૬. નતંદળ્હવગ્ગો

[૨૦૧] ૧. બન્ધનાગારજાતકવણ્ણના

ન તં દળ્હં બન્ધનમાહુ ધીરાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો બન્ધનાગારં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિં કિર કાલે બહૂ સન્ધિચ્છેદકપન્થઘાતકચોરે આનેત્વા કોસલરઞ્ઞો દસ્સેસું. તે રાજા અદ્દુબન્ધનરજ્જુબન્ધનસઙ્ખલિકબન્ધનેહિ બન્ધાપેસિ. તિંસમત્તા જાનપદા ભિક્ખૂ સત્થારં દટ્ઠુકામા આગન્ત્વા દિસ્વા વન્દિત્વા પુનદિવસે પિણ્ડાય ચરન્તા બન્ધનાગારં ગન્ત્વા તે ચોરે દિસ્વા પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા સાયન્હસમયે તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભન્તે, અજ્જ અમ્હેહિ પિણ્ડાય ચરન્તેહિ બન્ધનાગારે બહૂ ચોરા અદ્દુબન્ધનાદીહિ બદ્ધા મહાદુક્ખં અનુભવન્તા દિટ્ઠા, તે તાનિ બન્ધનાનિ છિન્દિત્વા પલાયિતું ન સક્કોન્તિ, અત્થિ નુ ખો તેહિ બન્ધનેહિ થિરતરં નામ અઞ્ઞં બન્ધન’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. સત્થા ‘‘ભિક્ખવે, કિં બન્ધનાનિ નામેતાનિ, યં પનેતં ધનધઞ્ઞપુત્તદારાદીસુ તણ્હાસઙ્ખાતં કિલેસબન્ધનં, એતં એતેહિ બન્ધનેહિ સતગુણેન સહસ્સગુણેન થિરતરં, એવં મહન્તમ્પિ પનેતં દુચ્છિન્દનિયં બન્ધનં પોરાણકપણ્ડિતા છિન્દિત્વા હિમવન્તં પવિસિત્વા પબ્બજિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો એકસ્મિં દુગ્ગતગહપતિકુલે નિબ્બત્તિ, તસ્સ વયપ્પત્તસ્સ પિતા કાલમકાસિ. સો ભતિં કત્વા માતરં પોસેસિ, અથસ્સ માતા અનિચ્છમાનસ્સેવ એકં કુલધીતરં ગેહે કત્વા અપરભાગે કાલમકાસિ. ભરિયાયપિસ્સ કુચ્છિયં ગબ્ભો પતિટ્ઠાસિ. સો ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં અજાનન્તો ‘‘ભદ્દે, ત્વં ભતિં કત્વા જીવાહિ, અહં પબ્બજિસ્સામી’’તિ આહ. સાપિ ‘‘ગબ્ભો મે પતિટ્ઠિતો, મયિ વિજાતાય દારકં દિસ્વા પબ્બજિસ્સસી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તસ્સા વિજાતકાલે ‘‘ભદ્દે, ત્વં સોત્થિના વિજાતા, ઇદાનાહં પબ્બજિસ્સામી’’તિ આપુચ્છિ. અથ નં સા ‘‘પુત્તકસ્સ તાવ થનપાનતો અપગમનકાલં આગમેહી’’તિ વત્વા પુન ગબ્ભં ગણ્હિ.

સો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમં સમ્પટિચ્છાપેત્વા ગન્તું ન સક્કા, ઇમિસ્સા અનાચિક્ખિત્વાવ પલાયિત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ. સો તસ્સા અનાચિક્ખિત્વા રત્થિભાગે ઉટ્ઠાય પલાયિ. અથ નં નગરગુત્તિકા અગ્ગહેસું. સો ‘‘અહં, સામિ, માતુપોસકો નામ, વિસ્સજ્જેથ મ’’ન્તિ તેહિ અત્તાનં વિસ્સજ્જાપેત્વા એકસ્મિં ઠાને વસિત્વા અગ્ગદ્વારેનેવ નિક્ખમિત્વા હિમવન્તં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા ઝાનકીળં કીળન્તો વિહાસિ. સો તત્થ વસન્તો ‘‘એવરૂપમ્પિ નામ મે દુચ્છિન્દનિયં પુત્તદારબન્ધનં કિલેસબન્ધનં છિન્દિત’’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેન્તો ઇમા ગાથા અવોચ –

૧૦૧. ‘‘ન તં દળ્હં બન્ધનમાહુ ધીરા, યદાયસં દારુજપબ્બજઞ્ચ;

સારત્તરત્તા મણિકુણ્ડલેસુ, પુત્તેસુ દારેસુ ચ યા અપેક્ખા.

૧૦૨. ‘‘એતં દળ્હં બન્ધનમાહુ ધીરા, ઓહારિનં સીથિલં દુપ્પમુઞ્ચં;

એતમ્પિ છેત્વાન વજન્તિ ધીરા, અનપેક્ખિનો કામસુખં પહાયા’’તિ.

તત્થ ધીરાતિ ધિતિમન્તા, ધિક્કતપાપાતિ ધીરા. અથ વા ધી વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતાતિ ધીરા, બુદ્ધા પચ્ચેકબુદ્ધા બુદ્ધસાવકા બોધિસત્તા ચ ઇમે ધીરા નામ. યદાયસન્તિઆદીસુ યં સઙ્ખલિકસઙ્ખાતં અયસા નિબ્બત્તં આયસં, યં અદ્દુબન્ધનસઙ્ખાતં દારુજં, યઞ્ચ પબ્બજતિણેહિ વા અઞ્ઞેહિ વા વાકાદીહિ રજ્જું કત્વા કતરજ્જુબન્ધનં, તં આયસાદિં છિન્દિતું સક્કુણેય્યભાવેન ધીરા દળ્હં થિરન્તિ નાહુ ન કથેન્તિ. સારત્તરત્તાતિ સારત્તા હુત્વા રત્તા, બલવરાગરત્તાતિ અત્થો. મણિકુણ્ડલેસૂતિ મણીસુ ચ કુણ્ડલેસુ ચ, મણિયુત્તેસુ વા કુણ્ડલેસુ.

એતં દળ્હન્તિ યે મણિકુણ્ડલેસુ સારત્તરત્તા, તેસં યો ચ સારાગો, યા ચ તેસં પુત્તદારેસુ અપેક્ખા તણ્હા, એતં કિલેસમયં બન્ધનં દળ્હં થિરન્તિ ધીરા આહુ. ઓહારિનન્તિ આકડ્ઢિત્વા ચતૂસુ અપાયેસુ પાતનતો અવહરતિ હેટ્ઠા હરતીતિ ઓહારિનં. સિથિલન્તિ બન્ધનટ્ઠાને છવિચમ્મમંસાનિ ન છિન્દતિ, લોહિતં ન નીહરતિ, બન્ધનભાવમ્પિ ન જાનાપેતિ, થલપથજલપથાદીસુ કમ્માનિ કાતું દેતીતિ સિથિલં. દુપ્પમુઞ્ચન્તિ તણ્હાલોભવસેન હિ એકવારમ્પિ ઉપ્પન્નં કિલેસબન્ધનં દટ્ઠટ્ઠાનતો કચ્છપો વિય દુમ્મોચયં હોતીતિ દુપ્પમુઞ્ચં. એતમ્પિ છેત્વાનાતિ એતં એવં દળ્હમ્પિ કિલેસબન્ધનં ઞાણખગ્ગેન છિન્દિત્વા અયદામાનિ છિન્દિત્વા મત્તવરવારણા વિય પઞ્જરે છિન્દિત્વા સીહપોતકા વિય ચ ધીરા વત્થુકામકિલેસકામે ઉક્કારભૂમિં વિય જિગુચ્છમાના અનપેક્ખિનો હુત્વા કામસુખં પહાય વજન્તિ પક્કમન્તિ, પક્કમિત્વા ચ પન હિમવન્તં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ઝાનસુખેન વીતિનામેન્તીતિ.

એવં બોધિસત્તો ઇમં ઉદાનં ઉદાનેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને કેચિ સોતાપન્ના, કેચિ સકદાગામિનો, કેચિ અનાગામિનો, કેચિ અરહન્તો અહેસું. ‘‘તદા માતા મહામાયા અહોસિ, પિતા સુદ્ધોદનમહારાજા, ભરિયા રાહુલમાતા, પુત્તો રાહુલો, પુત્તદારં પહાય નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતો પુરિસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

બન્ધનાગારજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૨૦૨] ૨. કેળિસીલજાતકવણ્ણના

હંસા કોઞ્ચા મયૂરા ચાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો આયસ્મન્તં લકુણ્ડકભદ્દિયં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિરાયસ્મા બુદ્ધસાસને પાકટો અહોસિ પઞ્ઞાતો મધુરસ્સરો મધુરધમ્મકથિકો પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો મહાખીણાસવો અસીતિયા મહાથેરાનં અન્તરો પમાણેન ઓમકો લકુણ્ડકો સામણેરો વિય, ખુદ્દકો કીળનત્થાય કતો વિય. તસ્મિં એકદિવસં તથાગતં વન્દિત્વા જેતવનકોટ્ઠકં ગતે જનપદા તિંસમત્તા ભિક્ખૂ ‘‘દસબલં વન્દિસ્સામા’’તિ જેતવનં પવિસન્તા વિહારકોટ્ઠકે થેરં દિસ્વા ‘‘સામણેરો એસો’’તિ સઞ્ઞાય થેરં ચીવરકણ્ણે ગણ્હન્તા હત્થે ગણ્હન્તા સીસં ગણ્હન્તા નાસાય પરામસન્તા કણ્ણેસુ ગહેત્વા ચાલેત્વા હત્થકુક્કુચ્ચં કત્વા પત્તચીવરં પટિસામેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા નિસીદિત્વા સત્થારા મધુરપટિસન્થારે કતે પુચ્છિંસુ – ‘‘ભન્તે, લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરો કિર નામેકો તુમ્હાકં સાવકો મધુરધમ્મકથિકો અત્થિ, કહં સો ઇદાની’’તિ. ‘‘કિં પન, ભિક્ખવે, દટ્ઠુકામત્થા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘યં, ભિક્ખવે, તુમ્હે દ્વારકોટ્ઠકે દિસ્વા ચીવરકણ્ણાદીસુ ગણ્હન્તા હત્થકુક્કુચ્ચં કત્વા આગતા, એસ સો’’તિ. ‘‘ભન્તે, એવરૂપો પત્થિતપત્થનો અભિનીહારસમ્પન્નો સાવકો કિંકારણા અપ્પેસક્ખો જાતો’’તિ? સત્થા ‘‘અત્તના કતપાપકમ્મં નિસ્સાયા’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સક્કો દેવરાજા અહોસિ. તદા બ્રહ્મદત્તસ્સ જિણ્ણં જરાપ્પત્તં હત્થિં વા અસ્સં વા ગોણં વા દસ્સેતું ન સક્કા, કેળિસીલો હુત્વા તથારૂપં દિસ્વાવ અનુબન્ધાપેતિ, જિણ્ણસકટમ્પિ દિસ્વા ભિન્દાપેતિ, જિણ્ણમાતુગામે દિસ્વા પક્કોસાપેત્વા ઉદરે પહરાપેત્વા પાતાપેત્વા પુન ઉટ્ઠાપેત્વા ભાયાપેતિ, જિણ્ણપુરિસે દિસ્વા લઙ્ઘકે વિય ભૂમિયં સંપરિવત્તકાદિકીળં કીળાપેતિ, અપસ્સન્તો ‘‘અસુકઘરે કિર મહલ્લકો અત્થી’’તિ સુત્વાપિ પક્કોસાપેત્વા કીળતિ. મનુસ્સા લજ્જન્તા અત્તનો માતાપિતરો તિરોરટ્ઠાનિ પેસેન્તિ, માતુપટ્ઠાનધમ્મો પિતુપટ્ઠાનધમ્મો પચ્છિજ્જિ, રાજસેવકાપિ કેળિસીલાવ અહેસું. મતમતા ચત્તારો અપાયે પૂરેન્તિ, દેવપરિસા પરિહાયતિ.

સક્કો અભિનવે દેવપુત્તે અપસ્સન્તો ‘‘કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ આવજ્જેન્તો તં કારણં ઞત્વા ‘‘દમેસ્સામિ ન’’ન્તિ મહલ્લકવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા જિણ્ણયાનકે દ્વે તક્કચાટિયો આરોપેત્વા દ્વે જરગોણે યોજેત્વા એકસ્મિં છણદિવસે અલઙ્કતહત્થિં અભિરુહિત્વા બ્રહ્મદત્તે અલઙ્કતનગરં પદક્ખિણં કરોન્તે પિલોતિકનિવત્થો તં યાનકં પાજેન્તો રઞ્ઞો અભિમુખો અગમાસિ. રાજા જિણ્ણયાનકં દિસ્વા ‘‘એતં યાનકં અપનેથા’’તિ વદતિ. મનુસ્સા ‘‘કહં, દેવ, ન પસ્સામા’’તિ આહંસુ. સક્કો અત્તનો આનુભાવેન રઞ્ઞોયેવ દસ્સેસિ. અથ નં બહુસમ્પત્તે તસ્મિં તસ્સ ઉપરિભાગેન પાજેન્તો રઞ્ઞો મત્થકે એકં ચાટિં ભિન્દિત્વા નિવત્તાપેન્તો દુતિયં ભિન્દિ. અથસ્સ સીસતો પટ્ઠાય ઇતો ચિતો ચ તક્કં પગ્ઘરતિ, સો તેન અટ્ટીયતિ હરાયતિ જિગુચ્છતિ. અથસ્સ તં ઉપદ્દુતભાવં ઞત્વા સક્કો યાનકં અન્તરધાપેત્વા સક્કત્તભાવં માપેત્વા વજિરહત્થો આકાસે ઠત્વા ‘‘પાપ અધમ્મિકરાજ, કિં ત્વં મહલ્લકો ન ભવિસ્સસિ, તવ સરીરં જરા ન પહરિસ્સતિ, કેળિસીલો હુત્વા વુડ્ઢે વિહેઠનકમ્મં કરોસિ, એકકં તં નિસ્સાય એતં કમ્મં કત્વા મતમતા અપાયે પરિપૂરેન્તિ, મનુસ્સા માતાપિતરો પટિજગ્ગિતું ન લભન્તિ. સચે ઇમમ્હા કમ્મા ન વિરમિસ્સસિ, વજિરેન તે સીસં પદાલેસ્સામિ, મા ઇતો પટ્ઠાયેતં કમ્મં અકત્થા’’તિ સન્તજ્જેત્વા માતાપિતૂનં ગુણં કથેત્વા વુડ્ઢાપચાયિકકમ્મસ્સ આનિસંસં પકાસેત્વા ઓવદિત્વા સકટ્ઠાનમેવ અગમાસિ. રાજા તતો પટ્ઠાય તથારૂપં કમ્મં કાતું ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેસિ.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમા ગાથા અવોચ –

૧૦૩. ‘‘હંસા કોઞ્ચા મયૂરા ચ, હત્થયો પસદા મિગા;

સબ્બે સીહસ્સ ભાયન્તિ, નત્થિ કાયસ્મિ તુલ્યતા.

૧૦૪. ‘‘એવમેવ મનુસ્સેસુ, દહરો ચેપિ પઞ્ઞવા;

સો હિ તત્થ મહા હોતિ, નેવ બાલો સરીરવા’’તિ.

તત્થ પસદા મિગાતિ પસદસઙ્ખાતા મિગા, પસદા મિગા ચ અવસેસા મિગા ચાતિપિ અત્થો. ‘‘પસદમિગા’’તિપિ પાઠો, પસદા મિગાતિ અત્થો. નત્થિ કાયસ્મિ તુલ્યતાતિ સરીરે પમાણં નામ નત્થિ. યદિ ભવેય્ય, મહાસરીરા હત્થિનો ચેવ પસદમિગા ચ સીહં મારેય્યું, સીહો હંસાદયો ખુદ્દકસરીરેયેવ મારેય્ય, ખુદ્દકાયેવ સીહસ્સ ભાયેય્યું, ન મહન્તા. યસ્મા પનેતં નત્થિ, તસ્મા સબ્બેપિ તે સીહસ્સ ભાયન્તિ. સરીરવાતિ બાલો મહાસરીરોપિ મહા નામ ન હોતિ, તસ્મા લકુણ્ડકભદ્દિયો સરીરેન ખુદ્દકોપિ મા તં ઞાણેનપિ ખુદ્દકોતિ મઞ્ઞિત્થાતિ અત્થો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને તેસુ ભિક્ખૂસુ કેચિ સોતાપન્ના, કેચિ સકદાગામિનો, કેચિ અનાગામિનો, કેચિ અરહન્તો અહેસું. ‘‘તદા રાજા લકુણ્ડકભદ્દિયો અહોસિ, સો તાય કેળિસીલતાય પરેસં કેળિનિસ્સયો જાતો, સક્કો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કેળિસીલજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૨૦૩] ૩. ખન્ધજાતકવણ્ણના

વિરૂપક્ખેહિ મે મેત્તન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તં કિર જન્તાઘરદ્વારે કટ્ઠાનિ ફાલેન્તં પૂતિરુક્ખન્તરા નિક્ખમિત્વા એકો સપ્પો પાદઙ્ગુલિયં ડંસિ, સો તત્થેવ મતો. તસ્સ મતભાવો સકલવિહારે પાકટો અહોસિ. ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, અસુકો કિર ભિક્ખુ જન્તાઘરદ્વારે કટ્ઠાનિ ફાલેન્તો સપ્પેન દટ્ઠો તત્થેવ મતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘સચે સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચત્તારિ અહિરાજકુલાનિ આરબ્ભ મેત્તં અભાવયિસ્સ, ન નં સપ્પો ડંસેય્ય. પોરાણકતાપસાપિ અનુપ્પન્ને બુદ્ધે ચતૂસુ અહિરાજકુલેસુ મેત્તં ભાવેત્વા તાનિ અહિરાજકુલાનિ નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકભયતો મુચ્ચિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો કામે પહાય ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા હિમવન્તપદેસે એકસ્મિં ગઙ્ગાનિવત્તને અસ્સમપદં માપેત્વા ઝાનકીળં કીળન્તો ઇસિગણપરિવુતો વિહાસિ. તદા ગઙ્ગાતીરે નાનપ્પકારા દીઘજાતિકા ઇસીનં પરિપન્થં કરોન્તિ, યેભુય્યેન ઇસયો જીવિતક્ખયં પાપુણન્તિ. તાપસા તમત્થં બોધિસત્તસ્સ આરોચેસું. બોધિસત્તો સબ્બે તાપસે સન્નિપાતાપેત્વા ‘‘સચે તુમ્હે ચતૂસુ અહિરાજકુલેસુ મેત્તં ભાવેય્યાથ, ન વો સપ્પા ડંસેય્યું, તસ્મા ઇતો પટ્ઠાય ચતૂસુ અહિરાજકુલેસુ એવં મેત્તં ભાવેથા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૦૫. ‘‘વિરૂપક્ખેહિ મે મેત્તં, મેત્તં એરાપથેહિ મે;

છબ્યાપુત્તેહિ મે મેત્તં, મેત્તં કણ્હાગોતમકેહિ ચા’’તિ.

તત્થ વિરૂપક્ખેહિ મે મેત્તન્તિ વિરૂપક્ખનાગરાજકુલેહિ સદ્ધિં મય્હં મેત્તં. એરાપથાદીસુપિ એસેવ નયો. એતાનિપિ હિ એરાપથનાગરાજકુલં છબ્યાપુત્તનાગરાજકુલં કણ્હાગોતમકનાગરાજકુલન્તિ નાગરાજકુલાનેવ.

એવં ચત્તારિ નાગરાજકુલાનિ દસ્સેત્વા ‘‘સચે તુમ્હે એતેસુ મેત્તં ભાવેતું સક્ખિસ્સથ, દીઘજાતિકા વો ન ડંસિસ્સન્તિ ન વિહેઠેસ્સન્તી’’તિ વત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

‘‘અપાદકેહિ મે મેત્તં, મેત્તં દ્વિપાદકેહિ મે;

ચતુપ્પદેહિ મે મેત્તં, મેત્તં બહુપ્પદેહિ મે’’તિ.

તત્થ પઠમપદેન ઓદિસ્સકં કત્વા સબ્બેસુ અપાદકેસુ દીઘજાતિકેસુ ચેવ મચ્છેસુ ચ મેત્તાભાવના દસ્સિતા, દુતિયપદેન મનુસ્સેસુ ચેવ પક્ખિજાતેસુ ચ, તતિયપદેન હત્થિઅસ્સાદીસુ સબ્બચતુપ્પદેસુ, ચતુત્થપદેન વિચ્છિકસતપદિઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકમક્કટકાદીસુ.

એવં સરૂપેન મેત્તાભાવનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ આયાચનવસેન દસ્સેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘મા મં અપાદકો હિંસિ, મા મં હિંસિ દ્વિપાદકો;

મા મં ચતુપ્પદો હિંસિ, મા મં હિંસિ બહુપ્પદો’’તિ.

તત્થ મા મન્તિ એતેસુ અપાદકાદીસુ કોચિ એકોપિ મા મં હિંસતુ, મા વિહેઠેતૂતિ એવં આયાચન્તા મેત્તં ભાવેથાતિ અત્થો.

ઇદાનિ અનોદિસ્સકવસેન મેત્તાભાવનં દસ્સેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘સબ્બે સત્તા સબ્બે પાણા, સબ્બે ભૂતા ચ કેવલા;

સબ્બે ભદ્રાનિ પસ્સન્તુ, મા કઞ્ચિ પાપમાગમા’’તિ.

તત્થ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન વટ્ટે પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ આસત્તા વિસત્તા લગ્ગા લગ્ગિતાતિ સત્તા, અસ્સાસપસ્સાસપવત્તનસઙ્ખાતેન પાણનવસેન પાણા, ભૂતભાવિતનિબ્બત્તનવસેન ભૂતાતિ એવં વચનમત્તવિસેસો વેદિતબ્બો. અવિસેસેન પન સબ્બાનિપેતાનિ પદાનિ સબ્બસત્તસઙ્ગાહકાનેવ. કેવલાતિ સકલા. ઇદં સબ્બસદ્દસ્સેવ હિ પરિયાયવચનં. ભદ્રાનિ પસ્સન્તૂતિ સબ્બેપેતે સત્તા ભદ્રાનિ સાધૂનિ કલ્યાણાનેવ પસ્સન્તુ. મા કઞ્ચિ પાપમાગમાતિ એતેસુ કઞ્ચિ એકં સત્તમ્પિ પાપં લામકં દુક્ખં મા આગમા, મા આગચ્છતુ મા પાપુણાતુ, સબ્બે અવેરા અબ્યાપજ્જા સુખી નિદ્દુક્ખા હોન્તૂતિ.

એવં ‘‘સબ્બસત્તેસુ અનોદિસ્સકવસેન મેત્તં ભાવેથા’’તિ વત્વા પુન તિણ્ણં રતનાનં ગુણે અનુસ્સરાપેતું –

૧૦૬. ‘‘અપ્પમાણો બુદ્ધો, અપ્પમાણો ધમ્મો;

અપ્પમાણો સઙ્ઘો’’તિ આહ.

તત્થ પમાણકરાનં કિલેસાનં અભાવેન ગુણાનઞ્ચ પમાણાભાવેન બુદ્ધરતનં અપ્પમાણં. ધમ્મોતિ નવવિધો લોકુત્તરધમ્મો. તસ્સપિ પમાણં કાતું ન સક્કાતિ અપ્પમાણો. તેન અપ્પમાણેન ધમ્મેન સમન્નાગતત્તા સઙ્ઘોપિ અપ્પમાણો.

ઇતિ બોધિસત્તો ‘‘ઇમેસં તિણ્ણં રતનાનં ગુણે અનુસ્સરથા’’તિ વત્વા તિણ્ણં રતનાનં અપ્પમાણગુણતં દસ્સેત્વા સપ્પમાણે સત્તે દસ્સેતું –

‘‘પમાણવન્તાનિ સરીસપાનિ, અહિ વિચ્છિક સતપદી;

ઉણ્ણનાભિ સરબૂ મૂસિકા’’તિ આહ.

તત્થ સરીસપાનીતિ સપ્પદીઘજાતિકાનં નામં. તે હિ સરન્તા ગચ્છન્તિ, સિરેન વા સપન્તીતિ સરીસપા. ‘‘અહી’’તિઆદિ તેસં સરૂપતો નિદસ્સનં. તત્થ ઉણ્ણનાભીતિ મક્કટકો. તસ્સ હિ નાભિતો ઉણ્ણાસદિસં સુત્તં નિક્ખમતિ, તસ્મા ‘‘ઉણ્ણનાભી’’તિ વુચ્ચતિ. સરબૂતિ ઘરગોળિકા.

ઇતિ બોધિસત્તો ‘‘યસ્મા એતેસં અન્તોરાગાદયો પમાણકરા ધમ્મા અત્થિ, તસ્મા તાનિ સરીસપાદીનિ પમાણવન્તાની’’તિ દસ્સેત્વા ‘‘અપ્પમાણાનં તિણ્ણં રતનાનં આનુભાવેન ઇમે પમાણવન્તા સત્તા રત્તિન્દિવં પરિત્તકમ્મં કરોન્તૂતિ એવં તિણ્ણં રતનાનં ગુણે અનુસ્સરથા’’તિ વત્વા તતો ઉત્તરિ કત્તબ્બં દસ્સેતું ઇમં ગાથમાહ –

‘‘કતા મે રક્ખા કતા મે પરિત્તા, પટિક્કમન્તુ ભૂતાનિ;

સોહં નમો ભગવતો, નમો સત્તન્નં સમ્માસમ્બુદ્ધાન’’ન્તિ.

તત્થ કતા મે રક્ખાતિ મયા રતનત્તયગુણે અનુસ્સરન્તેન અત્તનો રક્ખા ગુત્તિ કતા. કતા મે પરિત્તાતિ પરિત્તાણમ્પિ મે અત્તનો કતં. પટિક્કમન્તુ ભૂતાનીતિ મયિ અહિતજ્ઝાસયાનિ ભૂતાનિ પટિક્કમન્તુ અપગચ્છન્તુ. સોહં નમો ભગવતોતિ સો અહં એવં કતપરિત્તો અતીતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ સબ્બસ્સપિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો નમો કરોમિ. નમો સત્તન્નં સમ્માસમ્બુદ્ધાનન્તિ વિસેસેન પન અતીતે પટિપાટિયા પરિનિબ્બુતાનં સત્તન્નં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં નમો કરોમીતિ.

એવં ‘‘નમક્કારં કરોન્તાપિ સત્ત બુદ્ધે અનુસ્સરથા’’તિ બોધિસત્તો ઇસિગણસ્સ ઇમં પરિત્તં બન્ધિત્વા અદાસિ. આદિતો પન પટ્ઠાય દ્વીહિ ગાથાહિ ચતૂસુ અહિરાજકુલેસુ મેત્તાય દીપિતત્તા ઓદિસ્સકાનોદિસ્સકવસેન વા દ્વિન્નં મેત્તાભાવનાનં દીપિતત્તા ઇદં પરિત્તં ઇધ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, અઞ્ઞં વા કારણં પરિયેસિતબ્બં. તતો પટ્ઠાય ઇસિગણો બોધિસત્તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા મેત્તં ભાવેસિ, બુદ્ધગુણે અનુસ્સરિ. એવમેતેસુ બુદ્ધગુણે અનુસ્સરન્તેસુયેવ સબ્બે દીઘજાતિકા પટિક્કમિંસુ. બોધિસત્તોપિ બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ઇસિગણો બુદ્ધપરિસા અહોસિ, ગણસત્થા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ખન્ધજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૨૦૪] ૪. વીરકજાતકવણ્ણના

અપિ વીરક પસ્સેસીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સુગતાલયં આરબ્ભ કથેસિ. દેવદત્તસ્સ પરિસં ગહેત્વા આગતેસુ હિ થેરેસુ સત્થા ‘‘સારિપુત્ત, દેવદત્તો તુમ્હે દિસ્વા કિં અકાસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સુગતાલયં, ભન્તે, દસ્સેસી’’તિ વુત્તે ‘‘ન ખો, સારિપુત્ત, ઇદાનેવ દેવદત્તો મમ અનુકિરિયં કરોન્તો વિનાસં પત્તો, પુબ્બેપિ વિનાસં પાપુણી’’તિ વત્વા થેરેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હિમવન્તપદેસે ઉદકકાકયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા એકં સરં ઉપનિસ્સાય વસિ, ‘‘વીરકો’’તિસ્સ નામં અહોસિ. તદા કાસિરટ્ઠે દુબ્ભિક્ખં અહોસિ, મનુસ્સા કાકભત્તં વા દાતું યક્ખનાગબલિકમ્મં વા કાતું નાસક્ખિંસુ. છાતકરટ્ઠતો કાકા યેભુય્યેન અરઞ્ઞં પવિસિંસુ. તત્થેકો બારાણસિવાસી સવિટ્ઠકો નામ કાકો કાકિં આદાય વીરકસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા તં સરં નિસ્સાય એકમન્તે વાસં કપ્પેસિ. સો એકદિવસં તસ્મિં સરે ગોચરં ગણ્હન્તો વીરકં સરં ઓતરિત્વા મચ્છે ખાદિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા સરીરં સુક્ખાપેન્તં દિસ્વા ‘‘ઇમં ઉદકકાકં નિસ્સાય સક્કા બહૂ મચ્છે લદ્ધું, ઇમં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કિં, સમ્મા’’તિ વુત્તે ‘‘ઇચ્છામિ તં સામિ ઉપટ્ઠહિતુ’’ન્તિ વત્વા ‘‘સાધૂ’’તિ તેન સમ્પટિચ્છિતો તતો પટ્ઠાય ઉપટ્ઠાસિ. વીરકોપિ તતો પટ્ઠાય અત્તનો યાપનમત્તં ખાદિત્વા મચ્છે ઉદ્ધરિત્વા સવિટ્ઠકસ્સ દેતિ. સોપિ અત્તનો યાપનમત્તં ખાદિત્વા સેસં કાકિયા દેતિ.

તસ્સ અપરભાગે માનો ઉપ્પજ્જિ – ‘‘અયમ્પિ ઉદકકાકો કાળકો, અહમ્પિ કાળકો, અક્ખિતુણ્ડપાદેહિપિ એતસ્સ ચ મય્હઞ્ચ નાનાકરણં નત્થિ, ઇતો પટ્ઠાય ઇમિના ગહિતમચ્છેહિ મય્હં કમ્મં નત્થિ, અહમેવ ગણ્હિસ્સામી’’તિ. સો વીરકં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સમ્મ, ઇતો પટ્ઠાય અહમેવ સરં ઓતરિત્વા મચ્છે ગણ્હિસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘ન ત્વં, સમ્મ, ઉદકં ઓતરિત્વા મચ્છે ગણ્હનકકુલે નિબ્બત્તો, મા નસ્સી’’તિ તેન વારિયમાનોપિ વચનં અનાદિયિત્વા સરં ઓરુય્હ ઉદકં પવિસિત્વા ઉમ્મુજ્જમાનો સેવાલં છિન્દિત્વા નિક્ખમિતું નાસક્ખિ, સેવાલન્તરે લગ્ગિ, અગ્ગતુણ્ડમેવ પઞ્ઞાયિ. સો નિરસ્સાસો અન્તોઉદકેયેવ જીવિતક્ખયં પાપુણિ. અથસ્સ ભરિયા આગમનં અપસ્સમાના તં પવત્તિં જાનનત્થં વીરકસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘સામિ, સવિટ્ઠકો ન પઞ્ઞાયતિ, કહં નુ ખો સો’’તિ પુચ્છમાના પઠમં ગાથમાહ –

૧૦૭. ‘‘અપિ વીરક પસ્સેસિ, સકુણં મઞ્જુભાણકં;

મયૂરગીવસઙ્કાસં, પતિં મય્હં સવિટ્ઠક’’ન્તિ.

તત્થ અપિ, વીરક, પસ્સેસીતિ, સામિ વીરક, અપિ પસ્સસિ. મઞ્જુભાણકન્તિ મઞ્જુભાણિનં. સા હિ રાગવસેન ‘‘મધુરસ્સરો મે પતી’’તિ મઞ્ઞતિ, તસ્મા એવમાહ. મયૂરગીવસઙ્કાસન્તિ મોરગીવસમાનવણ્ણં.

તં સુત્વા વીરકો ‘‘આમ, જાનામિ તે સામિકસ્સ ગતટ્ઠાન’’ન્તિ વત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૦૮. ‘‘ઉદકથલચરસ્સ પક્ખિનો, નિચ્ચં આમકમચ્છભોજિનો;

તસ્સાનુકરં સવિટ્ઠકો, સેવાલે પલિગુણ્ઠિતો મતો’’તિ.

તત્થ ઉદકથલચરસ્સાતિ ઉદકે ચ થલે ચ ચરિતું સમત્થસ્સ. પક્ખિનોતિ અત્તાનં સન્ધાય વદતિ. તસ્સાનુકરન્તિ તસ્સ અનુકરોન્તો. સેવાલે પલિગુણ્ઠિતો મતોતિ ઉદકં પવિસિત્વા સેવાલં છિન્દિત્વા નિક્ખમિતું અસક્કોન્તો સેવાલપરિયોનદ્ધો અન્તોઉદકેયેવ મતો, પસ્સ, એતસ્સ તુણ્ડં દિસ્સતીતિ. તં સુત્વા કાકી પરિદેવિત્વા બારાણસિમેવ અગમાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સવિટ્ઠકો દેવદત્તો અહોસિ, વીરકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વીરકજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૨૦૫] ૫. ગઙ્ગેય્યજાતકવણ્ણના

સોભતિ મચ્છો ગઙ્ગેય્યોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દ્વે દહરભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ. તે કિર સાવત્થિવાસિનો કુલપુત્તા સાસને પબ્બજિત્વા અસુભભાવનં અનુનુયુઞ્જિત્વા રૂપપસંસકા હુત્વા રૂપં ઉપલાળેન્તા વિચરિંસુ. તે એકદિવસં ‘‘ત્વં ન સોભસિ, અહં સોભામી’’તિ રૂપં નિસ્સાય ઉપ્પન્નવિવાદા અવિદૂરે નિસિન્નં એકં મહલ્લકત્થેરં દિસ્વા ‘‘એસો અમ્હાકં સોભનભાવં વા અસોભનભાવં વા જાનિસ્સતી’’તિ તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભન્તે, કો અમ્હેસુ સોભનો’’તિ પુચ્છિંસુ. સો ‘‘આવુસો, તુમ્હેહિ અહમેવ સોભનતરો’’તિ આહ. દહરા ‘‘અયં મહલ્લકો અમ્હેહિ પુચ્છિતં અકથેત્વા અપુચ્છિતં કથેતી’’તિ તં પરિભાસિત્વા પક્કમિંસુ. સા તેસં કિરિયા ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટા જાતા. અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, અસુકો મહલ્લકો થેરો કિર તે રૂપનિસ્સિતકે દહરે લજ્જાપેસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇમે દ્વે દહરા ઇદાનેવ રૂપપસંસકા, પુબ્બેપેતે રૂપમેવ ઉપલાળેન્તા વિચરિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ગઙ્ગાતીરે રુક્ખદેવતા અહોસિ. તદા ગઙ્ગાયમુનાનં સમાગમટ્ઠાને ગઙ્ગેય્યો ચ યામુનેય્યો ચ દ્વે મચ્છા ‘‘અહં સોભામિ, ત્વં ન સોભસી’’તિ રૂપં નિસ્સાય વિવદમાના અવિદૂરે ગઙ્ગાતીરે કચ્છપં નિપન્નં દિસ્વા ‘‘એસો અમ્હાકં સોભનભાવં વા અસોભનભાવં વા જાનિસ્સતી’’તિ તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કિં નુ ખો, સમ્મ કચ્છપ, ગઙ્ગેય્યો સોભતિ, ઉદાહુ યામુનેય્યો’’તિ પુચ્છિંસુ. કચ્છપો ‘‘ગઙ્ગેય્યોપિ સોભતિ, યામુનેય્યોપિ સોભતિ, તુમ્હેહિ પન દ્વીહિ અહમેવ અતિરેકતરં સોભામી’’તિ ઇમમત્થં પકાસેન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૦૯. ‘‘સોભતિ મચ્છો ગઙ્ગેય્યો, અથો સોભતિ યામુનો;

ચતુપ્પદોયં પુરિસો, નિગ્રોધપરિમણ્ડલો;

ઈસકાયતગીવો ચ, સબ્બેવ અતિરોચતી’’તિ.

તત્થ ચતુપ્પદોયન્તિ ચતુપ્પદો અયં. પુરિસોતિ અત્તાનં સન્ધાય વદતિ. નિગ્રોધપરિમણ્ડલોતિ સુજાતો નિગ્રોધો વિય પરિમણ્ડલો. ઈસકાયતગીવોતિ રથીસા વિય આયતગીવો. સબ્બેવ અતિરોચતીતિ એવં સણ્ઠાનસમ્પન્નો કચ્છપો સબ્બેવ અતિરોચતિ, અહમેવ સબ્બે તુમ્હે અતિક્કમિત્વા સોભામીતિ વદતિ.

મચ્છા તસ્સ કથં હુત્વા ‘‘અમ્ભો! પાપકચ્છપ અમ્હેહિ પુચ્છિતં અકથેત્વા અઞ્ઞમેવ કથેસી’’તિ વત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૧૦. ‘‘યં પુચ્છિતો ન તં અક્ખાસિ, અઞ્ઞં અક્ખાસિ પુચ્છિતો;

અત્થપ્પસંસકો પોસો, નાયં અસ્માક રુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ અત્તપ્પસંસકોતિ અત્તાનં પસંસનસીલો અત્તુક્કંસકો પોસો. નાયં અસ્માક રુચ્ચતીતિ અયં પાપકચ્છપો અમ્હાકં ન રુચ્ચતિ ન ખમતીતિ કચ્છપસ્સ ઉપરિ ઉદકં ખિપિત્વા સકટ્ઠાનમેવ ગમિંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા દ્વે મચ્છા દ્વે દહરભિક્ખૂ અહેસું, કચ્છપો મહલ્લકો, ઇમસ્સ કારણસ્સ પચ્ચક્ખકારિકા ગઙ્ગાતીરે નિબ્બત્તરુક્ખદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ગઙ્ગેય્યજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૨૦૬] ૬. કુરુઙ્ગમિગજાતકવણ્ણના

ઇઙ્ઘ વટ્ટમયં પાસન્તિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. તદા હિ સત્થા ‘‘દેવદત્તો વધાય પરિસક્કતી’’તિ સુત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ મય્હં વધાય પરિસક્કતિ, પુબ્બેપિ પરિસક્કિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કુરુઙ્ગમિગો હુત્વા અરઞ્ઞે એકસ્સ સરસ્સ અવિદૂરે એકસ્મિં ગુમ્બે વાસં કપ્પેસિ. તસ્સેવ સરસ્સ અવિદૂરે એકસ્મિં રુક્ખગ્ગે સતપત્તો, સરસ્મિં પન કચ્છપો વાસં કપ્પેસિ. એવં તે તયોપિ સહાયકા અઞ્ઞમઞ્ઞં પિયસંવાસં વસિંસુ. અથેકો મિગલુદ્દકો અરઞ્ઞે ચરન્તો પાનીયતિત્થે બોધિસત્તસ્સ પદવલઞ્જં દિસ્વા લોહનિગળસદિસં વટ્ટમયં પાસં ઓડ્ડેત્વા અગમાસિ. બોધિસત્તો પાનીયં પાતું આગતો પઠમયામેયેવ પાસે બજ્ઝિત્વા બદ્ધરવં રવિ. તસ્સ તેન સદ્દેન રુક્ખગ્ગતો સતપત્તો ઉદકતો ચ કચ્છપો આગન્ત્વા ‘‘કિં નુ ખો કાતબ્બ’’ન્તિ મન્તયિંસુ. અથ સતપત્તો કચ્છપં આમન્તેત્વા ‘‘સમ્મ, તવ દન્તા અત્થિ, ત્વં ઇમં પાસં છિન્દ, અહં ગન્ત્વા યથા સો નાગચ્છતિ, તથા કરિસ્સામિ, એવં અમ્હેહિ દ્વીહિપિ કતપરક્કમેન સહાયો નો જીવિતં લભિસ્સતી’’તિ ઇમમત્થં પકાસેન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૧૧. ‘‘ઇઙ્ઘ વટ્ટમયં પાસં, છિન્દ દન્તેહિ કચ્છપ;

અહં તથા કરિસ્સામિ, યથા નેહિતિ લુદ્દકો’’તિ.

અથ કચ્છપો ચમ્મવરત્તં ખાદિતું આરભિ, સતપત્તો લુદ્દકસ્સ વસનગામં ગતો અવિદૂરે રુક્ખે નિસીદિ. લુદ્દકો પચ્ચૂસકાલેયેવ સત્તિં ગહેત્વા નિક્ખમિ. સકુણો તસ્સ નિક્ખમનભાવં ઞત્વા વસ્સિત્વા પક્ખે પપ્ફોટેત્વા તં પુરિમદ્વારેન નિક્ખમન્તં મુખે પહરિ. લુદ્દો ‘‘કાળકણ્ણિના સકુણેનમ્હિ પહટો’’તિ નિવત્તિત્વા થોકં સયિત્વા પુન સત્તિં ગહેત્વા ઉટ્ઠાસિ. સકુણો ‘‘અયં પઠમં પુરિમદ્વારેન નિક્ખન્તો ઇદાનિ પચ્છિમદ્વારેન નિક્ખમિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ગન્ત્વા પચ્છિમગેહે નિસીદિ. લુદ્દોપિ ‘‘પુરિમદ્વારેન મે નિક્ખન્તેન કાળકણ્ણી સકુણો દિટ્ઠો, ઇદાનિ પચ્છિમદ્વારેન નિક્ખમિસ્સામી’’તિ પચ્છિમદ્વારેન નિક્ખમિ, સકુણો પુન વસ્સિત્વા ગન્ત્વા મુખે પહરિ. લુદ્દો ‘‘પુનપિ કાળકણ્ણીસકુણેન પહટો, ન દાનિ મે એસ નિક્ખમિતું દેતી’’તિ નિવત્તિત્વા યાવ અરુણુગ્ગમના સયિત્વા અરુણુગ્ગમનવેલાય સત્તિં ગહેત્વા નિક્ખમિ. સકુણો વેગેન ગન્ત્વા ‘‘લુદ્દો આગચ્છતી’’તિ બોધિસત્તસ્સ કથેસિ.

તસ્મિં ખણે કચ્છપેન એકમેવ ચમ્મવદ્ધં ઠપેત્વા સેસવરત્તા ખાદિતા હોન્તિ. દન્તા પનસ્સ પતનાકારપ્પત્તા જાતા, મુખતો લોહિતં પગ્ઘરતિ. બોધિસત્તો લુદ્દપુત્તં સત્તિં ગહેત્વા અસનિવેગેન આગચ્છન્તં દિસ્વા તં વદ્ધં છિન્દિત્વા વનં પાવિસિ, સકુણો રુક્ખગ્ગે નિસીદિ, કચ્છપો પન દુબ્બલત્તા તત્થેવ નિપજ્જિ. લુદ્દો કચ્છપં ગહેત્વા પસિબ્બકે પક્ખિપિત્વા એકસ્મિં ખાણુકે લગ્ગેસિ. બોધિસત્તો નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તો કચ્છપસ્સ ગહિતભાવં ઞત્વા ‘‘સહાયસ્સ જીવિતદાનં દસ્સામી’’તિ દુબ્બલો વિય હુત્વા લુદ્દસ્સ અત્તાનં દસ્સેસિ. સો ‘‘દુબ્બલો એસ ભવિસ્સતિ, મારેસ્સામિ ન’’ન્તિ સત્તિં આદાય અનુબન્ધિ. બોધિસત્તો નાતિદૂરે નાચ્ચાસન્ને ગચ્છન્તો તં આદાય અરઞ્ઞં પાવિસિ, દૂરં ગતભાવં ઞત્વા પદં વઞ્ચેત્વા અઞ્ઞેન મગ્ગેન વાતવેગેન ગન્ત્વા સિઙ્ગેન પસિબ્બકં ઉક્ખિપિત્વા ભૂમિયં પાતેત્વા ફાલેત્વા કચ્છપં નીહરિ. સતપત્તોપિ રુક્ખા ઓતરિ. બોધિસત્તો દ્વિન્નમ્પિ ઓવાદં દદમાનો ‘‘અહં તુમ્હે નિસ્સાય જીવિતં લભિં, તુમ્હેહિ સહાયકસ્સ કત્તબ્બં મય્હં કતં, ઇદાનિ લુદ્દો આગન્ત્વા તુમ્હે ગણ્હેય્ય, તસ્મા, સમ્મ સતપત્ત, ત્વં અત્તનો પુત્તકે ગહેત્વા અઞ્ઞત્થ યાહિ, ત્વમ્પિ, સમ્મ કચ્છપ, ઉદકં પવિસાહી’’તિ આહ. તે તથા અકંસુ.

સત્થા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૧૨. ‘‘કચ્છપો પાવિસી વારિં, કુરુઙ્ગો પાવિસી વનં;

સતપત્તો દુમગ્ગમ્હા, દૂરે પુત્તે અપાનયી’’તિ.

તત્થ અપાનયીતિ આનયિ, ગહેત્વા અગમાસીતિ અત્થો;

લુદ્દોપિ તં ઠાનં આગન્ત્વા કઞ્ચિ અપસ્સિત્વા છિન્નપસિબ્બકં ગહેત્વા દોમનસ્સપ્પત્તો અત્તનો ગેહં અગમાસિ. તે તયોપિ સહાયા યાવજીવં વિસ્સાસં અચ્છિન્દિત્વા યથાકમ્મં ગતા.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા લુદ્દકો દેવદત્તો અહોસિ, સતપત્તો સારિપુત્તો, કચ્છપો મોગ્ગલ્લાનો, કુરુઙ્ગમિગો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કુરુઙ્ગમિગજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૨૦૭] ૭. અસ્સકજાતકવણ્ણના

અયમસ્સકરાજેનાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પુરાણદુતિયિકાપલોભનં આરબ્ભ કથેસિ. સો હિ ભિક્ખુ સત્થારા ‘‘સચ્ચં કિર, ત્વં ભિક્ખુ, ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વત્વા ‘‘કેન ઉક્કણ્ઠાપિતોસી’’તિ વુત્તે ‘‘પુરાણદુતિયિકાયા’’તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘ન ઇદાનેવ તસ્સા ભિક્ખુ ઇત્થિયા તયિ સિનેહો અત્થિ, પુબ્બેપિ ત્વં તં નિસ્સાય મહાદુક્ખં પત્તો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે કાસિરટ્ઠે પાટલિનગરે અસ્સકો નામ રાજા રજ્જં કારેસિ. તસ્સ ઉપરી નામ અગ્ગમહેસી પિયા અહોસિ મનાપા અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા અતિક્કન્તા માનુસવણ્ણં, અપત્તા દિબ્બવણ્ણં. સા કાલમકાસિ, તસ્સા કાલકિરિયાય રાજા સોકાભિભૂતો અહોસિ દુક્ખી દુમ્મનો. સો તસ્સા સરીરં દોણિયં નિપજ્જાપેત્વા તેલકલલં પક્ખિપાપેત્વા હેટ્ઠામઞ્ચે ઠપાપેત્વા નિરાહારો રોદમાનો પરિદેવમાનો નિપજ્જિ. માતાપિતરો અવસેસઞાતકા મિત્તામચ્ચબ્રાહ્મણગહપતિકાદયોપિ ‘‘મા સોચિ, મહારાજ, અનિચ્ચા સઙ્ખારા’’તિઆદીનિ વદન્તા સઞ્ઞાપેતું નાસક્ખિંસુ. તસ્સ વિલપન્તસ્સેવ સત્ત દિવસા અતિક્કન્તા. તદા બોધિસત્તો પઞ્ચાભિઞ્ઞઅટ્ઠસમાપત્તિલાભી તાપસો હુત્વા હિમવન્તપદેસે વિહરન્તો આલોકં વડ્ઢેત્વા દિબ્બેન ચક્ખુના જમ્બુદીપં ઓલોકેન્તો તં રાજાનં તથા પરિદેવમાનં દિસ્વા ‘‘એતસ્સ મયા અવસ્સયેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ઇદ્ધાનુભાવેન આકાસે ઉપ્પતિત્વા રઞ્ઞો ઉય્યાને ઓતરિત્વા મઙ્ગલસિલાપટ્ટે કઞ્ચનપટિમા વિય નિસીદિ.

અથેકો પાટલિનગરવાસી બ્રાહ્મણમાણવો ઉય્યાનં ગતો બોધિસત્તં દિસ્વા વન્દિત્વા નિસીદિ. બોધિસત્તો તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા ‘‘કિં, માણવ, રાજા ધમ્મિકો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ભન્તે, ધમ્મિકો રાજા, ભરિયા પનસ્સ કાલકતા, સો તસ્સા સરીરં દોણિયં પક્ખિપાપેત્વા વિલપમાનો નિપન્નો, અજ્જ સત્તમો દિવસો, કિસ્સ તુમ્હે રાજાનં એવરૂપા દુક્ખા ન મોચેથ, યુત્તં નુ ખો તુમ્હાદિસેસુ સીલવન્તેસુ સંવિજ્જમાનેસુ રઞ્ઞો એવરૂપં દુક્ખં અનુભવિતુ’’ન્તિ. ‘‘ન ખો અહં, માણવ, રાજાનં જાનામિ, સચે પન સો આગન્ત્વા મં પુચ્છેય્ય, અહમેવસ્સ તસ્સા નિબ્બત્તટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા રઞ્ઞો સન્તિકેયેવ તં કથાપેય્ય’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, યાવ રાજાનં આનેમિ, તાવ ઇમેવ નિસીદથા’’તિ માણવો બોધિસત્તસ્સ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘તસ્સ દિબ્બચક્ખુકસ્સ સન્તિકં ગન્તું વટ્ટતી’’તિ આહ.

રાજા ‘‘ઉપરિં કિર દટ્ઠું લભિસ્સામી’’તિ તુટ્ઠમાનસો રથં અભિરુહિત્વા તત્થ ગન્ત્વા બોધિસત્તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો – ‘‘સચ્ચં કિર તુમ્હે દેવિયા નિબ્બત્તટ્ઠાનં જાનાથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘કત્થ નિબ્બત્તા’’તિ? ‘‘સા ખો, મહારાજ, રૂપસ્મિંયેવ મત્તા પમાદમાગમ્મ કલ્યાણકમ્મં અકત્વા ઇમસ્મિંયેવ ઉય્યાને ગોમયપાણકયોનિયં નિબ્બત્તા’’તિ. ‘‘નાહં સદ્દહામી’’તિ. ‘‘તેન હિ તે દસ્સેત્વા કથાપેમી’’તિ. ‘‘સાધુ કથાપેથા’’તિ. બોધિસત્તો અત્તનો આનુભાવેન ‘‘ઉભોપિ ગોમયપિણ્ડં વટ્ટયમાના રઞ્ઞો પુરતો આગચ્છન્તૂ’’તિ તેસં આગમનં અકાસિ. તે તથેવ આગમિંસુ. બોધિસત્તો તં દસ્સેન્તો ‘‘અયં તે, મહારાજ, ઉપરિદેવી, તં જહિત્વા ગોમયપાણકસ્સ પચ્છતો પચ્છતો ગચ્છતિ, પસ્સથ ન’’ન્તિ આહ. ભન્તે ‘‘‘ઉપરી નામ ગોમયપાણકયોનિયં નિબ્બત્તિસ્સતી’તિ ન સદ્દહામહ’’ન્તિ. ‘‘કથાપેમિ નં, મહારાજા’’તિ. ‘‘કથાપેથ, ભન્તે’’તિ.

બોધિસત્તો અત્તનો આનુભાવેન તં કથાપેન્તો ‘‘ઉપરી’’તિ આહ. સા મનુસ્સભાસાય ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ આહ. ‘‘ત્વં અતીતભવે કા નામ અહોસી’’તિ? ‘‘ભન્તે, અસ્સકરઞ્ઞો અગ્ગમહેસી ઉપરી નામ અહોસિ’’ન્તિ. ‘‘કિં પન તે ઇદાનિ અસ્સકરાજા પિયો, ઉદાહુ ગોમયપાણકો’’તિ? ‘‘ભન્તે, સો મય્હં પુરિમજાતિયા સામિકો, તદા અહં ઇમસ્મિં ઉય્યાને તેન સદ્ધિં રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બે અનુભવમાના વિચરિં. ઇદાનિ પન મે ભવસઙ્ખેપગતકાલતો પટ્ઠાય સો કિં હોતિ, અહઞ્હિ ઇદાનિ અસ્સકરાજાનં મારેત્વા તસ્સ ગલલોહિતેન મય્હં સામિકસ્સ ગોમયપાણકસ્સ પાદે મક્ખેય્ય’’ન્તિ વત્વા પરિસમજ્ઝે મનુસ્સભાસાય ઇમા ગાથા અવોચ –

૧૧૩. ‘‘અયમસ્સકરાજેન, દેસો વિચરિતો મયા;

અનુકામય કામેન, પિયેન પતિના સહ.

૧૧૪. ‘‘નવેન સુખદુક્ખેન, પોરાણં અપિધીયતિ;

તસ્મા અસ્સકરઞ્ઞાવ, કીટો પિયતરો મમા’’તિ.

તત્થ અયમસ્સકરાજેન, દેસો વિચરિતો મયાતિ અયં રમણીયો ઉય્યાનપદેસો પુબ્બે મયા અસ્સકરાજેન સદ્ધિં વિચરિતો. અનુકામય કામેનાતિ અનૂતિ નિપાતમત્તં, મયા તં કામયમાનાય તેન મં કામયમાનેન સહાતિ અત્થો. પિયેનાતિ તસ્મિં અત્તભાવે પિયેન. નવેન સુખદુક્ખેન, પોરાણં અપિધીયતીતિ, ભન્તે, નવેન હિ સુખેન પોરાણં સુખં, નવેન ચ દુક્ખેન પોરાણં દુક્ખં પિધીયતિ પટિચ્છાદીયતિ, એસા લોકસ્સ ધમ્મતાતિ દીપેતિ. તસ્મા અસ્સકરઞ્ઞાવ, કીટો પિયતરો મમાતિ યસ્મા નવેન પોરાણં પિધીયતિ, તસ્મા મમ અસ્સકરાજતો સતગુણેન સહસ્સગુણેન કીટોવ પિયતરોતિ.

તં સુત્વા અસ્સકરાજા વિપ્પટિસારી હુત્વા તત્થ ઠિતોવ કુણપં નીહરાપેત્વા સીસં ન્હત્વા બોધિસત્તં વન્દિત્વા નગરં પવિસિત્વા અઞ્ઞં અગ્ગમહેસિં કત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ. બોધિસત્તોપિ રાજાનં ઓવદિત્વા નિસ્સોકં કત્વા હિમવન્તમેવ અગમાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા ઉપરી પુરાણદુતિયિકા અહોસિ, અસ્સકરાજા ઉક્કણ્ઠિતો ભિક્ખુ, માણવો સારિપુત્તો, તાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અસ્સકજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૨૦૮] ૮. સુસુમારજાતકવણ્ણના

અલં મેતેહિ અમ્બેહીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દેવદત્તસ્સ વધાય પરિસક્કનં આરબ્ભ કથેસિ. તદા હિ સત્થા ‘‘દેવદત્તો વધાય પરિસક્કતી’’તિ સુત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ દેવદત્તો મય્હં વધાય પરિસક્કતિ, પુબ્બેપિ પરિસક્કિયેવ, સન્તાસમત્તમ્પિ પન કાતું ન સક્ખી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે હિમવન્તપદેસે બોધિસત્તો કપિયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા નાગબલો થામસમ્પન્નો મહાસરીરો સોભગ્ગપ્પત્તો હુત્વા ગઙ્ગાનિવત્તને અરઞ્ઞાયતને વાસં કપ્પેસિ. તદા ગઙ્ગાય એકો સુસુમારો વસિ. અથસ્સ ભરિયા બોધિસત્તસ્સ સરીરં દિસ્વા તસ્સ હદયમંસે દોહળં ઉપ્પાદેત્વા સુસુમારં આહ – ‘‘અહં સામિ, એતસ્સ કપિરાજસ્સ હદયમંસં ખાદિતુકામા’’તિ. ‘‘ભદ્દે, મયં જલગોચરા, એસો થલગોચરો, કિન્તિ નં ગણ્હિતું સક્ખિસ્સામા’’તિ. ‘‘યેન કેનચિ ઉપાયેન ગણ્હ, સચે ન લભિસ્સામિ, મરિસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ મા સોચિ, અત્થેકો ઉપાયો, ખાદાપેસ્સામિ તં તસ્સ હદયમંસ’’ન્તિ સુસુમારિં સમસ્સાસેત્વા બોધિસત્તસ્સ ગઙ્ગાય પાનીયં પિવિત્વા ગઙ્ગાતીરે નિસિન્નકાલે સન્તિકં ગન્ત્વા એવમાહ – ‘‘વાનરિન્દ, ઇમસ્મિં પદેસે કસાયફલાનિ ખાદન્તો કિં ત્વં નિવિટ્ઠટ્ઠાનેયેવ ચરસિ, પારગઙ્ગાય અમ્બલબુજાદીનં મધુરફલાનં અન્તો નત્થિ, કિં તે તત્થ ગન્ત્વા ફલાફલં ખાદિતું ન વટ્ટતી’’તિ? ‘‘કુમ્ભીલરાજ, ગઙ્ગા મહોદકા વિત્થિણ્ણા, કથં તત્થ ગમિસ્સામી’’તિ? ‘‘સચે ઇચ્છસિ, અહં તં મમ પિટ્ઠિં આરોપેત્વા નેસ્સામી’’તિ. સો સદ્દહિત્વા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. ‘‘તેન હિ એહિ પિટ્ઠિં મે અભિરૂહા’’તિ ચ વુત્તે તં અભિરુહિ. સુસુમારો થોકં નેત્વા ઉદકે ઓસીદાપેસિ.

બોધિસત્તો ‘‘સમ્મ, ઉદકે મં ઓસીદાપેસિ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ આહ. ‘‘નાહં તં ધમ્મસુધમ્મતાય ગહેત્વા ગચ્છામિ, ભરિયાય પન મે તવ હદયમંસે દોહળો ઉપ્પન્નો, તમહં તવ હદયં ખાદાપેતુકામો’’તિ. ‘‘સમ્મ, કથેન્તેન તે સુન્દરં કતં. સચે હિ અમ્હાકં ઉદરે હદયં ભવેય્ય, સાખગ્ગેસુ ચરન્તાનં ચુણ્ણવિચુણ્ણં ભવેય્યા’’તિ. ‘‘કહં પન તુમ્હે ઠપેથા’’તિ? બોધિસત્તો અવિદૂરે એકં ઉદુમ્બરં પક્કફલપિણ્ડિસઞ્છન્નં દસ્સેન્તો ‘‘પસ્સેતાનિ અમ્હાકં હદયાનિ એતસ્મિં ઉદુમ્બરે ઓલમ્બન્તી’’તિ આહ. ‘‘સચે મે હદયં દસ્સસિ, અહં તં ન મારેસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ મં એત્થ નેહિ, અહં તે રુક્ખે ઓલમ્બન્તં દસ્સામી’’તિ. સો તં આદાય તત્થ અગમાસિ. બોધિસત્તો તસ્સ પિટ્ઠિતો ઉપ્પતિત્વા ઉદુમ્બરરુક્ખે નિસીદિત્વા ‘‘સમ્મ, બાલ સુસુમાર, ‘ઇમેસં સત્તાનં હદયં નામ રુક્ખગ્ગે હોતી’તિ સઞ્ઞી અહોસિ, બાલોસિ, અહં તં વઞ્ચેસિં, તવ ફલાફલં તવેવ હોતુ, સરીરમેવ પન તે મહન્તં પઞ્ઞા પન નત્થી’’તિ વત્વા ઇમમત્થં પકાસેન્તો ઇમા ગાથા અવોચ –

૧૧૫. ‘‘અલં મેતેહિ અમ્બેહિ, જમ્બૂહિ પનસેહિ ચ;

યાનિ પારં સમુદ્દસ્સ, વરં મય્હં ઉદુમ્બરો.

૧૧૬. ‘‘મહતી વત તે બોન્દિ, ન ચ પઞ્ઞા તદૂપિકા;

સુસુમાર વઞ્ચિતો મેસિ, ગચ્છ દાનિ યથાસુખ’’ન્તિ.

તત્થ અલં મેતેહીતિ યાનિ તયા દીપકે નિદ્દિટ્ઠાનિ, એતેહિ મય્હં અલં. વરં મય્હં ઉદુમ્બરોતિ મય્હં અયમેવ ઉદુમ્બરરુક્ખો વરં. બોન્દીતિ સરીરં. તદૂપિકાતિ પઞ્ઞા પન તે તદૂપિકા તસ્સ સરીરસ્સ અનુચ્છવિકા નત્થિ. ગચ્છ દાનિ યથાસુખન્તિ ઇદાનિ યથાસુખં ગચ્છ, નત્થિ તે હદયમંસગહણૂપાયોતિ અત્થો. સુસુમારો સહસ્સં પરાજિતો વિય દુક્ખી દુમ્મનો પજ્ઝાયન્તોવ અત્તનો નિવાસટ્ઠાનમેવ ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સુસુમારો દેવદત્તો અહોસિ, સુસુમારી ચિઞ્ચમાણવિકા, કપિરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સુસુમારજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૨૦૯] ૯. કુક્કુટજાતકવણ્ણના

દિટ્ઠા મયા વને રુક્ખાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકં દહરભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર અત્તનો સરીરસ્સ ગુત્તિકમ્મે છેકો અહોસિ. ‘‘સરીરસ્સ મે ન સુખં ભવેય્યા’’તિ ભયેન અતિસીતં અચ્ચુણ્હં પરિભોગં ન કરોતિ, ‘‘સીતુણ્હેહિ સરીરં કિલમેય્યા’’તિ ભયેન બહિ ન નિક્ખમતિ, અતિકિલિન્નઉત્તણ્ડુલાદીનિ ન ભુઞ્જતિ. તસ્સ સા સરીરગુત્તિકુસલતા સઙ્ઘમજ્ઝે પાકટા જાતા. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, અસુકો દહરો કિર ભિક્ખુ સરીરગુત્તિકમ્મે છેકો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, અયં દહરો ઇદાનેવ સરીરગુત્તિકમ્મે છેકો, પુબ્બેપિ છેકોવ અહોસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અરઞ્ઞાયતને રુક્ખદેવતા અહોસિ. અથેકો સકુણલુદ્દકો એકં દીપકકુક્કુટમાદાય વાલરજ્જુઞ્ચ યટ્ઠિઞ્ચ ગહેત્વા અરઞ્ઞે કુક્કુટે બન્ધન્તો એકં પલાયિત્વા અરઞ્ઞં પવિટ્ઠં પોરાણકુક્કુટં બન્ધિતું આરભિ. સો વાલપાસે કુસલતાય અત્તાનં બન્ધિતું ન દેતિ, ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય નિલીયતિ. લુદ્દકો અત્તાનં સાખાપલ્લવેહિ પટિચ્છાદેત્વા પુનપ્પુનં યટ્ઠિઞ્ચ પાસઞ્ચ ઓડ્ડેતિ. કુક્કુટો તં લજ્જાપેતુકામો માનુસિં વાચં નિચ્છારેત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૧૭. ‘‘દિટ્ઠા મયા વને રુક્ખા, અસ્સકણ્ણા વિભીટકા;

ન તાનિ એવં સક્કન્તિ, યથા ત્વં રુક્ખ સક્કસી’’તિ.

તસ્સત્થો – સમ્મ લુદ્દક, મયા ઇમસ્મિં વને જાતા બહૂ અસ્સકણ્ણા ચ વિભીટકા ચ રુક્ખા દિટ્ઠપુબ્બા, તાનિ પન રુક્ખાનિ યથા ત્વં સક્કસિ સઙ્કમસિ ઇતો ચિતો ચ વિચરસિ, એવં ન સક્કન્તિ ન સઙ્કમન્તિ ન વિચરન્તીતિ.

એવં વત્વા ચ પન સો કુક્કુટો પલાયિત્વા અઞ્ઞત્થ અગમાસિ. તસ્સ પલાયિત્વા ગતકાલે લુદ્દકો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૧૮. ‘‘પોરાણકુક્કુટો અયં, ભેત્વા પઞ્જરમાગતો;

કુસલો વાલપાસાનં, અપક્કમતિ ભાસતી’’તિ.

તત્થ કુસલો વાલપાસાનન્તિ વાલમયેસુ પાસેસુ કુસલો અત્તાનં બન્ધિતું અદત્વા અપક્કમતિ ચેવ ભાસતિ ચ, ભાસિત્વા ચ પન પલાતોતિ એવં વત્વા લુદ્દકો અરઞ્ઞે ચરિત્વા યથાલદ્ધમાદાય ગેહમેવ ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા લુદ્દકો દેવદત્તો અહોસિ, કુક્કુટો કાયગુત્તિકુસલો દહરભિક્ખુ, તસ્સ પન કારણસ્સ પચ્ચક્ખકારિકા રુક્ખદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કુક્કુટજાતકવણ્ણના નવમા.

[૨૧૦] ૧૦. કન્દગલકજાતકવણ્ણના

અમ્ભો કો નામયં રુક્ખોતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો સુગતાલયં આરબ્ભ કથેસિ. તદા હિ સત્થા ‘‘દેવદત્તો સુગતાલયં અકાસી’’તિ સુત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ દેવદત્તો મય્હં અનુકિરિયં કરોન્તો વિનાસં પત્તો, પુબ્બેપિ પાપુણિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હિમવન્તપદેસે રુક્ખકોટ્ટકસકુણયોનિયં નિબ્બત્તિ, ‘‘ખદિરવનિયો’’તિસ્સ નામં અહોસિ. સો ખદિરવનેયેવ ગોચરં ગણ્હિ, તસ્સેકો કન્દગલકો નામ સહાયો અહોસિ, સો સિમ્બલિપાલિભદ્દકવને ગોચરં ગણ્હાતિ. સો એકદિવસં ખદિરવનિયસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. ખદિરવનિયો ‘‘સહાયો મે આગતો’’તિ કન્દગલકં ગહેત્વા ખદિરવનં પવિસિત્વા ખદિરખન્ધં તુણ્ડેન પહરિત્વા રુક્ખતો પાણકે નીહરિત્વા અદાસિ. કન્દગલકો દિન્ને દિન્ને મધુરપૂવે વિય છિન્દિત્વા છિન્દિત્વા ખાદિ. તસ્સ ખાદન્તસ્સેવ માનો ઉપ્પજ્જિ – ‘‘અયમ્પિ રુક્ખકોટ્ટકયોનિયં નિબ્બત્તો, અહમ્પિ, કિં મે એતેન દિન્નગોચરેન, સયમેવ ખદિરવને ગોચરં ગણ્હિસ્સામી’’તિ. સો ખદિરવનિયં આહ – ‘‘સમ્મ, મા ત્વં દુક્ખં અનુભવિ, અહમેવ ખદિરવને ગોચરં ગણ્હિસ્સામી’’તિ.

અથ નં સો ‘‘હન્દ ત્વં સમ્મ, સિમ્બલિપાલિભદ્દકાદિવને નિસ્સારે ગોચરગ્ગહણકુલે જાતો, ખદિરા નામ જાતસારા થદ્ધા, મા તે એતં રુચ્ચી’’તિ આહ. કન્દગલકો ‘‘કિં દાનાહં ન રુક્ખકોટ્ટકયોનિયં નિબ્બત્તો’’તિ તસ્સ વચનં અનાદિયિત્વા વેગેન ગન્ત્વા ખદિરરુક્ખં તુણ્ડેન પહરિ. તાવદેવસ્સ તુણ્ડં ભિજ્જિ, અક્ખીનિ નિક્ખમનાકારપ્પત્તાનિ જાતાનિ, સીસં ફલિતં. સો ખન્ધે પતિટ્ઠાતું અસક્કોન્તો ભૂમિયં પતિત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૧૯. ‘‘અમ્ભો કો નામયં રુક્ખો, સિન્નપત્તો સકણ્ટકો;

યત્થ એકપ્પહારેન, ઉત્તમઙ્ગં વિભિજ્જિત’’ન્તિ.

તત્થ અમ્ભો કો નામયં રુક્ખોતિ, ભો ખદિરવનિય, કો નામ અયં રુક્ખો. ‘‘કો નામ સો’’તિપિ પાઠો. સિન્નપત્તોતિ સુખુમપત્તો. યત્થ એકપ્પહારેનાતિ યસ્મિં રુક્ખે એકેનેવ પહારેન. ઉત્તમઙ્ગં વિભિજ્જિતન્તિ સીસં ભિન્નં, ન કેવલઞ્ચ સીસં, તુણ્ડમ્પિ ભિન્નં. સો વેદનાપ્પત્તતાય ખદિરરુક્ખં ‘‘કિં રુક્ખો નામેસો’’તિ જાનિતું અસક્કોન્તો વેદનાપ્પત્તો હુત્વા ઇમાય ગાથાય વિપ્પલપિ.

તં વચનં સુત્વા ખદિરવનિયો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૨૦. ‘‘અચારિ વતાયં વિતુદં વનાનિ, કટ્ઠઙ્ગરુક્ખેસુ અસારકેસુ;

અથાસદા ખદિરં જાતસારં, યત્થબ્ભિદા ગરુળો ઉત્તમઙ્ગ’’ન્તિ.

તત્થ અચારિ વતાયન્તિ અચરિ વત અયં. વિતુદં વનાનીતિ નિસ્સારસિમ્બલિપાલિભદ્દકવનાનિ વિતુદન્તો વિજ્ઝન્તો. કટ્ઠઙ્ગરુક્ખેસૂતિ વનકટ્ઠકોટ્ઠાસેસુ રુક્ખેસુ. અસારકેસૂતિ નિસ્સારેસુ પાલિભદ્દકસિમ્બલિઆદીસુ. અથાસદા ખદિરં જાતસારન્તિ અથ પોતકકાલતો પટ્ઠાય જાતસારં ખદિરં સમ્પાપુણિ. યત્થબ્ભિદા ગરુળો ઉત્તમઙ્ગન્તિ યત્થબ્ભિદાતિ યસ્મિં ખદિરે અભિન્દિ પદાલયિ. ગરુળોતિ સકુણો. સબ્બસકુણાનઞ્હેતં સગારવસપ્પતિસ્સ વચનં.

ઇતિ નં ખદિરવનિયો વત્વા ‘‘ભો કન્દગલક, યત્થ ત્વં ઉત્તમઙ્ગં અભિન્દિ, ખદિરો નામેસો સારરુક્ખો’’તિ આહ. સો તત્થેવ જીવિતક્ખયં પાપુણિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કન્દગલકો દેવદત્તો અહોસિ, ખદિરવનિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કન્દગલકજાતકવણ્ણના દસમા.