૮. કાસાવવગ્ગો

[૨૨૧] ૧. કાસાવજાતકવણ્ણના

અનિક્કસાવો કાસાવન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ પન રાજગહે સમુટ્ઠિતં. એકસ્મિં સમયે ધમ્મસેનાપતિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં વેળુવને વિહરતિ. દેવદત્તોપિ અત્તનો અનુરૂપાય દુસ્સીલપરિસાય પરિવુતો ગયાસીસે વિહરતિ. તસ્મિં સમયે રાજગહવાસિનો છન્દકં સઙ્ઘરિત્વા દાનં સજ્જયિંસુ. અથેકો વોહારત્થાય આગતવાણિજો ઇમં સાટકં વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘મમ્પિ પત્તિકં કરોથા’’તિ મહગ્ઘં ગન્ધકાસાવં અદાસિ. નાગરા મહાદાનં પવત્તયિંસુ, સબ્બં છન્દકેન સઙ્કડ્ઢિતં કહાપણેહેવ નિટ્ઠાસિ. સો સાટકો અતિરેકો અહોસિ. મહાજનો સન્નિપતિત્વા ‘‘અયં ગન્ધકાસાવસાટકો અતિરેકો. કસ્સ નં દેમ, કિં સારિપુત્તત્થેરસ્સ, ઉદાહુ દેવદત્તસ્સા’’તિ મન્તયિંસુ.

તત્થેકે ‘‘સારિપુત્તત્થેરસ્સા’’તિ આહંસુ. અપરે ‘‘સારિપુત્તત્થેરો કતિપાહં વસિત્વા યથારુચિ પક્કમિસ્સતિ, દેવદત્તત્થેરો પન નિબદ્ધં અમ્હાકં નગરમેવ ઉપનિસ્સાય વિહરતિ, મઙ્ગલામઙ્ગલેસુ અયમેવ અમ્હાકં અવસ્સયો, દેવદત્તસ્સ દસ્સામા’’તિ આહંસુ. સમ્બહુલિકં કરોન્તેસુપિ ‘‘દેવદત્તસ્સ દસ્સામા’’તિ વત્તારો બહુતરા અહેસું, અથ નં દેવદત્તસ્સ અદંસુ. દેવદત્તો તસ્સ દસા છિન્દાપેત્વા ઓવટ્ટિકં સિબ્બાપેત્વા રજાપેત્વા સુવણ્ણપટ્ટવણ્ણં કત્વા પારુપિ. તસ્મિં કાલે તિંસમત્તા ભિક્ખૂ રાજગહા નિક્ખમિત્વા સાવત્થિં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા કતપટિસન્થારા તં પવત્તિં આરોચેત્વા ‘‘એવં, ભન્તે, અત્તનો અનનુચ્છવિકં અરહદ્ધજં પારુપી’’તિ આરોચેસું. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ અત્તનો અનનુરૂપં અરહદ્ધજં પરિદહતિ, પુબ્બેપિ પરિદહિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હિમવન્તપદેસે હત્થિકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો અસીતિસહસ્સમત્તવારણપરિવારો યૂથપતિ હુત્વા અરઞ્ઞાયતને વસતિ. અથેકો દુગ્ગતમનુસ્સો બારાણસિયં વિહરન્તો દન્તકારવીથિયં દન્તકારે દન્તવલયાદીનિ કરોન્તે દિસ્વા ‘‘હત્થિદન્તે લભિત્વા ગણ્હિસ્સથા’’તિ પુચ્છિ. તે ‘‘આમ ગણ્હિસ્સામા’’તિ આહંસુ. સો આવુધં આદાય કાસાવવત્થવસનો પચ્ચેકબુદ્ધવેસં ગણ્હિત્વા પટિસીસકં પટિમુઞ્ચિત્વા હત્થિવીથિયં ઠત્વા આવુધેન હત્થિં મારેત્વા દન્તે આદાય બારાણસિયં વિક્કિણન્તો જીવિકં કપ્પેસિ. સો અપરભાગે બોધિસત્તસ્સ પરિવારહત્થીનં સબ્બપચ્છિમં હત્થિં મારેતું આરભિ. હત્થિનો દેવસિકં હત્થીસુ પરિહાયન્તેસુ ‘‘કેન નુ ખો કારણેન હત્થિનો પરિહાયન્તી’’તિ બોધિસત્તસ્સ આરોચેસું.

બોધિસત્તો પરિગ્ગણ્હન્તો ‘‘પચ્ચેકબુદ્ધવેસં ગહેત્વા હત્થિવીથિપરિયન્તે એકો પુરિસો તિટ્ઠતિ, કચ્ચિ નુ ખો સો મારેતિ, પરિગ્ગણ્હિસ્સામિ ન’’ન્તિ એકદિવસં હત્થી પુરતો કત્વા સયં પચ્છતો અહોસિ. સો બોધિસત્તં દિસ્વા આવુધં આદાય પક્ખન્દિ. બોધિસત્તો નિવત્તિત્વા ઠિતો ‘‘ભૂમિયં પોથેત્વા મારેસ્સામિ ન’’ન્તિ સોણ્ડં પસારેત્વા તેન પરિદહિતાનિ કાસાવાનિ દિસ્વા ‘‘ઇમં અરહદ્ધજં મયા ગરું કાતું વટ્ટતી’’તિ સોણ્ડં પટિસંહરિત્વા ‘‘અમ્ભો પુરિસ, નનુ એસ અરહદ્ધજો અનનુચ્છવિકો તુય્હં, કસ્મા એતં પરિદહસી’’તિ ઇમા ગાથા અવોચ –

૧૪૧. ‘‘અનિક્કસાવો કાસાવં, યો વત્થં પરિદહિસ્સતિ;

અપેતો દમસચ્ચેન, ન સો કાસાવમરહતિ.

૧૪૨. ‘‘યો ચ વન્તકસાવસ્સ, સીલેસુ સુસમાહિતો;

ઉપેતો દમસચ્ચેન, સ વે કાસાવમરહતી’’તિ.

તત્થ અનિક્કસાવોતિ કસાવો વુચ્ચતિ રાગો દોસો મોહો મક્ખો પળાસો ઇસ્સા મચ્છરિયં માયા સાઠેય્યં થમ્ભો સારમ્ભો માનો અતિમાનો મદો પમાદો, સબ્બે અકુસલા ધમ્મા સબ્બે દુચ્ચરિતા સબ્બં ભવગામિકમ્મં દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં, એસો કસાવો નામ. સો યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અપ્પહીનો સન્તાનતો અનિસ્સટ્ઠો અનિક્ખન્તો, સો અનિક્કસાવો નામ. કાસાવન્તિ કસાયરસપીતં અરહદ્ધજભૂતં. યો વત્થં પરિદહિસ્સતીતિ યો એવરૂપો હુત્વા એવરૂપં વત્થં પરિદહિસ્સતિ નિવાસેતિ ચેવ પારુપતિ ચ. અપેતો દમસચ્ચેનાતિ ઇન્દ્રિયદમસઙ્ખાતેન દમેન ચ નિબ્બાનસઙ્ખાતેન ચ પરમત્થસચ્ચેન અપેતો પરિવજ્જિતો. નિસ્સક્કત્થે વા કરણવચનં, એતસ્મા દમસચ્ચા અપેતોતિ અત્થો. ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ ચેત્થ વચીસચ્ચં ચતુસચ્ચમ્પિ વટ્ટતિયેવ. ન સો કાસાવમરહતીતિ સો પુગ્ગલો અનિક્કસાવત્તા અરહદ્ધજં કાસાવં ન અરહતિ અનનુચ્છવિકો એતસ્સ.

યો ચ વન્તકસાવસ્સાતિ યો પન પુગ્ગલો યથાવુત્તસ્સેવ કસાવસ્સ વન્તત્તા વન્તકસાવો અસ્સ. સીલેસુ સુસમાહિતોતિ મગ્ગસીલેસુ ચેવ ફલસીલેસુ ચ સમ્મા આહિતો, આનેત્વા ઠપિતો વિય તેસુ પતિટ્ઠિતો. તેહિ સીલેહિ સમઙ્ગીભૂતસ્સેતં અધિવચનં. ઉપેતોતિ સમન્નાગતો. દમસચ્ચેનાતિ વુત્તપ્પકારેન દમેન ચ સચ્ચેન ચ. સ વે કાસાવમરહતીતિ સો એવરૂપો પુગ્ગલો ઇમં અરહદ્ધજં કાસાવં અરહતિ.

એવં બોધિસત્તો તસ્સ પુરિસસ્સ ઇમં કારણં કથેત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય મા ઇધ આગમિ, આગચ્છસિ ચે, જીવિતં તે નત્થી’’’તિ તજ્જેત્વા પલાપેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા હત્થિમારકપુરિસો દેવદત્તો અહોસિ, યૂથપતિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કાસાવજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૨૨૨] ૨. ચૂળનન્દિયજાતકવણ્ણના

ઇદં તદાચરિયવચોતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. એકદિવસઞ્હિ ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, દેવદત્તો નામ કક્ખળો ફરુસો સાહસિકો સમ્માસમ્બુદ્ધે અભિમારે પયોજેસિ, સિલં પવિજ્ઝિ, નાળાગિરિં પયોજેસિ, ખન્તિમેત્તાનુદ્દયમત્તમ્પિસ્સ તથાગતે નત્થી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ દેવદત્તો કક્ખળો ફરુસો નિક્કારુણિકોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હિમવન્તપદેસે મહાનન્દિયો નામ વાનરો અહોસિ, કનિટ્ઠભાતિકો પનસ્સ ચૂળનન્દિયો નામ. તે ઉભોપિ અસીતિસહસ્સવાનરપરિવારા હિમવન્તપદેસે અન્ધમાતરં પટિજગ્ગન્તા વાસં કપ્પેસું. તે માતરં સયનગુમ્બે ઠપેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા મધુરાનિ ફલાફલાનિ માતુયા પેસેન્તિ. આહરણકવાનરા તસ્સા ન દેન્તિ, સા ખુદાપીળિતા અટ્ઠિચમ્માવસેસા કિસા અહોસિ. અથ નં બોધિસત્તો આહ – ‘‘મયં, અમ્મ, તુમ્હાકં મધુરફલાફલાનિ પેસેમ, તુમ્હે કસ્મા મિલાયથા’’તિ. ‘‘તાત, નાહં લભામી’’તિ. બોધિસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘મયિ યૂથં પરિહરન્તે માતા મે નસ્સિસ્સતિ, યૂથં પહાય માતરંયેવ પટિજગ્ગિસ્સામી’’તિ. સો ચૂળનન્દિયં પક્કોસિત્વા ‘‘તાત, ત્વં યૂથં પરિહર, અહં માતરં પટિજગ્ગિસ્સામી’’તિ આહ. સોપિ નં ‘‘ભાતિક, મય્હં યૂથપરિહરણેન કમ્મં નત્થિ, અહમ્પિ માતરમેવ પટિજગ્ગિસ્સામી’’તિ આહ. ઇતિ તે ઉભોપિ એકચ્છન્દા હુત્વા યૂથં પહાય માતરં ગહેત્વા હિમવન્તા ઓરુય્હ પચ્ચન્તે નિગ્રોધરુક્ખે વાસં કપ્પેત્વા માતરં પટિજગ્ગિંસુ.

અથેકો બારાણસિવાસી બ્રાહ્મણમાણવો તક્કસિલાયં દિસાપામોક્ખસ્સ આચરિયસ્સ સન્તિકે સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા ‘‘ગમિસ્સામી’’તિ આચરિયં આપુચ્છિ. આચરિયો અઙ્ગવિજ્જાનુભાવેન તસ્સ કક્ખળફરુસસાહસિકભાવં ઞત્વા ‘‘તાત, ત્વં કક્ખળો ફરુસો સાહસિકો, એવરૂપાનં ન સબ્બકાલં એકસદિસમેવ ઇજ્ઝતિ, મહાવિનાસં મહાદુક્ખં પાપુણિસ્સસિ, મા ત્વં કક્ખળો હોહિ, પચ્છાનુતાપનકારણં કમ્મં મા કરી’’તિ ઓવદિત્વા ઉય્યોજેસિ. સો આચરિયં વન્દિત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા ઘરાવાસં ગહેત્વા અઞ્ઞેહિ સિપ્પેહિ જીવિકં કપ્પેતું અસક્કોન્તો ‘‘ધનુકોટિં નિસ્સાય જીવિસ્સામિ, લુદ્દકમ્મં કત્વા જીવિકં કપ્પેસ્સામી’’તિ બારાણસિતો નિક્ખમિત્વા પચ્ચન્તગામકે વસન્તો ધનુકલાપસન્નદ્ધો અરઞ્ઞં પવિસિત્વા નાનામિગે મારેત્વા મંસવિક્કયેન જીવિકં કપ્પેસિ. સો એકદિવસં અરઞ્ઞે કિઞ્ચિ અલભિત્વા આગચ્છન્તો અઙ્ગણપરિયન્તે ઠિતં નિગ્રોધરુક્ખં દિસ્વા ‘‘અપિ નામેત્થ કિઞ્ચિ ભવેય્યા’’તિ નિગ્રોધરુક્ખાભિમુખો પાયાસિ.

તસ્મિં ખણે ઉભોપિ તે ભાતરો માતરં ફલાનિ ખાદાપેત્વા પુરતો કત્વા વિટપબ્ભન્તરે નિસિન્ના તં આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘કિં નો માતરં કરિસ્સતી’’તિ સાખન્તરે નિલીયિંસુ. સોપિ ખો સાહસિકપુરિસો રુક્ખમૂલં આગન્ત્વા તં તેસં માતરં જરાદુબ્બલં અન્ધં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘કિં મે તુચ્છહત્થગમનેન ઇમં મક્કટિં વિજ્ઝિત્વા ગહેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ. સો તસ્સા વિજ્ઝનત્થાય ધનું ગણ્હિ. તં દિસ્વા બોધિસત્તો ‘‘તાત ચૂળનન્દિય, એસો મે પુરિસો માતરં વિજ્ઝિતુકામો, અહમસ્સા જીવિતદાનં દસ્સામિ, ત્વં મમચ્ચયેન માતરં પટિજગ્ગેય્યાસી’’તિ વત્વા સાખન્તરા નિક્ખમિત્વા ‘‘ભો પુરિસ, મા મે માતરં વિજ્ઝિ, એસા અન્ધા જરાદુબ્બલા, અહમસ્સા જીવિતદાનં દેમિ, ત્વં એતં અમારેત્વા મં મારેહી’’તિ તસ્સ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા સરસ્સ આસન્નટ્ઠાને નિસીદિ. સો નિક્કરુણો બોધિસત્તં વિજ્ઝિત્વા પાતેત્વા માતરમ્પિસ્સ વિજ્ઝિતું પુન ધનું સન્નય્હિ. તં દિસ્વા ચૂળનન્દિયો ‘‘અયં મે માતરં વિજ્ઝિતુકામો, એકદિવસમ્પિ ખો મે માતા જીવમાના લદ્ધજીવિતાયેવ નામ હોતિ, જીવિતદાનમસ્સા દસ્સામી’’તિ સાખન્તરા નિક્ખમિત્વા ‘‘ભો પુરિસ, મા મે માતરં વિજ્ઝિ, અહમસ્સા જીવિતદાનં દમ્મિ, ત્વં મં વિજ્ઝિત્વા અમ્હે દ્વે ભાતિકે ગહેત્વા અમ્હાકં માતુ જીવિતદાનં દેહી’’તિ તસ્સ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા સરસ્સ આસન્નટ્ઠાને નિસીદિ. સો તમ્પિ વિજ્ઝિત્વા પાતેત્વા ‘‘અયં મક્કટી ઘરે દારકાનં ભવિસ્સતી’’તિ માતરમ્પિ તેસં વિજ્ઝિત્વા પાતેત્વા તયોપિ કાજેનાદાય ગેહાભિમુખો પાયાસિ.

અથસ્સ પાપપુરિસસ્સ ગેહે અસનિ પતિત્વા ભરિયઞ્ચ દ્વે દારકે ચ ગેહેનેવ સદ્ધિં ઝાપેસિ, પિટ્ઠિવંસથૂણમત્તં અવસિસ્સિ. અથસ્સ નં ગામદ્વારેયેવ એકો પુરિસો દિસ્વા તં પવત્તિં આરોચેસિ. સો પુત્તદારસોકેન અભિભૂતો તસ્મિંયેવ ઠાને મંસકાજઞ્જ ધનુઞ્ચ છડ્ડેત્વા વત્થં પહાય નગ્ગો બાહા પગ્ગય્હ પરિદેવમાનો ગન્ત્વા ઘરં પાવિસિ. અથસ્સ સા થૂણા ભિજ્જિત્વા સીસે પતિત્વા સીસં ભિન્દિ, પથવી વિવરં અદાસિ, અવીચિતો જાલા ઉટ્ઠહિ. સો પથવિયા ગિલિયમાનો આચરિયસ્સ ઓવાદં સરિત્વા ‘‘ઇમં વત કારણં દિસ્વા પારાસરિયબ્રાહ્મણો મય્હં ઓવાદમદાસી’’તિ પરિદેવમાનો ઇમં ગાથાદ્વયમાહ –

૧૪૩. ‘‘ઇદં તદાચરિયવચો, પારાસરિયો યદબ્રવિ;

માસુ ત્વં અકરિ પાપં, યં ત્વં પચ્છા કતં તપે.

૧૪૪. ‘‘યાનિ કરોતિ પુરિસો, તાનિ અત્તનિ પસ્સતિ;

કલ્યાણકારી કલ્યાણં, પાપકારી ચ પાપકં;

યાદિસં વપતે બીજં, તાદિસં હરતે ફલ’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – યં પારાસરિયો બ્રાહ્મણો અબ્રવિ – ‘‘માસુ ત્વં પાપં અકરી, યં કતં પચ્છા ત્વઞ્ઞેવ તપેય્યા’’તિ, ઇદં તં આચરિયસ્સ વચનં. યાનિ કાયવચીમનોદ્વારેહિ કમ્માનિ પુરિસો કરોતિ, તેસં વિપાકં પટિલભન્તો તાનિયેવ અત્તનિ પસ્સતિ. કલ્યાણકમ્મકારી કલ્યાણં ફલમનુભોતિ, પાપકારી ચ પાપકમેવ હીનં લામકં અનિટ્ઠફલં અનુભોતિ. લોકસ્મિમ્પિ હિ યાદિસં વપતે બીજં, તાદિસં હરતે ફલં, બીજાનુરૂપં બીજાનુચ્છવિકમેવ ફલં હરતિ ગણ્હાતિ અનુભવતીતિ. ઇતિ સો પરિદેવન્તો પથવિં પવિસિત્વા અવીચિમહાનિરયે નિબ્બત્તિ.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ કક્ખળો ફરુસો નિક્કારુણિકોયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા લુદ્દકપુરિસો દેવદત્તો અહોસિ, દિસાપામોક્ખો આચરિયો સારિપુત્તો, ચૂળનન્દિયો આનન્દો, માતા મહાપજાપતિગોતમી, મહાનન્દિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ચૂળનન્દિયજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૨૨૩] ૩. પુટભત્તજાતકવણ્ણના

નમે નમન્તસ્સ ભજે ભજન્તન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કુટુમ્બિકં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિનગરવાસી કિરેકો કુટુમ્બિકો એકેન જનપદકુટુમ્બિકેન સદ્ધિં વોહારં અકાસિ. સો અત્તનો ભરિયં આદાય તસ્સ ધારણકસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. ધારણકો ‘‘દાતું ન સક્કોમી’’તિ ન કિઞ્ચિ અદાસિ, ઇતરો કુજ્ઝિત્વા ભત્તં અભુઞ્જિત્વાવ નિક્ખમિ. અથ નં અન્તરામગ્ગે છાતજ્ઝત્તં દિસ્વા મગ્ગપટિપન્ના પુરિસા ‘‘ભરિયાયપિ દત્વા ભુઞ્જાહી’’તિ ભત્તપુટં અદંસુ. સો તં ગહેત્વા તસ્સા અદાતુકામો હુત્વા ‘‘ભદ્દે, ઇદં ચોરાનં તિટ્ઠનટ્ઠાનં, ત્વં પુરતો યાહી’’તિ ઉય્યોજેત્વા સબ્બં ભત્તં ભુઞ્જિત્વા તુચ્છપુટં દસ્સેત્વા ‘‘ભદ્દે, અભત્તકં તુચ્છપુટમેવ અદંસૂ’’તિ આહ. સા તેન એકકેનેવ ભુત્તભાવં ઞત્વા દોમનસ્સપ્પત્તા અહોસિ. તે ઉભોપિ જેતવનપિટ્ઠિવિહારેન ગચ્છન્તા ‘‘પાનીયં પિવિસ્સામા’’તિ જેતવનં પવિસિંસુ.

સત્થાપિ તેસઞ્ઞેવ આગમનં ઓલોકેન્તો મગ્ગં ગહેત્વા ઠિતલુદ્દકો વિય ગન્ધકુટિછાયાય નિસીદિ, તે સત્થારં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા નિસીદિંસુ. સત્થા તેહિ સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા ‘‘કિં, ઉપાસિકે, અયં તે ભત્તા હિતકામો સસ્નેહો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ભન્તે, અહં એતસ્સ સસ્નેહા, અયં પન મય્હં નિસ્નેહો, તિટ્ઠન્તુ અઞ્ઞેપિ દિવસા, અજ્જેવેસ અન્તરામગ્ગે પુટભત્તં લભિત્વા મય્હં અદત્વા અત્તનાવ ભુઞ્જી’’તિ. ‘‘ઉપાસિકે, નિચ્ચકાલમ્પિ ત્વં એતસ્સ હિતકામા સસ્નેહા, અયં પન નિસ્નેહોવ. યદા પન પણ્ડિતે નિસ્સાય તવ ગુણે જાનાતિ, તદા તે સબ્બિસ્સરિયં નિય્યાદેતી’’તિ વત્વા તાય યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તસ્સ અત્થધમ્માનુસાસકો અહોસિ. અથ રાજા ‘‘પદુબ્ભેય્યાપિ મે અય’’ન્તિ અત્તનો પુત્તં આસઙ્કન્તો નીહરિ. સો અત્તનો ભરિયં ગહેત્વા નગરા નિક્ખમ્મ એકસ્મિં કાસિકગામકે વાસં કપ્પેસિ. સો અપરભાગે પિતુ કાલકતભાવં સુત્વા ‘‘કુલસન્તકં રજ્જં ગણ્હિસ્સામી’’તિ બારાણસિં પચ્ચાગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે ‘‘ભરિયાયપિ દત્વા ભુઞ્જાહી’’તિ ભત્તપુટં લભિત્વા તસ્સા અદત્વા સયમેવ તં ભુઞ્જિ. સા ‘‘કક્ખળો વતાયં પુરિસો’’તિ દોમનસ્સપ્પત્તા અહોસિ. સો બારાણસિયં રજ્જં ગહેત્વા તં અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેત્વા ‘‘એત્તકમેવ એતિસ્સા અલ’’ન્તિ ન અઞ્ઞં સક્કારં વા સમ્માનં વા કરોતિ, ‘‘કથં યાપેસી’’તિપિ નં ન પુચ્છતિ.

બોધિસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં દેવી રઞ્ઞો બહૂપકારા સસ્નેહા, રાજા પનેતં કિસ્મિઞ્ચિ ન મઞ્ઞતિ, સક્કારસમ્માનમસ્સા કારેસ્સામી’’તિ તં ઉપસઙ્કમિત્વા ઉપચારં કત્વા એકમન્તં ઠત્વા ‘‘કિં, તાતા’’તિ વુત્તે ‘‘કથં સમુટ્ઠાપેતું મયં, દેવિ, તુમ્હે ઉપટ્ઠહામ, કિં નામ મહલ્લકાનં પિતૂનં વત્થખણ્ડં વા ભત્તપિણ્ડં વા દાતું ન વટ્ટતી’’તિ આહ. ‘‘તાત, અહં અત્તનાવ કિઞ્ચિ ન લભામિ, તુમ્હાકં કિં દસ્સામિ, નનુ લભનકાલે અદાસિં, ઇદાનિ પન મે રાજા ન કિઞ્ચિ દેતિ. તિટ્ઠતુ અઞ્ઞં દાનં, રજ્જં ગણ્હિતું આગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે ભત્તપુટં લભિત્વા ભત્તમત્તમ્પિ મે અદત્વા અત્તનાવ ભુઞ્જી’’તિ. ‘‘કિં પન, અમ્મ, રઞ્ઞો સન્તિકે એવં કથેતું સક્ખિસ્સથા’’તિ? ‘‘સક્ખિસ્સામિ, તાતા’’તિ. ‘‘તેન હિ અજ્જેવ મમ રઞ્ઞો સન્તિકે ઠિતકાલે મયિ પુચ્છન્તે એવં કથેથ અજ્જેવ વો ગુણં જાનાપેસ્સામી’’તિ એવં વત્વા બોધિસત્તો પુરિમતરં ગન્ત્વા રઞ્ઞો સન્તિકે અટ્ઠાસિ. સાપિ ગન્ત્વા રઞ્ઞો સમીપે અટ્ઠાસિ.

અથ નં બોધિસત્તો ‘‘અમ્મ, તુમ્હે અતિવિય કક્ખળા, કિં નામ પિતૂનં વત્થખણ્ડં વા ભત્તપિણ્ડમત્તં વા દાતું ન વટ્ટતી’’તિ આહ. ‘‘તાત, અહમેવ રઞ્ઞો સન્તિકા કિઞ્ચિ ન લભામિ, તુમ્હાકં કિં દસ્સામી’’તિ? ‘‘નનુ અગ્ગમહેસિટ્ઠાનં તે લદ્ધ’’ન્તિ? ‘‘તાત, કિસ્મિઞ્ચિ સમ્માને અસતિ અગ્ગમહેસિટ્ઠાનં કિં કરિસ્સતિ, ઇદાનિ મે તુમ્હાકં રાજા કિં દસ્સતિ, સો અન્તરામગ્ગે ભત્તપુટં લભિત્વા તતો કિઞ્ચિ અદત્વા સયમેવ ભુઞ્જી’’તિ. બોધિસત્તો ‘‘એવં કિર, મહારાજા’’તિ પુચ્છિ. રાજા અધિવાસેસિ. બોધિસત્તો તસ્સ અધિવાસનં વિદિત્વા ‘‘તેન હિ, અમ્મ, રઞ્ઞો અપ્પિયકાલતો પટ્ઠાય કિં તુમ્હાકં ઇધ વાસેન. લોકસ્મિઞ્હિ અપ્પિયસમ્પયોગો ચ દુક્ખો, તુમ્હાકં ઇધ વાસે સતિ રઞ્ઞો અપ્પિયસમ્પયોગોવ દુક્ખં ભવિસ્સતિ, ઇમે સત્તા નામ ભજન્તે ભજન્તિ, અભજનભાવં ઞત્વા અઞ્ઞત્થ ગન્તબ્બં, મહન્તો લોકસન્નિવાસો’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અવોચ –

૧૪૫. ‘‘નમે નમન્તસ્સ ભજે ભજન્તં, કિચ્ચાનુકુબ્બસ્સ કરેય્ય કિચ્ચં;

નાનત્થકામસ્સ કરેય્ય અત્થં, અસમ્ભજન્તમ્પિ ન સમ્ભજેય્ય.

૧૪૬. ‘‘ચજે ચજન્તં વનથં ન કયિરા, અપેતચિત્તેન ન સમ્ભજેય્ય;

દિજો દુમં ખીણફલન્તિ ઞત્વા, અઞ્ઞં સમેક્ખેય્ય મહા હિ લોકો’’તિ.

તત્થ નમે નમન્તસ્સ ભજે ભજન્તન્તિ યો અત્તનો નમતિ, તસ્સેવ પટિનમેય્ય. યો ચ ભજતિ, તમેવ ભજેય્ય. કિચ્ચાનુકુબ્બસ્સ કરેય્ય કિચ્ચન્તિ અત્તનો ઉપ્પન્નકિચ્ચં અનુકુબ્બન્તસ્સેવ તસ્સપિ ઉપ્પન્નકિચ્ચં પટિકરેય્ય. ચજે ચજન્તં વનથં ન કયિરાતિ અત્તાનં જહન્તં જહેય્યેવ, તસ્મિં તણ્હાસઙ્ખાતં વનથં ન કરેય્ય. અપેતચિત્તેનાતિ વિગતચિત્તેન વિપલ્લત્થચિત્તેન. ન સમ્ભજેય્યાતિ તથારૂપેન સદ્ધિં ન સમાગચ્છેય્ય. દિજો દુમન્તિ યથા સકુણો પુબ્બે ફલિતમ્પિ રુક્ખં ફલે ખીણે ‘‘ખીણફલો અય’’ન્તિ ઞત્વા તં છડ્ડેત્વા અઞ્ઞં સમેક્ખતિ પરિયેસતિ, એવં અઞ્ઞં સમેક્ખેય્ય. મહા હિ એસ લોકો, અથ તુમ્હે સસ્નેહં એકં પુરિસં લભિસ્સથાતિ.

તં સુત્વા બારાણસિરાજા દેવિયા સબ્બિસ્સરિયં અદાસિ. તતો પટ્ઠાય સમગ્ગા સમ્મોદમાના વસિંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને દ્વે જયમ્પતિકા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ. ‘‘તદા જયમ્પતિકા ઇમે દ્વે જયમ્પતિકા અહેસું, પણ્ડિતામચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

પુટભત્તજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૨૨૪] ૪. કુમ્ભિલજાતકવણ્ણના

યસ્સેતે ચતુરો ધમ્માતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ.

૧૪૭. ‘‘યસ્સેતે ચતુરો ધમ્મા, વાનરિન્દ યથા તવ;

સચ્ચં ધમ્મો ધિતિ ચાગો, દિટ્ઠં સો અતિવત્તતિ.

૧૪૮. ‘‘યસ્સ ચેતે ન વિજ્જન્તિ, ગુણા પરમભદ્દકા;

સચ્ચં ધમ્મો ધિતિ ચાગો, દિટ્ઠં સો નાતિવત્તતી’’તિ.

તત્થ ગુણા પરમભદ્દકાતિ યસ્સ એતે પરમભદ્દકા ચત્તારો રાસટ્ઠેન પિણ્ડટ્ઠેન ગુણા ન વિજ્જન્તિ, સો પચ્ચામિત્તં અતિક્કમિતું ન સક્કોતીતિ. સેસમેત્થ સબ્બં હેટ્ઠા કુમ્ભિલજાતકે વુત્તનયમેવ સદ્ધિં સમોધાનેનાતિ.

કુમ્ભિલજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૨૨૫] ૫. ખન્તિવણ્ણજાતકવણ્ણના

અત્થિ મે પુરિસો, દેવાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસલરાજાનં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્સ કિરેકો બહૂપકારો અમચ્ચો અન્તેપુરે પદુસ્સિ. રાજા ‘‘ઉપકારકો મે’’તિ ઞત્વાપિ અધિવાસેત્વા સત્થુ આરોચેસિ. સત્થા ‘‘પોરાણકરાજાનોપિ, મહારાજ, એવં અધિવાસેસુંયેવા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે એકો અમચ્ચો તસ્સ અન્તેપુરે પદુસ્સિ, અમચ્ચસ્સાપિ સેવકો તસ્સ ગેહે પદુસ્સિ. સો તસ્સ અપરાધં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો તં આદાય રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘દેવ, એકો મે ઉપટ્ઠાકો સબ્બકિચ્ચકારકો, સો મય્હં ગેહે પદુસ્સિ, તસ્સ કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૪૯. ‘‘અત્થિ મે પુરિસો દેવ, સબ્બકિચ્ચેસુ બ્યાવટો;

તસ્સ ચેકોપરાધત્થિ, તત્થ ત્વં કિન્તિ મઞ્ઞસી’’તિ.

તત્થ તસ્સ ચેકોપરાધત્થીતિ તસ્સ ચ પુરિસસ્સ એકો અપરાધો અત્થિ. તત્થ ત્વં કિન્તિ મઞ્ઞસીતિ તત્થ તસ્સ પુરિસસ્સ અપરાધે ત્વં ‘‘કિં કાતબ્બ’’ન્તિ મઞ્ઞસિ, યથા તે ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તદનુરૂપમસ્સ દણ્ડં પણેહીતિ દીપેતિ.

તં સુત્વા રાજા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૫૦. ‘‘અમ્હાકમ્પત્થિ પુરિસો, એદિસો ઇધ વિજ્જતિ;

દુલ્લભો અઙ્ગસમ્પન્નો, ખન્તિરસ્માક રુચ્ચતી’’તિ.

તસ્સત્થો – અમ્હાકમ્પિ રાજૂનં સતં એદિસો બહૂપકારો અગારે દુસ્સનકપુરિસો અત્થિ, સો ચ ખો ઇધ વિજ્જતિ, ઇદાનિપિ ઇધેવ સંવિજ્જતિ, મયં રાજાનોપિ સમાના તસ્સ બહૂપકારતં સન્ધાય અધિવાસેમ, તુય્હં પન અરઞ્ઞોપિ સતો અધિવાસનભારો જાતો. અઙ્ગસમ્પન્નો હિ સબ્બેહિ ગુણકોટ્ઠાસેહિ સમન્નાગતો પુરિસો નામ દુલ્લભો, તેન કારણેન અસ્માકં એવરૂપેસુ ઠાનેસુ અધિવાસનખન્તિયેવ રુચ્ચતીતિ.

અમચ્ચો અત્તાનં સન્ધાય રઞ્ઞો વુત્તભાવં ઞત્વા તતો પટ્ઠાય અન્તેપુરે પદુસ્સિતું ન વિસહિ, સોપિસ્સ સેવકો રઞ્ઞો આરોચિતભાવં ઞત્વા તતો પટ્ઠાય તં કમ્મં કાતું ન વિસહિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા અહમેવ બારાણસિરાજા અહોસિ’’ન્તિ. સોપિ અમચ્ચો રઞ્ઞો સત્થુ કથિતભાવં ઞત્વા તતો પટ્ઠાય તં કમ્મં કાતું નાસક્ખીતિ.

ખન્તિવણ્ણજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૨૨૬] ૬. કોસિયજાતકવણ્ણના

કાલે નિક્ખમના સાધૂતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસલરાજાનં આરબ્ભ કથેસિ. કોસલરાજા પચ્ચન્તવૂપસમનત્થાય અકાલે નિક્ખમિ. વત્થુ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

સત્થા પન અતીતં આહરિત્વા આહ – ‘‘મહારાજ, અતીતે બારાણસિરાજા અકાલે નિક્ખમિત્વા ઉય્યાને ખન્ધાવારં નિવેસયિ. તસ્મિં કાલે એકો ઉલૂકસકુણો વેળુગુમ્બં પવિસિત્વા નિલીયિ. કાકસેના આગન્ત્વા ‘નિક્ખન્તમેવ તં ગણ્હિસ્સામા’’’તિ પરિવારેસિ. સો સૂરિયત્થઙ્ગમનં અનોલોકેત્વા અકાલેયેવ નિક્ખમિત્વા પલાયિતું આરભિ. અથ નં કાકા પરિવારેત્વા તુણ્ડેહિ કોટ્ટેન્તા પરિપાતેસું. રાજા બોધિસત્તં આમન્તેત્વા ‘‘કિં નુ ખો, પણ્ડિત, ઇમે કાકા કોસિયં પરિપાતેન્તી’’તિ પુચ્છિ. બોધિસત્તો ‘‘અકાલે, મહારાજ, અત્તનો વસનટ્ઠાના નિક્ખમન્તા એવરૂપં દુક્ખં પટિલભન્તિયેવ, તસ્મા અકાલે અત્તનો વસનટ્ઠાના નિક્ખમિતું ન વટ્ટતી’’તિ ઇમમત્થં પકાસેન્તો ઇમં ગાથાદ્વયમાહ –

૧૫૧. ‘‘કાલે નિક્ખમના સાધુ, નાકાલે સાધુ નિક્ખમો;

અકાલેન હિ નિક્ખમ્મ, એકકમ્પિ બહુજ્જનો;

ન કિઞ્ચિ અત્થં જોતેતિ, ધઙ્કસેનાવ કોસિયં.

૧૫૨. ‘‘ધીરો ચ વિધિવિધાનઞ્ઞૂ, પરેસં વિવરાનુગૂ;

સબ્બામિત્તે વસીકત્વા, કોસિયોવ સુખી સિયા’’તિ.

તત્થ કાલે નિક્ખમના સાધૂતિ, મહારાજ, નિક્ખમના નામ નિક્ખમનં વા પરક્કમનં વા યુત્તપયુત્તકાલે સાધુ. નાકાલે સાધુ નિક્ખમોતિ અકાલે પન અત્તનો વસનટ્ઠાનતો અઞ્ઞત્થ ગન્તું નિક્ખમો નામ નિક્ખમનં વા પરક્કમનં વા ન સાધુ. ‘‘અકાલેન હી’’તિઆદીસુ ચતૂસુ પદેસુ પઠમેન સદ્ધિં તતિયં, દુતિયેન ચતુત્થં યોજેત્વા એવં અત્થો વેદિતબ્બો. અત્તનો વસનટ્ઠાનતો હિ કોચિ પુરિસો અકાલેન નિક્ખમિત્વા વા પરક્કમિત્વા વા ન કિઞ્ચિ અત્થં જોતેતિ, અત્તનો અપ્પમત્તકમ્પિ વુડ્ઢિં ઉપ્પાદેતું ન સક્કોતિ, અથ ખો એકકમ્પિ બહુજ્જનો બહુપિ સો પચ્ચત્થિકજનો એતં અકાલે નિક્ખમન્તં વા પરક્કમન્તં વા એકકં પરિવારેત્વા મહાવિનાસં પાપેતિ. તત્રાયં ઉપમા – ધઙ્કસેનાવ કોસિયં, યથા અયં ધઙ્કસેના ઇમં અકાલે નિક્ખમન્તઞ્ચ પરક્કમન્તઞ્ચ કોસિયં તુણ્ડેહિ વિતુદન્તિ મહાવિનાસં પાપેન્તિ, તથા તસ્મા તિરચ્છાનગતે આદિં કત્વા કેનચિ અકાલે અત્તનો વસનટ્ઠાનતો ન નિક્ખમિતબ્બં ન પરક્કમિતબ્બન્તિ.

દુતિયગાથાય ધીરોતિ પણ્ડિતો. વિધીતિ પોરાણકપણ્ડિતેહિ ઠપિતપવેણી. વિધાનન્તિ કોટ્ઠાસો વા સંવિદહનં વા. વિવરાનુગૂતિ વિવરં અનુગચ્છન્તો જાનન્તો. સબ્બામિત્તેતિ સબ્બે અમિત્તે. વસીકત્વાતિ અત્તનો વસે કત્વા. કોસિયોવાતિ ઇમમ્હા બાલકોસિયા અઞ્ઞો પણ્ડિતકોસિયો વિય. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો ચ ખો પણ્ડિતો ‘‘ઇમસ્મિં કાલે નિક્ખમિતબ્બં પરક્કમિતબ્બં, ઇમસ્મિં ન નિક્ખમિતબ્બં ન પરક્કમિતબ્બ’’ન્તિ પોરાણકપણ્ડિતેહિ ઠપિતસ્સ પવેણિસઙ્ખાતસ્સ વિધિનો કોટ્ઠાસસઙ્ખાતં વિધાનં વા તસ્સ વા વિધિનો વિધાનં સંવિદહનં અનુટ્ઠાનં જાનાતિ, સો વિધિવિધાનઞ્ઞૂ પરેસં અત્તનો પચ્ચામિત્તાનં વિવરં ઞત્વા યથા નામ પણ્ડિતો કોસિયો રત્તિસઙ્ખાતે અત્તનો કાલે નિક્ખમિત્વા ચ પરક્કમિત્વા ચ તત્થ તત્થ સયિતાનઞ્ઞેવ કાકાનં સીસાનિ છિન્દમાનો તે સબ્બે અમિત્તે વસીકત્વા સુખી સિયા, એવં ધીરોપિ કાલે નિક્ખમિત્વા પરક્કમિત્વા અત્તનો પચ્ચામિત્તે વસીકત્વા સુખી નિદ્દુક્ખો ભવેય્યાતિ. રાજા બોધિસત્તસ્સ વચનં સુત્વા નિવત્તિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, પણ્ડિતામચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કોસિયજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૨૨૭] ૭. ગૂથપાણજાતકવણ્ણના

સૂરો સૂરેન સઙ્ગમ્માતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિં કિર કાલે જેતવનતો તિગાવુતડ્ઢયોજનમત્તે એકો નિગમગામો, તત્થ બહૂનિ સલાકભત્તપક્ખિયભત્તાનિ અત્થિ. તત્રેકો પઞ્હપુચ્છકો કોણ્ડો વસતિ. સો સલાકભત્તપક્ખિયભત્તાનં અત્થાય આગતે દહરે ચ સામણેરે ચ ‘‘કે ખાદન્તિ, કે પિવન્તિ, કે ભુઞ્જન્તી’’તિ પઞ્હં પુચ્છિત્વા કથેતું અસક્કોન્તે લજ્જાપેસિ. તે તસ્સ ભયેન સલાકભત્તપક્ખિયભત્તત્થાય તં ગામં ન ગચ્છન્તિ. અથેકદિવસં એકો ભિક્ખુ સલાકગ્ગં ગન્ત્વા ‘‘ભન્તે, અસુકગામે સલાકભત્તં વા પક્ખિયભત્તં વા અત્થી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અત્થાવુસો, તત્થ પનેકો કોણ્ડો પઞ્હં પુચ્છતિ, તં કથેતું અસક્કોન્તે અક્કોસતિ પરિભાસતિ, તસ્સ ભયેન કોચિ ગન્તું ન સક્કોતી’’તિ વુત્તે ‘‘ભન્તે, તત્થ ભત્તાનિ મય્હં પાપેથ, અહં તં દમેત્વા નિબ્બિસેવનં કત્વા તતો પટ્ઠાય તુમ્હે દિસ્વા પલાયનકં કરિસ્સામી’’તિ આહ. ભિક્ખૂ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તસ્સ તત્થ ભત્તાનિ પાપેસું.

સો તત્થ ગન્ત્વા ગામદ્વારે ચીવરં પારુપિ. તં દિસ્વા કોણ્ડો ચણ્ડમેણ્ડકો વિય વેગેન ઉપગન્ત્વા ‘‘પઞ્હં મે, સમણ, કથેહી’’તિ આહ. ‘‘ઉપાસક, ગામે ચરિત્વા યાગું આદાય આસનસાલં તાવ મે આગન્તું દેહી’’તિ. સો યાગું આદાય આસનસાલં આગતેપિ તસ્મિં તથેવ આહ. સોપિ નં ભિક્ખુ ‘‘યાગું તાવ મે પાતું દેહિ, આસનસાલં તાવ સમ્મજ્જિતું દેહિ, સલાકભત્તં તાવ મે આહરિતું દેહી’’તિ વત્વા સલાકભત્તં આહરિત્વા તમેવ પત્તં ગાહાપેત્વા ‘‘એહિ, પઞ્હં તે કથેસ્સામી’’તિ બહિગામં નેત્વા ચીવરં સંહરિત્વા અંસે ઠપેત્વા તસ્સ હત્થતો પત્તં ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. તત્રાપિ નં સો ‘‘સમણ, પઞ્હં મે કથેહી’’તિ આહ. અથ નં ‘‘કથેમિ તે પઞ્હ’’ન્તિ એકપ્પહારેનેવ પાતેત્વા અટ્ઠીનિ સંચુણ્ણેન્તો વિય પોથેત્વા ગૂથં મુખે પક્ખિપિત્વા ‘‘ઇતો દાનિ પટ્ઠાય ઇમં ગામં આગતં કઞ્ચિ ભિક્ખું પઞ્હં પુચ્છિતકાલે જાનિસ્સામી’’તિ સન્તજ્જેત્વા પક્કામિ. સો તતો પટ્ઠાય ભિક્ખૂ દિસ્વાવ પલાયતિ. અપરભાગે તસ્સ ભિક્ખુનો સા કિરિયા ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટા જાતા. અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, અસુકભિક્ખુ કિર કોણ્ડસ્સ મુખે ગૂથં પક્ખિપિત્વા ગતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, સો ભિક્ખુ ઇદાનેવ તં મીળ્હેન આસાદેતિ, પુબ્બેપિ આસાદેસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે અઙ્ગમગધવાસિનો અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ રટ્ઠં ગચ્છન્તા એકદિવસં દ્વિન્નં રટ્ઠાનં સીમન્તરે એકં સરં નિસ્સાય વસિત્વા સુરં પિવિત્વા મચ્છમંસં ખાદિત્વા પાતોવ યાનાનિ યોજેત્વા પક્કમિંસુ. તેસં ગતકાલે એકો ગૂથખાદકો પાણકો ગૂથગન્ધેન આગન્ત્વા તેસં પીતટ્ઠાને છડ્ડિતં સુરં દિસ્વા પિપાસાય પિવિત્વા મત્તો હુત્વા ગૂથપુઞ્જં અભિરુહિ, અલ્લગૂથં તસ્મિં આરુળ્હે થોકં ઓનમિ. સો ‘‘પથવી મં ધારેતું ન સક્કોતી’’તિ વિરવિ. તસ્મિઞ્ઞેવ ખણે એકો મત્તવરવારણો તં પદેસં પત્વા ગૂથગન્ધં ઘાયિત્વા જિગુચ્છન્તો પટિક્કમિ. સો તં દિસ્વા ‘‘એસ મમ ભયેન પલાયતી’’તિ સઞ્ઞી હુત્વા ‘‘ઇમિના મે સદ્ધિં સઙ્ગામં કાતું વટ્ટતી’’તિ તં અવ્હયન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૫૩. ‘‘સૂરો સૂરેન સઙ્ગમ્મ, વિક્કન્તેન પહારિના;

એહિ નાગ નિવત્તસ્સુ, કિં નુ ભીતો પલાયસિ;

પસ્સન્તુ અઙ્ગમગધા, મમ તુય્હઞ્ચ વિક્કમ’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – ત્વં સૂરો મયા સૂરેન સદ્ધિં સમાગન્ત્વા વીરિયવિક્કમેન વિક્કન્તેન પહારદાનસમત્થતાય પહારિના કિંકારણા અસઙ્ગામેત્વાવ ગચ્છસિ, નનુ નામ એકસમ્પહારોપિ દાતબ્બો સિયા, તસ્મા એહિ નાગ નિવત્તસ્સુ, એત્તકેનેવ મરણભયતજ્જિતો હુત્વા કિં નુ ભીતો પલાયસિ, ઇમે ઇમં સીમં અન્તરં કત્વા વસન્તા પસ્સન્તુ, અઙ્ગમગધા મમ તુય્હઞ્ચ વિક્કમં ઉભિન્નમ્પિ અમ્હાકં પરક્કમં પસ્સન્તૂતિ.

સો હત્થી કણ્ણં દત્વા તસ્સ વચનં સુત્વા નિવત્તિત્વા તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તં અપસાદેન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૫૪. ‘‘ન તં પાદા વધિસ્સામિ, ન દન્તેહિ ન સોણ્ડિયા;

મીળ્હેન તં વધિસ્સામિ, પૂતિ હઞ્ઞતુ પૂતિના’’તિ.

તસ્સત્થો – ન તં પાદાદીહિ વધિસ્સામિ, તુય્હં પન અનુચ્છવિકેન મીળ્હેન તં વધિસ્સામીતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા ‘‘પૂતિગૂથપાણકો પૂતિનાવ હઞ્ઞતૂ’’તિ તસ્સ મત્થકે મહન્તં લણ્ડં પાતેત્વા ઉદકં વિસ્સજ્જેત્વા તત્થેવ તં જીવિતક્ખયં પાપેત્વા કોઞ્ચનાદં નદન્તો અરઞ્ઞમેવ પાવિસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ગૂથપાણકો કોણ્ડો અહોસિ, વારણો સો ભિક્ખુ, તં કારણં પચ્ચક્ખતો દિસ્વા તસ્મિં વનસણ્ડે નિવુત્થદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ગૂથપાણજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૨૨૮] ૮. કામનીતજાતકવણ્ણના

તયો ગિરિન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કામનીતબ્રાહ્મણં નામ આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ અતીતઞ્ચ દ્વાદસકનિપાતે કામજાતકે (જા. ૧.૧૨.૩૭ આદયો) આવિભવિસ્સતિ. તેસુ પન દ્વીસુ રાજપુત્તેસુ જેટ્ઠકો આગન્ત્વા બારાણસિયં રાજા અહોસિ, કનિટ્ઠો ઉપરાજા. તેસુ રાજા વત્થુકામકિલેસકામેસુ અતિત્તો ધનલોલો અહોસિ. તદા બોધિસત્તો સક્કો દેવરાજા હુત્વા જમ્બુદીપં ઓલોકેન્તો તસ્સ રઞ્ઞો દ્વીસુપિ કામેસુ અતિત્તભાવં ઞત્વા ‘‘ઇમં રાજાનં નિગ્ગણ્હિત્વા લજ્જાપેસ્સામી’’તિ બ્રાહ્મણમાણવવણ્ણેન આગન્ત્વા રાજાનં પસ્સિ, રઞ્ઞા ચ ‘‘કેનત્થેન આગતોસિ માણવા’’તિ વુત્તે ‘‘અહં, મહારાજ, તીણિ નગરાનિ પસ્સામિ ખેમાનિ સુભિક્ખાનિ પહૂતહત્થિઅસ્સરથપત્તીનિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણાલઙ્કારભરિતાનિ, સક્કા ચ પન તાનિ અપ્પકેનેવ બલેન ગણ્હિતું, અહં તે તાનિ ગહેત્વા દાતું આગતો’’તિ આહ. ‘‘કદા ગચ્છામ, માણવા’’તિ વુત્તે ‘‘સ્વે મહારાજા’’તિ. ‘‘તેન હિ ગચ્છ, પાતોવ આગચ્છેય્યાસી’’તિ. ‘‘સાધુ, મહારાજ, વેગેન બલં સજ્જેહી’’તિ વત્વા સક્કો સકટ્ઠાનમેવ ગતો.

રાજા પુનદિવસે ભેરિં ચરાપેત્વા બલસજ્જં કારેત્વા અમચ્ચે પક્કોસાપેત્વા હિય્યો એકો બ્રાહ્મણમાણવો ‘‘ઉત્તરપઞ્ચાલે ઇન્દપત્તે કેકકેતિ ઇમેસુ તીસુ નગરેસુ રજ્જં ગહેત્વા દસ્સામી’’તિ આહ, તં માણવં આદાય તીસુ નગરેસુ રજ્જં ગણ્હિસ્સામ, વેગેન નં પક્કોસથાતિ. ‘‘કત્થસ્સ, દેવ, નિવાસો દાપિતો’’તિ? ‘‘ન મે તસ્સ નિવાસગેહં દાપિત’’ન્તિ. ‘‘નિવાસપરિબ્બયો પન દિન્નો’’તિ? ‘‘સોપિ ન દિન્નો’’તિ. અથ ‘‘કહં નં પસ્સિસ્સામા’’તિ? ‘‘નગરવીથીસુ ઓલોકેથા’’તિ. તે ઓલોકેન્તા અદિસ્વા ‘‘ન પસ્સામ, મહારાજા’’તિ આહંસુ. રઞ્ઞો માણવં અપસ્સન્તસ્સ ‘‘એવં મહન્તા નામ ઇસ્સરિયા પરિહીનોમ્હી’’તિ મહાસોકો ઉદપાદિ, હદયવત્થુ ઉણ્હં અહોસિ, વત્થુલોહિતં કુપ્પિ, લોહિતપક્ખન્દિકા ઉદપાદિ, વેજ્જા તિકિચ્છિતું નાસક્ખિંસુ.

તતો તીહચતૂહચ્ચયેન સક્કો આવજ્જમાનો તસ્સ તં આબાધં ઞત્વા ‘‘તિકિચ્છિસ્સામિ ન’’ન્તિ બ્રાહ્મણવણ્ણેન આગન્ત્વા દ્વારે ઠત્વા ‘‘વેજ્જબ્રાહ્મણો તુમ્હાકં તિકિચ્છનત્થાય આગતો’’તિ આરોચાપેસિ. રાજા તં સુત્વા ‘‘મહન્તમહન્તા રાજવેજ્જા મં તિકિચ્છિતું નાસક્ખિંસુ, પરિબ્બયમસ્સ દાપેત્વા ઉય્યોજેથા’’તિ આહ. સક્કો તં સુત્વા ‘‘મય્હં નેવ નિવાસપરિબ્બયેન અત્થો, વેજ્જલાભમ્પિ ન ગણ્હિસ્સામિ, તિકિચ્છિસ્સામિ નં, પુન રાજા મં પસ્સતૂ’’તિ આહ. રાજા તં સુત્વા ‘‘તેન હિ આગચ્છતૂ’’તિ આહ. સક્કો પવિસિત્વા જયાપેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ, રાજા ‘‘ત્વં મં તિકિચ્છસી’’તિ આહ. ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ તિકિચ્છસ્સૂ’’તિ. ‘‘સાધુ, મહારાજ, બ્યાધિનો મે લક્ખણં કથેથ, કેન કારણેન ઉપ્પન્નો, કિં ખાદિતં વા પીતં વા નિસ્સાય, ઉદાહુ દિટ્ઠં વા સુતં વા’’તિ? ‘‘તાત, મય્હં બ્યાધિ સુતં નિસ્સાય ઉપ્પન્નો’’તિ. ‘‘કિં તે સુત’’ન્તિ. ‘‘તાત એકો માણવો આગન્ત્વા મય્હં ‘તીસુ નગરેસુ રજ્જં ગણ્હિત્વા દસ્સામી’તિ આહ, અહં તસ્સ નિવાસટ્ઠાનં વા નિવાસપરિબ્બયં વા ન દાપેસિં, સો મય્હં કુજ્ઝિત્વા અઞ્ઞસ્સ રઞ્ઞો સન્તિકં ગતો ભવિસ્સતિ. અથ મે ‘એવં મહન્તા નામ ઇસ્સરિયા પરિહીનોમ્હી’તિ ચિન્તેન્તસ્સ અયં બ્યાધિ ઉપ્પન્નો. સચે સક્કોસિ ત્વં મે કામચિત્તં નિસ્સાય ઉપ્પન્નં બ્યાધિં તિકિચ્છિતું, તિકિચ્છાહી’’તિ એતમત્થં પકાસેન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૫૫. ‘‘તયો ગિરિં અન્તરં કામયામિ, પઞ્ચાલા કુરુયો કેકકે ચ;

તતુત્તરિં બ્રાહ્મણ કામયામિ, તિકિચ્છ મં બ્રાહ્મણ કામનીત’’ન્તિ.

તત્થ તયો ગિરિન્તિ તયો ગિરી, અયમેવ વા પાઠો. યથા ‘‘સુદસ્સનસ્સ ગિરિનો, દ્વારઞ્હેતં પકાસતી’’તિ એત્થ સુદસ્સનં દેવનગરં યુજ્ઝિત્વા દુગ્ગણ્હતાય દુચ્ચલનતાય ‘‘સુદસ્સનગિરી’’તિ વુત્તં, એવમિધાપિ તીણિ નગરાનિ ‘‘તયો ગિરિ’’ન્તિ અધિપ્પેતાનિ. તસ્મા અયમેત્થ અત્થો – તીણિ ચ નગરાનિ તેસઞ્ચ અન્તરં તિવિધમ્પિ રટ્ઠં કામયામિ. ‘‘પઞ્ચાલા કુરુયો કેકકે ચા’’તિ ઇમાનિ તેસં રટ્ઠાનં નામાનિ. તેસુ પઞ્ચાલાતિ ઉત્તરપઞ્ચાલા, તત્થ કપિલં નામ નગરં. કુરુયોતિ કુરુરટ્ઠં, તત્થ ઇન્દપત્તં નામ નગરં. કેકકે ચાતિ પચ્ચત્તે ઉપયોગવચનં, તેન કેકકરટ્ઠં દસ્સેતિ. તત્થ કેકકરાજધાનીયેવ નગરં. તતુત્તરિન્તિ તં અહં ઇતો પટિલદ્ધા બારાણસિરજ્જા તતુત્તરિં તિવિધં રજ્જં કામયામિ. તિકિચ્છ મં, બ્રાહ્મણ, કામનીતન્તિ ઇમેહિ વત્થુકામેહિ ચ કિલેસકામેહિ ચ નીતં હતં પહતં સચે સક્કોસિ, તિકિચ્છ મં બ્રાહ્મણાતિ.

અથ નં સક્કો ‘‘મહારાજ, ત્વં મૂલોસધાદીહિ અતેકિચ્છો. ઞાણોસધેનેવ તિકિચ્છિતબ્બો’’તિ વત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૫૬. ‘‘કણ્હાહિદટ્ઠસ્સ કરોન્તિ હેકે, અમનુસ્સપવિટ્ઠસ્સ કરોન્તિ પણ્ડિતા;

ન કામનીતસ્સ કરોતિ કોચિ, ઓક્કન્તસુક્કસ્સ હિ કા તિકિચ્છા’’તિ.

તત્થ કણ્હાહિદટ્ઠસ્સ કરોન્તિ હેકેતિ એકચ્ચે હિ તિકિચ્છકા ઘોરવિસેન કાળસપ્પેન દટ્ઠસ્સ મન્તેહિ ચેવ ઓસધેહિ ચ તિકિચ્છં કરોન્તિ. અમનુસ્સપવિટ્ઠસ્સ કરોન્તિ પણ્ડિતાતિ અપરે પણ્ડિતા ભૂતવેજ્જા ભૂતયક્ખાદીહિ અમનુસ્સેહિ પવિટ્ઠસ્સ અભિભૂતસ્સ ગહિતસ્સ બલિકમ્મપરિત્તકરણઓસધપરિભાવિતાદીહિ તિકિચ્છં કરોન્તિ. ન કામનીતસ્સ કરોતિ કોચીતિ કામેહિ પન નીતસ્સ કામવસિકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઞ્ઞત્ર પણ્ડિતેહિ અઞ્ઞો કોચિ તિકિચ્છં ન કરોતિ, કરોન્તોપિ કાતું સમત્થો નામ નત્થિ. કિંકારણા? ઓક્કન્તસુક્કસ્સ હિ કા તિકિચ્છાતિ, ઓક્કન્તસુક્કસ્સ અવક્કન્તસ્સ કુસલધમ્મમરિયાદં અતિક્કન્તસ્સ અકુસલધમ્મે પતિટ્ઠિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ મન્તોસધાદીહિ કા નામ તિકિચ્છા, ન સક્કા ઓસધેહિ તિકિચ્છિતુન્તિ.

ઇતિસ્સ મહાસત્તો ઇમં કારણં દસ્સેત્વા ઉત્તરિ એવમાહ – ‘‘મહારાજ, સચે ત્વં તાનિ તીણિ રજ્જાનિ લચ્છસિ, અપિ નુ ખો ઇમેસુ ચતૂસુ નગરેસુ રજ્જં કરોન્તો એકપ્પહારેનેવ ચત્તારિ સાટકયુગાનિ પરિદહેય્યાસિ, ચતૂસુ વા સુવણ્ણપાતીસુ ભુઞ્જેય્યાસિ, ચતૂસુ વા સયનેસુ સયેય્યાસિ, મહારાજ, તણ્હાવસિકેન નામ ભવિતું ન વટ્ટતિ, તણ્હા હિ નામેસા વિપત્તિમૂલા. સા વડ્ઢમાના યો તં વડ્ઢેતિ, તં પુગ્ગલં અટ્ઠસુ મહાનિરયેસુ સોળસસુ ઉસ્સદનિરયેસુ નાનપ્પકારભેદેસુ ચ અવસેસેસુ અપાયેસુ ખિપતી’’તિ. એવં રાજાનં નિરયાદિભયેન તજ્જેત્વા મહાસત્તો ધમ્મં દેસેસિ. રાજાપિસ્સ ધમ્મં સુત્વા વિગતસોકો હુત્વા તાવદેવ નિબ્યાધિતં પાપુણિ. સક્કોપિસ્સ ઓવાદં દત્વા સીલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા દેવલોકમેવ ગતો. સોપિ તતો પટ્ઠાય દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા કામનીતબ્રાહ્મણો અહોસિ, સક્કો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કામનીતજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૨૨૯] ૯. પલાયિતજાતકવણ્ણના

ગજગ્ગમેઘેહીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પલાયિતપરિબ્બાજકં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર વાદત્થાય સકલજમ્બુદીપં વિચરિત્વા કઞ્ચિ પટિવાદિં અલભિત્વા અનુપુબ્બેન સાવત્થિં ગન્ત્વા ‘‘અત્થિ નુ ખો કોચિ મયા સદ્ધિં વાદં કાતું સમત્થો’’તિ મનુસ્સે પુચ્છિ. મનુસ્સા ‘‘તાદિસાનં સહસ્સેનપિ સદ્ધિં વાદં કાતું સમત્થો સબ્બઞ્ઞૂ દ્વિપદાનં અગ્ગો મહાગોતમો ધમ્મિસ્સરો પરપ્પવાદમદ્દનો, સકલેપિ જમ્બુદીપે ઉપ્પન્નો પરપ્પવાદો તં ભગવન્તં અતિક્કમિતું સમત્થો નામ નત્થિ. વેલન્તં પત્વા સમુદ્દઊમિયો વિય હિ સબ્બવાદા તસ્સ પાદમૂલં પત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણા હોન્તી’’તિ બુદ્ધગુણે કથેસું. પરિબ્બાજકો ‘‘કહં પન સો એતરહી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘જેતવને’’તિ સુત્વા ‘‘ઇદાનિસ્સ વાદં આરોપેસ્સામી’’તિ મહાજનપરિવુતો જેતવનં ગચ્છન્તો જેતેન રાજકુમારેન નવકોટિધનં વિસ્સજ્જેત્વા કારિતં જેતવનદ્વારકોટ્ઠકં દિસ્વા ‘‘અયં સમણસ્સ ગોતમસ્સ વસનપાસાદો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘દ્વારકોટ્ઠકો અય’’ન્તિ સુત્વા ‘‘દ્વારકોટ્ઠકો તાવ એવરૂપો, વસનગેહં કીદિસં ભવિસ્સતી’’તિ વત્વા ‘‘ગન્ધકુટિ નામ અપ્પમેય્યા’’તિ વુત્તે ‘‘એવરૂપેન સમણેન સદ્ધિં કો વાદં કરિસ્સતી’’તિ તતોવ પલાયિ. મનુસ્સા ઉન્નાદિનો હુત્વા જેતવનં પવિસિત્વા સત્થારા ‘‘કિં અકાલે આગતત્થા’’તિ વુત્તા તં પવત્તિં કથયિંસુ. સત્થા ‘‘ન ખો ઉપાસકા ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ મમ વસનટ્ઠાનસ્સ દ્વારકોટ્ઠકં દિસ્વા પલાયતેવા’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે ગન્ધારરટ્ઠે તક્કસિલાયં બોધિસત્તો રજ્જં કારેસિ, બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તો. સો ‘‘તક્કસિલં ગણ્હિસ્સામી’’તિ મહન્તેન બલકાયેન ગન્ત્વા નગરતો અવિદૂરે ઠત્વા ‘‘ઇમિના નિયામેન હત્થી પેસેથ, ઇમિના અસ્સે, ઇમિના રથે, ઇમિના પત્તી, એવં ધાવિત્વા આવુધેહિ પહરથ, એવં ઘનવસ્સવલાહકા વિય સરવસ્સં વસ્સથા’’તિ તેનં વિચારેન્તો ઇમં ગાથાદ્વયમાહ –

૧૫૭. ‘‘ગજગ્ગમેઘેહિ હયગ્ગમાલિભિ, રથૂમિજાતેહિ સરાભિવસ્સેભિ;

થરુગ્ગહાવટ્ટદળ્હપ્પહારિભિ, પરિવારિતા તક્કસિલા સમન્તતો.

૧૫૮. ‘‘અભિધાવથ ચૂપધાવથ ચ, વિવિધા વિનાદિતા વદન્તિભિ;

વત્તતજ્જ તુમુલો ઘોસો યથા, વિજ્જુલતા જલધરસ્સ ગજ્જતો’’તિ.

તત્થ ગજગ્ગમેઘેહીતિ અગ્ગગજમેઘેહિ, કોઞ્ચનાદં ગજ્જન્તેહિ મત્તવરવારણવલાહકેહીતિ અત્થો. હયગ્ગમાલિભીતિ અગ્ગહયમાલીહિ, વરસિન્ધવવલાહકકુલેહિ અસ્સાનીકેહીતિ અત્થો. રથૂમિજાતેહીતિ સઞ્જાતઊમિવેગેહિ સાગરસલિલેહિ વિય સઞ્જાતરથૂમીહિ, રથાનીકેહીતિ અત્થો. સરાભિવસ્સેભીતિ તેહિયેવ રથાનીકેહિ ઘનવસ્સમેઘો વિય સરવસ્સં વસ્સન્તેહિ. થરુગ્ગહાવટ્ટદળ્હપ્પહારિભીતિ થરુગ્ગહેહિ આવટ્ટદળ્હપ્પહારીહિ, ઇતો ચિતો ચ આવત્તિત્વા પરિવત્તિત્વા દળ્હં પહરન્તેહિ ગહિતખગ્ગરતનથરુદણ્ડેહિ પત્તિયોધેહિ ચાતિ અત્થો. પરિવારિતા તક્કસિલા સમન્તતોતિ યથા અયં તક્કસિલા પરિવારિતા હોતિ, સીઘં તથા કરોથાતિ અત્થો.

અભિધાવથ ચૂપધાવથ ચાતિ વેગેન ધાવથ ચેવ ઉપધાવથ ચ. વિવિધા વિનાદિતા વદન્તિભીતિ વરવારણેહિ સદ્ધિં વિવિધા વિનદિતા ભવથ, સેલિતગજ્જિતવાદિતેહિ નાનાવિરવા હોથાતિ અત્થો. વત્તતજ્જ તુમુલો ઘોસોતિ વત્તતુ અજ્જ તુમુલો મહન્તો અસનિસદ્દસદિસો ઘોસો. યથા વિજ્જુલતા જલધરસ્સ ગજ્જતોતિ યથા ગજ્જન્તસ્સ જલધરસ્સ મુખતો નિગ્ગતા વિજ્જુલતા ચરન્તિ, એવં વિચરન્તા નગરં પરિવારેત્વા રજ્જં ગણ્હથાતિ વદતિ.

ઇતિ સો રાજા ગજ્જિત્વા સેનં વિચારેત્વા નગરદ્વારસમીપં ગન્ત્વા દ્વારકોટ્ઠકં દિસ્વા ‘‘ઇદં રઞ્ઞો વસનગેહ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અયં નગરદ્વારકોટ્ઠકો’’તિ વુત્તે ‘‘નગરદ્વારકોટ્ઠકો તાવ એવરૂપો, રઞ્ઞો નિવેસનં કીદિસં ભવિસ્સતી’’તિ વત્વા ‘‘વેજયન્તપાસાદસદિસ’’ન્તિ સુત્વા ‘‘એવં યસસમ્પન્નેન રઞ્ઞા સદ્ધિં યુજ્ઝિતું ન સક્ખિસ્સામા’’તિ દ્વારકોટ્ઠકં દિસ્વાવ નિવત્તિત્વા પલાયિત્વા બારાણસિમેવ અગમાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બારાણસિરાજા પલાયિતપરિબ્બાજકો અહોસિ, તક્કસિલરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

પલાયિતજાતકવણ્ણના નવમા.

[૨૩૦] ૧૦. દુતિયપલાયિતજાતકવણ્ણના

ધજમપરિમિતન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં પલાયિતપરિબ્બાજકમેવ આરબ્ભ કથેસિ. ઇમસ્મિં પન વત્થુસ્મિં સો પરિબ્બાજકો જેતવનં પાવિસિ. તસ્મિં ખણે સત્થા મહાજનપરિવુતો અલઙ્કતધમ્માસને નિસિન્નો મનોસિલાતલે સીહનાદં નદન્તો સીહપોતકો વિય ધમ્મં દેસેતિ. પરિબ્બાજકો દસબલસ્સ બ્રહ્મસરીરપટિભાગં રૂપં પુણ્ણચન્દસસ્સિરિકં મુખં સુવણ્ણપટ્ટસદિસં નલાટઞ્ચ દિસ્વા ‘‘કો એવરૂપં પુરિસુત્તમં જિનિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ નિવત્તિત્વા પરિસન્તરં પવિસિત્વા પલાયિ. મહાજનો તં અનુબન્ધિત્વા નિવત્તિત્વા સત્થુસ્સ તં પવત્તિં આરોચેસિ. સત્થા ‘‘ન સો પરિબ્બાજકો ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ મમ સુવણ્ણવણ્ણં મુખં દિસ્વા પલાતોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બોધિસત્તો બારાણસિયં રજ્જં કારેસિ, તક્કસિલાયં એકો ગન્ધારરાજા. સો ‘‘બારાણસિં ગહેસ્સામી’’તિ ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય આગન્ત્વા નગરં પરિવારેત્વા નગરદ્વારે ઠિતો અત્તનો બલવાહનં ઓલોકેત્વા ‘‘કો એત્તકં બલવાહનં જિનિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ અત્તનો સેનં સંવણ્ણેત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૫૯. ‘‘ધજમપરિમિતં અનન્તપારં, દુપ્પસહં ધઙ્કેહિ સાગરંવ;

ગિરિમિવ અનિલેન દુપ્પસય્હો, દુપ્પસહો અહમજ્જ તાદિસેના’’તિ.

તત્થ ધજમપરિમિતન્તિ ઇદં તાવ મે રથેસુ મોરછદે ઠપેત્વા ઉસ્સાપિતધજમેવ અપરિમિતં બહું અનેકસતસઙ્ખ્યં. અનન્તપારન્તિ બલવાહનમ્પિ મે ‘‘એત્તકા હત્થી એત્તકા અસ્સા એત્તકા રથા એત્તકા પત્તી’’તિ ગણનપરિચ્છેદરહિતં અનન્તપારં. દુપ્પસહન્તિ ન સક્કા પટિસત્તૂહિ સહિતું અભિભવિતું. યથા કિં? ધઙ્કેહિ સાગરંવ, યથા સાગરો બહૂહિ કાકેહિ વેગવિક્ખમ્ભનવસેન વા અતિક્કમનવસેન વા દુપ્પસહો, એવં દુપ્પસહં. ગિરિમિવ અનિલેન દુપ્પસય્હોતિ અપિચ મે અયં બલકાયો યથા પબ્બતો વાતેન અકમ્પનીયતો દુપ્પસહો, તથા અઞ્ઞેન બલકાયેન દુપ્પસહો. દુપ્પસહો અહમજ્જ તાદિસેનાતિ સ્વાહં ઇમિના બલેન સમન્નાગતો અજ્જ તાદિસેન દુપ્પસહોતિ અટ્ટાલકે ઠિતં બોધિસત્તં સન્ધાય વદતિ.

અથસ્સ સો પુણ્ણચન્દસસ્સિરિકં અત્તનો મુખં દસ્સેત્વા ‘‘બાલ, મા વિપ્પલપસિ, ઇદાનિ તે બલવાહનં મત્તવારણો વિય નળવનં વિદ્ધંસેસ્સામી’’તિ સન્તજ્જેત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૬૦. ‘‘મા બાલિયં વિલપિ ન હિસ્સ તાદિસં, વિડય્હસે ન હિ લભસે નિસેધકં;

આસજ્જસિ ગજમિવ એકચારિનં, યો તં પદા નળમિવ પોથયિસ્સતી’’તિ.

તત્થ મા બાલિયં વિલપીતિ મા અત્તનો બાલભાવં વિપ્પલપસિ. ન હિસ્સ તાદિસન્તિ ન હિ અસ્સ તાદિસો, અયમેવ વા પાઠો. તાદિસો ‘‘અનન્તપારં મે બલવાહન’’ન્તિ એવરૂપં તક્કેન્તો રજ્જઞ્ચ ગહેતું સમત્થો નામ ન હિ અસ્સ, ન હોતીતિ અત્થો. વિડય્હસેતિ ત્વં બાલ, કેવલં રાગદોસમોહમાનપરિળાહેન વિડય્હસિયેવ. ન હિ લભસે નિસેધકન્તિ માદિસં પન પસય્હ અભિભવિત્વા નિસેધકં ન તાવ લભસિ, અજ્જ તં આગતમગ્ગેનેવ પલાપેસ્સામિ. આસજ્જસીતિ ઉપગચ્છસિ. ગજમિવ એકચારિનન્તિ એકચારિનં મત્તવરવારણં વિય. યો તં પદા નળમિવ પોથયિસ્સતીતિ યો તં યથા નામ મત્તવરવારણો પાદા નળં પોથેતિ સંચુણ્ણેતિ, એવં પોથયિસ્સતિ, તં ત્વં આસજ્જસીતિ અત્તાનં સન્ધાયાહ.

એવં તજ્જેન્તસ્સ પનસ્સ કથં સુત્વા ગન્ધારરાજા ઉલ્લોકેન્તો કઞ્ચનપટ્ટસદિસં મહાનલાટં દિસ્વા અત્તનો ગહણભીતો નિવત્તિત્વા પલાયન્તો સકનગરમેવ અગમાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ગન્ધારરાજા પલાયિતપરિબ્બાજકો અહોસિ, બારાણસિરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

દુતિયપલાયિતજાતકવણ્ણના દસમા.

કાસાવવગ્ગો અટ્ઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

કાસાવં ચૂળનન્દિયં, પુટભત્તઞ્ચ કુમ્ભિલં;

ખન્તિવણ્ણં કોસિયઞ્ચ, ગૂથપાણં કામનીતં;

પલાયિતદ્વયમ્પિ ચ.