૯. ઉપાહનવગ્ગો

[૨૩૧] ૧. ઉપાહનજાતકવણ્ણના

યથાપિ કીતાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. ધમ્મસભાયઞ્હિ ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, દેવદત્તો આચરિયં પચ્ચક્ખાય તથાગતસ્સ પટિપક્ખો પટિસત્તુ હુત્વા મહાવિનાસં પાપુણી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ આચરિયં પચ્ચક્ખાય મમ પટિપક્ખો હુત્વા મહાવિનાસં પત્તો, પુબ્બેપિ પત્તોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હત્થાચરિયકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો હત્થિસિપ્પે નિપ્ફત્તિં પાપુણિ. અથેકો કાસિગામકો માણવકો આગન્ત્વા તસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિ. બોધિસત્તા નામ સિપ્પં વાચેન્તા આચરિયમુટ્ઠિં ન કરોન્તિ, અત્તનો જાનનનિયામેન નિરવસેસં સિક્ખાપેન્તિ. તસ્મા સો માણવો બોધિસત્તસ્સ જાનનસિપ્પં નિરવસેસમુગ્ગણ્હિત્વા બોધિસત્તં આહ – ‘‘આચરિય, અહં રાજાનં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ. બોધિસત્તો ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ – ‘‘મહારાજ, મમ અન્તેવાસિકો તુમ્હે ઉપટ્ઠાતું ઇચ્છતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ઉપટ્ઠાતૂ’’તિ. ‘‘તેન હિસ્સ પરિબ્બયં જાનાથા’’તિ? ‘‘તુમ્હાકં અન્તેવાસિકો તુમ્હેહિ સમકં ન લચ્છતિ, તુમ્હેસુ સતં લભન્તેસુ પણ્ણાસં લચ્છતિ, દ્વે લભન્તેસુ એકં લચ્છતી’’તિ. સો ગેહં ગન્ત્વા તં પવત્તિં અન્તેવાસિકસ્સ આરોચેસિ. અન્તેવાસિકો ‘‘અહં, આચરિય, તુમ્હેહિ સમં સિપ્પં જાનામિ. સચે સમકઞ્ઞેવ પરિબ્બયં લભિસ્સામિ, ઉપટ્ઠહિસ્સામિ. નો ચે, ન ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ આહ. બોધિસત્તો તં પવત્તિં રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ‘‘સચે સો તુમ્હેહિ સમપ્પકારો, તુમ્હેહિ સમકઞ્ઞેવ સિપ્પં દસ્સેતું સક્કોન્તો સમકં લભિસ્સતી’’તિ આહ. બોધિસત્તો તં પવત્તિં તસ્સ આરોચેત્વા તેન ‘‘સાધુ દસ્સેસ્સામી’’તિ વુત્તે રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ‘‘તેન હિ સ્વે સિપ્પં દસ્સેથા’’તિ. ‘‘સાધુ, દસ્સેસ્સામ, નગરે ભેરિં ચરાપેથા’’તિ. રાજા ‘‘સ્વે કિર આચરિયો ચ અન્તેવાસિકો ચ ઉભો હત્થિસિપ્પં દસ્સેસ્સન્તિ, રાજઙ્ગણે સન્નિપતિત્વા દટ્ઠુકામા પસ્સન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ.

આચરિયો ‘‘ન મે અન્તેવાસિકો ઉપાયકોસલ્લં જાનાતી’’તિ એકં હત્થિં ગહેત્વા એકરત્તેનેવ વિલોમં સિક્ખાપેસિ. સો તં ‘‘ગચ્છા’’તિ વુત્તે ઓસક્કિતું, ‘‘ઓસક્કા’’તિ વુત્તે ગન્તું, ‘‘તિટ્ઠા’’તિ વુત્તે નિપજ્જિતું, ‘‘નિપજ્જા’’તિ વુત્તે ઠાતું, ‘‘ગણ્હા’’તિ વુત્તે ઠપેતું, ‘‘ઠપેહી’’તિ વુત્તે ગણ્હિતું સિક્ખાપેત્વા પુનદિવસે તં હત્થિં અભિરુહિત્વા રાજઙ્ગણં અગમાસિ. અન્તેવાસિકોપિ એકં મનાપં હત્થિં અભિરુહિ. મહાજનો સન્નિપતિ. ઉભોપિ સમકં સિપ્પં દસ્સેસું. પુન બોધિસત્તો અત્તનો હત્થિં વિલોમં કારેસિ, સો ‘‘ગચ્છા’’તિ વુત્તે ઓસક્કિ, ‘‘ઓસક્કા’’તિ વુત્તે પુરતો ધાવિ, ‘‘તિટ્ઠા’’તિ વુત્તે નિપજ્જિ, ‘‘નિપજ્જા’’તિ વુત્તે અટ્ઠાસિ, ‘‘ગણ્હા’’તિ વુત્તે નિક્ખિપિ, ‘‘નિક્ખિપા’’તિ વુત્તે ગણ્હિ. મહાજનો ‘‘અરે દુટ્ઠઅન્તેવાસિક, ત્વં આચરિયેન સદ્ધિં સારમ્ભં કરોસિ, અત્તનો પમાણં ન જાનાસિ, ‘આચરિયેન સમકં જાનામી’તિ એવંસઞ્ઞી હોસી’’તિ લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પહરિત્વા તત્થેવ જીવિતક્ખયં પાપેસિ.

બોધિસત્તો હત્થિમ્હા ઓરુય્હ રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘મહારાજ, સિપ્પં નામ અત્તનો સુખત્થાય ગણ્હન્તિ, એકચ્ચસ્સ પન ગહિતસિપ્પં દુક્કટઉપાહના વિય વિનાસમેવ આવહતી’’તિ વત્વા ઇદં ગાથાદ્વયમાહ –

૧૬૧. ‘‘યથાપિ કીતા પુરિસસ્સુપાહના, સુખસ્સ અત્થાય દુખં ઉદબ્બહે;

ઘમ્માભિતત્તા તલસા પપીળિતા, તસ્સેવ પાદે પુરિસસ્સ ખાદરે.

૧૬૨. ‘‘એવમેવ યો દુક્કુલીનો અનરિયો, તમ્માક વિજ્જઞ્ચ સુતઞ્ચ આદિય;

તમેવ સો તત્થ સુતેન ખાદતિ, અનરિયો વુચ્ચતિ પાનદૂપમો’’તિ.

તત્થ ઉદબ્બહેતિ ઉદબ્બહેય્ય. ઘમ્માભિતત્તા તલસા પપીળિતાતિ ઘમ્મેન અભિતત્તા પાદતલેન ચ પીળિતા. તસ્સેવાતિ યેન તા સુખત્થાય કિણિત્વા પાદેસુ પટિમુક્કા દુક્કટૂપાહના, તસ્સેવ. ખાદરેતિ વણં કરોન્તા પાદે ખાદન્તિ.

દુક્કુલીનોતિ દુજ્જાતિકો અકુલપુત્તો. અનરિયોતિ હિરોત્તપ્પવજ્જિતો અસપ્પુરિસો. તમ્માક વિજ્જઞ્ચ સુતઞ્ચ આદિયાતિ એત્થ તં તં મનતીતિ ‘‘તમ્મો’’તિ વત્તબ્બે તમ્માકો, તં તં સિપ્પં આસેવતિ પરિવત્તેતીતિ અત્થો, આચરિયસ્સેતં નામં. તસ્મા તમ્માકા, ગાથાબન્ધસુખત્થં પનસ્સ રસ્સભાવો કતો. વિજ્જન્તિ અટ્ઠારસસુ વિજ્જાટ્ઠાનેસુ યંકિઞ્ચિ. સુતન્તિ યંકિઞ્ચિ સુતપરિયત્તિ. આદિયાતિઆદિયિત્વા. તમેવ સો તત્થ સુતેન ખાદતીતિ તમેવાતિ અત્તાનમેવ. સોતિ યો દુક્કુલીનો અનરિયો આચરિયમ્હા વિજ્જઞ્ચ સુતઞ્ચ આદિયતિ, સો. તત્થ સુતેન ખાદતીતિ તસ્સ સન્તિકે સુતેન સો અત્તાનમેવ ખાદતીતિ અત્થો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘તેનેવ સો તત્થ સુતેન ખાદતી’’તિપિ પાઠો. તસ્સાપિ સો તેન તત્થ સુતેન અત્તાનમેવ ખાદતીતિ અયમેવ અત્થો. અનરિયો વુચ્ચતિ પાનદૂપમોતિ ઇતિ અનરિયો દુપાહનૂપમો દુક્કટૂપાહનૂપમો વુચ્ચતિ. યથા હિ દુક્કટૂપાહના પુરિસં ખાદન્તિ, એવમેસ સુતેન ખાદન્તો અત્તનાવ અત્તાનં ખાદતિ. અથ વા પાનાય દુતોતિ પાનદુ, ઉપાહનૂપતાપિતસ્સ ઉપાહનાય ખાદિતપાદસ્સેતં નામં. તસ્મા યો સો અત્તાનં સુતેન ખાદતિ, સો તેન સુતેન ખાદિતત્તા ‘‘અનરિયો’’તિ વુચ્ચતિ પાનદૂપમો, ઉપાહનૂપતાપિતપાદસદિસોતિ વુચ્ચતીતિ અયમેત્થ અત્થો. રાજા તુટ્ઠો બોધિસત્તસ્સ મહન્તં યસં અદાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા અન્તેવાસિકો દેવદત્તો અહોસિ, આચરિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ઉપાહનજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૨૩૨] ૨. વીણાથૂણજાતકવણ્ણના

એકચિન્તિતોયમત્થોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં કુમારિકં આરબ્ભ કથેસિ. સા કિરેકા સાવત્થિયં સેટ્ઠિધીતા અત્તનો ગેહે ઉસભરાજસ્સ સક્કારં કયિરમાનં દિસ્વા ધાતિં પુચ્છિ – ‘‘અમ્મ, કો નામેસ એવં સક્કારં લભતી’’તિ. ‘‘ઉસભરાજા નામ, અમ્મા’’તિ. પુન સા એકદિવસં પાસાદે ઠત્વા અન્તરવીથિં ઓલોકેન્તી એકં ખુજ્જં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ગુન્નં અન્તરે જેટ્ઠકસ્સ પિટ્ઠિયં કકુધં હોતિ, મનુસ્સજેટ્ઠકસ્સપિ તેન ભવિતબ્બં, અયં મનુસ્સેસુ પુરિસૂસભો ભવિસ્સતિ, એતસ્સ મયા પાદપરિચારિકાય ભવિતું વટ્ટતી’’તિ. સા દાસિં પેસેત્વા ‘‘સેટ્ઠિધીતા તયા સદ્ધિં ગન્તુકામા, અસુકટ્ઠાનં કિર ગન્ત્વા તિટ્ઠા’’તિ તસ્સ આરોચેત્વા સારભણ્ડકં આદાય અઞ્ઞાતકવેસેન પાસાદા ઓતરિત્વા તેન સદ્ધિં પલાયિ. અપરભાગે તં કમ્મં નગરે ચ ભિક્ખુસઙ્ઘે ચ પાકટં જાતં. ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, અસુકા કિર સેટ્ઠિધીતા ખુજ્જેન સદ્ધિં પલાતા’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવેસા ખુજ્જં કામેતિ, પુબ્બેપિ કામેસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો એકસ્મિં નિગમગામે સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ઘરાવાસં વસન્તો પુત્તધીતાહિ વડ્ઢમાનો અત્તનો પુત્તસ્સ બારાણસીસેટ્ઠિસ્સ ધીતરં વારેત્વા દિવસં ઠપેસિ. સેટ્ઠિધીતા અત્તનો ગેહે ઉસભસ્સ સક્કારસમ્માનં દિસ્વા ‘‘કો નામેસો’’તિ ધાતિં પુચ્છિત્વા ‘‘ઉસભો’’તિ સુત્વા અન્તરવીથિયા ગચ્છન્તં એકં ખુજ્જં દિસ્વા ‘‘અયં પુરિસૂસભો ભવિસ્સતી’’તિ સારભણ્ડકં ગહેત્વા તેન સદ્ધિં પલાયિ. બોધિસત્તોપિ ખો ‘‘સેટ્ઠિધીતરં ગેહં આનેસ્સામી’’તિ મહન્તેન પરિવારેન બારાણસિં ગચ્છન્તો તમેવ મગ્ગં પટિપજ્જિ. તે ઉભોપિ સબ્બરત્તિં મગ્ગં અગમંસુ. અથ ખુજ્જસ્સ સબ્બરત્તિં સીતાસિહતસ્સ અરુણોદયે સરીરે વાતો કુપ્પિ, મહન્તા વેદના વત્તન્તિ. સો મગ્ગા ઓક્કમ્મ વેદનાપ્પત્તો હુત્વા વીણાદણ્ડકો વિય સંકુટિતો નિપજ્જિ, સેટ્ઠિધીતાપિસ્સ પાદમૂલે નિસીદિ. બોધિસત્તો સેટ્ઠિધીતરં ખુજ્જસ્સ પાદમૂલે નિસિન્નં દિસ્વા સઞ્જાનિત્વા ઉપસઙ્કમિત્વા સેટ્ઠિધીતાય સદ્ધિં સલ્લપન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૬૩. ‘‘એકચિન્તિતોયમત્થો, બાલો અપરિણાયકો;

ન હિ ખુજ્જેન વામેન, ભોતિ સઙ્ગન્તુમરહસી’’તિ.

તત્થ એકચિન્તિતોયમત્થોતિ અમ્મ, યં ત્વં અત્થં ચિન્તેત્વા ઇમિના ખુજ્જેન સદ્ધિં પલાતા, અયં તયા એકિકાય એવ ચિન્તિતો ભવિસ્સતિ. બાલો અપરિણાયકોતિ અયં ખુજ્જો બાલો, દુપ્પઞ્ઞભાવેન મહલ્લકોપિ બાલોવ, અઞ્ઞસ્મિં ગહેત્વા ગચ્છન્તે અસતિ ગન્તું અસમત્થતાય અપરિણાયકો. ન હિ ખુજ્જેન વામેન, ભોતિ સઙ્ગન્તુમરહસીતિ ઇમિના હિ ખુજ્જેન વામનત્તા વામેન ભોતિ ત્વં મહાકુલે જાતા અભિરૂપા દસ્સનીયા સઙ્ગન્તું સહ ગન્તું નારહસીતિ.

અથસ્સ તં વચનં સુત્વા સેટ્ઠિધીતા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૬૪. ‘‘પુરિસૂસભં મઞ્ઞમાના, અહં ખુજ્જમકામયિં;

સોયં સંકુટિતો સેતિ, છિન્નતન્તિ યથા થુણા’’તિ.

તસ્સત્થો – અહં, અય્ય, એકં ઉસભં દિસ્વા ‘‘ગુન્નં જેટ્ઠકસ્સ પિટ્ઠિયં કકુધં હોતિ, ઇમસ્સપિ તં અત્થિ, ઇમિનાપિ પુરિસૂસભેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ એવમહં ખુજ્જં પુરિસૂસભં મઞ્ઞમાના અકામયિં. સોયં યથા નામ છિન્નતન્તિ સદોણિકો વીણાદણ્ડકો, એવં સંકુટિતો સેતીતિ.

બોધિસત્તો તસ્સા અઞ્ઞાતકવેસેન નિક્ખન્તભાવમેવ ઞત્વા તં ન્હાપેત્વા અલઙ્કરિત્વા રથં આરોપેત્વા ગેહમેવ અગમાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા અયમેવ સેટ્ઠિધીતા અહોસિ, બારાણસીસેટ્ઠિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વીણાથૂણજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૨૩૩] ૩. વિકણ્ણકજાતકવણ્ણના

કામં યહિં ઇચ્છસિ તેન ગચ્છાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો હિ ધમ્મસભં આનીતો ‘‘સચ્ચં કિર, ત્વં ભિક્ખુ, ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ સત્થારા પુટ્ઠો ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વત્વા ‘‘કસ્મા ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ વુત્તે ‘‘કામગુણકારણા’’તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘કામગુણા નામેતે ભિક્ખુ વિકણ્ણકસલ્લસદિસા, સકિં હદયે પતિટ્ઠં લભમાના વિકણ્ણકં વિય વિદ્ધં સુંસુમારં મરણમેવ પાપેન્તી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બોધિસત્તો બારાણસિયં ધમ્મેન રજ્જં કારેન્તો એકદિવસં ઉય્યાનં ગન્ત્વા પોક્ખરણીતીરં સમ્પાપુણિ. નચ્ચગીતાસુ કુસલા નચ્ચગીતાનિ પયોજેસું, પોક્ખરણિયં મચ્છકચ્છપા ગીતસદ્દલોલતાય સન્નિપતિત્વા રઞ્ઞાવ સદ્ધિં ગચ્છન્તિ. રાજા તાલક્ખન્ધપ્પમાણં મચ્છઘટં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો ઇમે મચ્છા મયા સદ્ધિંયેવ ચરન્તી’’તિ અમચ્ચે પુચ્છિ. અમચ્ચા ‘‘એતે, દેવ, ઉપટ્ઠહન્તી’’તિ આહંસુ. રાજા ‘‘એતે કિર મં ઉપટ્ઠહન્તી’’તિ તુસ્સિત્વા તેસં નિચ્ચભત્તં પટ્ઠપેસિ. દેવસિકં તણ્ડુલમ્બણં પાચેસિ. મચ્છા ભત્તવેલાય એકચ્ચે આગચ્છન્તિ, એકચ્ચે નાગચ્છન્તિ, ભત્તં નસ્સતિ. રઞ્ઞો તમત્થં આરોચેસું. રાજા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય સત્તવેલાય ભેરિં પહરિત્વા ભેરિસઞ્ઞાય મચ્છેસુ સન્નિપતિતેસુ ભત્તં દેથા’’તિ આહ. તતો પટ્ઠાય ભત્તકમ્મિકો ભેરિં પહરાપેત્વા સન્નિપતિતાનં મચ્છાનં ભત્તં દેતિ. તેપિ ભેરિસઞ્ઞાય સન્નિપતિત્વા ભુઞ્જન્તિ.

તેસુ એવં સન્નિપતિત્વા ભુઞ્જન્તેસુ એકો સુંસુમારો આગન્ત્વા મચ્છે ખાદિ. ભત્તકમ્મિકો રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તં સુત્વા ‘‘સુંસુમારં મચ્છાનં ખાદનકાલે વિકણ્ણકેન વિજ્ઝિત્વા ગણ્હા’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ ગન્ત્વા નાવાય ઠત્વા મચ્છે ખાદિતું આગતં સુંસુમારં વિકણ્ણકેન પહરિ, તં તસ્સ અન્તોપિટ્ઠિં પાવિસિ. સો વેદનાપ્પત્તો હુત્વા તં ગહેત્વાવ પલાયિ. ભત્તકમ્મિકો તસ્સ વિદ્ધભાવં ઞત્વા તં આલપન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૬૫. ‘‘કામં યહિં ઇચ્છસિ તેન ગચ્છ, વિદ્ધોસિ મમ્મમ્હિ વિકણ્ણકેન;

હતોસિ ભત્તેન સુવાદિતેન, લોલો ચ મચ્છે અનુબન્ધમાનો’’તિ.

તત્થ કામન્તિ એકંસેન. યહિં ઇચ્છસિ તેન ગચ્છાતિ યસ્મિં ઇચ્છસિ, તસ્મિં ગચ્છ. મમ્મમ્હીતિ મમ્મટ્ઠાને. વિકણ્ણકેનાતિ વિકણ્ણકસલ્લેન. હતોસિ ભત્તેન સુવાદિતેન, લોલો ચ મચ્છે અનુબન્ધમાનોતિ ત્વં ભેરિવાદિતસઞ્ઞાય ભત્તે દીયમાને લોલો હુત્વા ખાદનત્થાય મચ્છે અનુબન્ધમાનો તેન સવાદિતેન ભત્તેન હતો, ગતટ્ઠાનેપિ તે જીવિતં નત્થીતિ અત્થો. સો અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા જીવિતક્ખયં પત્તો.

સત્થા ઇમં કારણં દસ્સેત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૬૬. ‘‘એવમ્પિ લોકામિસં ઓપતન્તો, વિહઞ્ઞતી ચિત્તવસાનુવત્તી;

સો હઞ્ઞતી ઞાતિસખાન મજ્ઝે, મચ્છાનુગો સોરિવ સુંસુમારો’’તિ.

તત્થ લોકામિસન્તિ પઞ્ચ કામગુણા. તે હિ લોકો ઇટ્ઠતો કન્તતો મનાપતો ગણ્હાતિ, તસ્મા ‘‘લોકામિસ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઓપતન્તોતિ તં લોકામિસં અનુપતન્તો કિલેસવસેન ચિત્તવસાનુવત્તી પુગ્ગલો વિહઞ્ઞતિ કિલમતિ, સો હઞ્ઞતીતિ સો એવરૂપો પુગ્ગલો ઞાતીનઞ્ચ સખાનઞ્ચ મજ્ઝે સો વિકણ્ણકેન વિદ્ધો મચ્છાનુગો સુંસુમારો વિય પઞ્ચ કામગુણે મનાપાતિ ગહેત્વા હઞ્ઞતિ કિલમતિ મહાવિનાસં પાપુણાતિયેવાતિ.

એવં સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા સુંસુમારો દેવદત્તો, મચ્છા બુદ્ધપરિસા, બારાણસિરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વિકણ્ણકજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૨૩૪] ૪. અસિતાભૂજાતકવણ્ણના

ત્વમેવ દાનિમકરાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં કુમારિકં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિરેકસ્મિં દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં ઉપટ્ઠાકકુલે એકા કુમારિકા અભિરૂપા સોભગ્ગપ્પત્તા, સા વયપ્પત્તા સમાનજાતિકં કુલં અગમાસિ. સામિકો તં કિસ્મિઞ્ચિ અમઞ્ઞમાનો અઞ્ઞત્થ ચિત્તવસેન ચરતિ. સા તસ્સ તં અત્તનિ અનાદરતં અગણેત્વા દ્વે અગ્ગસાવકે નિમન્તેત્વા દાનં દત્વા ધમ્મં સુણન્તી સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સા તતો પટ્ઠાય મગ્ગફલસુખેન વીતિનામયમાના ‘‘સામિકોપિ મં ન ઇચ્છતિ, ઘરાવાસેન મે કમ્મં નત્થિ, પબ્બજિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા માતાપિતૂનં આચિક્ખિત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તસ્સા સા કિરિયા ભિક્ખૂસુ પાકટા જાતા. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, અસુકકુલસ્સ ધીતા અત્થગવેસિકા સામિકસ્સ અનિચ્છભાવં ઞત્વા અગ્ગસાવકાનં ધમ્મં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય પુન માતાપિતરો આપુચ્છિત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પત્તા, એવં અત્થગવેસિકા, આવુસો સા કુમારિકા’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવેસા કુલધીતા અત્થગવેસિકા, પુબ્બેપિ અત્થગવેસિકાયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા હિમવન્તપદેસે વાસં કપ્પેસિ. તદા બારાણસિરાજા અત્તનો પુત્તસ્સ બ્રહ્મદત્તકુમારસ્સ પરિવારસમ્પત્તિં દિસ્વા ઉપ્પન્નાસઙ્કો પુત્તં રટ્ઠા પબ્બાજેસિ. સો અસિતાભું નામ અત્તનો દેવિં આદાય હિમવન્તં પવિસિત્વા મચ્છમંસફલાફલાનિ ખાદન્તો પણ્ણસાલાય નિવાસં કપ્પેસિ. સો એકં કિન્નરિં દિસ્વા પટિબદ્ધચિત્તો ‘‘ઇમં પજાપતિં કરિસ્સામી’’તિ અસિતાભું અગણેત્વા તસ્સા અનુપદં અગમાસિ. સા તં કિન્નરિં અનુબન્ધમાનં દિસ્વા ‘‘અયં મં અગણેત્વા કિન્નરિં અનુબન્ધતિ, કિં મે ઇમિના’’તિ વિરત્તચિત્તા હુત્વા બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા અત્તનો કસિણપરિકમ્મં કથાપેત્વા કસિણં ઓલોકેન્તી અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા બોધિસત્તં વન્દિત્વા આગન્ત્વા અત્તનો પણ્ણસાલાય દ્વારે અટ્ઠાસિ. બ્રહ્મદત્તોપિ કિન્નરિં અનુબન્ધન્તો વિચરિત્વા તસ્સા ગતમગ્ગમ્પિ અદિસ્વા છિન્નાસો હુત્વા પણ્ણસાલાભિમુખોવ આગતો. અસિતાભૂ તં આગચ્છન્તં દિસ્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા મણિવણ્ણે ગગનતલે ઠિતા ‘‘અય્યપુત્ત, તં નિસ્સાય મયા ઇદં ઝાનસુખં લદ્ધ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૬૭. ‘‘ત્વમેવ દાનિમકર, યં કામો બ્યગમા તયિ;

સોયં અપ્પટિસન્ધિકો, ખરછિન્નંવ રેનુક’’ન્તિ.

તત્થ ત્વમેવ દાનિમકરાતિ, અય્યપુત્ત, મં પહાય કિન્નરિં અનુબન્ધન્તો ત્વઞ્ઞેવ ઇદાનિ ઇદં અકર. યં કામો બ્યગમા તયીતિ યં મમ તયિ કામો વિગતો વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન પહીનો, યસ્સ પહીનત્તા અહં ઇમં વિસેસં પત્તાતિ દીપેતિ. સોયં અપ્પટિસન્ધિકોતિ સો પન કામો ઇદાનિ અપ્પટિસન્ધિકો જાતો, ન સક્કા પટિસન્ધિતું. ખરછિન્નંવ રેનુકન્તિ ખરો વુચ્ચતિ કકચો, રેનુકં વુચ્ચતિ હત્થિદન્તો. યથા કકચેન છિન્નો હત્થિદન્તો અપ્પટિસન્ધિકો હોતિ, ન પુન પુરિમનયેન અલ્લીયતિ, એવં પુન મય્હં તયા સદ્ધિં ચિત્તસ્સ ઘટનં નામ નત્થીતિ વત્વા તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞત્થ અગમાસિ.

સો તસ્સા ગતકાલે પરિદેવમાનો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૬૮. ‘‘અત્રિચ્છં અતિલોભેન, અતિલોભમદેન ચ;

એવં હાયતિ અત્થમ્હા, અહંવ અસિતાભુયા’’તિ.

તત્થ અત્રિચ્છં અતિલોભેનાતિ અત્રિચ્છા વુચ્ચતિ અત્ર અત્ર ઇચ્છાસઙ્ખાતા અપરિયન્તતણ્હા, અતિલોભો વુચ્ચતિ અતિક્કમિત્વા પવત્તલોભો. અતિલોભમદેન ચાતિ પુરિસમદં ઉપ્પાદનતો અતિલોભમદો નામ જાયતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – અત્રિચ્છાવસેન અત્રિચ્છમાનો પુગ્ગલો અતિલોભેન ચ અતિલોભમદેન ચ યથા અહં અસિતાભુયા રાજધીતાય પરિહીનો, એવં અત્થા હાયતીતિ.

ઇતિ સો ઇમાય ગાથાય પરિદેવિત્વા અરઞ્ઞે એકકોવ વસિત્વા પિતુ અચ્ચયેન ગન્ત્વા રજ્જં ગણ્હિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજપુત્તો ચ રાજધીતા ચ ઇમે દ્વે જના અહેસું, તાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અસિતાભૂજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૨૩૫] ૫. વચ્છનખજાતકવણ્ણના

સુખા ઘરા વચ્છનખાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો રોજમલ્લં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિરાયસ્મતો આનન્દસ્સ ગિહિસહાયો. સો એકદિવસં આગમનત્થાય થેરસ્સ સાસનં પાહેસિ, થેરો સત્થારં આપુચ્છિત્વા અગમાસિ. સો થેરં નાનગ્ગરસભોજનં ભોજેત્વા એકમન્તં નિસિન્નો થેરેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા થેરં ગિહિભોગેહિ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ નિમન્તેન્તો ‘‘ભન્તે આનન્દ, મમ ગેહે પહૂતં સવિઞ્ઞાણકઅવિઞ્ઞાણકરતનં, ઇદં મજ્ઝે ભિન્દિત્વા તુય્હં દમ્મિ, એહિ ઉભો અગારં અજ્ઝાવસામા’’તિ. થેરો તસ્સ કામગુણેસુ આદીનવં કથેત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં ગન્ત્વા ‘‘દિટ્ઠો તે, આનન્દ, રોજો’’તિ સત્થારા પુચ્છિતો ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વત્વા ‘‘કિમસ્સ કથેસી’’તિ વુત્તે ‘‘ભન્તે, મં રોજો ઘરાવાસેન નિમન્તેસિ, અથસ્સાહં ઘરાવાસે ચેવ કામગુણેસુ ચ આદીનવં કથેસિ’’ન્તિ. સત્થા ‘‘ન ખો, આનન્દ, રોજો મલ્લો ઇદાનેવ પબ્બજિતે ઘરાવાસેન નિમન્તેસિ, પુબ્બેપિ નિમન્તેસિયેવા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અઞ્ઞતરસ્મિં નિગમગામે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તપદેસે ચિરં વસિત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થાય બારાણસિં પત્વા રાજુય્યાને વસિત્વા પુનદિવસે બારાણસિં પાવિસિ. અથસ્સ બારાણસિસેટ્ઠિ આચારવિહારે પસીદિત્વા ગેહં નેત્વા ભોજેત્વા ઉય્યાને વસનત્થાય પટિઞ્ઞં ગહેત્વા તં પટિજગ્ગન્તો ઉય્યાને વસાપેસિ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપ્પન્નસિનેહા અહેસું.

અથેકદિવસં બારાણસિસેટ્ઠિ બોધિસત્તે પેમવિસ્સાસવસેન એવં ચિન્તેસિ – ‘‘પબ્બજ્જા નામ દુક્ખા, મમ સહાયં વચ્છનખપરિબ્બાજકં ઉપ્પબ્બાજેત્વા સબ્બં વિભવં મજ્ઝે ભિન્દિત્વા તસ્સ દત્વા દ્વેપિ સમગ્ગવાસં વસિસ્સામા’’તિ. સો એકદિવસં ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને તેન સદ્ધિં મધુરપટિસન્થારં કત્વા ‘‘ભન્તે વચ્છનખ, પબ્બજ્જા નામ દુક્ખા, સુખો ઘરાવાસો, એહિ ઉભો સમગ્ગા કામે પરિભુઞ્જન્તા વસામા’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૬૯. ‘‘સુખા ઘરા વચ્છનખ, સહિરઞ્ઞા સભોજના;

યત્થ ભુત્વા પિવિત્વા ચ, સયેય્યાથ અનુસ્સુકો’’તિ.

તત્થ સહિરઞ્ઞાતિ સત્તરતનસમ્પન્ના. સભોજનાતિ બહુખાદનીયભોજનીયા. યત્થ ભુત્વા પિવિત્વા ચાતિ યેસુ સહિરઞ્ઞભોજનેસુ ઘરેસુ નાનગ્ગરસાનિ ભોજનાનિ પરિભુઞ્જિત્વા નાનાપાનાનિ ચ પિવિત્વા. સયેય્યાથ અનુસ્સુકોતિ યેસુ અલઙ્કતસિરિસયનપિટ્ઠે અનુસ્સુકો હુત્વા સયેય્યાસિ, તે ઘરા નામ અતિવિય સુખાતિ.

અથસ્સ તં સુત્વા બોધિસત્તો ‘‘મહાસેટ્ઠિ, ત્વં અઞ્ઞાણતાય કામગિદ્ધો હુત્વા ઘરાવાસસ્સ ગુણં, પબ્બજ્જાય ચ અગુણં કથેસિ, ઘરાવાસસ્સ તે અગુણં કથેસ્સામિ, સુણાહિ દાની’’તિ વત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૭૦. ‘‘ઘરા નાનીહમાનસ્સ, ઘરા નાભણતો મુસા;

ઘરા નાદિન્નદણ્ડસ્સ, પરેસં અનિકુબ્બતો;

એવં છિદ્દં દુરભિસમ્ભવં, કો ઘરં પટિપજ્જતી’’તિ.

તત્થ ઘરા નાનીહમાનસ્સાતિ નિચ્ચકાલં કસિગોરક્ખાદિકરણેન અનીહમાનસ્સ અવાયમન્તસ્સ ઘરા નામ નત્થિ, ઘરાવાસો ન પતિટ્ઠાતીતિ અત્થો. ઘરા નાભણતો મુસાતિ ખેત્તવત્થુહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીનં અત્થાય અમુસાભણતોપિ ઘરા નામ નત્થિ. ઘરા નાદિન્નદણ્ડસ્સ, પરેસં અનિકુબ્બતોતિ નાદિન્નદણ્ડસ્સાતિ અગ્ગહિતદણ્ડસ્સ, નિક્ખિત્તદણ્ડસ્સ પરેસં અનિકુબ્બતો ઘરા નામ નત્થિ. યો પન આદિન્નદણ્ડો હુત્વા પરેસં દાસકમ્મકરાદીનં તસ્મિં તસ્મિં અપરાધે અપરાધાનુરૂપં વધબન્ધનછેદનતાળનાદિવસેન કરોતિ, તસ્સેવ ઘરાવાસો સણ્ઠહતીતિ અત્થો. એવં છિદ્દં દુરભિસમ્ભવં, કો ઘરં પટિપજ્જતીતિ તં દાનિ એવં એતેસં ઈહનાદીનં અકરણે સતિ તાય તાય પરિહાનિયા છિદ્દં કરણેપિ સતિ નિચ્ચમેવ કાતબ્બતો દુરભિસમ્ભવં દુરારાધનીયં, નિચ્ચં કરોન્તસ્સપિ વા દુરભિસમ્ભવમેવ દુપ્પૂરં ઘરાવાસં ‘‘અહં નિપ્પરિતસ્સો હુત્વા અજ્ઝાવસિસ્સામી’’તિ કો પટિપજ્જતીતિ.

એવં મહાસત્તો ઘરાવાસસ્સ દોસં કથેત્વા ઉય્યાનમેવ અગમાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બારાણસિસેટ્ઠિ રોજો મલ્લો અહોસિ, વચ્છનખપરિબ્બાજકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વચ્છનખજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૨૩૬] ૬. બકજાતકવણ્ણના

ભદ્દકો વતયં પક્ખીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કુહકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ સત્થા આનેત્વા દસ્સિતં દિસ્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ કુહકોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હિમવન્તપદેસે એકસ્મિં સરે મચ્છો હુત્વા મહાપરિવારો વસિ. અથેકો બકો ‘‘મચ્છે ખાદિસ્સામી’’તિ સરસ્સ આસન્નટ્ઠાને સીસં પાતેત્વા પક્ખે પસારેત્વા મન્દમન્દો મચ્છે ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ તેસં પમાદં આગમયમાનો. તસ્મિં ખણે બોધિસત્તો મચ્છગણપરિવુતો ગોચરં ગણ્હન્તો તં ઠાનં પાપુણિ. મચ્છગણો તં બકં પસ્સિત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૭૧. ‘‘ભદ્દકો વતયં પક્ખી, દિજો કુમુદસન્નિભો;

વૂપસન્તેહિ પક્ખેહિ, મન્દમન્દોવ ઝાયતી’’તિ.

તત્થ મન્દમન્દોવ ઝાયતીતિ અબલબલો વિય હુત્વા કિઞ્ચિ અજાનન્તો વિય એકકોવ ઝાયતીતિ.

અથ નં બોધિસત્તો ઓલોકેત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૭૨. ‘‘નાસ્સ સીલં વિજાનાથ, અનઞ્ઞાય પસંસથ;

અમ્હે દિજો ન પાલેતિ, તેન પક્ખી ન ફન્દતી’’તિ.

તત્થ અનઞ્ઞાયાતિ અજાનિત્વા. અમ્હે દિજો ન પાલેતીતિ એસ દિજો અમ્હે ન રક્ખતિ ન ગોપાયતિ, ‘‘કતરં નુ ખો એતેસુ કબળં કરિસ્સામી’’તિ ઉપધારેતિ. તેન પક્ખી ન ફન્દતીતિ તેનાયં સકુણો ન ફન્દતિ ન ચલતીતિ. એવં વુત્તે મચ્છગણો ઉદકં ખોભેત્વા બકં પલાપેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બકો કુહકો ભિક્ખુ અહોસિ, મચ્છરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

બકજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૨૩૭] ૭. સાકેતજાતકવણ્ણના

કો નુ ખો ભગવા હેતૂતિ ઇદં સત્થા સાકેતં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તો સાકેતં બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ પનેત્થ અતીતમ્પિ પચ્ચુપ્પન્નમ્પિ હેટ્ઠા એકકનિપાતે (જા. અટ્ઠ. ૧.૧.સાકેતજાતકવણ્ણના) કથિતમેવ. તથાગતસ્સ પન વિહારં ગતકાલે ભિક્ખૂ ‘‘સિનેહો નામેસ, ભન્તે, કથં પતિટ્ઠાતી’’તિ પુચ્છન્તા પઠમં ગાથમાહંસુ –

૧૭૩. ‘‘કો નુ ખો ભગવા હેતુ, એકચ્ચે ઇધ પુગ્ગલે;

અતીવ હદયં નિબ્બાતિ, ચિત્તઞ્ચાપિ પસીદતી’’તિ.

તસ્સત્થો – કો નુ ખો હેતુ, યેન ઇધેકચ્ચે પુગ્ગલે દિટ્ઠમત્તેયેવ હદયં અતિવિય નિબ્બાતિ, સુવાસિતસ્સ સીતસ્સ ઉદકસ્સ ઘટસહસ્સેન પરિસિત્તં વિય સીતલં હોતિ, એકચ્ચે ન નિબ્બાતિ. એકચ્ચે દિટ્ઠમત્તેયેવ ચિત્તં પસીદતિ, મુદુ હોતિ, પેમવસેન અલ્લીયતિ, એકચ્ચે ન અલ્લીયતીતિ.

અથ નેસં સત્થા પેમકારણં દસ્સેન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૭૪. ‘‘પુબ્બેવ સન્નિવાસેન, પચ્ચુપ્પન્નહિતેન વા;

એવં તં જાયતે પેમં, ઉપ્પલંવ યથોદકે’’તિ.

તસ્સત્થો – ભિક્ખવે, પેમં નામેતં દ્વીહિ કારણેહિ જાયતિ, પુરિમભવે માતા વા પિતા વા પુત્તો વા ધીતા વા ભાતા વા ભગિની વા પતિ વા ભરિયા વા સહાયો વા મિત્તો વા હુત્વા યો યેન સદ્ધિં એકટ્ઠાને વુત્થપુબ્બો, તસ્સ ઇમિના પુબ્બેવ સન્નિવાસેન ભવન્તરેપિ અનુબન્ધન્તો સો સિનેહો ન વિજહતિ. ઇમસ્મિં અત્તભાવે કતેન પચ્ચુપ્પન્નહિતેન વા એવં તં જાયતે પેમં, ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ પેમં નામ જાયતિ. યથા કિં? ઉપ્પલંવ યથોદકેતિ. વા-કારસ્સ રસ્સત્તં કતં. સમુચ્ચયત્થે ચેસ વુત્તો, તસ્મા ઉપ્પલઞ્ચ સેસં જલજપુપ્ફઞ્ચ યથા ઉદકે જાયમાનં દ્વે કારણાનિ નિસ્સાય જાયતિ ઉદકઞ્ચેવ કલલઞ્ચ, તથા એતેહિ દ્વીહિ કારણેહિ પેમં જાયતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બ્રાહ્મણો ચ બ્રાહ્મણી ચ ઇમે દ્વે જના અહેસું, પુત્તો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સાકેતજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૨૩૮] ૮. એકપદજાતકવણ્ણના

ઇઙ્ઘ એકપદં, તાતાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કુટુમ્બિકં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિવાસી કિરેસ કુટુમ્બિકો, અથસ્સ એકદિવસં અઙ્કે નિસિન્નો પુત્તો અત્થસ્સ દ્વારં નામ પઞ્હં પુચ્છિ. સો ‘‘બુદ્ધવિસયો એસ પઞ્હો, ન તં અઞ્ઞો કથેતું સક્ખિસ્સતી’’તિ પુત્તં ગહેત્વા જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, અયં મે દારકો ઊરુમ્હિ નિસિન્નો અત્થસ્સ દ્વારં નામ પઞ્હં પુચ્છિ, અહં તં અજાનન્તો ઇધાગતો, કથેથ, ભન્તે, ઇમં પઞ્હ’’ન્તિ. સત્થા ‘‘ન ખો, ઉપાસક, અયં દારકો ઇદાનેવ અત્થગવેસકો, પુબ્બેપિ અત્થગવેસકોવ હુત્વા ઇમં પઞ્હં પણ્ડિતે પુચ્છિ, પોરાણકપણ્ડિતાપિસ્સ કથેસું, ભવસઙ્ખેપગતત્તા પન ન સલ્લક્ખેસી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો પિતુ અચ્ચયેન સેટ્ઠિટ્ઠાનં લભિ. અથસ્સ પુત્તો દહરો કુમારો ઊરુમ્હિ નિસીદિત્વા ‘‘તાત, મય્હં એકપદં અનેકત્થનિસ્સિતં એકં કારણં કથેથા’’તિ પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૭૫. ‘‘ઇઙ્ઘ એકપદં તાત, અનેકત્થપદસ્સિતં;

કિઞ્ચિ સઙ્ગાહિકં બ્રૂસિ, યેનત્થે સાધયેમસે’’તિ.

તત્થ ઇઙ્ઘાતિ યાચનત્થે ચોદનત્થે વા નિપાતો. એકપદન્તિ એકં કારણપદં, એકં કારણૂપસઞ્હિતં વા બ્યઞ્જનપદં. અનેકત્થપદસ્સિતન્તિ અનેકાનિ અત્થપદાનિ કારણપદાનિ નિસ્સિતં. કિઞ્ચિ સઙ્ગાહિકં બ્રૂસીતિ કિઞ્ચિ એકપદં બહૂનં પદાનં સઙ્ગાહિકં બ્રૂહિ, અયમેવ વા પાઠો. યેનત્થે સાધયેમસેતિ યેન એકેન પદેન અનેકત્થનિસ્સિતેન મયં અત્તનો વુડ્ઢિં સાધેય્યામ, તં મે કથેહીતિ પુચ્છિ.

અથસ્સ પિતા કથેન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૭૬. ‘‘દક્ખેય્યેકપદં તાત, અનેકત્થપદસ્સિતં;

તઞ્ચ સીલેન સઞ્ઞુત્તં, ખન્તિયા ઉપપાદિતં;

અલં મિત્તે સુખાપેતું, અમિત્તાનં દુખાય ચા’’તિ.

તત્થ દક્ખેય્યેકપદન્તિ દક્ખેય્યં એકપદં. દક્ખેય્યં નામ લાભુપ્પાદકસ્સ છેકસ્સ કુસલસ્સ ઞાણસમ્પયુત્તં વીરિયં. અનેકત્થપદસ્સિતન્તિ એવં વુત્તપ્પકારં વીરિયં અનેકેહિ અત્થપદેહિ નિસ્સિતં. કતરેહીતિ? સીલાદીહિ. તેનેવ ‘‘તઞ્ચ સીલેન સઞ્ઞુત્ત’’ન્તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – તઞ્ચ પનેતં વીરિયં આચારસીલસમ્પયુત્તં અધિવાસનખન્તિયા ઉપેતં મિત્તે સુખાપેતું અમિત્તાનઞ્ચ દુક્ખાય અલં સમત્થં. કો હિ નામ લાભુપ્પાદકઞાણસમ્પયુત્તકુસલવીરિયસમન્નાગતો આચારખન્તિસમ્પન્નો મિત્તે સુખાપેતું, અમિત્તે વા દુક્ખાપેતું ન સક્કોતીતિ.

એવં બોધિસત્તો પુત્તસ્સ પઞ્હં કથેસિ. સોપિ પિતુ કથિતનયેનેવ અત્તનો અત્થં સાધેત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને પિતાપુત્તા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતા. ‘‘તદા પુત્તો અયમેવ પુત્તો અહોસિ, બારાણસિસેટ્ઠિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

એકપદજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૨૩૯] ૯. હરિતમણ્ડૂકજાતકવણ્ણના

આસીવિસમ્પિ મં સન્તન્તિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો અજાતસત્તું આરબ્ભ કથેસિ. કોસલરાજસ્સ હિ પિતા મહાકોસલો બિમ્બિસારરઞ્ઞો ધીતરં દદમાનો ધીતુ ન્હાનમૂલં કાસિગામકં નામ અદાસિ. સા અજાતસત્તુના પિતુઘાતકકમ્મે કતે રઞ્ઞો સિનેહેન નચિરસ્સેવ કાલમકાસિ. અજાતસત્તુ માતરિ કાલકતાયપિ તં ગામં ભુઞ્જતેવ. કોસલરાજા ‘‘પિતુઘાતકસ્સ ચોરસ્સ મમ કુલસન્તકં ગામં ન દસ્સામી’’તિ તેન સદ્ધિં યુજ્ઝતિ. કદાચિ માતુલસ્સ જયો હોતિ, કદાચિ ભાગિનેય્યસ્સ. યદા પન અજાતસત્તુ જિનાતિ, તદા સોમનસ્સપ્પત્તો રથે ધજં ઉસ્સાપેત્વા મહન્તેન યસેન નગરં પવિસતિ. યદા પન પરાજયતિ, તદા દોમનસ્સપ્પત્તો કઞ્ચિ અજાનાપેત્વાવ પવિસતિ. અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, અજાતસત્તુ માતુલં જિનિત્વા તુસ્સતિ, પરાજિતો દોમનસ્સપ્પત્તો હોતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ જિનિત્વા તુસ્સતિ, પરાજિતો દોમનસ્સપ્પત્તો હોતી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો નીલમણ્ડૂકયોનિયં નિબ્બત્તિ. તદા મનુસ્સા નદીકન્દરાદીસુ તત્થ તત્થ મચ્છે ગહણત્થાય કુમીનાનિ ઓડ્ડેસું. એકસ્મિં કુમીને બહૂ મચ્છા પવિસિંસુ. અથેકો ઉદકાસીવિસો મચ્છે ખાદન્તો તં કુમીનં પાવિસિ, બહૂ મચ્છા એકતો હુત્વા તં ખાદન્તા એકલોહિતં અકંસુ. સો પટિસરણં અપસ્સન્તો મરણભયતજ્જિતો કુમીનમુખેન નિક્ખમિત્વા વેદનાપ્પત્તો ઉદકપરિયન્તે નિપજ્જિ. નીલમણ્ડૂકોપિ તસ્મિં ખણે ઉપ્પતિત્વા કુમીનસૂલમત્થકે નિપન્નો હોતિ. આસીવિસો વિનિચ્છયટ્ઠાનં અલભન્તો તત્થ નિપન્નં તં દિસ્વા ‘‘સમ્મ નીલમણ્ડૂક, ઇમેસં મચ્છાનં કિરિયા રુચ્ચતિ તુય્હ’’ન્તિ પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૭૭. ‘‘આસીવિસમ્પિ મં સન્તં, પવિટ્ઠં કુમિનામુખં;

રુચ્ચતે હરિતામાતા, યં મં ખાદન્તિ મચ્છકા’’તિ.

તત્થ આસીવિસમ્પિ મં સન્તન્તિ મં આગતવિસં સમાનં. રુચ્ચતે હરિતામાતા, યં મં ખાદન્તિ મચ્છકાતિ એતં તવ રુચ્ચતિ હરિતમણ્ડૂકપુત્તાતિ વદતિ.

અથ નં હરિતમણ્ડૂકો ‘‘આમ, સમ્મ, રુચ્ચતી’’તિ. ‘‘કિંકારણા’’તિ? ‘‘સચે ત્વમ્પિ તવ પદેસં આગતે મચ્છે ખાદસિ, મચ્છાપિ અત્તનો પદેસં આગતં તં ખાદન્તિ, અત્તનો વિસયે પદેસે ગોચરભૂમિયં અબલવા નામ નત્થી’’તિ વત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૭૮. ‘‘વિલુમ્પતેવ પુરિસો, યાવસ્સ ઉપકપ્પતિ;

યદા ચઞ્ઞે વિલુમ્પન્તિ, સો વિલુત્તો વિલુમ્પતી’’તિ.

તત્થ વિલુમ્પતેવ પુરિસો, યાવસ્સ ઉપકપ્પતીતિ યાવ અસ્સ પુરિસસ્સ ઇસ્સરિયં ઉપકપ્પતિ ઇજ્ઝતિ પવત્તતિ, તાવ સો અઞ્ઞં વિલુમ્પતિયેવ. ‘‘યાવ સો ઉપકપ્પતી’’તિપિ પાઠો, યત્તકં કાલં સો પુરિસો સક્કોતિ વિલુમ્પિતુન્તિ અત્થો. યદા ચઞ્ઞે વિલુમ્પન્તીતિ યદા ચ અઞ્ઞે ઇસ્સરા હુત્વા વિલુમ્પન્તિ. સો વિલુત્તો વિલુમ્પતીતિ અથ સો વિલુમ્પકો અઞ્ઞેહિ વિલુમ્પતિ. ‘‘વિલુમ્પતે’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. ‘‘વિલુમ્પન’’ન્તિપિ પઠન્તિ, તસ્સત્થો ન સમેતિ. એવં ‘‘વિલુમ્પકો પુન વિલુમ્પં પાપુણાતી’’તિ બોધિસત્તેન અડ્ડે વિનિચ્છિતે ઉદકાસીવિસસ્સ દુબ્બલભાવં ઞત્વા ‘‘પચ્ચામિત્તં ગણ્હિસ્સામા’’તિ મચ્છગણા કુમીનમુખા નિક્ખમિત્વા તત્થેવ નં જીવિતક્ખયં પાપેત્વા પક્કમું.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ઉદકાસીવિસો અજાતસત્તુ અહોસિ, નીલમણ્ડૂકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

હરિતમણ્ડૂકજાતકવણ્ણના નવમા.

[૨૪૦] ૧૦. મહાપિઙ્ગલજાતકવણ્ણના

સબ્બો જનોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. દેવદત્તે સત્થરિ આઘાતં બન્ધિત્વા નવમાસચ્ચયેન જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે પથવિયં નિમુગ્ગે જેતવનવાસિનો ચ સકલરટ્ઠવાસિનો ચ ‘‘બુદ્ધપટિકણ્ટકો દેવદત્તો પથવિયા ગિલિતો, નિહતપચ્ચામિત્તો દાનિ સમ્માસમ્બુદ્ધો જાતો’’તિ તુટ્ઠહટ્ઠા અહેસું. તેસં કથં સુત્વા પરમ્પરઘોસેન સકલજમ્બુદીપવાસિનો યક્ખભૂતદેવગણા ચ તુટ્ઠહટ્ઠા એવ અહેસું. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, દેવદત્તે પથવિયં નિમુગ્ગે ‘બુદ્ધપટિકણ્ટકો દેવદત્તો પથવિયા ગિલિતો’તિ મહાજનો અત્તમનો જાતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ દેવદત્તે મતે મહાજનો તુસ્સતિ ચેવ હસતિ ચ, પુબ્બેપિ તુસ્સિ ચેવ હસિ ચા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં મહાપિઙ્ગલો નામ રાજા અધમ્મેન વિસમેન રજ્જં કારેસિ, છન્દાદિવસેન પાપકમ્માનિ કરોન્તો દણ્ડબલિજઙ્ઘકહાપણાદિગ્ગહણેન ઉચ્છુયન્તે ઉચ્છું વિય મહાજનં પીળેસિ કક્ખળો ફરુસો સાહસિકો, પરેસુ અનુદ્દયામત્તમ્પિ નામસ્સ નત્થિ, ગેહે ઇત્થીનમ્પિ પુત્તધીતાનમ્પિ અમચ્ચબ્રાહ્મણગહપતિકાદીનમ્પિ અપ્પિયો અમનાપો, અક્ખિમ્હિ પતિતરજં વિય, ભત્તપિણ્ડે સક્ખરા વિય, પણ્હિં વિજ્ઝિત્વા પવિટ્ઠકણ્ટકો વિય ચ અહોસિ. તદા બોધિસત્તો મહાપિઙ્ગલસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. મહાપિઙ્ગલો દીઘરત્તં રજ્જં કારેત્વા કાલમકાસિ. તસ્મિં કાલકતે સકલબારાણસિવાસિનો હટ્ઠતુટ્ઠા મહાહસિતં હસિત્વા દારૂનં સકટસહસ્સેન મહાપિઙ્ગલં ઝાપેત્વા અનેકેહિ ઘટસહસ્સેહિ આળાહનં નિબ્બાપેત્વા બોધિસત્તં રજ્જે અભિસિઞ્ચિત્વા ‘‘ધમ્મિકો નો રાજા લદ્ધો’’તિ હટ્ઠતુટ્ઠા નગરે ઉસ્સવભેરિં ચરાપેત્વા સમુસ્સિતધજપટાકં નગરં અલઙ્કરિત્વા દ્વારે દ્વારે મણ્ડપં કારેત્વા વિપ્પકિણ્ણલાજકુસુમમણ્ડિતતલેસુ અલઙ્કતમણ્ડપેસુ નિસીદિત્વા ખાદિંસુ ચેવ પિવિંસુ ચ.

બોધિસત્તોપિ અલઙ્કતે મહાતલે સમુસ્સિતસેતચ્છત્તસ્સ પલ્લઙ્કવરસ્સ મજ્ઝે મહાયસં અનુભવન્તો નિસીદિ. અમચ્ચા ચ બ્રાહ્મણગહપતિરટ્ઠિકદોવારિકાદયો ચ રાજાનં પરિવારેત્વા અટ્ઠંસુ. અથેકો દોવારિકો નાતિદૂરે ઠત્વા અસ્સસન્તો પસ્સસન્તો પરોદિ. બોધિસત્તો તં દિસ્વા ‘‘સમ્મ દોવારિક, મમ પિતરિ કાલકતે સબ્બે તુટ્ઠપહટ્ઠા ઉસ્સવં કીળન્તા વિચરન્તિ, ત્વં પન રોદમાનો ઠિતો, કિં નુ ખો મમ પિતા તવેવ પિયો અહોસિ મનાપો’’તિ પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૭૯. ‘‘સબ્બો જનો હિંસિતો પિઙ્ગલેન, તસ્મિં મતે પચ્ચયા વેદયન્તિ;

પિયો નુ તે આસિ અકણ્હનેત્તો, કસ્મા નુ ત્વં રોદસિ દ્વારપાલા’’તિ.

તત્થ હિંસિતોતિ નાનપ્પકારેહિ દણ્ડબલિઆદીહિ પીળિતો. પિઙ્ગલેનાતિ પિઙ્ગલક્ખેન. તસ્સ કિર દ્વેપિ અક્ખીનિ નિબ્બિદ્ધપિઙ્ગલાનિ બિળારક્ખિવણ્ણાનિ અહેસું, તેનેવસ્સ ‘‘પિઙ્ગલો’’તિ નામં અકંસુ. પચ્ચયા વેદયન્તીતિ પીતિયો પવેદયન્તિ. અકણ્હનેત્તોતિ પિઙ્ગલનેત્તો. કસ્મા નુ ત્વન્તિ કેન નુ કારણેન ત્વં રોદસિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘કસ્મા તુવ’’ન્તિ પાઠો.

સો તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘નાહં, મહારાજ, ‘મહાપિઙ્ગલો મતો’તિ સોકેન રોદામિ, સીસસ્સ મે સુખં જાતં. પિઙ્ગલરાજા હિ પાસાદા ઓતરન્તો ચ આરોહન્તો ચ કમ્મારમુટ્ઠિકાય પહરન્તો વિય મય્હં સીસે અટ્ઠટ્ઠ ખટકે દેતિ, સો પરલોકં ગન્ત્વાપિ મમ સીસે દદમાનો વિય નિરયપાલાનમ્પિ યમસ્સપિ સીલે ખટકે દસ્સતિ, અથ નં તે ‘અતિવિય અયં અમ્હે બાધતી’તિ પુન ઇધેવ આનેત્વા વિસ્સજ્જેય્યું, અથ મે સો પુનપિ સીસે ખટકે દદેય્યાતિ ભયેનાહં રોદામી’’તિ ઇમમત્થં પકાસેન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૮૦. ‘‘ન મે પિયો આસિ અકણ્હનેત્તો, ભાયામિ પચ્ચાગમનાય તસ્સ;

ઇતો ગતો હિંસેય્ય મચ્ચુરાજં, સો હિંસિતો આનેય્ય પુન ઇધા’’તિ.

અથ નં બોધિસત્તો ‘‘સો રાજા દારૂનં વાહસહસ્સેન દડ્ઢો ઉદકઘટસતેહિ સિત્તો, સાપિસ્સ આળાહનભૂમિ સમન્તતો ખતા, પકતિયાપિ ચ પરલોકં ગતા નામ અઞ્ઞત્થ ગતિવસા પુન તેનેવ સરીરેન નાગચ્છન્તિ, મા ત્વં ભાયી’’તિ તં સમસ્સાસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૮૧. ‘‘દડ્ઢો વાહસહસ્સેહિ, સિત્તો ઘટસતેહિ સો;

પરિક્ખતા ચ સા ભૂમિ, મા ભાયિ નાગમિસ્સતી’’તિ.

તતો પટ્ઠાય દોવારિકો અસ્સાસં પટિલભિ. બોધિસત્તો ધમ્મેન રજ્જં કારેત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મહાપિઙ્ગલો દેવદત્તો અહોસિ, પુત્તો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મહાપિઙ્ગલજાતકવણ્ણના દસમા.

ઉપાહનવગ્ગો નવમો.

તસ્સુદ્દાનં –

ઉપાહનં વીણાથૂણં, વિકણ્ણકં અસિતાભુ;

વચ્છનખં બકઞ્ચેવ, સાકેતઞ્ચ એકપદં;

હરિતમાતુ પિઙ્ગલં.