વા પપાતપસ્સે પતમાનો પિતુનળકારસ્સ પિટ્ઠિયં પતિ, નળકારો એકપ્પહારેનેવ જીવિતક્ખયં પાપુણિ. ગામણિ ઉટ્ઠાય અટ્ઠાસિ. નળકારપુત્તો ‘‘ત્વં મે પિતુઘાતકચોરો, અયં તે રાજદૂતો’’તિ વત્વા તં હત્થે ગહેત્વા ગુમ્બતો નિક્ખમિ, ‘‘કિં એત’’ન્તિ ચ વુત્તે ‘‘પિતુઘાતકચોરો મે’’તિ આહ. તતો પટ્ઠાય ગામણિં મજ્ઝે કત્વા ચત્તારો જના પરિવારેત્વા નયિંસુ.

અથાપરસ્મિં ગામદ્વારે એકો ગામભોજકો ગામણિચન્દં દિસ્વા ‘‘માતુલ ગામણિચન્દ, કહં ગચ્છસી’’તિ વત્વા ‘‘રાજાનં પસ્સિતુ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અદ્ધા ત્વં રાજાનં પસ્સિસ્સસિ, અહં રઞ્ઞો સાસનં દાતુકામો, હરિસ્સસી’’તિ આહ. ‘‘આમ, હરિસ્સામી’’તિ. ‘‘અહં પકતિયા અભિરૂપો ધનવા યસસમ્પન્નો અરોગો, ઇદાનિ પનમ્હિ દુગ્ગતો ચેવ પણ્ડુરોગી ચ, તત્થ કિં કારણન્તિ રાજાનં પુચ્છ, રાજા કિર પણ્ડિતો, સો તે કથેસ્સતિ, તસ્સ સાસનં પુન મય્હં કથેય્યાસી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ.