૭. બીરણથમ્ભવગ્ગો

[૨૧૧] ૧. સોમદત્તજાતકવણ્ણના

અકાસિ યોગ્ગન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો લાળુદાયિત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. સો હિ દ્વિન્નં તિણ્ણં જનાનં અન્તરે એકવચનમ્પિ સમ્પાદેત્વા કથેસું ન સક્કોતિ, સારજ્જબહુલો ‘‘અઞ્ઞં કથેસ્સામી’’તિ અઞ્ઞમેવ કથેસિ. તસ્સ તં પવત્તિં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથેન્તા નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, લાળુદાયી ઇદાનેવ સારજ્જબહુલો, પુબ્બેપિ સારજ્જબહુલોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે અઞ્ઞતરસ્મિં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા પુન ગેહં આગન્ત્વા માતાપિતૂનં દુગ્ગતભાવં ઞત્વા ‘‘પરિહીનકુલતો સેટ્ઠિકુલં પતિટ્ઠપેસ્સામી’’તિ માતાપિતરો આપુચ્છિત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા રાજાનં ઉપટ્ઠાસિ. સો રઞ્ઞા પિયો અહોસિ મનાપો. અથસ્સ પિતુનો ‘‘દ્વીહિયેવ ગોણેહિ કસિં કત્વા જીવિકં કપ્પેન્તસ્સ એકો ગોણો મતો. સો બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘તાત, એકો ગોણો મતો, કસિકમ્મં ન પવત્તતિ, રાજાનં એકં ગોણં યાચાહી’’તિ આહ. ‘‘તાત, નચિરસ્સેવ મે રાજા દિટ્ઠો, ઇદાનેવ ગોણં યાચિતું ન યુત્તં, તુમ્હે યાચથા’’તિ. ‘‘તાત, ત્વં મય્હં સારજ્જબહુલભાવં ન જાનાસિ, અહઞ્હિ દ્વિન્નં તિણ્ણં સમ્મુખે કથં સમ્પાદેતું ન સક્કોમિ. સચે અહં રઞ્ઞો સન્તિકં ગોણં યાચિતું ગમિસ્સામિ, ઇમમ્પિ દત્વા આગમિસ્સામી’’તિ. ‘‘તાત, યં હોતિ, તં હોતુ, ન સક્કા મયા રાજાનં યાચિતું, અપિચ ખો પનાહં તુમ્હે યોગ્ગં કારેસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ સાધુ મં યોગ્ગં કારેહી’’તિ.

બોધિસત્તો પિતરં આદાય બીરણત્થમ્ભકસુસાનં ગન્ત્વા તત્થ તત્થ તિણકલાપે બન્ધિત્વા ‘‘અયં રાજા, અયં ઉપરાજા, અયં સેનાપતી’’તિ નામાનિ કત્વા પટિપાટિયા પિતુ દસ્સેત્વા ‘‘તાત, ત્વં રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘જયતુ, મહારાજા’તિ એવં ઇમં ગાથં વત્વા ગોણં યાચેય્યાસી’’તિ ગાથં ઉગ્ગણ્હાપેસિ –

‘‘દ્વે મે ગોણા મહારાજ, યેહિ ખેત્તં કસામસે;

તેસુ એકો મતો દેવ, દુતિયં દેહિ ખત્તિયા’’તિ.

બ્રાહ્મણો એકેન સંવચ્છરેન ઇમં ગાથં પગુણં કત્વા બોધિસત્તં આહ – ‘‘તાત, સોમદત્ત, ગાથા મે પગુણા જાતા, ઇદાનિ અહં યસ્સ કસ્સચિ સન્તિકે વત્તું સક્કોમિ, મં રઞ્ઞો સન્તિકં નેહી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ તથારૂપં પણ્ણાકારં ગાહાપેત્વા પિતરં રઞ્ઞો સન્તિકં નેસિ. બ્રાહ્મણો ‘‘જયતુ, મહારાજા’’તિ વત્વા પણ્ણાકારં અદાસિ. રાજા ‘‘અયં તે સોમદત્ત બ્રાહ્મણો કિં હોતી’’તિ આહ. ‘‘પિતા મે, મહારાજા’’તિ. ‘‘કેનટ્ઠેનાગતો’’તિ? તસ્મિં ખણે બ્રાહ્મણો ગોણયાચનત્થાય ગાથં વદન્તો –

‘‘દ્વે મે ગોણા મહારાજ, યેહિ ખેત્તં કસામસે;

તેસુ એકો મતો દેવ, દુતિયં ગણ્હ ખત્તિયા’’તિ. – આહ;

રાજા બ્રાહ્મણેન વિરજ્ઝિત્વા કથિતભાવં ઞત્વા સિતં કત્વા ‘‘સોમદત્ત, તુમ્હાકં ગેહે બહૂ મઞ્ઞે ગોણા’’તિ આહ. ‘‘તુમ્હેહિ દિન્ના ભવિસ્સન્તિ, મહારાજા’’તિ. રાજા બોધિસત્તસ્સ તુસ્સિત્વા બ્રાહ્મણસ્સ સોળસ ગોણે અલઙ્કારભણ્ડકે નિવાસનગામઞ્ચસ્સ બ્રહ્મદેય્યં દત્વા મહન્તેન યસેન બ્રાહ્મણં ઉય્યોજેસિ. બ્રાહ્મણો સબ્બસેતસિન્ધવયુત્તં રથં અભિરુય્હ મહન્તેન પરિવારેન ગામં અગમાસિ. બોધિસત્તો પિતરા સદ્ધિં રથે નિસીદિત્વા ગચ્છન્તો ‘‘તાત, અહં તુમ્હે સકલસંવચ્છરં યોગ્ગં કારેસિં, સન્નિટ્ઠાનકાલે પન તુમ્હાકં ગોણં રઞ્ઞો અદત્થા’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૨૧. ‘‘અકાસિ યોગ્ગં ધુવમપ્પમત્તો, સંવચ્છરં બીરણથમ્ભકસ્મિં;

બ્યાકાસિ સઞ્ઞં પરિસં વિગય્હ, ન નિય્યમો તાયતિ અપ્પપઞ્ઞ’’ન્તિ.

તત્થ અકાસિ યોગ્ગં ધુવમપ્પમત્તો, સંવચ્છરં બીરણથમ્ભકસ્મિન્તિ, તાત, ત્વં નિચ્ચં અપ્પમત્તો બીરણત્થમ્ભમયે સુસાને યોગ્ગં અકાસિ. બ્યાકાસિ સઞ્ઞં પરિસં વિગય્હાતિ અથ ચ પન પરિસં વિગાહિત્વા તં સઞ્ઞં વિઅકાસિ વિકારં આપાદેસિ, પરિવત્તેસીતિ અત્થો. ન નિય્યમો તાયતિ અપ્પપઞ્ઞન્તિ અપ્પહઞ્ઞં નામ પુગ્ગલં નિય્યમો યોગ્ગાચિણ્ણં ચરણં ન તાયતિ ન રક્ખતીતિ.

અથસ્સ વચનં સુત્વા બ્રાહ્મણો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૨૨. ‘‘દ્વયં યાચનકો તાત, સોમદત્ત નિગચ્છતિ;

અલાભં ધનલાભં વા, એવંધમ્મા હિ યાચના’’તિ.

તત્થ એવંધમ્મા હિ યાચનાતિ યાચના હિ એવંસભાવાતિ.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, લાળુદાયી ઇદાનેવ સારજ્જબહુલો, પુબ્બેપિ સારજ્જબહુલોયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો, સોમદત્તસ્સ પિતા લાળુદાયી અહોસિ, સોમદત્તો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સોમદત્તજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૨૧૨] ૨. ઉચ્છિટ્ઠભત્તજાતકવણ્ણના

અઞ્ઞો ઉપરિમો વણ્ણોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પુરાણદુતિયિકાપલોભનં આરબ્ભ કથેસિ. સો હિ ભિક્ખુ સત્થારા ‘‘સચ્ચં કિર, ત્વં ભિક્ખુ, ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વત્વા ‘‘કો તં ઉક્કણ્ઠાપેસી’’તિ વુત્તે ‘‘પુરાણદુતિયિકા’’તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘ભિક્ખુ અયં તે ઇત્થી અનત્થકારિકા, પુબ્બેપિ અત્તનો જારસ્સ ઉચ્છિટ્ઠકં ભોજેસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો એકસ્મિં ઠાને ભિક્ખં ચરિત્વા જીવિકકપ્પકે કપણે નટકકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો દુગ્ગતો દુરૂપકો હુત્વા ભિક્ખં ચરિત્વા જીવિકં કપ્પેસિ. તદા કાસિરટ્ઠે એકસ્મિં ગામકે એકસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ બ્રાહ્મણી દુસ્સીલા પાપધમ્મા અતિચારં ચરતિ. અથેકદિવસં બ્રાહ્મણે કેનચિદેવ કરણીયેન બહિ ગતે તસ્સા જારો તં ખણં ઓલોકેત્વા તં ગેહં પાવિસિ. સા તેન સદ્ધિં અતિચરિત્વા ‘‘મુહુત્તં અચ્છ, ભુઞ્જિત્વાવ ગમિસ્સસી’’તિ ભત્તં સમ્પાદેત્વા સૂપબ્યઞ્જનસમ્પન્નં ઉણ્હભત્તં વડ્ઢેત્વા ‘‘ત્વં ભુઞ્જા’’તિ તસ્સ દત્વા સયં બ્રાહ્મણસ્સ આગમનં ઓલોકયમાના દ્વારે અટ્ઠાસિ. બોધિસત્તો બ્રાહ્મણિયા જારસ્સ ભુઞ્જનટ્ઠાને પિણ્ડં પચ્ચાસીસન્તો અટ્ઠાસિ.

તસ્મિં ખણે બ્રાહ્મણો ગેહાભિમુખો આગચ્છતિ. બ્રાહ્મણી તં આગચ્છન્તં દિસ્વા વેગેન પવિસિત્વા ‘‘ઉટ્ઠેહિ, બ્રાહ્મણો આગચ્છતી’’તિ જારં કોટ્ઠે ઓતારેત્વા બ્રાહ્મણસ્સ પવિસિત્વા નિસિન્નકાલે ફલકં ઉપનેત્વા હત્થધોવનં દત્વા ઇતરેન ભુત્તાવસિટ્ઠસ્સ સીતભત્તસ્સ ઉપરિ ઉણ્હભત્તં વડ્ઢેત્વા બ્રાહ્મણસ્સ અદાસિ. સો ભત્તે હત્થં ઓતારેત્વા ઉપરિ ઉણ્હં હેટ્ઠા ચ ભત્તં સીતલં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમિના અઞ્ઞસ્સ ભુત્તાધિકેન ઉચ્છિટ્ઠભત્તેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ. સો બ્રાહ્મણિં પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૨૩. ‘‘અઞ્ઞો ઉપરિમો વણ્ણો, અઞ્ઞો વણ્ણો ચ હેટ્ઠિમો;

બ્રાહ્મણી ત્વેવ પુચ્છામિ, કિં હેટ્ઠા કિઞ્ચ ઉપ્પરી’’તિ.

તત્થ વણ્ણોતિ આકારો. અયઞ્હિ ઉપરિમસ્સ ઉણ્હભાવં હેટ્ઠિમસ્સ ચ સીતભાવં પુચ્છન્તો એવમાહ. કિં હેટ્ઠા કિઞ્ચ ઉપ્પરીતિ વુડ્ઢિતભત્તેન નામ ઉપરિ સીતલેન, હેટ્ઠા ઉણ્હેન ભવિતબ્બં, ઇદઞ્ચ પન ન તાદિસં, તેન તં પુચ્છામિ – ‘‘કેન કારણેન ઉપરિ ભત્તં ઉણ્હં, હેટ્ઠિમં સીતલ’’ન્તિ.

બ્રાહ્મણી અત્તના કતકમ્મસ્સ ઉત્તાનભાવભયેન બ્રાહ્મણે પુનપ્પુનં કથેન્તેપિ તુણ્હીયેવ અહોસિ. તસ્મિં ખણે નટપુત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘કોટ્ઠે નિસીદાપિતપાપપુરિસેન જારેન ભવિતબ્બં, ઇમિના ગેહસ્સામિકેન, બ્રાહ્મણી પન અત્તના કતકમ્મસ્સ પાકટભાવભયેન કિઞ્ચિ ન કથેતિ, હન્દાહં ઇમિસ્સા કતકમ્મં પકાસેત્વા જારસ્સ કોટ્ઠકે નિસીદાપિતભાવં બ્રાહ્મણસ્સ કથેમી’’તિ. સો બ્રાહ્મણસ્સ ગેહા નિક્ખન્તકાલતો પટ્ઠાય ઇતરસ્સ ગેહપવેસનં અતિચરણં અગ્ગભત્તભુઞ્જનં બ્રાહ્મણિયા દ્વારે ઠત્વા મગ્ગં ઓલોકનં ઇતરસ્સ કોટ્ઠે ઓતારિતભાવન્તિ સબ્બં તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૨૪. ‘‘અહં નટોસ્મિ ભદ્દન્તે, ભિક્ખકોસ્મિ ઇધાગતો;

અયઞ્હિ કોટ્ઠમોતિણ્ણો, અયં સો યં ગવેસસી’’તિ.

તત્થ અહં નટોસ્મિ, ભદ્દન્તેતિ, સામિ, અહં નટજાતિકો. ભિક્ખકોસ્મિ ઇધાગતોતિ સ્વાહં ઇમં ઠાનં ભિક્ખકો ભિક્ખં પરિયેસમાનો આગતોસ્મિ. અયઞ્હિ કોટ્ઠમોતિણ્ણોતિ અયં પન એતિસ્સા જારો ઇમં ભત્તં ભુઞ્જન્તો તવ ભયેન કોટ્ઠં ઓતિણ્ણો. અયં સો યં ગવેસસીતિ યં ત્વં કસ્સ નુ ખો ઇમિના ઉચ્છિટ્ઠકેન ભવિતબ્બન્તિ ગવેસસિ, અયં સો. ચૂળાય નં ગહેત્વા કોટ્ઠા નીહરિત્વા યથા ન પુનેવરૂપં પાપં કરોતિ, તથા અસ્સ સતિં જનેહીતિ વત્વા પક્કામિ. બ્રાહ્મણો ઉભોપિ તે યથા નં ન પુનેવરૂપં પાપં કરોન્તિ, તજ્જનપોથનેહિ તથા સિક્ખાપેત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા બ્રાહ્મણી પુરાણદુતિયિકા અહોસિ, બ્રાહ્મણો ઉક્કણ્ઠિતો ભિક્ખુ, નટપુત્તો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ઉચ્છિટ્ઠભત્તજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૨૧૩] ૩. ભરુજાતકવણ્ણના

ઇસીનમન્તરં કત્વાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસલરાજાનં આરબ્ભ કથેસિ. ભગવતો હિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ લાભસક્કારો મહા અહોસિ. યથાહ –

‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ ખો સક્કતો હોતિ…પે… પરિક્ખારાનં. અઞ્ઞતિત્થિયા પન પરિબ્બાજકા અસક્કતા હોન્તિ…પે… પરિક્ખારાન’’ન્તિ (ઉદા. ૧૪).

તે એવં પરિહીનલાભસક્કારા અહોરત્તં ગુળ્હસન્નિપાતં કત્વા મન્તયન્તિ ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય મયં હતલાભસક્કારા જાતા, સમણો ગોતમો લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો જાતો, કેન નુ ખો કારણેનસ્સ એસા સમ્પત્તી’’તિ. તત્રેકે એવમાહંસુ – ‘‘સમણો ગોતમો સકલજમ્બુદીપસ્સ ઉત્તમટ્ઠાને ભૂમિસીસે વસતિ. તેનસ્સ લાભસક્કારો ઉપ્પજ્જતી’’તિ, સેસા ‘‘અત્થેતં કારણં, મયમ્પિ જેતવનપિટ્ઠે તિત્થિયારામં કારેમુ, એવં લાભિનો ભવિસ્સામા’’તિ આહંસુ. તે સબ્બેપિ ‘‘એવમેત’’ન્તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા ‘‘સચેપિ મયં રઞ્ઞો અનારોચેત્વા આરામં કારેસ્સામ, ભિક્ખૂ વારેસ્સન્તિ, લઞ્જં લભિત્વા અભિજ્જનકો નામ નત્થિ, તસ્મા રઞ્ઞો લઞ્જં દત્વા આરામટ્ઠાનં ગણ્હિસ્સામા’’તિ સમ્મન્તેત્વા ઉપટ્ઠાકે યાચિત્વા રઞ્ઞો સતસહસ્સં દત્વા ‘‘મહારાજ, મયં જેતવનપિટ્ઠિયં તિત્થિયારામં કરિસ્સામ, સચે ભિક્ખૂ ‘કાતું ન દસ્સામા’તિ તુમ્હાકં આરોચેન્તિ, નેસં પટિવચનં ન દાતબ્બ’’ન્તિ આહંસુ. રાજા લઞ્જલોભેન ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ.

તિત્થિયા રાજાનં સઙ્ગણ્હિત્વા વડ્ઢકિં પક્કોસાપેત્વા કમ્મં પટ્ઠપેસું, મહાસદ્દો અહોસિ. સત્થા ‘‘કે પનેતે, આનન્દ, ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અઞ્ઞતિત્થિયા, ભન્તે, જેતવનપિટ્ઠિયં તિત્થિયારામં કારેન્તિ, તત્થેસો સદ્દો’’તિ. ‘‘આનન્દ, નેતં ઠાનં તિત્થિયારામસ્સ અનુચ્છવિકં, તિત્થિયા ઉચ્ચાસદ્દકામા, ન સક્કા તેહિ સદ્ધિં વસિતુ’’ન્તિ વત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતેત્વા ‘‘ગચ્છથ, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો આચિક્ખિત્વા તિત્થિયારામકરણં નિવારેથા’’તિ આહ. ભિક્ખુસઙ્ઘો ગન્ત્વા રઞ્ઞો નિવેસનદ્વારે અટ્ઠાસિ. રાજા સઙ્ઘસ્સ આગતભાવં સુત્વાપિ ‘‘તિત્થિયારામં નિસ્સાય આગતા ભવિસ્સન્તી’’તિ લઞ્જસ્સ ગહિતત્તા ‘‘રાજા ગેહે નત્થી’’તિ વદાપેસિ. ભિક્ખૂ ગન્ત્વા સત્થુ આરોચેસું. સત્થા ‘‘લઞ્જં નિસ્સાય એવં કરોતી’’તિ દ્વે અગ્ગસાવકે પેસેસિ. રાજા તેસમ્પિ આગતભાવં સુત્વા તથેવ વદાપેસિ. તેપિ આગન્ત્વા સત્થુ આરાચેસું. સત્થા ‘‘ન ઇદાનિ, સારિપુત્ત, રાજા ગેહે નિસીદિતું લભિસ્સતિ, બહિ નિક્ખમિસ્સતી’’તિ પુનદિવસે પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં રઞ્ઞો નિવેસનદ્વારં અગમાસિ. રાજા સુત્વા પાસાદા ઓતરિત્વા પત્તં ગહેત્વા સત્થારં પવેસેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ યાગુખજ્જકં દત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા રઞ્ઞો એકં પરિયાયધમ્મદેસનં આરભન્તો ‘‘મહારાજ, પોરાણકરાજાનો લઞ્જં ગહેત્વા સીલવન્તે અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં કારેત્વા અત્તનો રટ્ઠસ્સ અસ્સામિનો હુત્વા મહાવિનાસં પાપુણિંસૂ’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે ભરુરટ્ઠે ભરુરાજા નામ રજ્જં કારેસિ. તદા બોધિસત્તો પઞ્ચાભિઞ્ઞો અટ્ઠસમાપત્તિલાભી ગણસત્થા તાપસો હુત્વા હિમવન્તપદેસે ચિરં વસિત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થાય પઞ્ચસતતાપસપરિવુતો હિમવન્તા ઓતરિત્વા અનુપુબ્બેન ભરુનગરં પત્વા તત્થ પિણ્ડાય ચરિત્વા નગરા નિક્ખમિત્વા ઉત્તરદ્વારે સાખાવિટપસમ્પન્નસ્સ વટરુક્ખસ્સ મૂલે નિસીદિત્વા ભત્તકિચ્ચં કત્વા તત્થેવ રુક્ખમૂલે વાસં કપ્પેસિ. એવં તસ્મિં ઇસિગણે તત્થ વસન્તે અડ્ઢમાસચ્ચયેન અઞ્ઞો ગણસત્થા પઞ્ચસતપરિવારો આગન્ત્વા નગરે ભિક્ખાય ચરિત્વા નગરા નિક્ખમિત્વા દક્ખિણદ્વારે તાદિસસ્સેવ વટરુક્ખસ્સ મૂલે નિસીદિત્વા ભત્તકિચ્ચં કત્વા તત્થ રુક્ખમૂલે વાસં કપ્પેસિ. ઇતિ તે દ્વેપિ ઇસિગણા તત્થ યથાભિરન્તં વિહરિત્વા હિમવન્તમેવ અગમંસુ.

તેસં ગતકાલે દક્ખિણદ્વારે વટરુક્ખો સુક્ખો. પુનવારે તેસુ આગચ્છન્તેસુ દક્ખિણદ્વારે વટરુક્ખવાસિનો પઠમતરં આગન્ત્વા અત્તનો વટરુક્ખસ્સ સુક્ખભાવં ઞત્વા ભિક્ખાય ચરિત્વા નગરા નિક્ખમિત્વા ઉત્તરદ્વારે વટરુક્ખમૂલં ગન્ત્વા ભત્તકિચ્ચં કત્વા તત્થ વાસં કપ્પેસું. ઇતરે પન ઇસયો પચ્છા આગન્ત્વા નગરે ભિક્ખાય ચરિત્વા અત્તનો રુક્ખમૂલમેવ ગન્ત્વા ભત્તકિચ્ચં કત્વા વાસં કપ્પેસું. તે ‘‘ન સો તુમ્હાકં રુક્ખો, અમ્હાકં રુક્ખો’’તિ રુક્ખં નિસ્સાય અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં કરિંસુ, કલહો મહા અહોસિ. એકે ‘‘અમ્હાકં પઠમં વસિતટ્ઠાનં તુમ્હે ન લભિસ્સથા’’તિ વદન્તિ. એકે ‘‘મયં ઇમસ્મિં વારે પઠમતરં ઇધાગતા, તુમ્હે ન લભિસ્સથા’’તિ વદન્તિ. ઇતિ તે ‘‘મયં સામિનો, મયં સામિનો’’તિ કલહં કરોન્તા રુક્ખમૂલસ્સત્થાય રાજકુલં અગમંસુ. રાજા પઠમં વુત્થઇસિગણઞ્ઞેવ સામિકં અકાસિ. ઇતરે ‘‘ન દાનિ મયં ઇમેહિ પરાજિતાતિ અત્તાનં વદાપેસ્સામા’’તિ દિબ્બચક્ખુના ઓલોકેત્વા એકં ચક્કવત્તિપરિભોગં રથપઞ્જરં દિસ્વા આહરિત્વા રઞ્ઞો લઞ્જં દત્વા ‘‘મહારાજ, અમ્હેપિ સામિકે કરોહી’’તિ આહંસુ.

રાજા લઞ્જં ગહેત્વા ‘‘દ્વેપિ ગણા વસન્તૂ’’તિ દ્વેપિ સામિકે અકાસિ. ઇતરે ઇસયો તસ્સ રથપઞ્જરસ્સ રથચક્કાનિ નીહરિત્વા લઞ્જં દત્વા ‘‘મહારાજ, અમ્હેયેવ સામિકે કરોહી’’તિ આહંસુ. રાજા તથા અકાસિ. ઇસિગણા ‘‘અમ્હેહિ વત્થુકામે ચ કિલેસકામે ચ પહાય પબ્બજિતેહિ રુક્ખમૂલસ્સ કારણા કલહં કરોન્તેહિ લઞ્જં દદન્તેહિ અયુત્તં કત’’ન્તિ વિપ્પટિસારિનો હુત્વા વેગેન પલાયિત્વા હિમવન્તમેવ અગમંસુ. સકલભરુરટ્ઠવાસિનો દેવતા એકતો હુત્વા ‘‘સીલવન્તે કલહં કરોન્તેન રઞ્ઞા અયુત્તં કત’’ન્તિ ભરુરઞ્ઞો કુજ્ઝિત્વા તિયોજનસતિકં ભરુરટ્ઠં સમુદ્દં ઉબ્બત્તેત્વા અરટ્ઠમકંસુ. ઇતિ એકં ભરુરાજાનં નિસ્સાય સકલરટ્ઠવાસિનોપિ વિનાસં પત્તાતિ.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમા ગાથા અવોચ –

૧૨૫. ‘‘ઇસીનમન્તરં કત્વા, ભરુરાજાતિ મે સુતં;

ઉચ્છિન્નો સહ રટ્ઠેહિ, સ રાજા વિભવઙ્ગતો.

૧૨૬. ‘‘તસ્મા હિ છન્દાગમનં, નપ્પસંસન્તિ પણ્ડિતા;

અદુટ્ઠચિત્તો ભાસેય્ય, ગિરં સચ્ચુપસંહિત’’ન્તિ.

તત્થ અન્તરં કત્વાતિ છન્દાગતિવસેન વિવરં કત્વા. ભરુરાજાતિ ભરુરટ્ઠે રાજા. ઇતિ મે સુતન્તિ ઇતિ મયા પુબ્બે એતં સુતં. તસ્મા હિ છન્દાગમનન્તિ યસ્મા હિ છન્દાગમનં ગન્ત્વા ભરુરાજા સહ રટ્ઠેન ઉચ્છિન્નો, તસ્મા છન્દાગમનં પણ્ડિતા નપ્પસંસન્તિ. અદુટ્ઠચિત્તોતિ કિલેસેહિ અદૂસિતચિત્તો હુત્વા. ભાસેય્ય ગિરં સચ્ચુપસંહિતન્તિ સભાવનિસ્સિતં અત્થનિસ્સિતં કારણનિસ્સિતમેવ ગિરં ભાસેય્ય. યે હિ તત્થ ભરુરઞ્ઞો લઞ્જં ગણ્હન્તસ્સ અયુત્તં એતન્તિ પટિક્કોસન્તા સચ્ચુપસંહિતં ગિરં ભાસિંસુ, તેસં ઠિતટ્ઠાનં નાળિકેરદીપે અજ્જાપિ દીપકસહસ્સં પઞ્ઞાયતીતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘મહારાજ, છન્દવસિકેન નામ ન ભવિતબ્બં, દ્વે પબ્બજિતગણે કલહં કારેતું ન વટ્ટતી’’તિ વત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘અહં તેન સમયેન જેટ્ઠકઇસિ અહોસિ’’ન્તિ, રાજા તથાગતસ્સ ભત્તકિચ્ચં કત્વા ગતકાલે મનુસ્સે પેસેત્વા તિત્થિયારામં વિદ્ધંસાપેસિ, તિત્થિયા અપ્પતિટ્ઠા અહેસું.

ભરુજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૨૧૪] ૪. પુણ્ણનદીજાતકવણ્ણના

પુણ્ણં નદિન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ઞાપારમિં આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિઞ્હિ દિવસે ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ તથાગતસ્સ પઞ્ઞં આરબ્ભ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, સમ્માસમ્બુદ્ધો મહાપઞ્ઞો પુથુપઞ્ઞો હાસપઞ્ઞો જવનપઞ્ઞો તિક્ખપઞ્ઞો ગમ્ભીરપઞ્ઞો નિબ્બેધિકપઞ્ઞો ઉપાયપઞ્ઞાય સમન્નાગતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ તથાગતો પઞ્ઞવા ઉપાયકુસલોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો પુરોહિતકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા પિતુ અચ્ચયેન પુરોહિતટ્ઠાનં લભિત્વા બારાણસિરઞ્ઞો અત્થધમ્માનુસાસકો અહોસિ. અપરભાગે રાજા પરિભેદકાનં કથં ગહેત્વા બોધિસત્તસ્સ કુદ્ધો ‘‘મા મમ સન્તિકે વસી’’તિ બોધિસત્તં બારાણસિતો પબ્બાજેસિ. બોધિસત્તો પુત્તદારં ગહેત્વા એકસ્મિં કાસિકગામકે વાસં કપ્પેસિ. અપરભાગે રાજા તસ્સ ગુણં સરિત્વા ‘‘મય્હં કઞ્ચિ પેસેત્વા આચરિયં પક્કોસિતું ન યુત્તં, એકં પન ગાથં બન્ધિત્વા પણ્ણં લિખિત્વા કાકમંસં પચાપેત્વા પણ્ણઞ્ચ મંસઞ્ચ સેતવત્થેન પલિવેઠેત્વા રાજમુદ્દિકાય લઞ્છેત્વા પેસેસ્સામિ. યદિ પણ્ડિતો ભવિસ્સતિ, પણ્ણં વાચેત્વા કાકમંસભાવં ઞત્વા આગમિસ્સતિ, નો ચે, નાગમિસ્સતી’’તિ ‘‘પુણ્ણં નદિ’’ન્તિ ઇમં ગાથં પણ્ણે લિખિ –

૧૨૭. ‘‘પુણ્ણં નદિં યેન ચ પેય્યમાહુ, જાતં યવં યેન ચ ગુય્હમાહુ;

દૂરં ગતં યેન ચ અવ્હયન્તિ, સો ત્યાગતો હન્દ ચ ભુઞ્જ બ્રાહ્મણા’’તિ.

તત્થ પુણ્ણં નદિં યેન ચ પેય્યમાહૂતિ કાકપેય્યા નદીહિ વદન્તા યેન પુણ્ણં નદિં કાકપેય્યમાહુ, ન હિ અપુણ્ણા નદી ‘‘કાકપેય્યા’’તિ વુચ્ચતિ. યદાપિ નદીતીરે ઠત્વા ગીવં પસારેત્વા કાકેન પાતું સક્કા હોતિ, તદા નં ‘‘કાકપેય્યા’’તિ વદન્તિ. જાતં યવં યેન ચ ગુય્હમાહૂતિ યવન્તિ દેસનાસીસમત્તં, ઇધ પન સબ્બમ્પિ જાતં ઉગ્ગતં સમ્પન્નતરુણસસ્સં અધિપ્પેતં. તઞ્હિ યદા અન્તો પવિટ્ઠકાકં પટિચ્છાદેતું સક્કોતિ, તદા ગુય્હતીતિ ગુય્હં. કિં ગુય્હતિ? કાકં. ઇતિ કાકસ્સ ગુય્હં કાકગુય્હન્તિ તં વદમાના કાકેન ગુય્હવચનસ્સ કારણભૂતેન ‘‘ગુય્હ’’ન્તિ વદન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘યેન ચ ગુય્હમાહૂ’’તિ. દૂરં ગતં યેન ચ અવ્હયન્તીતિ દૂરં ગતં વિપ્પવુત્થં પિયપુગ્ગલં યં આગન્ત્વા નિસિન્નં દિસ્વા સચે ઇત્થન્નામો આગચ્છતિ, વસ્સ કાકાતિ વા વસ્સન્તઞ્ઞેવ વા સુત્વા ‘‘યથા કાકો વસ્સતિ, ઇત્થન્નામો આગમિસ્સતી’’તિ એવં વદન્તા યેન ચ અવ્હયન્તિ કથેન્તિ મન્તેન્તિ, ઉદાહરન્તીતિ અત્થો. સો ત્યાગતોતિ સો તે આનીતો. હન્દ ચ ભુઞ્જ, બ્રાહ્મણાતિ ગણ્હ, બ્રાહ્મણ, ભુઞ્જસ્સુ નં, ખાદ ઇદં કાકમંસન્તિ અત્થો.

ઇતિ રાજા ઇમં ગાથં પણ્ણે લિખિત્વા બોધિસત્તસ્સ પેસેસિ. સો પણ્ણં વાચેત્વા ‘‘રાજા મં દટ્ઠુકામો’’તિ ઞત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૨૮. ‘‘યતો મં સરતી રાજા, વાયસમ્પિ પહેતવે;

હંસા કોઞ્ચા મયૂરા ચ, અસતીયેવ પાપિયા’’તિ.

તત્થ યતો મં સરતી રાજા, વાયસમ્પિ પહેતવેતિ યદા રાજા વાયસમંસં લભિત્વા તમ્પિ પહેતું મં સરતિ. હંસા કોઞ્ચા મયૂરા ચાતિ યદા પનસ્સ એતે હંસાદયો ઉપનીતા ભવિસ્સન્તિ, એકાનિ હંસમંસાદીનિ લચ્છતિ, તદા મં કસ્મા ન સરિસ્સતીતિ અત્થો? અટ્ઠકથાયં પન ‘‘હંસકોઞ્ચમયૂરાન’’ન્તિ પાઠો. સો સુન્દરતરા, ઇમેસં હંસાદીનં મંસં લભિત્વા કસ્મા મં ન સરિસ્સતિ, સરિસ્સતિયેવાતિ અત્થો. અસતીયેવ પાપિયાતિ યં વા તં વા લભિત્વા સરણં નામ સુન્દરં, લોકસ્મિં પન અસતિયેવ પાપિયા, અસતિકરણંયેવ હીનં લામકં, તઞ્ચ અમ્હાકં રઞ્ઞો નત્થિ. સરતિ મં રાજા, આગમનં મે પચ્ચાસીસતિ, તસ્મા ગમિસ્સામીતિ યાનં યોજાપેત્વા ગન્ત્વા રાજાનં પસ્સિ, રાજા તુસ્સિત્વા પુરોહિતટ્ઠાનેયેવ પતિટ્ઠાપેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, પુરોહિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

પુણ્ણનદીજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૨૧૫] ૫. કચ્છપજાતકવણ્ણના

અવધી વત અત્તાનન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોકાલિકં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ મહાતક્કારિજાતકે (જા. ૧.૧૩.૧૦૪ આદયો) આવિ-ભવિસ્સતિ. તદા પન સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, કોકાલિકો ઇદાનેવ વાચાય હતો, પુબ્બેપિ વાચાય હતોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તસ્સ અત્થધમ્માનુસાસકો અહોસિ. સો પન રાજા બહુભાણી અહોસિ, તસ્મિં કથેન્તે અઞ્ઞેસં વચનસ્સ ઓકાસો નામ નત્થિ. બોધિસત્તો તસ્સ તં બહુભાણિતં વારેતુકામો એકં ઉપાયં ઉપધારેન્તો વિચરતિ. તસ્મિઞ્ચ કાલે હિમવન્તપદેસે એકસ્મિં સરે કચ્છપો વસતિ, દ્વે હંસપોતકા ગોચરાય ચરન્તા તેન સદ્ધિં વિસ્સાસં અકંસુ. તે દળ્હવિસ્સાસિકા હુત્વા એકદિવસં કચ્છપં આહંસુ – ‘‘સમ્મ કચ્છપ, અમ્હાકં હિમવન્તે ચિત્તકૂટપબ્બતતલે કઞ્ચનગુહાયં વસનટ્ઠાનં રમણીયો પદેસો, ગચ્છસિ અમ્હાકં સદ્ધિ’’ન્તિ. ‘‘અહં કિન્તિ કત્વા ગમિસ્સામી’’તિ? ‘‘મયં તં ગહેત્વા ગમિસ્સામ, સચે ત્વં મુખં રક્ખિતું સક્ખિસ્સસિ, કસ્સચિ કિઞ્ચિ ન કથેસ્સસી’’તિ. ‘‘રક્ખિસ્સામિ, સામિ, ગહેત્વા મં ગચ્છથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા એકં દણ્ડકં કચ્છપેન ડંસાપેત્વા સયં તસ્સ ઉભો કોટિયો ડંસિત્વા આકાસં પક્ખન્દિંસુ. તં તથા હંસેહિ નીયમાનં ગામદારકા દિસ્વા ‘‘દ્વે હંસા કચ્છપં દણ્ડકેન હરન્તી’’તિ આહંસુ.

કચ્છપો ‘‘યદિ મં સહાયકા નેન્તિ, તુમ્હાકં એત્થ કિં દુટ્ઠચેટકા’’તિ વત્તુકામો હંસાનં સીઘવેગતાય બારાણસિનગરે રાજનિવેસનસ્સ ઉપરિભાગં સમ્પત્તકાલે દટ્ઠટ્ઠાનતો દણ્ડકં વિસ્સજ્જેત્વા આકાસઙ્ગણે પતિત્વા દ્વેભાગો અહોસિ, ‘‘કચ્છપો આકાસતો પતિત્વા દ્વેધા ભિન્નો’’તિ એકકોલાહલં અહોસિ. રાજા બોધિસત્તં આદાય અમચ્ચગણપરિવુતો તં ઠાનં ગન્ત્વા કચ્છપં દિસ્વા બોધિસત્તં પુચ્છિ – ‘‘પણ્ડિત, કિન્તિ કત્વા એસ પતિતો’’તિ? બોધિસત્તો ‘‘ચિરપટિકઙ્ખોહં રાજાનં ઓવદિતુકામો ઉપાયં ઉપધારેન્તો ચરામિ, ઇમિના કચ્છપેન હંસેહિ સદ્ધિં વિસ્સાસો કતો ભવિસ્સતિ, તેહિ ઇમં ‘હિમવન્તં નેસ્સામા'તિ દણ્ડકં ડંસાપેત્વા આકાસં પક્ખન્તેહિ ભવિતબ્બં, અથ ઇમિના કસ્સચિ વચનં સુત્વા અરક્ખિતમુખતાય કિઞ્ચિ વત્તુકામેન દણ્ડકા વિસ્સટ્ઠો ભવિસ્સતિ, એવં આકાસતો પતિત્વા જીવિતક્ખયં પત્તેનેવ ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘આમ મહારાજ, અતિમુખરા નામ અપરિયન્તવચના એવરૂપં દુક્ખં પાપુણન્તિયેવા’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અવોચ –

૧૨૯. ‘‘અવધી વત અત્તાનં, કચ્છપો બ્યાહરં ગિરં;

સુગ્ગહીતસ્મિં કટ્ઠસ્મિં, વાચાય સકિયાવધિ.

૧૩૦. ‘‘એતમ્પિ દિસ્વા નરવીરિયસેટ્ઠ, વાચં પમુઞ્ચે કુસલં નાતિવેલં;

પસ્સસિ બહુભાણેન, કચ્છપં બ્યસનં ગત’’ન્તિ.

તત્થ અવધી વતાતિ ઘાતેસિ વત. બ્યાહરન્તિ બ્યાહરન્તો. સુગ્ગહીતસ્મિં કટ્ઠસ્મિન્તિ મુખેન સુટ્ઠુ ડંસિત્વા ગહિતે દણ્ડકે. વાચાય સકિયાવધીતિ અતિમુખરતાય અકાલે વાચં નિચ્છારેન્તો દટ્ઠટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા તાય સકાય વાચાય અત્તાનં અવધિ ઘાતેસિ. એવમેસ જીવિતક્ખયં પત્તો, ન અઞ્ઞથાતિ. એતમ્પિ દિસ્વાતિ એતમ્પિ કારણં દિસ્વા. નરવીરિયસેટ્ઠાતિ નરેસુ વીરિયેન સેટ્ઠ ઉત્તમવીરિય રાજવર. વાચં પમુઞ્ચે કુસલં નાતિવેલન્તિ સચ્ચાદિપટિસંયુત્તં કુસલમેવ પણ્ડિતો પુરિસો મુઞ્ચેય્ય નિચ્છારેય્ય, તમ્પિ હિતં કાલયુત્તં, ન અતિવેલં, અતિક્કન્તકાલં અપરિયન્તવાચં ન ભાસેય્ય. પસ્સસીતિ નનુ પચ્ચક્ખતો પસ્સસિ. બહુભાણેનાતિ બહુભણનેન. કચ્છપં બ્યસનં ગતન્તિ એતં કચ્છપં જીવિતક્ખયં પત્તન્તિ.

રાજા ‘‘મં સન્ધાય ભાસતી’’તિ ઞત્વા ‘‘અમ્હે સન્ધાય કથેસિ, પણ્ડિતા’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘મહારાજ, ત્વં વા હોહિ અઞ્ઞો વા, યો કોચિ પમાણાતિક્કન્તં ભાસન્તો એવરૂપં બ્યસનં પાપુણાતી’’તિ પાકટં કત્વા કથેસિ. રાજા તતો પટ્ઠાય વિરમિત્વા મન્દભાણી અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કચ્છપો કોકાલિકો અહોસિ, દ્વે હંસપોતકા દ્વે મહાથેરા, રાજા આનન્દો, અમચ્ચપણ્ડિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કચ્છપજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૨૧૬] ૬. મચ્છજાતકવણ્ણના

ન માયમગ્ગિ તપતીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પુરાણદુતિયિકાપલોભનં આરબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ ભિક્ખું સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘કેન ઉક્કણ્ઠાપિતોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘પુરાણદુતિયિકાયા’’તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘અયં તે ભિક્ખુ ઇત્થી અનત્થકારિકા, પુબ્બેપિ ત્વં એતં નિસ્સાય સૂલેન વિજ્ઝિત્વા અઙ્ગારેસુ પચિત્વા ખાદિતબ્બતં પત્તો પણ્ડિતે નિસ્સાય જીવિતં અલત્થા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ પુરોહિતો અહોસિ. અથેકદિવસં કેવટ્ટા જાલે લગ્ગં મચ્છં ઉદ્ધરિત્વા ઉણ્હવાલુકાપિટ્ઠે ઠપેત્વા ‘‘અઙ્ગારેસુ નં પચિત્વા ખાદિસ્સામા’’તિ સૂલં તચ્છિંસુ. મચ્છો મચ્છિં આરબ્ભ પરિદેવમાનો ઇમા ગાથા અવોચ –

૧૩૧. ‘‘ન માયમગ્ગિ તપતિ, ન સૂલો સાધુતચ્છિતો;

યઞ્ચ મં મઞ્ઞતે મચ્છી, અઞ્ઞં સો રતિયા ગતો.

૧૩૨. ‘‘સો મં દહતિ રાગગ્ગિ, ચિત્તં ચૂપતપેતિ મં;

જાલિનો મુઞ્ચથાયિરા મં, ન કામે હઞ્ઞતે ક્વચી’’તિ.

તત્થ ન માયમગ્ગિ તપતીતિ ન મં અયં અગ્ગિ તપતિ, ન તાપં જનેતિ, ન સોચયતીતિ અત્થો. ન સૂલોતિ અયં સૂલોપિ સાધુતચ્છિતો મં ન તપતિ, ન મે સોકં ઉપ્પાદેતિ. યઞ્ચ મં મઞ્ઞતેતિ યં પન મં મચ્છી એવં મઞ્ઞતિ ‘‘અઞ્ઞં મચ્છિં સો પઞ્ચકામગુણરતિયા ગતો’’તિ, તદેવ મં તપતિ સોચયતિ. સો મં દહતીતિ યો પનેસ રાગગ્ગિ, સો મં દહતિ ઝાપેતિ. ચિત્તં ચૂપતપેતિ મન્તિ રાગસમ્પયુત્તકં મમ ચિત્તમેવ ચ મં ઉપતાપેતિ કિલમેતિ વિહેઠેતિ. જાલિનોતિ કેવટ્ટે આલપતિ. તે હિ જાલસ્સ અત્થિતાય ‘‘જાલિનો’’તિ વુચ્ચન્તિ. મુઞ્ચથાયિરા મન્તિ મુઞ્ચથ મં સામિનોતિ યાચતિ. ન કામે હઞ્ઞતે ક્વચીતિ કામે પતિટ્ઠિતો કામેન નીયમાનો સત્તો ન ક્વચિ હઞ્ઞતિ. ન હિ તં તુમ્હાદિસા હનિતું અનુચ્છવિકાતિ પરિદેવતિ. અથ વા કામેતિ હેતુવચને ભુમ્મં, કામહેતુ મચ્છિં અનુબન્ધમાનો નામ ન ક્વચિ તુમ્હાદિસેહિ હઞ્ઞતીતિ પરિદેવતિ. તસ્મિં ખણે બોધિસત્તો નદીતીરં ગતો તસ્સ મચ્છસ્સ પરિદેવિતસદ્દં સુત્વા કેવટ્ટે ઉપસઙ્કમિત્વા તં મચ્છં મોચેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા મચ્છી પુરાણદુતિયિકા અહોસિ, મચ્છો ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ, પુરોહિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મચ્છજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૨૧૭] ૭. સેગ્ગુજાતકવણ્ણના

સબ્બો લોકોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં પણ્ણિકઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ એકકનિપાતે વિત્થારિતમેવ. ઇધાપિ સત્થા તં ‘‘કિં, ઉપાસક, ચિરસ્સં આગતોસી’’તિ પુચ્છિ. પણ્ણિકઉપાસકો ‘‘ધીતા મે, ભન્તે, નિચ્ચં પહંસિતમુખી, તમહં વીમંસિત્વા એકસ્સ કુલદારકસ્સ અદાસિં, તત્થ ઇતિકત્તબ્બતાય તુમ્હાકં દસ્સનાય આગન્તું ઓકાસં ન લભિ’’ન્તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘ન ખો, ઉપાસક, ઇદાનેવેસા સીલવતી, પુબ્બેપિ સીલવતી, ત્વઞ્ચ ન ઇદાનેવેતં વીમંસસિ, પુબ્બેપિ વીમંસિયેવા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો રુક્ખદેવતા અહોસિ. તદા અયમેવ પણ્ણિકઉપાસકો ‘‘ધીતરં વીમંસિસ્સામી’’તિ અરઞ્ઞં નેત્વા કિલેસવસેન ઇચ્છન્તો વિય હત્થે ગણ્હિ. અથ નં પરિદેવમાનં પઠમગાથાય અજ્ઝભાસિ –

૧૩૩. ‘‘સબ્બો લોકો અત્તમનો અહોસિ, અકોવિદા ગામધમ્મસ્સ સેગ્ગુ;

કોમારિ કો નામ તવજ્જ ધમ્મો, યં ત્વં ગહિતા પવને પરોદસી’’તિ.

તત્થ સબ્બો લોકો અત્તમનો અહોસીતિ, અમ્મ, સકલોપિ સત્તલોકો એતિસ્સા કામસેવનાય અત્તમનો જાતો. અકોવિદા ગામધમ્મસ્સ સેગ્ગૂતિ સેગ્ગૂતિ તસ્સા નામં. તેન ત્વં પન, અમ્મ, સેગ્ગુ અકોવિદા ગામધમ્મસ્સ, ઇમસ્મિં ગામધમ્મે વસલધમ્મે અકુસલાસીતિ વુત્તં હોતિ. કોમારિ કો નામ તવજ્જ ધમ્મોતિ, અમ્મ, કુમારિ કો નામેસ તવ અજ્જ સભાવો. યં ત્વં ગહિતા પવને પરોદસીતિ ત્વં મયા ઇમસ્મિં પવને સન્થવવસેન હત્થે ગહિતા પરોદસિ ન સમ્પટિચ્છસિ, કો એસ તવ સભાવો, કિં કુમારિકાયેવ ત્વન્તિ પુચ્છતિ.

તં સુત્વા કુમારિકા ‘‘આમ, તાત, કુમારિકાયેવાહં, નાહં મેથુનધમ્મં નામ જાનામી’’તિ વત્વા પરિદેવમાના દુતિયં ગાથમાહ –

૧૩૪. ‘‘યો દુક્ખફુટ્ઠાય ભવેય્ય તાણં, સો મે પિતા દુબ્ભિ વને કરોતિ;

સા કસ્સ કન્દામિ વનસ્સ મજ્ઝે, યો તાયિતા સો સહસં કરોતી’’તિ.

સા હેટ્ઠા કથિતાયેવ. ઇતિ સો પણ્ણિકો તદા ધીતરં વીમંસિત્વા ગેહં નેત્વા કુલદારકસ્સ દત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને પણ્ણિકઉપાસકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા ધીતા ધીતાયેવ, પિતા પિતાયેવ અહોસિ, તસ્સ કારણસ્સ પચ્ચક્ખકારિકા રુક્ખદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સેગ્ગુજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૨૧૮] ૮. કૂટવાણિજજાતકવણ્ણના

સઠસ્સ સાઠેય્યમિદન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કૂટવાણિજં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિવાસિનો હિ કૂટવાણિજો ચ પણ્ડિતવાણિજો ચ દ્વે વાણિજા મિત્તિકા હુત્વા પઞ્ચ સકટસતાનિ ભણ્ડસ્સ પૂરાપેત્વા પુબ્બન્તતો અપરન્તં વિચરમાના વોહારં કત્વા બહું લાભં લભિત્વા સાવત્થિં પચ્ચાગમિંસુ. પણ્ડિતવાણિજો કૂટવાણિજં આહ – ‘‘સમ્મ, ભણ્ડં ભાજેમા’’તિ. કૂટવાણિજો ‘‘અયં દીઘરત્તં દુક્ખસેય્યાય દુબ્ભોજનેન કિલન્તો અત્તનો ઘરે નાનગ્ગરસં ભત્તં ભુઞ્જિત્વા અજીરકેન મરિસ્સતિ, અથ સબ્બમ્પેતં ભણ્ડં મય્હમેવ ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘નક્ખત્તં ન મનાપં, દિવસો ન મનાપો, સ્વે જાનિસ્સામિ, પુનદિવસે જાનિસ્સામી’’તિ કાલં ખેપેતિ. અથ નં પણ્ડિતવાણિજો નિપ્પીળેત્વા ભાજાપેત્વા ગન્ધમાલં આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારં પૂજેત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા ‘‘કદા આગતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અડ્ઢમાસમત્તો મે, ભન્તે, આગતસ્સા’’તિ વત્વા ‘‘અથ કસ્મા એવં પપઞ્ચં કત્વા બુદ્ધુપટ્ઠાનં આગતોસી’’તિ પુટ્ઠો તં પવત્તિં આરોચેસિ. સત્થા ‘‘ન ખો, ઉપાસક, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ કૂટવાણિજોયેવા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તસ્સ વિનિચ્છયામચ્ચો અહોસિ. તદા ગામવાસી ચ નગરવાસી ચ દ્વે વાણિજા મિત્તા અહેસું. ગામવાસી નગરવાસિસ્સ સન્તિકે પઞ્ચ ફાલસતાનિ ઠપેસિ. સો તે ફાલે વિક્કિણિત્વા મૂલં ગહેત્વા ફાલાનં ઠપિતટ્ઠાને મૂસિકવચ્ચં આકિરિત્વા ઠપેસિ. અપરભાગે ગામવાસી આગન્ત્વા ‘‘ફાલે મે દેહી’’તિ આહ. કૂટવાણિજો ‘‘ફાલા તે મૂસિકાહિ ખાદિતા’’તિ મૂસિકવચ્ચં દસ્સેસિ. ઇતરો ‘‘ખાદિતાવ હોન્તુ, મૂસિકાહિ ખાદિતે કિં સક્કા કાતુ’’ન્તિ ન્હાનત્થાય તસ્સ પુત્તં આદાય ગચ્છન્તો એકસ્સ સહાયકસ્સ ગેહે ‘‘ઇમસ્સ કત્થચિ ગન્તું મા અદત્થા’’તિ વત્વા અન્તોગબ્ભે નિસીદાપેત્વા સયં ન્હાયિત્વા કૂટવાણિજસ્સ ગેહં અગમાસિ. સો ‘‘પુત્તો મે કહ’’ન્તિ આહ. ‘‘સમ્મ, તવ પુત્તં તીરે ઠપેત્વા મમ ઉદકે નિમુગ્ગકાલે એકો કુલલો આગન્ત્વા તવ પુત્તં નખપઞ્જરેન ગહેત્વા આકાસં પક્ખન્તો, અહં પાણિં પહરિત્વા વિરવિત્વા વાયમન્તોપિ મોચેતું નાસક્ખિ’’ન્તિ. ‘‘ત્વં મુસા ભણસિ, કુલલા દારકે ગહેત્વા ગન્તું સમત્થા નામ નત્થી’’તિ. ‘‘સમ્મ, હોતુ, અયુત્તેપિ હોન્તે અહં કિં કરોમિ, કુલલેનેવ તે પુત્તો નીતો’’તિ. સો તં સન્તજ્જેત્વા ‘‘અરે દુટ્ઠચોર મનુસ્સમારક, ઇદાનિ તં વિનિચ્છયં ગન્ત્વા કડ્ઢાપેસ્સામી’’તિ નિક્ખમિ. સો ‘‘મમ રુચ્ચનકમેવ કરોસી’’તિ તેનેવ સદ્ધિં વિનિચ્છયટ્ઠાનં અગમાસિ.

કૂટવાણિજો બોધિસત્તં આહ – ‘‘અયં, સામિ, મમ પુત્તં ગહેત્વા ન્હાયિતું ગતો, ‘કહં મે પુત્તો’તિ વુત્તે ‘કુલલેન હટો’તિ આહ, વિનિચ્છિનથ મે અડ્ડ’’ન્તિ. બોધિસત્તો ‘‘સચ્ચં ભણે’’તિ ઇતરં પુચ્છિ. સો આહ – ‘‘આમ, સામિ, અહં તં આદાય ગતો, સેનેન પહટભાવો સચ્ચમેવ, સામી’’તિ. ‘‘કિં પન લોકે કુલલા નામ દારકે હરન્તી’’તિ? ‘‘સામિ, અહમ્પિ તુમ્હે પુચ્છામિ – ‘‘કુલલા દારકે ગહેત્વા આકાસે ગન્તું ન સક્કોન્તિ, મૂસિકા પન અયફાલે ખાદન્તી’’તિ. ‘‘ઇદં કિં નામા’’તિ? ‘‘સામિ, મયા એતસ્સ ઘરે પઞ્ચ ફાલસતાનિ ઠપિતાનિ, સ્વાયં ‘ફાલા તે મૂસિકાહિ ખાદિતા’તિ વત્વા ‘ઇદં તે ફાલે ખાદિતમૂસિકાનં વચ્ચ’ન્તિ વચ્ચં દસ્સેતિ, સામિ, મૂસિકા ચે ફાલે ખાદન્તિ, કુલલાપિ દારકે હરિસ્સન્તિ. સચે ન ખાદન્તિ, સેનાપિ તં ન હરિસ્સન્તિ. એસો પન ‘ફાલા તે મૂસિકાહિ ખાદિતા’તિ વદતિ, તેસં ખાદિતભાવં વા અખાદિતભાવં વા જાનાથ, અડ્ડં મે વિનિચ્છિનથા’’તિ. બોધિસત્તો ‘‘સઠસ્સ પટિસાઠેય્યં કત્વા જિનિસ્સામીતિ ઇમિના ચિન્તિતં ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘સુટ્ઠુ તે ચિન્તિત’’ન્તિ વત્વા ઇમા ગાથા અવોચ –

૧૩૫. ‘‘સઠસ્સ સાઠેય્યમિંદ સુચિન્તિતં, પચ્ચોડ્ડિતં પટિકૂટસ્સ કૂટં;

ફાલં ચે ખાદેય્યું મૂસિકા, કસ્મા કુમારં કુલલા ન હરેય્યું.

૧૩૬. ‘‘કૂટસ્સ હિ સન્તિ કૂટકૂટા, ભવતિ ચાપિ નિકતિનો નિકત્યા;

દેહિ પુત્તનટ્ઠ ફાલનટ્ઠસ્સ ફાલં, મા તે પુત્તમહાસિ ફાલનટ્ઠો’’તિ.

તત્થ સઠસ્સાતિ સઠભાવેન કેરાટિકેન ‘‘એકં ઉપાયં કત્વા પરસન્તકં ખાદિતું વટ્ટતી’’તિ સઠસ્સ. સાઠેય્યમિદં સુચિન્તિતન્તિ ઇદં પટિસાઠેય્યં ચિન્તેન્તેન તયા સુટ્ઠુ ચિન્તિતં. પચ્ચોડ્ડિતં પટિકૂટસ્સ કૂટન્તિ કૂટસ્સ પુગ્ગલસ્સ તયા પટિકૂટં સુટ્ઠુ પચ્ચોડ્ડિતં, પટિભાગં કત્વા ઓડ્ડિતસદિસમેવ કતન્તિ અત્થો. ફાલં ચે ખાદેય્યું મૂસિકાતિ યદિ મૂસિકા ફાલં ખાદેય્યું. કસ્મા કુમારં કુલલા ન હરેય્યુન્તિ મૂસિકાસુ ફાલે ખાદન્તીસુ કુલલા કિં કારણા કુમારં નો હરેય્યું.

કૂટસ્સ હિ સન્તિ કૂટકૂટાતિ ત્વં ‘‘અહમેવ મૂસિકાહિ ફાલે ખાદાપિતપુરિસો કૂટો’’તિ મઞ્ઞસિ, તાદિસસ્સ પન કૂટસ્સ ઇમસ્મિં લોકે બહૂ કૂટા સન્તિ, કૂટસ્સ કૂટાતિ કૂટપટિકૂટાનં એતં નામં, કૂટસ્સ પટિકૂટા નામ સન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ભવતિ ચાપિ નિકતિનો નિકત્યાતિ નિકતિનો નેકતિકસ્સ વઞ્ચનકપુગ્ગલસ્સ નિકત્યા અપરો નિકતિકારકો વઞ્ચનકપુરિસો ભવતિયેવ. દેહિ પુત્તનટ્ઠ ફાલનટ્ઠસ્સ ફાલન્તિ અમ્ભો નટ્ઠપુત્ત પુરિસ, એતસ્સ નટ્ઠફાલસ્સ ફાલં દેહિ. મા તે પુત્તમહાસિ ફાલનટ્ઠોતિ સચે હિસ્સ ફાલં ન દસ્સસિ, પુત્તં તે હરિસ્સતિ, તં તે એસ મા હરતુ, ફાલમસ્સ દેહીતિ. ‘‘દેમિ, સામિ, સચે મે પુત્તં દેતી’’તિ. ‘‘દેમિ, સામિ, સચે મે ફાલે દેતી’’તિ. એવં નટ્ઠપુત્તો પુત્તં, નટ્ઠફાલો ચ ફાલં પટિલભિત્વા ઉભોપિ યથાકમ્મં ગતા.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કૂટવાણિજો ઇદાનિ કૂટવાણિજોવ, પણ્ડિતવાણિજો પણ્ડિતવાણિજોયેવ, વિનિચ્છયામચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કૂટવાણિજજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૨૧૯] ૯. ગરહિતજાતકવણ્ણના

હિરઞ્ઞં મે સુવણ્ણં મેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં અનભિરતિયા ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. એતસ્સ હિ પચ્ચેકં ગહિતં આરમ્મણં નામ નત્થિ, અનભિરતિવાસં વસન્તં પન તં સત્થુ સન્તિકં આનેસું. સો સત્થારા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વત્વા ‘‘કિંકારણા’’તિ વુત્તે ‘‘કિલેસવસેના’’તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘અયં, ભિક્ખુ, કિલેસો નામ પુબ્બે તિરચ્છાનેહિપિ ગરહિતો, ત્વં એવરૂપે સાસને પબ્બજિતો કસ્મા તિરચ્છાનેહિપિ ગરહિતકિલેસવસેન ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હિમવન્તપદેસે વાનરયોનિયં નિબ્બત્તિ. તમેનં એકો વનચરકો ગહેત્વા આનેત્વા રઞ્ઞો અદાસિ. સો ચિરં રાજગેહે વસમાનો વત્તસમ્પન્નો અહોસિ, મનુસ્સલોકે વત્તમાનં કિરિયં યેભુય્યેન અઞ્ઞાસિ. રાજા તસ્સ વત્તે પસીદિત્વા વનચરકં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઇમં વાનરં ગહિતટ્ઠાનેયેવ વિસ્સજ્જેહી’’તિ આણાપેસિ, સો તથા અકાસિ. વાનરગણો બોધિસત્તસ્સ આગતભાવં ઞત્વા તસ્સ દસ્સનત્થાય મહન્તે પાસાણપિટ્ઠે સન્નિપતિત્વા બોધિસત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદનીયં કથં કત્વા ‘‘સમ્મ, કહં એત્તકં કાલં વુત્થોસી’’તિ આહ. ‘‘બારાણસિયં રાજનિવેસને’’તિ. ‘‘અથ કથં મુત્તોસી’’તિ? ‘‘રાજા મં કેળિમક્કટં કત્વા મમ વત્તે પસન્નો મં વિસ્સજ્જેસી’’તિ.

અથ નં તે વાનરા ‘‘મનુસ્સલોકે વત્તમાનકિરિયં નામ તુમ્હે જાનિસ્સથ, અમ્હાકમ્પિ તાવ કથેથ, સોતુકામમ્હા’’તિ આહંસુ. ‘‘મા મં મનુસ્સાનં કિરિયં પુચ્છથા’’તિ. ‘‘કથેથ સોતુકામમ્હા’’તિ. બોધિસત્તોપિ ‘‘મનુસ્સા નામ ખત્તિયાપિ બ્રાહ્મણાપિ ‘મય્હં મય્હ’ન્તિ વદન્તિ, હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચતં ન જાનન્તિ, સુણાથ દાનિ તેસં અન્ધબાલાનં કારણ’’ન્તિ વત્વા ઇમા ગાથા અવોચ –

૧૩૭. ‘‘હિરઞ્ઞં મે સુવણ્ણં મે, એસા રત્તિં દિવા કથા;

દુમ્મેધાનં મનુસ્સાનં, અરિયધમ્મં અપસ્સતં.

૧૩૮. ‘‘દ્વે દ્વે ગહપતયો ગેહે, એકો તત્થ અમસ્સુકો;

લમ્બત્થનો વેણિકતો, અથો અઙ્કિતકણ્ણકો;

કીતો ધનેન બહુના, સો તં વિતુદતે જન’’ન્તિ.

તત્થ હિરઞ્ઞં મે સુવણ્ણં મેતિ દેસનાસીસમત્તમેતં, ઇમિના પન પદદ્વયેન દસવિધમ્પિ રતનં સબ્બં, પુબ્બણ્ણાપરણ્ણં ખેત્તવત્થું દ્વિપદચતુપ્પદઞ્ચ સબ્બં દસ્સેન્તો ‘‘ઇદં મે ઇદં મે’’તિ આહ. એસા રત્તિં દિવા કથાતિ એસા મનુસ્સાનં રત્તિઞ્ચ દિવા ચ નિચ્ચકાલં કથા. અઞ્ઞં પન તે ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા અનિચ્ચા’’તિ વા ‘‘હુત્વા ન ભવન્તી’’તિ વા ન જાનન્તિ, એવમેવ પરિદેવન્તા વિચરન્તિ. દુમ્મેધાનન્તિ અપ્પપઞ્ઞાનં. અરિયધમ્મં અપસ્સતન્તિ અરિયાનં બુદ્ધાદીનં ધમ્મં, અરિયં વા નિદ્દોસં નવવિધં લોકુત્તરધમ્મં અપસ્સન્તાનં એસાવ કથા. અઞ્ઞા પન ‘‘અનિચ્ચં વા દુક્ખં વા’’તિ તેસં કથા નામ નત્થિ.

ગહપતયોતિ ગેહે અધિપતિભૂતા. એકો તત્થાતિ તેસુ દ્વીસુ ઘરસામિકેસુ ‘‘એકો’’તિ માતુગામં સન્ધાય વદતિ. તત્થ વેણિકતોતિ કતવેણી, નાનપ્પકારેન સણ્ઠાપિતકેસકલાપોતિ અત્થો. અથો અઙ્કિતકણ્ણકોતિ અથ સ્વેવ વિદ્ધકણ્ણો છિદ્દકણ્ણોતિ લમ્બકણ્ણતં સન્ધાયાહ. કીતો ધનેન બહુનાતિ સો પનેસ અમસ્સુકો લમ્બત્થનો વેણિકતો અઙ્કિતકણ્ણો માતાપિતૂનં બહું ધનં દત્વા કીતો, મણ્ડેત્વા પસાધેત્વા યાનં આરોપેત્વા મહન્તેન પરિવારેન ઘરં આનીતો. સો તં વિતુદતે જનન્તિ સો ગહપતિ આગતકાલતો પટ્ઠાય તસ્મિં ગેહે દાસકમ્મકરાદિભેદં જનં ‘‘અરે દુટ્ઠદાસ દુટ્ઠદાસિ, ઇમં ન કરોસી’’તિ મુખસત્તીહિ વિતુદતિ, સામિકો વિય હુત્વા મહાજનં વિચારેતિ. એવં તાવ ‘‘મનુસ્સલોકે અતિવિય અયુત્ત’’ન્તિ મનુસ્સલોકં ગરહિ.

તં સુત્વા સબ્બે વાનરા ‘‘મા કથેથ, મા કથેથ, અસોતબ્બયુત્તકં અસ્સુમ્હા’’તિ ઉભોહિ હત્થેહિ કણ્ણે દળ્હં પિદહિંસુ. ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને અમ્હેહિ ઇદં અયુત્તં સુત’’ન્તિ તં ઠાનમ્પિ ગરહિત્વા અઞ્ઞત્થ અગમંસુ. સો પિટ્ઠિપાસાણો ગરહિતપિટ્ઠિપાસાણોયેવ કિર નામ જાતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા વાનરગણો બુદ્ધપરિસા અહોસિ, વાનરિન્દો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ગરહિતજાતકવણ્ણના નવમા.

[૨૨૦] ૧૦. ધમ્મધજજાતકવણ્ણના

સુખં જીવિતરૂપોસીતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તસ્સ વધાય પરિસક્કનં આરબ્ભ કથેસિ. તદા હિ સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ દેવદત્તો મય્હં વધાય પરિસક્કિયેવ, સન્તાસમત્તમ્પિ પન કાતું નાસક્ખી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં યસપાણિ નામ રાજા રજ્જં કારેસિ, કાળકો નામસ્સ સેનાપતિ અહોસિ. તદા બોધિસત્તો તસ્સેવ પુરોહિતો અહોસિ નામેન ધમ્મધજો નામ, રઞ્ઞો પન સીસપ્પસાધનકપ્પકો છત્તપાણિ નામ. રાજા ધમ્મેન રજ્જં કારેતિ, સેનાપતિ પનસ્સ વિનિચ્છયં કરોન્તો લઞ્જં ખાદતિ પરપિટ્ઠિમંસિકો, લઞ્જં ગહેત્વા અસ્સામિકે સામિકે કરોતિ. અથેકદિવસં વિનિચ્છયે પરાજિતો મનુસ્સો બાહા પગ્ગય્હ કન્દન્તો વિનિચ્છયા નિક્ખન્તો રાજુપટ્ઠાનં ગચ્છન્તં બોધિસત્તં દિસ્વા તસ્સ પાદેસુ પતિત્વા ‘‘તુમ્હાદિસેસુ નામ, સામિ, રઞ્ઞો અત્થઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ અનુસાસન્તેસુ કાળકસેનાપતિ લઞ્જં ગહેત્વા અસ્સામિકે સામિકે કરોતી’’તિ અત્તનો પરાજિતભાવં બોધિસત્તસ્સ કથેસિ. બોધિસત્તો કારુઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘એહિ ભણે, અડ્ડં તે વિનિચ્છિનિસ્સામી’’તિ તં ગહેત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાનં અગમાસિ. મહાજનો સન્નિપતિ, બોધિસત્તો તં અડ્ડં પટિવિનિચ્છિનિત્વા સામિકઞ્ઞેવ સામિકં અકાસિ.

મહાજનો સાધુકારં અદાસિ, સો સદ્દો મહા અહોસિ. રાજા તં સુત્વા ‘‘કિં સદ્દો નામેસો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘દેવ, ધમ્મધજપણ્ડિતેન દુબ્બિનિચ્છિતો અડ્ડો સુવિનિચ્છિતો, તત્રેસ સાધુકારસદ્દો’’તિ. રાજા તુટ્ઠો બોધિસત્તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘અડ્ડો કિર તે આચરિય વિનિચ્છિતો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, મહારાજ, કાળકેન દુબ્બિનિચ્છિતં અડ્ડં વિનિચ્છિનિ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ઇતો દાનિ પટ્ઠાય તુમ્હેવ અડ્ડં વિનિચ્છિનથ, મય્હઞ્ચ કણ્ણસુખં ભવિસ્સતિ લોકસ્સ ચ વુડ્ઢી’’તિ વત્વા અનિચ્છન્તમ્પિ તં ‘‘સત્તાનુદ્દયાય વિનિચ્છયે નિસીદથા’’તિ યાચિત્વા સમ્પટિચ્છાપેસિ. તતો પટ્ઠાય બોધિસત્તો વિનિચ્છયે નિસીદતિ, સામિકેયેવ સામિકે કરોતિ.

કાળકો તતો પટ્ઠાય લઞ્જં અલભન્તો લાભતો પરિહાયિત્વા બોધિસત્તસ્સ આઘાતં બન્ધિત્વા ‘‘મહારાજ, ધમ્મધજપણ્ડિતો તવ રજ્જં પત્થેતી’’તિ બોધિસત્તં રઞ્ઞો અન્તરે પરિભિન્દિ. રાજા અસદ્દહન્તો ‘‘મા એવં અવચા’’તિ પટિક્ખિપિત્વા પુન તેન ‘‘સચે મે ન સદ્દહથ, તસ્સાગમનકાલે વાતપાનેન ઓલોકેથ. અથાનેન સકલનગરસ્સ અત્તનો હત્થે કતભાવં પસ્સિસ્સથા’’તિ વુત્તે રાજા તસ્સ અડ્ડકારકપરિસં દિસ્વા ‘‘એતસ્સેવ પરિસા’’તિ સઞ્ઞાય ભિજ્જિત્વા ‘‘કિં કરોમ સેનાપતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘દેવ, એતં મારેતું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘ઓળારિકદોસં અપસ્સન્તા કથં મારેસ્સામા’’તિ? ‘‘અત્થેકો ઉપાયો’’તિ. ‘‘કતરૂપાયો’’તિ. ‘‘અસય્હમસ્સ કમ્મં આરોપેત્વા તં કાતું અસક્કોન્તં તં તેન દોસેન મારેસ્સામા’’તિ. ‘‘કિં પન અસય્હકમ્મ’’ન્તિ? ‘‘મહારાજ, ઉય્યાનં નામ સારભૂમિયં રોપિતં પટિજગ્ગિયમાનં તીહિ ચતૂહિ સંવચ્છરેહિ ફલં દેતિ. તુમ્હે તં પક્કોસાપેત્વા ‘સ્વે ઉય્યાનં કીળિસ્સામ, ઉય્યાનં મે માપેહી’તિ વદથ, સો માપેતું ન સક્ખિસ્સતિ. અથ નં તસ્મિં દોસે મારેસ્સામા’’તિ.

રાજા બોધિસત્તં આમન્તેત્વા ‘‘પણ્ડિત, મય્હં પુરાણઉય્યાને ચિરં કીળિમ્હ, ઇદાનિ નવઉય્યાને કીળિતુકામમ્હ, સ્વે કીળિસ્સામ, ઉય્યાનં નો માપેહિ, સચે માપેતું ન સક્ખિસ્સસિ, જીવિતં તે નત્થી’’તિ. બોધિસત્તો ‘‘કાળકેન લઞ્જં અલભમાનેન રાજા અન્તરે પરિભિન્નો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘સક્કોન્તો જાનિસ્સામિ, મહારાજા’’તિ વત્વા ગેહં ગન્ત્વા સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા ચિન્તયમાનો સયને નિપજ્જિ, સક્કસ્સ ભવનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સક્કો આવજ્જેન્તો બોધિસત્તસ્સ ચિત્તં ઞત્વા વેગેનાગન્ત્વા સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા આકાસે ઠત્વા ‘‘કિં ચિન્તેસિ પણ્ડિતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ? ‘‘સક્કોહમસ્મી’’તિ. ‘‘રાજા મં ‘ઉય્યાનં માપેહી’તિ આહ, તં ચિન્તેમી’’તિ. ‘‘પણ્ડિત, મા ચિન્તયિ, અહં તે નન્દનવનચિત્તલતાવનસદિસં ઉય્યાનં માપેસ્સામિ, કતરસ્મિં ઠાને માપેમી’’તિ? ‘‘અસુકટ્ઠાને માપેહી’’તિ. સક્કો માપેત્વા દેવપુરમેવ ગતો.

પુનદિવસે બોધિસત્તો ઉય્યાનં પચ્ચક્ખતો દિસ્વા ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ – ‘‘નિટ્ઠિતં તે, મહારાજ, ઉય્યાનં, કીળસ્સૂ’’તિ. રાજા ગન્ત્વા અટ્ઠારસહત્થેન મનોસિલાવણ્ણેન પાકારેન પરિક્ખિત્તં દ્વારટ્ટાલકસમ્પન્નં પુપ્ફફલભારભરિતનાનારુક્ખપટિમણ્ડિતં ઉય્યાનં દિસ્વા કાળકં પુચ્છિ – ‘‘પણ્ડિતેન અમ્હાકં વચનં કતં, ઇદાનિ કિં કરોમા’’તિ. ‘‘મહારાજ, એકરત્તેન ઉય્યાનં માપેતું સક્કોન્તો રજ્જં ગહેતું કિં ન સક્કોતી’’તિ? ‘‘ઇદાનિ કિં કરોમા’’તિ? ‘‘અપરમ્પિ નં અસય્હકમ્મં કારેમા’’તિ. ‘‘કિં કમ્મં નામા’’તિ? ‘‘સત્તરતનમયં પોક્ખરણિં માપેમા’’તિ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ બોધિસત્તં આમન્તેત્વા ‘‘આચરિય, ઉય્યાનં તાવ તે માપિતં, એતસ્સ પન અનુચ્છવિકં સત્તરતનમયં પોક્ખરણિં માપેહિ. સચે માપેતું ન સક્ખિસ્સસિ, જીવિતં તે નત્થી’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘સાધુ, મહારાજ, સક્કોન્તો માપેસ્સામી’’તિ આહ. અથસ્સ સક્કો પોક્ખરણિં માપેસિ સોભગ્ગપ્પત્તં સતતિત્થં સહસ્સવઙ્કં પઞ્ચવણ્ણપદુમસઞ્છન્નં નન્દનપોક્ખરણિસદિસં.

પુનદિવસે બોધિસત્તો તમ્પિ પચ્ચક્ખં કત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ – ‘‘માપિતા, દેવ, પોક્ખરણી’’તિ. રાજા તમ્પિ દિસ્વા ‘‘ઇદાનિ કિં કરોમા’’તિ કાળકં પુચ્છિ. ‘‘ઉય્યાનસ્સ અનુચ્છવિકં ગેહં માપેતું આણાપેહિ, દેવા’’તિ. રાજા બોધિસત્તં આમન્તેત્વા ‘‘ઇદાનિ, આચરિય, ઇમસ્સ ઉય્યાનસ્સ ચેવ પોક્ખરણિયા ચ અનુચ્છવિકં સબ્બદન્તમયં ગેહં માપેહિ, નો ચે માપેસ્સસિ, જીવિતં તે નત્થી’’તિ આહ. અથસ્સ સક્કો ગેહમ્પિ માપેસિ. બોધિસત્તો પુનદિવસે તમ્પિ પચ્ચક્ખં કત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તમ્પિ દિસ્વા ‘‘ઇદાનિ કિં કરોમા’’તિ કાળકં પુચ્છિ. ‘‘ગેહસ્સ અનુચ્છવિકં મણિં માપેતું આણાપેહિ, મહારાજા’’તિ આહ. રાજા બોધિસત્તં આમન્તેત્વા ‘‘પણ્ડિત, ઇમસ્સ દન્તમયગેહસ્સ અનુચ્છવિકં મણિં માપેહિ, મણિઆલોકેન વિચરિસ્સામ. સચે માપેતું ન સક્કોસિ, જીવિતં તે નત્થી’’તિ આહ. અથસ્સ સક્કો મણિમ્પિ માપેસિ.

બોધિસત્તો પુનદિવસે તં પચ્ચક્ખં કત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તમ્પિ દિસ્વા ‘‘ઇદાનિ કિં કરિસ્સામા’’તિ કાળકં પુચ્છિ. ‘‘મહારાજ, ધમ્મધજબ્રાહ્મણસ્સ ઇચ્છિતિચ્છિતદાયિકા દેવતા અત્થિ મઞ્ઞે, ઇદાનિ યં દેવતાપિ માપેતું ન સક્કોતિ, તં આણાપેહિ. ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં નામ મનુસ્સં દેવતાપિ માપેતું ન સક્કોતિ, તસ્મા ‘ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં મે ઉય્યાનપાલં માપેહી’તિ તં વદાહી’’તિ. રાજા બોધિસત્તં આમન્તેત્વા ‘‘આચરિય, તયા અમ્હાકં ઉય્યાનં, પોક્ખરણી, દન્તમયપાસાદો, તસ્સ આલોકકરણત્થાય મણિરતનઞ્ચ માપિતં, ઇદાનિ મે ઉય્યાનરક્ખકં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં ઉય્યાનપાલં માપેહિ, નો ચે માપેસ્સસિ, જીવિતં તે નત્થી’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘હોતુ, લભમાનો જાનિસ્સામી’’તિ ગેહં ગન્ત્વા સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા નિપન્નો પચ્ચૂસકાલે પબુજ્ઝિત્વા સયનપીઠે નિસિન્નો ચિન્તેસિ – ‘‘સક્કો દેવરાજા યં અત્તના સક્કા માપેતું, તં માપેસિ, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં પન ઉય્યાનપાલં ન સક્કા માપેતું, એવં સન્તે પરેસં હત્થે મરણતો અરઞ્ઞે અનાથમરણમેવ વરતર’’ન્તિ. સો કસ્સચિ અનારોચેત્વા પાસાદા ઓતરિત્વા અગ્ગદ્વારેનેવ નગરા નિક્ખમિત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે સતં ધમ્મં આવજ્જમાનો નિસીદિ.

સક્કો તં કારણં ઞત્વા વનચરકો વિય હુત્વા બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘બ્રાહ્મણ, ત્વં સુખુમાલો, અદિટ્ઠપુબ્બદુક્ખરૂપો વિય ઇમં અરઞ્ઞં પવિસિત્વા કિં કરોન્તો નિસિન્નોસી’’તિ ઇમમત્થં પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૩૬. ‘‘સુખં જીવિતરૂપોસિ, રટ્ઠા વિવનમાગતો;

સો એકકો રુક્ખમૂલે, કપણો વિય ઝાયસી’’તિ.

તત્થ સુખં જીવિતરૂપોસીતિ ત્વં સુખેન જીવિતસદિસો સુખેધિતો સુખપરિહતો વિય. રટ્ઠાતિ આકિણ્ણમનુસ્સટ્ઠાના. વિવનમાગતોતિ નિરુદકટ્ઠાનં અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો. રુક્ખમૂલેતિ રુક્ખસમીપે. કપણો વિય ઝાયસીતિ કપણો વિય એકકો નિસિન્નો ઝાયસિ પજ્ઝાયસિ, કિં નામેતં ચિન્તેસીતિ પુચ્છિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૪૦. ‘‘સુખં જીવિતરૂપોસ્મિ, રટ્ઠા વિવનમાગતો;

સો એકકો રુક્ખમૂલે, કપણો વિય ઝાયામિ;

સતં ધમ્મં અનુસ્સર’’ન્તિ.

તત્થ સતં ધમ્મં અનુસ્સરન્તિ, સમ્મ, સચ્ચમેતં, અહં સુખં જીવિતરૂપો રટ્ઠા ચ વિવનમાગતો, સોહં એકકોવ ઇમસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિત્વા કપણો વિય ઝાયામિ. યં પન વદેસિ ‘‘કિં નામેતં ચિન્તેસી’’તિ, તં તે પવેદેમિ ‘‘સતં ધમ્મ’’ન્તિ. અહઞ્હિ સતં ધમ્મં અનુસ્સરન્તો ઇધ નિસિન્નો. સતં ધમ્મન્તિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકાનં સતં સપ્પુરિસાનં પણ્ડિતાનં ધમ્મં. લાભો અલાભો યસો અયસો નિન્દા પસંસા સુખં દુક્ખન્તિ અયઞ્હિ અટ્ઠવિધો લોકધમ્મો. ઇમિના પન અબ્ભાહતા સન્તો ન કમ્પન્તિ ન પવેધેન્તિ, અયમેત્થ અકમ્પનસઙ્ખાતો સતં ધમ્મો ઇમં અનુસ્સરન્તો નિસિન્નોમ્હીતિ દીપેતિ.

અથ નં સક્કો ‘‘એવં સન્તે, બ્રાહ્મણ, ઇમસ્મિં ઠાને કસ્મા નિસિન્નોસી’’તિ. ‘‘રાજા ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં ઉય્યાનપાલં આહરાપેતિ, તાદિસં ન સક્કોમિ લદ્ધું, સોહં ‘કિં મે પરસ્સ હત્થે મરણેન, અરઞ્ઞં પવિસિત્વા અનાથમરણં મરિસ્સામી’તિ ચિન્તેત્વા ઇધાગન્ત્વા નિસિન્નો’’તિ. ‘‘બ્રાહ્મણ, અહં સક્કો દેવરાજા, મયા તે ઉય્યાનાદીનિ માપિતાનિ, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં ઉય્યાનપાલં માપેતું ન સક્કા, તુમ્હાકં રઞ્ઞો સીસપ્પસાધનકપ્પકો છત્તપાણિ નામ, સો ચતુરઙ્ગસમન્નાગતો, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેન ઉય્યાનપાલેન અત્થે સતિ એતં કપ્પકં ઉય્યાનપાલં કાતું વદેહી’’તિ. ઇતિ સક્કો બોધિસત્તસ્સ ઓવાદં દત્વા ‘‘મા ભાયી’’તિ સમસ્સાસેત્વા અત્તનો દેવપુરમેવ ગતો.

બોધિસત્તો ગેહં ગન્ત્વા ભુત્તપાતરાસો રાજદ્વારં ગન્ત્વા છત્તપાણિમ્પિ તત્થેવ દિસ્વા હત્થે ગહેત્વા ‘‘ત્વં કિર, સમ્મ છત્તપાણિ, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘કો તે મય્હં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતભાવં આચિક્ખી’’તિ વુત્તે ‘‘સક્કો, દેવરાજા’’તિ વત્વા ‘‘કિંકારણા આચિક્ખી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘ઇમિના નામ કારણેના’’તિ સબ્બં આચિક્ખિ. સો ‘‘આમ, અહં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતો’’તિ આહ. અથ નં બોધિસત્તો હત્થે ગહેત્વાવ રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અયં, મહારાજ, છત્તપાણિ, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતો, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેન ઉય્યાનપાલેન અત્થે સતિ ઇમં ઉય્યાનપાલં કરોથા’’તિ આહ. અથ નં રાજા ‘‘ત્વં કિર ચતુરઙ્ગસમન્નાગતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘કતમેહિ ચતુરઙ્ગેહિ સમન્નાગતોસી’’તિ?

‘‘અનુસૂયકો અહં દેવ, અમજ્જપાયકો અહં;

નિસ્નેહકો અહં દેવ, અક્કોધનં અધિટ્ઠિતો’’તિ.

‘‘મય્હઞ્હિ, મહારાજ, ઉસૂયા નામ નત્થિ, મજ્જં મે ન પિવિતપુબ્બં, પરેસુ મે સ્નેહો વા કોધો વા ન ભૂતપૂબ્બો. ઇમેહિ ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતોમ્હી’’તિ.

અથ નં રાજા, ભો છત્તપાણિ, ‘‘અનુસૂયકોસ્મી’’તિ વદસીતિ. ‘‘આમ, દેવ, અનુસૂયકોમ્હી’’તિ. ‘‘કિં આરમ્મણં દિસ્વા અનુસૂયકો જાતોસી’’તિ? ‘‘સુણાહિ દેવા’’તિ અત્તનો અનુસૂયકકારણં કથેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ઇત્થિયા કારણા રાજ, બન્ધાપેસિં પુરોહિતં;

સો મં અત્થે નિવેદેસિ, તસ્માહં અનુસૂયકો’’તિ.

તસ્સત્થો – અહં, દેવ, પુબ્બે ઇમસ્મિંયેવ બારાણસિનગરે તાદિસોવ રાજા હુત્વા ઇત્થિયા કારણા પુરોહિતં બન્ધાપેસિં.

‘‘અબદ્ધા તત્થ બજ્ઝન્તિ, યત્થ બાલા પભાસરે;

બદ્ધાપિ તત્થ મુચ્ચન્તિ, યત્થ ધીરા પભાસરે’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૨૦) –