૧૦. સિઙ્ગાલવગ્ગો

[૨૪૧] ૧. સબ્બદાઠજાતકવણ્ણના

સિઙ્ગાલો માનત્થદ્ધોતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. દેવદત્તો અજાતસત્તું પસાદેત્વા ઉપ્પાદિતં લાભસક્કારં ચિરટ્ઠિતિકં કાતું નાસક્ખિ, નાળાગિરિપયોજને પાટિહારિયસ્સ દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય તસ્સ સો લાભસક્કારો અન્તરધાયિ. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, દેવદત્તો લાભસક્કારં ઉપ્પાદેત્વા ચિરટ્ઠિતિકં કાતું નાસક્ખી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ અત્તનો ઉપ્પન્નં લાભસક્કારં અન્તરધાપેતિ, પુબ્બેપિ અન્તરધાપેસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ પુરોહિતો અહોસિ તિણ્ણં વેદાનં અટ્ઠારસન્નઞ્ચ સિપ્પાનં પારં ગતો. સો પથવીજયમન્તં નામ જાનાતિ. પથવીજયમન્તોતિ આવટ્ટનમન્તો વુચ્ચતિ. અથેકદિવસં બોધિસત્તો ‘‘તં મન્તં સજ્ઝાયિસ્સામી’’તિ એકસ્મિં અઙ્ગણટ્ઠાને પિટ્ઠિપાસાણે નિસીદિત્વા સજ્ઝાયમકાસિ. તં કિર મન્તં અઞ્ઞવિહિતં ધિતિવિરહિતં સાવેતું ન સક્કા, તસ્મા નં સો તથારૂપે ઠાને સજ્ઝાયતિ. અથસ્સ સજ્ઝાયનકાલે એકો સિઙ્ગાલો એકસ્મિં બિલે નિપન્નો તં મન્તં સુત્વાવ પગુણમકાસિ. સો કિર અનન્તરાતીતે અત્તભાવે પગુણપથવીજયમન્તો એકો બ્રાહ્મણો અહોસિ. બોધિસત્તો સજ્ઝાયં કત્વા ઉટ્ઠાય ‘‘પગુણો વત મે અયં મન્તો’’તિ આહ. સિઙ્ગાલો બિલા નિક્ખમિત્વા ‘‘અમ્ભો બ્રાહ્મણ, અયં મન્તો તયાપિ મમેવ પગુણતરો’’તિ વત્વા પલાયિ. બોધિસત્તો ‘‘અયં સિઙ્ગાલો મહન્તં અકુસલં કરિસ્સતી’’તિ ‘‘ગણ્હથ ગણ્હથા’’તિ થોકં અનુબન્ધિ. સિઙ્ગાલો પલાયિત્વા અરઞ્ઞં પાવિસિ.

સો ગન્ત્વા એકં સિઙ્ગાલિં થોકં સરીરે ડંસિ, ‘‘કિં, સામી’’તિ ચ વુત્તે ‘‘મય્હં જાનાસિ ન જાનાસી’’તિ આહ. સા ‘‘આમ, જાનામી’’તિ સમ્પટિચ્છિ. સો પથવીજયમન્તં પરિવત્તેત્વા અનેકાનિ સિઙ્ગાલસતાનિ આણાપેત્વા સબ્બેપિ હત્થિઅસ્સસીહબ્યગ્ઘસૂકરમિગાદયો ચતુપ્પદે અત્તનો સન્તિકે અકાસિ. કત્વા ચ પન સબ્બદાઠો નામ રાજા હુત્વા એકં સિઙ્ગાલિં અગ્ગમહેસિં અકાસિ. દ્વિન્નં હત્થીનં પિટ્ઠે સીહો તિટ્ઠતિ, સીહપિટ્ઠે સબ્બદાઠો સિઙ્ગાલો રાજા સિઙ્ગાલિયા અગ્ગમહેસિયા સદ્ધિં નિસીદતિ, મહન્તો યસો અહોસિ. સો યસમહન્તેન પમજ્જિત્વા માનં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘બારાણસિરજ્જં ગણ્હિસ્સામી’’તિ સબ્બચતુપ્પદપરિવુતો બારાણસિયા અવિદૂરટ્ઠાનં સમ્પાપુણિ, પરિસા દ્વાદસયોજના અહોસિ. સો અવિદૂરે ઠિતોયેવ ‘‘રજ્જં વા દેતુ, યુદ્ધં વા’’તિ રઞ્ઞો સાસનં પેસેસિ. બારાણસિવાસિનો ભીતતસિતા નગરદ્વારાનિ પિદહિત્વા અટ્ઠંસુ.

બોધિસત્તો રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘મા ભાયિ, મહારાજ, સબ્બદાઠસિઙ્ગાલેન સદ્ધિં યુદ્ધં મમ ભારો, ઠપેત્વા મં અઞ્ઞો તેન સદ્ધિં યુજ્ઝિતું સમત્થો નામ નત્થી’’તિ રાજાનઞ્ચ નાગરે ચ સમસ્સાસેત્વા ‘‘કિન્તિ કત્વા નુ ખો સબ્બદાઠો રજ્જં ગહેસ્સતિ, પુચ્છિસ્સામિ તાવ ન’’ન્તિ દ્વારટ્ટાલકં અભિરુહિત્વા ‘‘સમ્મ સબ્બદાઠ, કિન્તિ કત્વા ઇમં રજ્જં ગણ્હિસ્સસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સીહનાદં નદાપેત્વા મહાજનં સદ્દેન સન્તાસેત્વા ગણ્હિસ્સામી’’તિ. બોધિસત્તો ‘‘અત્થેત’’ન્તિ ઞત્વા અટ્ટાલકા ઓરુય્હ ‘‘સકલદ્વાદસયોજનિકબારાણસિનગરવાસિનો કણ્ણચ્છિદ્દાનિ માસપિટ્ઠેન લઞ્જન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ. મહાજનો ભેરિયા આણં સુત્વા અન્તમસો બિળાલે ઉપાદાય સબ્બચતુપ્પદાનઞ્ચેવ અત્તનો ચ કણ્ણચ્છિદ્દાનિ યથા પરસ્સ સદ્દં સોતું ન સક્કા, એવં માસપિટ્ઠેન લઞ્જિ.

અથ બોધિસત્તો પુન અટ્ટાલકં અભિરુહિત્વા ‘‘સબ્બદાઠા’’તિ આહ. ‘‘કિં, બ્રાહ્મણા’’તિ? ‘‘ઇમં રજ્જં કિન્તિ કત્વા ગણ્હિસ્સસી’’તિ? ‘‘સીહનાદં નદાપેત્વા મનુસ્સે તાસેત્વા જીવિતક્ખયં પાપેત્વા ગણ્હિસ્સામી’’તિ. ‘‘સીહનાદં નદાપેતું ન સક્ખિસ્સસિ. જાતિસમ્પન્ના હિ સુરત્તહત્થપાદા કેસરસીહરાજાનો તાદિસસ્સ જરસિઙ્ગાલસ્સ આણં ન કરિસ્સન્તી’’તિ. સિઙ્ગાલો માનત્થદ્ધો હુત્વા ‘‘અઞ્ઞે તાવ સીહા તિટ્ઠન્તુ, યસ્સાહં પિટ્ઠે નિસિન્નો, તઞ્ઞેવ નદાપેસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ નદાપેહિ, યદિ સક્કોસી’’તિ. સો યસ્મિં સીહે નિસિન્નો, તસ્સ ‘‘નદાહી’’તિ પાદેન સઞ્ઞં અદાસિ. સીહો હત્થિકુમ્ભે મુખં ઉપ્પીળેત્વા તિક્ખત્તું અપ્પટિવત્તિયં સીહનાદં નદિ. હત્થી સન્તાસપ્પત્તા હુત્વા સિઙ્ગાલં પાદમૂલે પાતેત્વા પાદેનસ્સ સીસં અક્કમિત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણં અકંસુ, સબ્બદાઠો તત્થેવ જીવિતક્ખયં પત્તો. તેપિ હત્થી સીહનાદં સુત્વા મરણભયતજ્જિતા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઓવિજ્ઝિત્વા તત્થેવ જીવિતક્ખયં પાપુણિંસુ, ઠપેત્વા સીહે સેસાપિ મિગસૂકરાદયો સસબિળારપરિયોસાના સબ્બે ચતુપ્પાદા તત્થેવ જીવિતક્ખયં પાપુણિંસુ. સીહા પલાયિત્વા અરઞ્ઞં પવિસિંસુ, દ્વાદસયોજનિકો મંસરાસિ અહોસિ. બોધિસત્તો અટ્ટાલકા ઓતરિત્વા નગરદ્વારાનિ વિવરાપેત્વા ‘‘સબ્બે અત્તનો કણ્ણેસુ માસપિટ્ઠં અપનેત્વા મંસત્થિકા મંસં આહરન્તૂ’’તિ નગરે ભેરિં ચરાપેસિ. મનુસ્સા અલ્લમંસં ખાદિત્વા સેસં સુક્ખાપેત્વા વલ્લૂરમકંસુ. તસ્મિં કિર કાલે વલ્લૂરકરણં ઉદપાદીતિ વદન્તિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ઇમા અભિસમ્બુદ્ધગાથા વત્વા જાતકં સમોધાનેસિ –

૧૮૨. ‘‘સિઙ્ગાલો માનત્થદ્ધો ચ, પરિવારેન અત્થિકો;

પાપુણિ મહતિં ભૂમિં, રાજાસિ સબ્બદાઠિનં.

૧૮૩. ‘‘એવમેવ મનુસ્સેસુ, યો હોતિ પરિવારવા;

સો હિ તત્થ મહા હોતિ, સિઙ્ગાલો વિય દાઠિન’’ન્તિ.

તત્થ માનત્થદ્ધોતિ પરિવારં નિસ્સાય ઉપ્પન્નેન માનેન થદ્ધો. પરિવારેન અત્થિકોતિ ઉત્તરિમ્પિ પરિવારેન અત્થિકો હુત્વા. મહતિં ભૂમિન્તિ મહન્તં સમ્પત્તિં. રાજાસિ સબ્બદાઠિનન્તિ સબ્બેસં દાઠીનં રાજા આસિ. સો હિ તત્થ મહા હોતીતિ સો પરિવારસમ્પન્નો પુરિસો તેસુ પરિવારેસુ મહા નામ હોતિ. સિઙ્ગાલો વિય દાઠિનન્તિ યથા સિઙ્ગાલો દાઠીનં મહા અહોસિ, એવં મહા હોતિ, અથ સો સિઙ્ગાલો વિય પમાદં આપજ્જિત્વા તં પરિવારં નિસ્સાય વિનાસં પાપુણાતીતિ.

‘‘તદા સિઙ્ગાલો દેવદત્તો અહોસિ, રાજા સારિપુત્તો, પુરોહિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સબ્બદાઠજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૨૪૨] ૨. સુનખજાતકવણ્ણના

બાલો વતાયં સુનખોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અમ્બણકોટ્ઠકે આસનસાલાય ભત્તભુઞ્જનસુનખં આરબ્ભ કથેસિ. તં કિર જાતકાલતો પટ્ઠાય પાનીયહારકા ગહેત્વા તત્થ પોસેસું. સો અપરભાગે તત્થ ભત્તં ભુઞ્જન્તો થૂલસરીરો અહોસિ. અથેકદિવસં એકો ગામવાસી પુરિસો તં ઠાનં પત્તો સુનખં દિસ્વા પાનીયહારકાનં ઉત્તરિસાટકઞ્ચ કહાપણઞ્ચ દત્વા ગદ્દૂલેન બન્ધિત્વા તં આદાય પક્કામિ. સો ગહેત્વા નીયમાનો ન વસ્સિ, દિન્નં દિન્નં ખાદન્તો પચ્છતો પચ્છતો અગમાસિ. અથ સો પુરિસો ‘‘અયં ઇદાનિ મં પિયાયતી’’તિ ગદ્દૂલં મોચેસિ, સો વિસ્સટ્ઠમત્તો એકવેગેન આસનસાલમેવ ગતો. ભિક્ખૂ તં દિસ્વા તેન ગતકારણં જાનિત્વા સાયન્હસમયે ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, આસનસાલાય સુનખો બન્ધનમોક્ખકુસલો વિસ્સટ્ઠમત્તોવ પુન આગતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, સો સુનખો ઇદાનેવ બન્ધનમોક્ખકુસલો, પુબ્બેપિ કુસલોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે એકસ્મિં મહાભોગકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ઘરાવાસં અગ્ગહેસિ. તદા બારાણસિયં એકસ્સ મનુસ્સસ્સ સુનખો અહોસિ, સો પિણ્ડિભત્તં લભન્તો થૂલસરીરો જાતો. અથેકો ગામવાસી બારાણસિં આગતો તં સુનખં દિસ્વા તસ્સ મનુસ્સસ્સ ઉત્તરિસાટકઞ્ચ કહાપણઞ્ચ દત્વા સુનખં ગહેત્વા ચમ્મયોત્તેન બન્ધિત્વા યોત્તકોટિયં ગહેત્વા ગચ્છન્તો અટવિમુખે એકં સાલં પવિસિત્વા સુનખં બન્ધિત્વા ફલકે નિપજ્જિત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ. તસ્મિં કાલે બોધિસત્તો કેનચિદેવ કરણીયેન અટવિં પટિપન્નો તં સુનખં યોત્તેન બન્ધિત્વા ઠપિતં દિસ્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૮૪. ‘‘બાલો વતાયં સુનખો, યો વરત્તં ન ખાદતિ;

બન્ધના ચ પમુઞ્ચેય્ય, અસિતો ચ ઘરં વજે’’તિ.

તત્થ પમુઞ્ચેય્યાતિ પમોચેય્ય, અયમેવ વા પાઠો. અસિતો ચ ઘરં વજેતિ અસિતો સુહિતો હુત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગચ્છેય્ય.

તં સુત્વા સુનખો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૮૫. ‘‘અટ્ઠિતં મે મનસ્મિં મે, અથો મે હદયે કતં;

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, યાવ પસ્સુપતૂ જનો’’તિ.

તત્થ અટ્ઠિતં મે મનસ્મિં મેતિ યં તુમ્હે કથેથ, તં મયા અધિટ્ઠિતમેવ, મનસ્મિંયેવ મે એતં. અથો મે હદયે કતન્તિ અથ ચ પન મે તુમ્હાકં વચનં હદયે કતમેવ. કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામીતિ કાલં પટિમાનેમિ. યાવ પસ્સુપતૂ જનોતિ યાવાયં મહાજનો પસુપતુ નિદ્દં ઓક્કમતુ, તાવાહં કાલં પટિમાનેમિ. ઇતરથા હિ ‘‘અયં સુનખો પલાયતી’’તિ રવો ઉપ્પજ્જેય્ય, તસ્મા રત્તિભાગે સબ્બેસં સુત્તકાલે ચમ્મયોત્તં ખાદિત્વા પલાયિસ્સામીતિ. સો એવં વત્વા મહાજને નિદ્દં ઓક્કન્તે યોત્તં ખાદિત્વા સુહિતો હુત્વા પલાયિત્વા અત્તનો સામિકાનં ઘરમેવ ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સુનખોવ એતરહિ સુનખો, પણ્ડિતપુરિસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સુનખજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૨૪૩] ૩. ગુત્તિલજાતકવણ્ણના

સત્તતન્તિં સુમધુરન્તિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિઞ્હિ કાલે ભિક્ખૂ દેવદત્તં આહંસુ – ‘‘આવુસો દેવદત્ત, સમ્માસમ્બુદ્ધો તુય્હં આચરિયો, ત્વં સમ્માસમ્બુદ્ધં નિસ્સાય તીણિ પિટકાનિ ઉગ્ગણ્હિ, ચત્તારિ ઝાનાનિ ઉપ્પાદેસિ, આચરિયસ્સ નામ પટિસત્તુના ભવિતું ન યુત્ત’’ન્તિ. દેવદત્તો ‘‘કિં પન મે, આવુસો, સમણો ગોતમો આચરિયો, નનુ મયા અત્તનો બલેનેવ તીણિ પિટકાનિ ઉગ્ગહિતાનિ, ચત્તારિ ઝાનાનિ ઉપ્પાદિતાની’’તિ આચરિયં પચ્ચક્ખાસિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, દેવદત્તો આચરિયં પચ્ચક્ખાય સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પટિસત્તુ હુત્વા મહાવિનાસં પત્તો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ આચરિયં પચ્ચક્ખાય મમ પટિસત્તુ હુત્વા વિનાસં પાપુણાતિ, પુબ્બેપિ પત્તોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ગન્ધબ્બકુલે નિબ્બત્તિ, ‘‘ગુત્તિલકુમારો’’તિસ્સ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો ગન્ધબ્બસિપ્પે નિપ્ફત્તિં પત્વા ગુત્તિલગન્ધબ્બો નામ સકલજમ્બુદીપે અગ્ગગન્ધબ્બો અહોસિ. સો દારાભરણં અકત્વા અન્ધે માતાપિતરો પોસેસિ. તદા બારાણસિવાસિનો વાણિજા વણિજ્જાય ઉજ્જેનિનગરં ગન્ત્વા ઉસ્સવે ઘુટ્ઠે છન્દકં સંહરિત્વા બહું માલાગન્ધવિલેપનઞ્ચ ખજ્જભોજ્જાદીનિ ચ આદાય કીળનટ્ઠાને સન્નિપતિત્વા ‘‘વેતનં દત્વા એકં ગન્ધબ્બં આનેથા’’તિ આહંસુ. તેન ચ સમયેન ઉજ્જેનિયં મૂસિલો નામ જેટ્ઠગન્ધબ્બો હોતિ, તે તં પક્કોસાપેત્વા અત્તનો ગન્ધબ્બં કારેસું.

મૂસિલો વીણં વાદન્તો વીણં ઉત્તમમુચ્છનાય મુચ્છિત્વા વાદેસિ. તેસં ગુત્તિલગન્ધબ્બસ્સ ગન્ધબ્બે જાતપરિચયાનં તસ્સ ગન્ધબ્બં કિલઞ્જકણ્ડૂવનં વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાસિ, એકોપિ પહટ્ઠાકારં ન દસ્સેસિ. મૂસિલો તેસુ તુટ્ઠાકારં અદસ્સેન્તેસુ ‘‘અતિખરં કત્વા વાદેમિ મઞ્ઞે’’તિ મજ્ઝિમમુચ્છનાય મુચ્છિત્વા મજ્ઝિમસરેન વાદેસિ, તે તત્થપિ મજ્ઝત્તાવ અહેસું. અથ સો ‘‘ઇમે ન કિઞ્ચિ જાનન્તિ મઞ્ઞે’’તિ સયમ્પિ અજાનનકો વિય હુત્વા તન્તિયો સિથિલે વાદેસિ, તે તત્થપિ ન કિઞ્ચિ આહંસુ. અથ ને મૂસિલો ‘‘અમ્ભો વાણિજા, કિં નુ ખો મયિ વીણં વાદેન્તે તુમ્હે ન તુસ્સથા’’તિ. ‘‘કિં પન ત્વં વીણં વાદેસિ, મયઞ્હિ ‘અયં વીણં મુચ્છેતી’તિ સઞ્ઞં અકરિમ્હા’’તિ. ‘‘કિં પન તુમ્હે મયા ઉત્તરિતરં આચરિયં જાનાથ, ઉદાહુ અત્તનો અજાનનભાવેન ન તુસ્સથા’’તિ. વાણિજા ‘‘બારાણસિયં ગુત્તિલગન્ધબ્બસ્સ વીણાસદ્દં સુતપુબ્બાનં તવ વીણાસદ્દો ઇત્થીનં દારકે તોસાપનસદ્દો વિય હોતી’’તિ આહંસુ. ‘‘તેન હિ, હન્દ, તુમ્હેહિ દિન્નપરિબ્બયં પટિગ્ગણ્હથ, ન મય્હં એતેનત્થો, અપિચ ખો પન બારાણસિં ગચ્છન્તા મં ગણ્હિત્વા ગચ્છેય્યાથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ગમનકાલે તં આદાય બારાણસિં ગન્ત્વા તસ્સ ‘‘એતં ગુત્તિલસ્સ વસનટ્ઠાન’’ન્તિ આચિક્ખિત્વા સકસકનિવેસનં અગમિંસુ.

મૂસિલો બોધિસત્તસ્સ ગેહં પવિસિત્વા લગ્ગેત્વા ઠપિતં બોધિસત્તસ્સ જાતિવીણં દિસ્વા ગહેત્વા વાદેસિ, અથ બોધિસત્તસ્સ માતાપિતરો અન્ધભાવેન તં અપસ્સન્તા ‘‘મૂસિકા મઞ્ઞે વીણં ખાદન્તી’’તિ સઞ્ઞાય ‘‘સુસૂ’’તિ આહંસુ. તસ્મિં કાલે મૂસિલો વીણં ઠપેત્વા બોધિસત્તસ્સ માતાપિતરો વન્દિત્વા ‘‘કુતો આગતોસી’’તિ વુત્તે ‘‘આચરિયસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિતું ઉજ્જેનિતો આગતોમ્હી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ વુત્તે ‘‘કહં આચરિયો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘વિપ્પવુત્થો, તાત, અજ્જ આગમિસ્સતી’’તિ સુત્વા તત્થેવ નિસીદિત્વા બોધિસત્તં આગતં દિસ્વા તેન કતપટિસન્થારો અત્તનો આગતકારણં આરોચેસિ. બોધિસત્તો અઙ્ગવિજ્જાપાઠકો, સો તસ્સ અસપ્પુરિસભાવં ઞત્વા ‘‘ગચ્છ તાત, નત્થિ તવ સિપ્પ’’ન્તિ પટિક્ખિપિ. સો બોધિસત્તસ્સ માતાપિતૂનં પાદે ગહેત્વા ઉપકારં કરોન્તો તે આરાધેત્વા ‘‘સિપ્પં મે દાપેથા’’તિ યાચિ. બોધિસત્તો માતાપિતૂહિ પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનો તે અતિક્કમિતું અસક્કોન્તો સિપ્પં અદાસિ. સો બોધિસત્તેનેવ સદ્ધિં રાજનિવેસનં ગચ્છતિ. રાજા તં દિસ્વા ‘‘કો એસ, આચરિયા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘મય્હં અન્તેવાસિકો, મહારાજા’’તિ. સો અનુક્કમેન રઞ્ઞો વિસ્સાસિકો અહોસિ. બોધિસત્તો આચરિયમુટ્ઠિં અકત્વા અત્તનો જાનનનિયામેન સબ્બં સિપ્પં સિક્ખાપેત્વા ‘‘નિટ્ઠિતં તે, તાત, સિપ્પ’’ન્તિ આહ.

સો ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં સિપ્પં પગુણં, ઇદઞ્ચ બારાણસિનગરં સકલજમ્બુદીપે અગ્ગનગરં, આચરિયોપિ મહલ્લકો, ઇધેવ મયા વસિતું વટ્ટતી’’તિ. સો આચરિયં આહ – ‘‘આચરિય અહં રાજાનં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ. આચરિયો ‘‘સાધુ, તાત, રઞ્ઞો આરોચેસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા ‘‘અમ્હાકં અન્તેવાસિકો દેવં ઉપટ્ઠાતું ઇચ્છતિ, દેય્યધમ્મમસ્સ જાનાથા’’તિ રઞ્ઞો આરોચેત્વા રઞ્ઞા ‘‘તુમ્હાકં દેય્યધમ્મતો ઉપડ્ઢં લભિસ્સતી’’તિ વુત્તે તં પવત્તિં મૂસિલસ્સ આરોચેસિ. મૂસિલો ‘‘અહં તુમ્હેહિ સમકઞ્ઞેવ લભન્તો ઉપટ્ઠહિસ્સામિ, ન અલભન્તો’’તિ આહ. ‘‘કિંકારણા’’તિ? ‘‘નનુ અહં તુમ્હાકં જાનનસિપ્પં સબ્બં જાનામી’’તિ? ‘‘આમ, જાનાસી’’તિ. ‘‘એવં સન્તે કસ્મા મય્હં ઉપડ્ઢં દેતી’’તિ? બોધિસત્તો રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ‘‘યદિ એવં તુમ્હેહિ સમકં સિપ્પં દસ્સેતું સક્કોન્તો સમકં લભિસ્સતી’’તિ આહ. બોધિસત્તો રઞ્ઞો વચનં તસ્સ આરોચેત્વા તેન ‘‘સાધુ દસ્સેસ્સામી’’તિ વુત્તે રઞ્ઞો તં પવત્તિં આરોચેત્વા ‘‘સાધુ દસ્સેતુ, કતરદિવસં સાકચ્છા હોતૂ’’તિ વુત્તે ‘‘ઇતો સત્તમે દિવસે હોતુ, મહારાજા’’તિ આહ.

રાજા મૂસિલં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં આચરિયેન સદ્ધિં સાકચ્છં કરિસ્સસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, દેવા’’તિ વુત્તે ‘‘આચરિયેન સદ્ધિં વિગ્ગહો નામ ન વટ્ટતિ, મા કરી’’તિ વારિયમાનોપિ ‘‘અલં, મહારાજ, હોતુયેવ મે આચરિયેન સદ્ધિં સત્તમે દિવસે સાકચ્છા, કતરસ્સ જાનિભાવં જાનિસ્સામા’’તિ આહ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘ઇતો કિર સત્તમે દિવસે આચરિયગુત્તિલો ચ અન્તેવાસિકમૂસિલો ચ રાજદ્વારે અઞ્ઞમઞ્ઞં સાકચ્છં કત્વા સિપ્પં દસ્સેસ્સન્તિ, નાગરા સન્નિપતિત્વા સિપ્પં પસ્સન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ.

બોધિસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં મૂસિલો દહરો તરુણો, અહં મહલ્લકો પરિહીનથામો, મહલ્લકસ્સ કિરિયા નામ ન સમ્પજ્જતિ. અન્તેવાસિકે નામ પરાજિતેપિ વિસેસો નત્થિ, અન્તેવાસિકસ્સ પન જયે સતિ પત્તબ્બલજ્જતો અરઞ્ઞં પવિસિત્વા મરણં વરતર’’ન્તિ. સો અરઞ્ઞં પવિસિત્વા મરણભયેન નિવત્તતિ, લજ્જાભયેન ગચ્છતિ. એવમસ્સ ગમનાગમનં કરોન્તસ્સેવ છ દિવસા અતિક્કન્તા, તિણાનિ મતાનિ, જઙ્ઘમગ્ગો નિબ્બત્તિ. તસ્મિં ખણે સક્કસ્સ ભવનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સક્કો આવજ્જમાનો તં કારણં ઞત્વા ‘‘ગુત્તિલગન્ધબ્બો અન્તેવાસિકસ્સ ભયેન અરઞ્ઞે મહાદુક્ખં અનુભોતિ, એતસ્સ મયા અવસ્સયેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ વેગેન ગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ પુરતો ઠત્વા ‘‘આચરિય, કસ્મા અરઞ્ઞં પવિટ્ઠોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘સક્કોહમસ્મી’’તિ આહ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘અહં ખો, દેવરાજ, અન્તેવાસિકતો પરાજયભયેન અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૮૬. ‘‘સત્તતન્તિં સુમધુરં, રામણેય્યં અવાચયિં;

સો મં રઙ્ગમ્હિ અવ્હેતિ, સરણં મે હોતિ કોસિયા’’તિ.

તસ્સત્થો – અહં, દેવરાજ, મૂસિલં નામ અન્તેવાસિકં સત્તતન્તિં સુમધુરં રામણેય્યં વીણં અત્તનો જાનનનિયામેન સિક્ખાપેસિં, સો મં ઇદાનિ રઙ્ગમણ્ડલે પક્કોસતિ, તસ્સ મે ત્વં, કોસિયગોત્ત, સરણં હોહીતિ.

સક્કો તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘મા ભાયિ, અહં તે તાણઞ્ચ લેણઞ્ચા’’તિ વત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૮૭. ‘‘અહં તં સરણં સમ્મ, અહમાચરિયપૂજકો;

ન તં જયિસ્સતિ સિસ્સો, સિસ્સમાચરિય જેસ્સસી’’તિ.

તત્થ અહં તં સરણન્તિ અહં સરણં અવસ્સયો પતિટ્ઠા હુત્વા તં તાયિસ્સામિ. સમ્માતિ પિયવચનમેતં. સિસ્સમાચરિય, જેસ્સસીતિ, આચરિય, ત્વં વીણં વાદયમાનો સિસ્સં જિનિસ્સસિ. અપિચ ત્વં વીણં વાદેન્તો એકં તન્તિં છિન્દિત્વા છ વાદેય્યાસિ, વીણાય તે પકતિસદ્દો ભવિસ્સતિ. મૂસિલોપિ તન્તિં છિન્દિસ્સતિ, અથસ્સ વીણાય સદ્દો ન ભવિસ્સતિ. તસ્મિં ખણે સો પરાજયં પાપુણિસ્સતિ. અથસ્સ પરાજયભાવં ઞત્વા દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ ચતુત્થમ્પિ પઞ્ચમમ્પિ સત્તમમ્પિ તન્તિં છિન્દિત્વા સુદ્ધદણ્ડકમેવ વાદેય્યાસિ, છિન્નતન્તિકોટીહિ સરો નિક્ખમિત્વા સકલં દ્વાદસયોજનિકં બારાણસિનગરં છાદેત્વા ઠસ્સતીતિ.

એવં વત્વા સક્કો બોધિસત્તસ્સ તિસ્સો પાસકઘટિકા દત્વા એવમાહ – ‘‘વીણાસદ્દેનેવ પન સકલનગરે છાદિતે ઇતો એકં પાસકઘટિકં આકાસે ખિપેય્યાસિ, અથ તે પુરતો ઓતરિત્વા તીણિ અચ્છરાસતાનિ નચ્ચિસ્સન્તિ. તાસં નચ્ચનકાલે ચ દુતિયં ખિપેય્યાસિ, અથાપરાનિપિ તીણિ સતાનિ ઓતરિત્વા તવ વીણાધુરે નચ્ચિસ્સન્તિ. તતો તતિયં ખિપેય્યાસિ, અથાપરાનિ તીણિ સતાનિ ઓતરિત્વા રઙ્ગમણ્ડલે નચ્ચિસ્સન્તિ. અહમ્પિ તે સન્તિકં આગમિસ્સામિ, ગચ્છ મા ભાયી’’તિ બોધિસત્તં અસ્સાસેસિ. બોધિસત્તો પુબ્બણ્હસમયે ગેહં અગમાસિ. નાગરા રાજદ્વારસમીપે મણ્ડપં કત્વા રઞ્ઞો આસનં પઞ્ઞપેસું. રાજા પાસાદા ઓતરિત્વા અલઙ્કતમણ્ડપે પલ્લઙ્કમજ્ઝે નિસીદિ, દ્વાદસસહસ્સા અલઙ્કતિત્થિયો અમચ્ચબ્રાહ્મણગહપતિકાદયો ચ રાજાનં પરિવારયિંસુ, સબ્બે નાગરા સન્નિપતિંસુ, રાજઙ્ગણે ચક્કાતિચક્કે મઞ્ચાતિમઞ્ચે બન્ધિંસુ.

બોધિસત્તોપિ ન્હાતાનુલિત્તો નાનગ્ગરસભોજનં ભુઞ્જિત્વા વીણં ગાહાપેત્વા અત્તનો પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. સક્કો અદિસ્સમાનકાયેન આગન્ત્વા આકાસે અટ્ઠાસિ, બોધિસત્તોયેવ નં પસ્સતિ. મૂસિલોપિ આગન્ત્વા અત્તનો આસને નિસીદિ. મહાજનો પરિવારેસિ, આદિતોવ દ્વેપિ સમસમં વાદયિંસુ. મહાજનો દ્વિન્નમ્પિ વાદિતેન તુટ્ઠો ઉક્કુટ્ઠિસહસ્સાનિ પવત્તેસિ. સક્કો આકાસે ઠત્વા બોધિસત્તઞ્ઞેવ સાવેન્તો ‘‘એકં તન્તિં છિન્દા’’તિ આહ. બોધિસત્તો તન્તિં છિન્દિ, સા છિન્નાપિ છિન્નકોટિયા સરં મુઞ્ચતેવ, દેવગન્ધબ્બં વિય વત્તતિ. મૂસિલોપિ તન્તિં છિન્દિ, તતો સદ્દો ન નિક્ખમિ. આચરિયો દુતિયમ્પિ છિન્દિ …પે… સત્તમમ્પિ છિન્દિ. સુદ્ધદણ્ડકં વાદેન્તસ્સ સદ્દો નગરં છાદેત્વા અટ્ઠાસિ. ચેલુક્ખેપસહસ્સાનિ ચેવ ઉક્કુટ્ઠિસહસ્સાનિ ચ પવત્તયિંસુ. બોધિસત્તો એકં પાસકં આકાસે ખિપિ, તીણિ અચ્છરાસતાનિ ઓતરિત્વા નચ્ચિંસુ. એવં દુતિયે ચ તતિયે ચ ખિત્તે તીણિ તીણિ અચ્છરાસતાનિ ઓતરિત્વા વુત્તનયેનેવ નચ્ચિંસુ.

તસ્મિં ખણે રાજા મહાજનસ્સ ઇઙ્ગિતસઞ્ઞં અદાસિ, મહાજનો ઉટ્ઠાય ‘‘ત્વં આચરિયેન સદ્ધિં વિરુજ્ઝિત્વા ‘સમકારં કરોમી’તિ વાયમસિ, અત્તનો પમાણં ન જાનાસી’’તિ મૂસિલં તજ્જેત્વા ગહિતગહિતેહેવ પાસાણદણ્ડાદીહિ સંચુણ્ણેત્વા જીવિતક્ખયં પાપેત્વા પાદે ગહેત્વા સઙ્કારટ્ઠાને છડ્ડેસિ. રાજા તુટ્ઠચિત્તો ઘનવસ્સં વસ્સાપેન્તો વિય બોધિસત્તસ્સ બહું ધનં અદાસિ, તથા નાગરા. સક્કો બોધિસત્તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા ‘‘અહં તે, પણ્ડિત, સહસ્સયુત્તં આજઞ્ઞરથં ગાહાપેત્વા પચ્છા માતલિં પેસેસ્સામિ, ત્વં સહસ્સયુત્તં વેજયન્તરથવરં અભિરુય્હ દેવલોકં આગચ્છેય્યાસી’’તિ વત્વા પક્કામિ.

અથ નં ગન્ત્વા પણ્ડુકમ્બલસિલાયં નિસિન્નં ‘‘કહં ગતાત્થ, મહારાજા’’તિ દેવધીતરો પુચ્છિંસુ. સક્કો તાસં તં કારણં વિત્થારેન કથેત્વા બોધિસત્તસ્સ સીલઞ્ચ ગુણઞ્ચ વણ્ણેસિ. દેવધીતરો ‘‘મહારાજ, મયમ્પિ આચરિયં દટ્ઠુકામા, ઇધ નં આનેહી’’તિ આહંસુ. સક્કો માતલિં આમન્તેત્વા ‘‘તાત, દેવચ્છરા ગુત્તિલગન્ધબ્બં દટ્ઠુકામા, ગચ્છ નં વેજયન્તરથે નિસીદાપેત્વા આનેહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ ગન્ત્વા બોધિસત્તં આનેસિ. સક્કો બોધિસત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિત્વા ‘‘દેવકઞ્ઞા કિર તે, આચરિય, ગન્ધબ્બં સોતુકામા’’તિ આહ. ‘‘મયં મહારાજ, ગન્ધબ્બા નામ સિપ્પં નિસ્સાય જીવામ, મૂલં લભન્તા વાદેય્યામા’’તિ. ‘‘વાદેહિ, અહં તે મૂલં દસ્સામી’’તિ. ‘‘ન મય્હં અઞ્ઞેન મૂલેનત્થો, ઇમા પન દેવધીતરો અત્તનો અત્તનો કલ્યાણકમ્મં કથેન્તુ, એવાહં વાદેસ્સામી’’તિ. અથ નં દેવધીતરો આહંસુ – ‘‘અમ્હેહિ કતં કલ્યાણકમ્મં પચ્છા તુમ્હાકં કથેસ્સામ, ગન્ધબ્બં કરોહિ આચરિયા’’તિ. બોધિસત્તો સત્તાહં દેવતાનં ગન્ધબ્બં અકાસિ, તં દિબ્બગન્ધબ્બં અભિભવિત્વા પવત્તિ. સત્તમે દિવસે આદિતો પટ્ઠાય દેવધીતાનં કલ્યાણકમ્મં પુચ્છિ. એકં કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે એકસ્સ ભિક્ખુનો ઉત્તમવત્થં દત્વા સક્કસ્સ પરિચારિકા હુત્વા નિબ્બત્તં અચ્છરાસહસ્સપરિવારં ઉત્તમવત્થદેવકઞ્ઞં ‘‘ત્વં પુરિમભવે કિં કમ્મં કત્વા નિબ્બત્તા’’તિ પુચ્છિ. તસ્સ પુચ્છનાકારો ચ વિસ્સજ્જના ચ વિમાનવત્થુમ્હિ આગતમેવ. વુત્તઞ્હિ તત્થ –

‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, યા ત્વં તિટ્ઠસિ દેવતે;

ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બા, ઓસધી વિય તારકા.

‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, કેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે, મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં;

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા, વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ.

‘‘વત્થુત્તમદાયિકા નારી, પવરા હોતિ નરેસુ નારીસુ;

એવં પિયરૂપદાયિકા મનાપં, દિબ્બં સા લભતે ઉપેચ્ચ ઠાનં.

‘‘તસ્સા મે પસ્સ વિમાનં, અચ્છરા કામવણ્ણિનીહમસ્મિ;

અચ્છરાસહસ્સસ્સાહં, પવરા પસ્સ પુઞ્ઞાનં વિપાકં.

‘‘તેન મેતાદિસો વણ્ણો, તેન મે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ મે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

‘‘તેનમ્હિ એવં જલિતાનુભાવા;

વણ્ણો ચ મે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ. (વિ. વ. ૩૨૯-૩૩૧, ૩૩૩-૩૩૬);

અપરા પિણ્ડાય ચરમાનસ્સ ભિક્ખુનો પૂજનત્થાય પુપ્ફાનિ અદાસિ, અપરા ‘‘ચેતિયે ગન્ધપઞ્ચઙ્ગુલિકં દેથા’’તિ ગન્ધે અદાસિ, અપરા મધુરાનિ ફલાફલાનિ અદાસિ, અપરા ઉચ્છુરસં અદાસિ, અપરા કસ્સપદસબલસ્સ ચેતિયે ગન્ધપઞ્ચઙ્ગુલિકં અદાસિ, અપરા મગ્ગપટિપન્નાનં ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનઞ્ચ કુલગેહે વાસં ઉપગતાનં સન્તિકે ધમ્મં અસ્સોસિ, અપરા નાવાય ઉપકટ્ઠાય વેલાય ભુત્તસ્સ ભિક્ખુનો ઉદકે ઠત્વા ઉદકં અદાસિ, અપરા અગારમજ્ઝે વસમાના અક્કોધના હુત્વા સસ્સુસસુરવત્તં અકાસિ, અપરા અત્તનો લદ્ધકોટ્ઠાસતોપિ સંવિભાગં કત્વાવ પરિભુઞ્જિ, સીલવતી ચ અહોસિ, અપરા પરગેહે દાસી હુત્વા નિક્કોધના નિમ્માના અત્તનો લદ્ધકોટ્ઠાસતો સંવિભાગં કત્વા દેવરઞ્ઞો પરિચારિકા હુત્વા નિબ્બત્તા (વિ. વ. અટ્ઠ. ૩૨૮-૩૩૬). એવં સબ્બાપિ ગુત્તિલવિમાનવત્થુસ્મિં આગતા છત્તિંસ દેવધીતા યં યં કમ્મં કત્વા તત્થ નિબ્બત્તા, સબ્બં બોધિસત્તો પુચ્છિ. તાપિસ્સ અત્તનો કતકમ્મં ગાથાહિયેવ કથેસું. તં સુત્વા બોધિસત્તો ‘‘લાભા વત મે, સુલદ્ધં વત મે, સ્વાહં ઇધાગન્ત્વા અપ્પમત્તકેનપિ કમ્મેન પટિલદ્ધદિબ્બસમ્પત્તિયો અસ્સોસિં. ઇતો દાનિ પટ્ઠાય મનુસ્સલોકં ગન્ત્વા દાનાદીનિ કુસલકમ્માનેવ કરિસ્સામી’’તિ વત્વા ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘સ્વાગતં વત મે અજ્જ, સુપ્પભાતં સુહુટ્ઠિતં;

યં અદ્દસામિ દેવતાયો, અચ્છરાકામવણ્ણિયો.

‘‘ઇમાસાહં ધમ્મં સુત્વા, કાહામિ કુસલં બહું;

દાનેન સમચરિયાય, સંયમેન દમેન ચ;

સ્વાહં તત્થ ગમિસ્સામિ, યત્થ ગન્ત્વા ન સોચરે’’તિ. (વિ. વ. ૬૧૭-૬૧૮);

અથ નં સત્તાહચ્ચયેન દેવરાજા માતલિસઙ્ગાહકં આણાપેત્વા રથે નિસીદાપેત્વા બારાણસિમેવ પેસેસિ. સો બારાણસિં ગન્ત્વા દેવલોકે અત્તના દિટ્ઠકારણં મનુસ્સાનં આચિક્ખિ. તતો પટ્ઠાય મનુસ્સા સઉસ્સાહા પુઞ્ઞાનિ કાતું મઞ્ઞિંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મૂસિલો દેવદત્તો અહોસિ, સક્કો અનુરુદ્ધો, રાજા આનન્દો, ગુત્તિલગન્ધબ્બો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ગુત્તિલજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૨૪૪] ૪. વિગતિચ્છજાતકવણ્ણના

યં પસ્સતિ ન તં ઇચ્છતીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં પલાયિકં પરિબ્બાજકં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર સકલજમ્બુદીપે પટિવાદં અલભિત્વા સાવત્થિં આગન્ત્વા ‘‘કો મયા સદ્ધિં વાદં કાતું સમત્થો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ સુત્વા મહાજનપરિવુતો જેતવનં ગન્ત્વા ભગવન્તં ચતુપરિસમજ્ઝે ધમ્મં દેસેન્તં પઞ્હં પુચ્છિ. અથસ્સ સત્થા તં વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘એકં નામ કિ’’ન્તિ પઞ્હં પુચ્છિ, સો તં કથેતું અસક્કોન્તો ઉટ્ઠાય પલાયિ. નિસિન્નપરિસા ‘‘એકપદેનેવ વો, ભન્તે, પરિબ્બાજકો નિગ્ગહિતો’’તિ આહંસુ. સત્થા ‘‘નાહં, ઉપાસકા, ઇદાનેવેતં એકપદેનેવ નિગ્ગણ્હામિ, પુબ્બેપિ નિગ્ગણ્હિંયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો કામે પહાય ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા દીઘરત્તં હિમવન્તે વસિ. સો પબ્બતા ઓરુય્હ એકં નિગમગામં નિસ્સાય ગઙ્ગાનિવત્તને પણ્ણસાલાયં વાસં કપ્પેસિ. અથેકો પરિબ્બાજકો સકલજમ્બુદીપે પટિવાદં અલભિત્વા તં નિગમં પત્વા ‘‘અત્થિ નુ ખો કોચિ મયા સદ્ધિં વાદં કાતું સમત્થો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અત્થી’’તિ બોધિસત્તસ્સ આનુભાવં સુત્વા મહાજનપરિવુતો તસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા પટિસન્થારં કત્વા નિસીદિ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘વણ્ણગન્ધપરિભાવિતં ગઙ્ગાપાનીયં પિવિસ્સતી’’તિ પુચ્છિ. પરિબ્બાજકો વાદેન ઓત્થરન્તો ‘‘કા ગઙ્ગા, વાલુકા ગઙ્ગા, ઉદકં ગઙ્ગા, ઓરિમતીરં ગઙ્ગા, પારિમતીરં ગઙ્ગા’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘ત્વં પન, પરિબ્બાજક, ઠપેત્વા ઉદકં વાલુકં ઓરિમતીરં પારિમતીરઞ્ચ કહં ગઙ્ગં લભિસ્સસી’’તિ આહ. પરિબ્બાજકો અપ્પટિભાનો હુત્વા ઉટ્ઠાય પલાયિ. તસ્મિં પલાતે બોધિસત્તો નિસિન્નપરિસાય ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અવોચ –

૧૮૮. ‘‘યં પસ્સતિ ન તં ઇચ્છતિ, યઞ્ચ ન પસ્સતિ તં કિરિચ્છતિ;

મઞ્ઞામિ ચિરં ચરિસ્સતિ, ન હિ તં લચ્છતિ યં સ ઇચ્છતિ.

૧૮૯. ‘‘યં લભતિ ન તેન તુસ્સતિ, યઞ્ચ પત્થેતિ લદ્ધં હીળેતિ;

ઇચ્છા હિ અનન્તગોચરા, વિગતિચ્છાન નમો કરોમસે’’તિ.

તત્થ યં પસ્સતીતિ યં ઉદકાદિં પસ્સતિ, તં ગઙ્ગાતિ ન ઇચ્છતિ. યઞ્ચ ન પસ્સતીતિ યઞ્ચ ઉદકાદિવિનિમુત્તં ગઙ્ગં ન પસ્સતિ, તં કિરિચ્છતિ. મઞ્ઞામિ ચિરં ચરિસ્સતીતિ અહં એવં મઞ્ઞામિ – અયં પરિબ્બાજકો એવરૂપં ગઙ્ગં પરિયેસન્તો ચિરં ચરિસ્સતિ. યથા વા ઉદકાદિવિનિમુત્તં ગઙ્ગં, એવં રૂપાદિવિનિમુત્તં અત્તાનમ્પિ પરિયેસન્તો સંસારે ચિરં ચરિસ્સતિ. ન હિ તં લચ્છતીતિ ચિરં ચરન્તોપિ યં તં એવરૂપં ગઙ્ગં વા અત્તાનં વા ઇચ્છતિ, તં ન લચ્છતિ. યં લભતીતિ યં ઉદકં વા રૂપાદિં વા લભતિ, તેન ન તુસ્સતિ. યઞ્ચ પત્થેતિ લદ્ધં હીળેતીતિ એવં લદ્ધેન અતુસ્સન્તો યં યં સમ્પત્તિં પત્થેતિ, તં તં લભિત્વા ‘‘કિં એતાયા’’તિ હીળેતિ અવમઞ્ઞતિ. ઇચ્છા હિ અનન્તગોચરાતિ લદ્ધં હીળેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં આરમ્મણં ઇચ્છનતો અયં ઇચ્છા નામ તણ્હા અનન્તગોચરા. વિગતિચ્છાન નમો કરોમસેતિ તસ્મા યે વિગતિચ્છા બુદ્ધાદયો, તેસં મયં નમક્કારં કરોમાતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પરિબ્બાજકો એતરહિ પરિબ્બાજકો અહોસિ, તાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વિગતિચ્છજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૨૪૫] ૫. મૂલપરિયાયજાતકવણ્ણના

કાલો ઘસતિ ભૂતાનીતિ ઇદં સત્થા ઉક્કટ્ઠં નિસ્સાય સુભગવને વિહરન્તો મૂલપરિયાયસુત્તન્તં આરબ્ભ કથેસિ. તદા કિર પઞ્ચસતા બ્રાહ્મણા તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ સાસને પબ્બજિત્વા તીણિ પિટકાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા માનમદમત્તા હુત્વા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધોપિ તીણેવ પિટકાનિ જાનાતિ, મયમ્પિ તાનિ જાનામ, એવં સન્તે કિં તસ્સ અમ્હેહિ નાનાકરણ’’ન્તિ બુદ્ધુપટ્ઠાનં ન ગચ્છન્તિ, પટિપક્ખા હુત્વા ચરન્તિ.

અથેકદિવસં સત્થા તેસુ આગન્ત્વા અત્તનો સન્તિકે નિસિન્નેસુ અટ્ઠહિ ભૂમીહિ પટિમણ્ડેત્વા મૂલપરિયાયસુત્તન્તં કથેસિ, તે ન કિઞ્ચિ સલ્લક્ખેસું. અથ નેસં એતદહોસિ – ‘‘મયં અમ્હેહિ સદિસા પણ્ડિતા નત્થી’તિ માનં કરોમ, ઇદાનિ પન ન કિઞ્ચિ જાનામ, બુદ્ધેહિ સદિસો પણ્ડિતો નામ નત્થિ, અહો બુદ્ધગુણા નામા’’તિ. તે તતો પટ્ઠાય નિહતમાના હુત્વા ઉદ્ધટદાઠા વિય સપ્પા નિબ્બિસેવના જાતા. સત્થા ઉક્કટ્ઠાયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા વેસાલિં ગન્ત્વા ગોતમકચેતિયે ગોતમકસુત્તન્તં નામ કથેસિ, દસસહસ્સિલોકધાતુ કમ્પિ, તં સુત્વા તે ભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિંસુ. મૂલપરિયાયસુત્તન્તપરિયોસાને પન સત્થરિ ઉક્કટ્ઠાયં વિહરન્તેયેવ ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, અહો બુદ્ધાનં આનુભાવો, તે નામ બ્રાહ્મણપબ્બજિતા તથા માનમદમત્તા ભગવતા મૂલપરિયાયદેસનાય નિહતમાના કતા’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપાહં ઇમે એવં માનપગ્ગહિતસિરે વિચરન્તે નિહતમાને અકાસિંયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ દિસાપામોક્ખો આચરિયો હુત્વા પઞ્ચ માણવકસતાનિ મન્તે વાચેસિ. તે પઞ્ચસતાપિ નિટ્ઠિતસિપ્પા સિપ્પે અનુયોગં દત્વા ‘‘યત્તકં મયં જાનામ, આચરિયોપિ તત્તકમેવ, વિસેસો નત્થી’’તિ માનત્થદ્ધા હુત્વા આચરિયસ્સ સન્તિકં ન ગચ્છન્તિ, વત્તપટિવત્તં ન કરોન્તિ. તે એકદિવસં આચરિયે બદરિરુક્ખમૂલે નિસિન્ને તં વમ્ભેતુકામા બદરિરુક્ખં નખેન આકોટેત્વા ‘‘નિસ્સારોવાયં રુક્ખો’’તિ આહંસુ. બોધિસત્તો અત્તનો વમ્ભનભાવં ઞત્વા અન્તેવાસિકે ‘‘એકં વો પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ આહ. તે હટ્ઠતુટ્ઠા ‘‘વદેથ, કથેસ્સામા’’તિ. આચરિયો પઞ્હં પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૯૦. ‘‘કાલો ઘસતિ ભૂતાનિ, સબ્બાનેવ સહત્તના;

યો ચ કાલઘસો ભૂતો, સ ભૂતપચનિં પચી’’તિ.

તત્થ કાલોતિ પુરેભત્તકાલોપિ પચ્છાભત્તકાલોપીતિ એવમાદિ. ભૂતાનીતિ સત્તાધિવચનમેતં, ન કાલો ભૂતાનં ચમ્મમંસાદીનિ લુઞ્ચિત્વા ખાદતિ, અપિચ ખો નેસં આયુવણ્ણબલાનિ ખેપેન્તો યોબ્બઞ્ઞં મદ્દન્તો આરોગ્યં વિનાસેન્તો ઘસતિ ખાદતીતિ વુચ્ચતિ. એવં ઘસન્તો ચ ન કિઞ્ચિ વજ્જેતિ, સબ્બાનેવ ઘસતિ. ન કેવલઞ્ચ ભૂતાનેવ, અપિચ ખો સહત્તના અત્તાનમ્પિ ઘસતિ, પુરેભત્તકાલો પચ્છાભત્તકાલં ન પાપુણાતિ. એસ નયો પચ્છાભત્તકાલાદીસુ. યો ચ કાલઘસો ભૂતોતિ ખીણાસવસ્સેતં અધિવચનં. સો હિ અરિયમગ્ગેન આયતિં પટિસન્ધિકાલં ખેપેત્વા ખાદિત્વા ઠિતત્તા ‘‘કાલઘસો ભૂતો’’તિ વુચ્ચતિ. સ ભૂતપચનિં પચીતિ સો યાયં તણ્હા અપાયેસુ ભૂતે પચતિ, તં ઞાણગ્ગિના પચિ દહિ ભસ્મમકાસિ, તેન ‘‘ભૂતપચનિં પચી’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘પજનિ’’ન્તિપિ પાઠો, જનિકં નિબ્બત્તકિન્તિ અત્થો.

ઇમં પઞ્હં સુત્વા માણવેસુ એકોપિ જાનિતું સમત્થો નામ નાહોસિ. અથ ને બોધિસત્તો ‘‘મા ખો તુમ્હે ‘અયં પઞ્હો તીસુ વેદેસુ અત્થી’તિ સઞ્ઞં અકત્થ, તુમ્હે ‘યમહં જાનામિ, તં સબ્બં જાનામા’તિ મઞ્ઞમાના મં બદરિરુક્ખસદિસં કરોથ, મમ તુમ્હેહિ અઞ્ઞાતસ્સ બહુનો જાનનભાવં ન જાનાથ, ગચ્છથ સત્તમે દિવસે કાલં દમ્મિ, એત્તકેન કાલેન ઇમં પઞ્હં ચિન્તેથા’’તિ. તે બોધિસત્તં વન્દિત્વા અત્તનો અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા સત્તાહં ચિન્તેત્વાપિ પઞ્હસ્સ નેવ અન્તં, ન કોટિં પસ્સિંસુ. તે સત્તમદિવસે આચરિયસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસીદિત્વા ‘‘કિં, ભદ્રમુખા, જાનિત્થ પઞ્હ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ન જાનામા’’તિ વદિંસુ. અથ બોધિસત્તો તે ગરહમાનો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૯૧. ‘‘બહૂનિ નરસીસાનિ, લોમસાનિ બ્રહાનિ ચ;

ગીવાસુ પટિમુક્કાનિ, કોચિદેવેત્થ કણ્ણવા’’તિ.

તસ્સત્થો – બહૂનિ નરાનં સીસાનિ દિસ્સન્તિ, સબ્બાનિ ચ તાનિ લોમસાનિ, સબ્બાનિ મહન્તાનિ ગીવાસુયેવ ઠપિતાનિ, ન તાલફલં વિય હત્થેન ગહિતાનિ, નત્થિ તેસં ઇમેહિ ધમ્મેહિ નાનાકરણં. એત્થ પન કોચિદેવ કણ્ણવાતિ અત્તાનં સન્ધાયાહ. કણ્ણવાતિ પઞ્ઞવા, કણ્ણછિદ્દં પન ન કસ્સચિ નત્થિ. ઇતિ તે માણવકે ‘‘કણ્ણછિદ્દમત્તમેવ તુમ્હાકં બાલાનં અત્થિ, ન પઞ્ઞા’’તિ ગરહિત્વા પઞ્હં વિસ્સજ્જેસિ. તે સુત્વા – ‘‘અહો આચરિયા નામ મહન્તા’’તિ ખમાપેત્વા નિહતમાના બોધિસત્તં ઉપટ્ઠહિંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પઞ્ચસતા માણવકા ઇમે ભિક્ખૂ અહેસું, આચરિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મૂલપરિયાયજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૨૪૬] ૬. બાલોવાદજાતકવણ્ણના

હન્ત્વા છેત્વા વધિત્વા ચાતિ ઇદં સત્થા વેસાલિં ઉપનિસ્સાય કૂટાગારસાલાયં વિહરન્તો સીહસેનાપતિં આરબ્ભ કથેસિ. સો હિ ભગવન્તં સરણં ગન્ત્વા નિમન્તેત્વા પુનદિવસે સમંસકભત્તં અદાસિ. નિગણ્ઠા તં સુત્વા કુપિતા અનત્તમના તથાગતં વિહેઠેતુકામા ‘‘સમણો ગોતમો જાનં ઉદ્દિસ્સકતં મંસં ભુઞ્જતી’’તિ અક્કોસિંસુ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો ‘સમણો ગોતમો જાનં ઉદ્દિસ્સકતં મંસં ભુઞ્જતી’તિ સદ્ધિં પરિસાય અક્કોસન્તો આહિણ્ડતી’’તિ. તં સુત્વા સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો ઇદાનેવ મં ઉદ્દિસ્સકતમંસખાદનેન ગરહતિ, પુબ્બેપિ ગરહિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થાય હિમવન્તતો બારાણસિં ગન્ત્વા પુનદિવસે નગરં ભિક્ખાય પાવિસિ. અથેકો કુટુમ્બિકો ‘‘તાપસં વિહેઠેસ્સામી’’તિ ઘરં પવેસેત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેત્વા મચ્છમંસેન પરિવિસિત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને એકમન્તં નિસીદિત્વા ‘‘ઇમં મંસં તુમ્હેયેવ ઉદ્દિસ્સ પાણે મારેત્વા કતં, ઇદં અકુસલં મા અમ્હાકમેવ, તુમ્હાકમ્પિ હોતૂ’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૯૨. ‘‘હન્ત્વા છેત્વા વધિત્વા ચ, દેતિ દાનં અસઞ્ઞતો;

એદિસં ભત્તં ભુઞ્જમાનો, સ પાપેન ઉપલિપ્પતી’’તિ.

તત્થ હન્ત્વાતિ પહરિત્વા. છેત્વાતિ કિલમેત્વા. વધિત્વાતિ મારેત્વા. દેતિ દાનં અસઞ્ઞતોતિ અસઞ્ઞતો દુસ્સીલો એવં કત્વા દાનં દેતિ. એદિસં ભત્તં ભુઞ્જમાનો, સ પાપેન ઉપલિપ્પતીતિ એદિસં ઉદ્દિસ્સકતભત્તં ભુઞ્જમાનો સો સમણોપિ પાપેન ઉપલિપ્પતિ સંયુજ્જતિયેવાતિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૯૩. ‘‘પુત્તદારમ્પિ ચે હન્ત્વા, દેતિ દાનં અસઞ્ઞતો;

ભુઞ્જમાનોપિ સપ્પઞ્ઞો, ન પાપેન ઉપલિપ્પતી’’તિ.

તત્થ ભુઞ્જમાનોપિ સપ્પઞ્ઞોતિ તિટ્ઠતુ અઞ્ઞં મંસં, પુત્તદારં વધિત્વાપિ દુસ્સીલેન દિન્નં સપ્પઞ્ઞો ખન્તિમેત્તાદિગુણસમ્પન્નો તં ભુઞ્જમાનોપિ પાપેન ન ઉપલિપ્પતીતિ. એવમસ્સ બોધિસત્તો ધમ્મં કથેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કુટુમ્બિકો નિગણ્ઠો નાટપુત્તો અહોસિ, તાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

બાલોવાદજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૨૪૭] ૭. પાદઞ્જલિજાતકવણ્ણના

અદ્ધા પાદઞ્જલી સબ્બેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો લાળુદાયીથેરં આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિઞ્હિ દિવસે દ્વે અગ્ગસાવકા પઞ્હં વિનિચ્છિનન્તિ, ભિક્ખૂ પઞ્હં સુણન્તા થેરે પસંસન્તિ. લાળુદાયીથેરો પન પરિસન્તરે નિસિન્નો ‘‘એતે અમ્હેહિ સમં કિં જાનન્તી’’તિ ઓટ્ઠં ભઞ્જિ. તં દિસ્વા થેરા ઉટ્ઠાય પક્કમિંસુ, પરિસા ભિજ્જિ. ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો લાળુદાયી, દ્વે અગ્ગસાવકે ગરહિત્વા ઓટ્ઠં ભઞ્જી’’તિ. તં સુત્વા સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ લાળુદાયી ઠપેત્વા ઓટ્ઠભઞ્જનં તતો ઉત્તરિ અઞ્ઞં ન જાનાતી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અત્થધમ્માનુસાસકો અમચ્ચો અહોસિ. રઞ્ઞો પાદઞ્જલી નામ પુત્તો લાલો દન્ધપરિસક્કનો અહોસિ. અપરભાગે રાજા કાલમકાસિ. અમચ્ચા રઞ્ઞો મતકિચ્ચાનિ કત્વા ‘‘તં રજ્જે અભિસિઞ્ચિસ્સામા’’તિ મન્તયમાના રાજપુત્તં પાદઞ્જલિં આહંસુ. બોધિસત્તો પન ‘‘અયં કુમારો લાલો દન્ધપરિસક્કનો, પરિગ્ગહેત્વા નં અભિસિઞ્ચિસ્સામા’’તિ આહ. અમચ્ચા વિનિચ્છયં સજ્જેત્વા કુમારં સમીપે નિસીદાપેત્વા અડ્ડં વિનિચ્છિનન્તા ન સમ્મા વિનિચ્છિનિંસુ. તે અસ્સામિકં સામિકં કત્વા કુમારં પુચ્છિંસુ – ‘‘કીદિસં, કુમાર, સુટ્ઠુ અડ્ડં વિનિચ્છિનિમ્હા’’તિ. સો ઓટ્ઠં ભઞ્જિ. બોધિસત્તો ‘‘પણ્ડિતો વત મઞ્ઞે કુમારો, અસમ્માવિનિચ્છિતભાવો તેન ઞાતો ભવિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાનો પઠમં ગાથમાહ –

૧૯૪. ‘‘અદ્ધા પાદઞ્જલી સબ્બે, પઞ્ઞાય અતિરોચતિ;

તથા હિ ઓટ્ઠં ભઞ્જતિ, ઉત્તરિં નૂન પસ્સતી’’તિ.

તસ્સત્થો – એકંસેન પાદઞ્જલિકુમારો સબ્બે અમ્હે પઞ્ઞાય અતિરોચતિ. તથા હિ ઓટ્ઠં ભઞ્જતિ, નૂન ઉત્તરિં અઞ્ઞં કારણં પસ્સતીતિ.

તે અપરસ્મિમ્પિ દિવસે વિનિચ્છયં સજ્જેત્વા અઞ્ઞં અડ્ડં સુટ્ઠુ વિનિચ્છિનિત્વા ‘‘કીદિસં, દેવ, સુટ્ઠુ વિનિચ્છિનિત’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. સો પુનપિ ઓટ્ઠમેવ ભઞ્જિ. અથસ્સ અન્ધબાલભાવં ઞત્વા બોધિસત્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૯૫. ‘‘નાયં ધમ્મં અધમ્મં વા, અત્થાનત્થઞ્ચ બુજ્ઝતિ;

અઞ્ઞત્ર ઓટ્ઠનિબ્ભોગા, નાયં જાનાતિ કિઞ્ચન’’ન્તિ.

અમચ્ચા પાદઞ્જલિકુમારસ્સ લાલભાવં ઞત્વા બોધિસત્તં રજ્જે અભિસિઞ્ચિંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પાદઞ્જલી લાળુદાયી અહોસિ, પણ્ડિતામચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

પાદઞ્જલિજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૨૪૮] ૮. કિંસુકોપમજાતકવણ્ણના

સબ્બેહિ કિંસુકો દિટ્ઠોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કિંસુકોપમસુત્તન્તં આરબ્ભ કથેસિ. ચત્તારો હિ ભિક્ખૂ તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા કમ્મટ્ઠાનં યાચિંસુ, સત્થા તેસં કમ્મટ્ઠાનં કથેસિ. તે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અત્તનો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનિ અગમિંસુ. તેસુ એકો છ ફસ્સાયતનાનિ પરિગ્ગણ્હિત્વા અરહત્તં પાપુણિ, એકો પઞ્ચક્ખન્ધે, એકો ચત્તારો મહાભૂતે, એકો અટ્ઠારસ ધાતુયો. તે અત્તનો અત્તનો અધિગતવિસેસં સત્થુ આરોચેસું. અથેકસ્સ ભિક્ખુનો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘ઇમેસં કમ્મટ્ઠાનાનિ નાના, નિબ્બાનં એકં, કથં સબ્બેહિ અરહત્તં પત્ત’’ન્તિ. સો સત્થારં પુચ્છિ. સત્થા ‘‘કિં તે, ભિક્ખુ, કિંસુકદિટ્ઠભાતિકેહિ નાનત્ત’’ન્તિ વત્વા ‘‘ઇદં નો, ભન્તે, કારણં કથેથા’’તિ ભિક્ખૂહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે તસ્સ ચત્તારો પુત્તા અહેસું. તે એકદિવસં સારથિં પક્કોસેત્વા ‘‘મયં, સમ્મ, કિંસુકં દટ્ઠુકામા, કિંસુકરુક્ખં નો દસ્સેહી’’તિ આહંસુ. સારથિ ‘‘સાધુ, દસ્સેસ્સામી’’તિ વત્વા ચતુન્નમ્પિ એકતો અદસ્સેત્વા જેટ્ઠરાજપુત્તં તાવ રથે નિસીદાપેત્વા અરઞ્ઞં નેત્વા ‘‘અયં કિંસુકો’’તિ ખાણુકકાલે કિંસુકં દસ્સેસિ. અપરસ્સ બહલપલાસકાલે, અપરસ્સ પુપ્ફિતકાલે, અપરસ્સ ફલિતકાલે. અપરભાગે ચત્તારોપિ ભાતરો એકતો નિસિન્ના ‘‘કિંસુકો નામ કીદિસો’’તિ કથં સમુટ્ઠાપેસું. તતો એકો ‘‘સેય્યાથાપિ ઝામથૂણો’’તિ આહ. દુતિયો ‘‘સેય્યથાપિ નિગ્રોધરુક્ખો’’તિ, તતિયો ‘‘સેય્યથાપિ મંસપેસી’’તિ, ચતુત્થો ‘‘સેય્યથાપિ સિરીસો’’તિ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ કથાય અપરિતુટ્ઠા પિતુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘દેવ, કિંસુકો નામ કીદિસો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘તુમ્હેહિ કિં કથિત’’ન્તિ વુત્તે અત્તના કથિતનીહારં રઞ્ઞો કથેસું. રાજા ‘‘ચતૂહિપિ તુમ્હેહિ કિંસુકો દિટ્ઠો, કેવલં વો કિંસુકસ્સ દસ્સેન્તો સારથિ ‘ઇમસ્મિં કાલે કિંસુકો કીદિસો, ઇમસ્મિં કીદિસો’તિ વિભજિત્વા ન પુચ્છિતો, તેન વો કઙ્ખા ઉપ્પન્ના’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૯૬. ‘‘સબ્બેહિ કિંસુકો દિટ્ઠો, કિં ન્વેત્થ વિચિકિચ્છથ;

ન હિ સબ્બેસુ ઠાનેસુ, સારથી પરિપુચ્છિતો’’તિ.

તત્થ ન હિ સબ્બેસુ ઠાનેસુ, સારથી પરિપુચ્છિતોતિ સબ્બેહિ વો કિંસુકો દિટ્ઠો, કિં નુ તુમ્હે એત્થ વિચિકિચ્છથ, સબ્બેસુ ઠાનેસુ કિંસુકોવેસો, તુમ્હેહિ પન ન હિ સબ્બેસુ ઠાનેસુ સારથિ પરિપુચ્છિતો, તેન વો કઙ્ખા ઉપ્પન્નાતિ.

સત્થા ઇમં કારણં દસ્સેત્વા ‘‘યથા, ભિક્ખુ, તે ચત્તારો ભાતિકા વિભાગં કત્વા અપુચ્છિતત્તા કિંસુકે કઙ્ખં ઉપ્પાદેસું, એવં ત્વમ્પિ ઇમસ્મિં ધમ્મે કઙ્ખં ઉપ્પાદેસી’’તિ વત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૯૭. ‘‘એવં સબ્બેહિ ઞાણેહિ, યેસં ધમ્મા અજાનિતા;

તે વે ધમ્મેસુ કઙ્ખન્તિ, કિંસુકસ્મિંવ ભાતરો’’તિ.

તસ્સત્થો – યથા તે ભાતરો સબ્બેસુ ઠાનેસુ કિંસુકસ્સ અદિટ્ઠત્તા કઙ્ખિંસુ, એવં સબ્બેહિ વિપસ્સનાઞાણેહિ યેસં સબ્બે છફસ્સાયતનખન્ધભૂતધાતુભેદા ધમ્મા અજાનિતા, સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ અનધિગતત્તા અપ્પટિવિદ્ધા, તે વે તેસુ ફસ્સાયતનાદિધમ્મેસુ કઙ્ખન્તિ યથા એકસ્મિંયેવ કિંસુકસ્મિં ચત્તારો ભાતરોતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બારાણસિરાજા અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કિંસુકોપમજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૨૪૯] ૯. સાલકજાતકવણ્ણના

એકપુત્તકો ભવિસ્સસીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં મહાથેરં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિરેકં કુમારકં પબ્બાજેત્વા પીળેન્તો તત્થ વિહરતિ. સામણેરો પીળં સહિતું અસક્કોન્તો ઉપ્પબ્બજિ. થેરો ગન્ત્વા તં ઉપલાપેતિ ‘‘કુમાર, તવ ચીવરં તવેવ ભવિસ્સતિ પત્તોપિ, મમ સન્તકં પત્તચીવરમ્પિ તવેવ ભવિસ્સતિ, એહિ પબ્બજાહી’’તિ. સો ‘‘નાહં પબ્બજિસ્સામી’’તિ વત્વાપિ પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનો પબ્બજિ. અથ નં પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય પુન થેરો વિહેઠેસિ. સો પીળં અસહન્તો પુન ઉપ્પબ્બજિત્વા અનેકવારં યાચન્તેપિ તસ્મિં ‘‘ત્વં નેવ મં સહસિ, ન વિના વત્તિતું સક્કોસિ, ગચ્છ ન પબ્બજિસ્સામી’’તિ ન પબ્બજિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, સુહદયો વત સો દારકો મહાથેરસ્સ આસયં ઞત્વા ન પબ્બજી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવેસ સુહદયો, પુબ્બેપિ સુહદયોવ, એકવારં એતસ્સ દોસં દિસ્વા ન પુન ઉપગચ્છી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કુટુમ્બિકકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ધઞ્ઞવિક્કયેન જીવિકં કપ્પેસિ. અઞ્ઞતરોપિ અહિતુણ્ડિકો એકં મક્કટં સિક્ખાપેત્વા ઓસધં ગાહાપેત્વા તેન સપ્પં કીળાપેન્તો જીવિકં કપ્પેસિ. સો બારાણસિયં ઉસ્સવે ઘુટ્ઠે ઉસ્સવં કીળિતુકામો ‘‘ઇમં મા પમજ્જી’’તિ તં મક્કટં તસ્સ ધઞ્ઞવાણિજસ્સ હત્થે ઠપેત્વા ઉસ્સવં કીળિત્વા સત્તમે દિવસે તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કહં મક્કટો’’તિ પુચ્છિ. મક્કટો સામિકસ્સ સદ્દં સુત્વાવ ધઞ્ઞાપણતો વેગેન નિક્ખમિ. અથ નં સો વેળુપેસિકાય પિટ્ઠિયં પોથેત્વા આદાય ઉય્યાનં ગન્ત્વા એકમન્તે બન્ધિત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ. મક્કટો તસ્સ નિદ્દાયનભાવં ઞત્વા અત્તનો બન્ધનં મોચેત્વા પલાયિત્વા અમ્બરુક્ખં આરુય્હ અમ્બપક્કં ખાદિત્વા અટ્ઠિં અહિતુણ્ડિકસ્સ સરીરે પાતેસિ. સો પબુજ્ઝિત્વા ઉલ્લોકેન્તો તં દિસ્વા ‘‘મધુરવચનેન નં વઞ્ચેત્વા રુક્ખા ઓતારેત્વા ગણ્હિસ્સામી’’તિ તં ઉપલાપેન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૯૮. ‘‘એકપુત્તકો ભવિસ્સસિ, ત્વઞ્ચ નો હેસ્સસિ ઇસ્સરો કુલે;

ઓરોહ દુમસ્મા સાલક, એહિ દાનિ ઘરકં વજેમસે’’તિ.

તસ્સત્થો – ત્વં મય્હં એકપુત્તકો ભવિસ્સસિ, કુલે ચ મે ભોગાનં ઇસ્સરો, એતમ્હા રુક્ખા ઓતર, એહિ અમ્હાકં ઘરં ગમિસ્સામ. સાલકાતિ નામેન આલપન્તો આહ.

તં સુત્વા મક્કટો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૯૯. ‘‘નનુ મં સુહદયોતિ મઞ્ઞસિ, યઞ્ચ મં હનસિ વેળુયટ્ઠિયા;

પક્કમ્બવને રમામસે, ગચ્છ ત્વં ઘરકં યથાસુખ’’ન્તિ.

તત્થ નનુ મં સુહદયોતિ મઞ્ઞસીતિ નનુ ત્વં મં ‘‘સુહદયો’’તિ મઞ્ઞસિ, ‘‘સુહદયો અય’’ન્તિ મઞ્ઞસીતિ અત્થો. યઞ્ચ મં હનસિ વેળુયટ્ઠિયાતિ યં મં એવં અતિમઞ્ઞસિ, યઞ્ચ વેળુપેસિકાય હનસિ, તેનાહં નાગચ્છામીતિ દીપેતિ. અથ નં ‘‘મયં ઇમસ્મિં પક્કમ્બવને રમામસે, ગચ્છ ત્વં ઘરકં યથાસુખ’’ન્તિ વત્વા ઉપ્પતિત્વા વનં પાવિસિ. અહિતુણ્ડિકોપિ અનત્તમનો અત્તનો ગેહં અગમાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મક્કટો સામણેરો અહોસિ, અહિતુણ્ડિકો મહાથેરો, ધઞ્ઞવાણિજો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સાલકજાતકવણ્ણના નવમા.

[૨૫૦] ૧૦. કપિજાતકવણ્ણના

અયં ઇસી ઉપસમસંયમે રતોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કુહકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તસ્સ હિ કુહકભાવો ભિક્ખૂસુ પાકટો જાતો. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, અસુકો ભિક્ખુ નિય્યાનિકે બુદ્ધસાસને પબ્બજિત્વા કુહકવત્તં પૂરેતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, એસ ભિક્ખુ ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ કુહકોયેવ, અગ્ગિમત્તસ્સ કારણા મક્કટો હુત્વા કોહઞ્ઞમકાસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો પુત્તસ્સ આધાવિત્વા પરિધાવિત્વા વિચરણકાલે બ્રાહ્મણિયા મતાય પુત્તં અઙ્કેનાદાય હિમવન્તં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તમ્પિ પુત્તં તાપસકુમારકં કત્વા પણ્ણસાલાય વાસં કપ્પેસિ. વસ્સારત્તસમયે અચ્છિન્નધારે દેવે વસ્સન્તે એકો મક્કટો સીતપીળિતો દન્તે ખાદન્તો કમ્પન્તો વિચરતિ. બોધિસત્તો મહન્તે દારુક્ખન્ધે આહરિત્વા અગ્ગિં કત્વા મઞ્ચકે નિપજ્જિ, પુત્તકોપિસ્સ પાદે પરિમજ્જમાનો નિસીદિ. સો મક્કટો એકસ્સ મતતાપસસ્સ સન્તકાનિ વક્કલાનિ નિવાસેત્વા ચ પારુપિત્વા ચ અજિનચમ્મં અંસે કત્વા કાજકમણ્ડલું આદાય ઇસિવેસેનાગન્ત્વા પણ્ણસાલદ્વારે અગ્ગિસ્સ કારણા કુહકકમ્મં કત્વા અટ્ઠાસિ. તાપસકુમારકો તં દિસ્વા ‘‘તાત, તાપસો એકો સીતપીળિતો કમ્પમાનો તિટ્ઠતિ, ઇધ નં પક્કોસથ, વિસિબ્બેસ્સતી’’તિ પિતરં આયાચન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૨૦૦. ‘‘અયં ઇસી ઉપસમસંયમે રતો, સ તિટ્ઠતિ સિસિરભયેન અટ્ટિતો;

હન્દ અયં પવિસતુમં અગારકં, વિનેતુ સીતં દરથઞ્ચ કેવલ’’ન્તિ.

તત્થ ઉપસમસંયમે રતોતિ રાગાદિકિલેસઉપસમે ચ સીલસંયમે ચ રતો. સ તિટ્ઠતીતિ સો તિટ્ઠતિ. સિસિરભયેનાતિ વાતવુટ્ઠિજનિતસ્સ સિસિરસ્સ ભયેન. અટ્ટિતોતિ પીળિતો. પવિસતુમન્તિ પવિસતુ ઇમં. કેવલન્તિ સકલં અનવસેસં.

બોધિસત્તો પુત્તસ્સ વચનં સુત્વા ઉટ્ઠાય ઓલોકેન્તો મક્કટભાવં ઞત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૨૦૧. ‘‘નાયં ઇસી ઉપસમસંયમે રતો, કપી અયં દુમવરસાખગોચરો;

સો દૂસકો રોસકો ચાપિ જમ્મો, સચે વજેમમ્પિ દૂસેય્યગાર’’ન્તિ.

તત્થ દુમવરસાખગોચરોતિ દુમવરાનં સાખગોચરો. સો દૂસકો રોસકો ચાપિ જમ્મોતિ સો એવં ગતગતટ્ઠાનસ્સ દૂસનતો દૂસકો, ઘટ્ટનતાય રોસકો, લામકભાવેન જમ્મો. સચે વજેતિ યદિ ઇમં પણ્ણસાલં વજે પવિસેય્ય, સબ્બં ઉચ્ચારપસ્સાવકરણેન ચ અગ્ગિદાનેન ચ દૂસેય્યાતિ.