૫. રુહકવગ્ગો

[૧૯૧] ૧. રુહકજાતકવણ્ણના

અપિ રુહક છિન્નાપીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પુરાણદુતિયિકાપલોભનં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ અટ્ઠકનિપાતે ઇન્દ્રિયજાતકે (જા. ૧.૮.૬૦ આદયો) આવિભવિસ્સતિ. સત્થા પન તં ભિક્ખું ‘‘અયં તે ભિક્ખુ ઇત્થી અનત્થકારિકા, પુબ્બેપિ તે એસા સરાજિકાય પરિસાય મજ્ઝે લજ્જાપેત્વા ગેહા નિક્ખમનાકારં કારેસી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો પિતુ અચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠાય ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ. તસ્સ રુહકો નામ પુરોહિતો અહોસિ, તસ્સ પુરાણી નામ બ્રાહ્મણી ભરિયા. રાજા બ્રાહ્મણસ્સ અસ્સભણ્ડકેન અલઙ્કરિત્વા અસ્સં અદાસિ. સો તં અસ્સં આરુય્હ રઞ્ઞો ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ. અથ નં અલઙ્કતઅસ્સસ્સ પિટ્ઠે નિસીદિત્વા ગચ્છન્તં આગચ્છન્તઞ્ચ દિસ્વા તહિં તહિં ઠિતા મનુસ્સા ‘‘અહો અસ્સસ્સ રૂપં, અહો અસ્સો સોભતી’’તિ અસ્સમેવ પસંસન્તિ. સો ગેહં આગન્ત્વા પાસાદં અભિરુય્હ ભરિયં આમન્તેસિ – ‘‘ભદ્દે, અમ્હાકં અસ્સો અતિવિય સોભતિ, ઉભોસુ પસ્સેસુ ઠિતા મનુસ્સા અમ્હાકં અસ્સમેવ વણ્ણેન્તી’’તિ. સા પન બ્રાહ્મણી થોકં છિન્નિકા ધુત્તિકધાતુકા, તેન નં એવમાહ – ‘‘અય્ય, ત્વં અસ્સસ્સ સોભનકારણં ન જાનાસિ, અયં અસ્સો અત્તનો અલઙ્કતં અસ્સભણ્ડકં નિસ્સાય સોભતિ, સચે ત્વમ્પિ અસ્સો વિય સોભિતુકામો અસ્સભણ્ડકં પિળન્ધિત્વા અન્તરવીથિં ઓરુય્હ અસ્સો વિય પાદે કોટ્ટયમાનો ગન્ત્વા રાજાનં પસ્સ, રાજાપિ તં વણ્ણયિસ્સતિ, મનુસ્સાપિ તઞ્ઞેવ વણ્ણયિસ્સન્તી’’તિ.

સો ઉમ્મત્તકજાતિકો બ્રાહ્મણો તસ્સા વચનં સુત્વા ‘‘ઇમિના નામ કારણેન સા મં વદતી’’તિ અજાનિત્વા તથાસઞ્ઞી હુત્વા તથા અકાસિ. યે યે પસ્સન્તિ, તે તે પરિહાસં કરોન્તા ‘‘સોભતિ આચરિયો’’તિ વદિંસુ. રાજા પન નં ‘‘કિં, આચરિય, પિત્તં તે કુપિતં, ઉમ્મત્તકોસિ જાતો’’તિઆદીનિ વત્વા લજ્જાપેસિ. તસ્મિં કાલે બ્રાહ્મણો ‘‘અયુત્તં મયા કત’’ન્તિ લજ્જિતો બ્રાહ્મણિયા કુજ્ઝિત્વા ‘‘તાયમ્હિ સરાજિકાય પરિસાય અન્તરે લજ્જાપિતો, પોથેત્વા તં નિક્કડ્ઢિસ્સામી’’તિ ગેહં અગમાસિ. ધુત્તિકબ્રાહ્મણી તસ્સ કુજ્ઝિત્વા આગમનભાવં ઞત્વા પુરેતરઞ્ઞેવ ચૂળદ્વારેન નિક્ખમિત્વા રાજનિવેસનં ગન્ત્વા ચતૂહપઞ્ચાહં તત્થેવ અહોસિ. રાજા તં કારણં ઞત્વા પુરોહિતં પક્કોસાપેત્વા ‘‘આચરિય, માતુગામસ્સ નામ દોસો હોતિયેવ, બ્રાહ્મણિયા ખમિતું વટ્ટતી’’તિ ખમાપનત્થાય પઠમં ગાથમાહ –

૮૧. ‘‘અપિ રુહક છિન્નાપિ, જિયા સન્ધીયતે પુન;

સન્ધીયસ્સુ પુરાણિયા, મા કોધસ્સ વસં ગમી’’તિ.

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – ભો રુહક, નનુ છિન્નાપિ ધનુજિયા પુન સન્ધીયતિ ઘટીયતિ, એવમેવ ત્વમ્પિ પુરાણિયા સદ્ધિં સન્ધીયસ્સુ, કોધસ્સ વસં મા ગમીતિ.

તં સુત્વા રુહકો દુતિયં ગાથમાહ –

૮૨. ‘‘વિજ્જમાનેસુ વાકેસુ, વિજ્જમાનેસુ કારિસુ;

અઞ્ઞં જિયં કરિસ્સામિ, અલઞ્ઞેવ પુરાણિયા’’તિ.

તસ્સત્થો – મહારાજ, ધનુકારમુદુવાકેસુ ચ જિયકારકેસુ ચ મનુસ્સેસુ વિજ્જમાનેસુ અઞ્ઞં જિયં કરિસ્સામિ, ઇમાય છિન્નાય પુરાણિયા જિયાય અલં, નત્થિ મે કોચિ અત્થોતિ. એવઞ્ચ પન વત્વા તં નીહરિત્વા અઞ્ઞં બ્રાહ્મણિં આનેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા, બ્રાહ્મણી, પુરાણદુતિયિકા અહોસિ, રુહકો ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ, બારાણસિરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

રુહકજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૧૯૨] ૨. સિરિકાળકણ્ણિજાતકવણ્ણના

ઇત્થી સિયા રૂપવતીતિ ઇદં સિરિકાળકણ્ણિજાતકં મહાઉમઙ્ગજાતકે આવિભવિસ્સતિ.

સિરિકાળકણ્ણિજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૧૯૩] ૩. ચૂળપદુમજાતકવણ્ણના

અયમેવ સા અહમપિ સો અનઞ્ઞોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ ઉમ્માદન્તીજાતકે (જા. ૨.૨૦.૫૭ આદયો) આવિભવિસ્સતિ. સો પન ભિક્ખુ સત્થારા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ વુત્તે ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ વત્વા ‘‘કેન પન ત્વં ઉક્કણ્ઠાપિતો’’તિ વુત્તે ‘‘અહં, ભન્તે, એકં અલઙ્કતપટિયત્તં માતુગામં દિસ્વા કિલેસાનુવત્તકો હુત્વા ઉક્કણ્ઠિતોમ્હી’’તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘ભિક્ખુ, માતુગામો નામ અકતઞ્ઞૂ મિત્તદુબ્ભી બહુમાયા, પોરાણકપણ્ડિતાપિ અત્તનો દક્ખિણજાણુલોહિતં પાયેત્વા યાવજીવિતદાનમ્પિ દત્વા માતુગામસ્સ ચિત્તં ન લભિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિ, નામગ્ગહણદિવસે ચસ્સ ‘‘પદુમકુમારો’’તિ નામં અકંસુ. તસ્સ અપરેન છ કનિટ્ઠભાતિકા અહેસું. તે સત્તપિ જના અનુપુબ્બેન વુડ્ઢિપ્પત્તા ઘરાવાસં ગહેત્વા રઞ્ઞો સહાયા વિય વિચરન્તિ. અથેકદિવસં રાજા રાજઙ્ગણં ઓલોકેન્તો ઠિતો તે મહાપરિવારેન રાજુપટ્ઠાનં આગચ્છન્તે દિસ્વા ‘‘ઇમે મં વધિત્વા રજ્જમ્પિ ગણ્હેય્યુ’’ન્તિ આસઙ્કં ઉપ્પાદેત્વા તે પક્કોસાપેત્વા – ‘‘તાતા, તુમ્હે ઇમસ્મિં નગરે વસિતું ન લભથ, અઞ્ઞત્થ ગન્ત્વા મમ અચ્ચયેન આગન્ત્વા કુલસન્તકં રજ્જં ગણ્હથા’’તિ આહ. તે પિતુ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા રોદિત્વા કન્દિત્વા અત્તનો અત્તનો ઘરાનિ ગન્ત્વા પજાપતિયો આદાય ‘‘યત્થ વા તત્થ વા ગન્ત્વા જીવિસ્સામા’’તિ નગરા નિક્ખમિત્વા મગ્ગં ગચ્છન્તા એકં કન્તારં પત્વા અન્નપાનં અલભમાના ખુદં અધિવાસેતું અસક્કોન્તા ‘‘મયં જીવમાના ઇત્થિયો લભિસ્સામા’’તિ કનિટ્ઠસ્સ ભરિયં મારેત્વા તેરસ કોટ્ઠાસે કત્વા મંસં ખાદિંસુ. બોધિસત્તો અત્તનો ચ ભરિયાય ચ લદ્ધકોટ્ઠાસેસુ એકં ઠપેત્વા એકં દ્વેપિ ખાદિંસુ. એવં છ દિવસે છ ઇત્થિયો મારેત્વા મંસં ખાદિંસુ.

બોધિસત્તો પન દિવસે દિવસે એકેકં ઠપેત્વા છ કોટ્ઠાસે ઠપેસિ. સત્તમે દિવસે ‘‘બોધિસત્તસ્સ ભરિયં મારેસ્સામા’’તિ વુત્તે બોધિસત્તો તે છ કોટ્ઠાસે તેસં દત્વા ‘‘અજ્જ તાવ ઇમે છ કોટ્ઠાસે ખાદથ, સ્વે જાનિસ્સામા’’તિ વત્વા તેસં મંસં ખાદિત્વા નિદ્દાયનકાલે ભરિયં ગહેત્વા પલાયિ. સા થોકં ગન્ત્વા ‘‘ગન્તું ન સક્કોમિ, સામી’’તિ આહ. અથ નં બોધિસત્તો ખન્ધેનાદાય અરુણુગ્ગમનવેલાય કન્તારા નિક્ખમિ. સા સૂરિયે ઉગ્ગતે ‘‘પિપાસિતામ્હિ, સામી’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘ઉદકં નત્થિ, ભદ્દે’’તિ વત્વા પુનપ્પુનં કથિતે ખગ્ગેન દક્ખિણજાણુકં પહરિત્વા – ‘‘ભદ્દે, પાનીયં નત્થિ, ઇદં પન મે દક્ખિણજાણુલોહિતં પિવમાના નિસીદાહી’’તિ આહ. સા તથા અકાસિ. તે અનુપુબ્બેન મહાગઙ્ગં પત્વા પિવિત્વા ચ ન્હત્વા ચ ફલાફલં ખાદિત્વા ફાસુકટ્ઠાને વિસ્સમિત્વા એકસ્મિં ગઙ્ગાનિવત્તને અસ્સમપદં માપેત્વા વાસં કપ્પેસું.

અથેકદિવસં ઉપરિગઙ્ગાય રાજાપરાધિકં ચોરં હત્થપાદે ચ કણ્ણનાસઞ્ચ છિન્દિત્વા એકસ્મિં અમ્બણકે નિપજ્જાપેત્વા મહાગઙ્ગાય પવાહેસું. સો મહન્તં અટ્ટસ્સરં કરોન્તો તં ઠાનં પાપુણિ. બોધિસત્તો તસ્સ કરુણં પરિદેવિતસદ્દં સુત્વા ‘‘દુક્ખપ્પત્તો સત્તો મયિ ઠિતે મા નસ્સી’’તિ ગઙ્ગાતીરં ગન્ત્વા તં ઉત્તારેત્વા અસ્સમપદં આનેત્વા કાસાવધોવનલેપનાદીહિ વણપટિકમ્મં અકાસિ. ભરિયા પનસ્સ ‘‘એવરૂપં નામ દુસ્સીલં કુણ્ઠં ગઙ્ગાય આવાહેત્વા પટિજગ્ગન્તો વિચરતી’’તિ વત્વા તં કુણ્ઠં જિગુચ્છમાના નિટ્ઠુભન્તી વિચરતિ. બોધિસત્તો તસ્સ વણેસુ સંવિરુળ્હેસુ ભરિયાય સદ્ધિં તં અસ્સમપદેયેવ ઠપેત્વા અટવિતો ફલાફલાનિ આહરિત્વા તઞ્ચ ભરિયઞ્ચ પોસેસિ. તેસુ એવં વસન્તેસુ સા ઇત્થી એતસ્મિં કુણ્ઠે પટિબદ્ધચિત્તા હુત્વા તેન સદ્ધિં અનાચારં ચરિત્વા એકેનુપાયેન બોધિસત્તં મારેતુકામા હુત્વા એવમાહ – ‘‘સામિ, અહં તુમ્હાકં અંસે નિસીદિત્વા કન્તારા નિક્ખમમાના એકં પબ્બતં ઓલોકેત્વા અય્યે પબ્બતમ્હિ નિબ્બત્તદેવતે ‘સચે અહં સામિકેન સદ્ધિં અરોગા જીવિતં લભિસ્સામિ, બલિકમ્મં તે કરિસ્સામી’તિ આયાચિં, સા મં ઇદાનિ ઉત્તાસેતિ, કરોમસ્સા બલિકમ્મ’’ન્તિ. બોધિસત્તો તં માયં અજાનન્તો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા બલિકમ્મં સજ્જેત્વા તાય બલિભાજનં ગાહાપેત્વા પબ્બતમત્થકં અભિરુહિ. અથ નં સા એવમાહ – ‘‘સામિ, દેવતાયપિ ત્વઞ્ઞેવ ઉત્તમદેવતા, પઠમં તાવ તં વનપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા પદક્ખિણં કત્વા વન્દિત્વા પચ્છા દેવતાય બલિકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ. સા બોધિસત્તં પપાતાભિમુખં ઠપેત્વા વનપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા પદક્ખિણં કત્વા વન્દિતુકામા વિય હુત્વા પિટ્ઠિપસ્સે ઠત્વા પિટ્ઠિયં પહરિત્વા પપાતે પાતેત્વા ‘‘દિટ્ઠા મે પચ્ચામિત્તસ્સ પિટ્ઠી’’તિ તુટ્ઠમાનસા પબ્બતા ઓરોહિત્વા કુણ્ઠસ્સ સન્તિકં અગમાસિ.

બોધિસત્તોપિ પપાતાનુસારેન પબ્બતા પતન્તો ઉદુમ્બરરુક્ખમત્થકે એકસ્મિં અકણ્ટકે પત્તસઞ્છન્ને ગુમ્બે લગ્ગિ, હેટ્ઠાપબ્બતં પન ઓરોહિતું ન સક્કા. સો ઉદુમ્બરફલાનિ ખાદિત્વા સાખન્તરે નિસીદિ. અથેકો મહાસરીરો ગોધરાજા હેટ્ઠાપબ્બતપાદતો અભિરુહિત્વા તસ્મિં ઉદુમ્બરફલાનિ ખાદતિ. સો તં દિવસં બોધિસત્તં દિસ્વા પલાયિ, પુનદિવસે આગન્ત્વા એકસ્મિં પસ્સે ફલાનિ ખાદિત્વા પક્કામિ. સો એવં પુનપ્પુનં આગચ્છન્તો બોધિસત્તેન સદ્ધિં વિસ્સાસં આપજ્જિત્વા ‘‘ત્વં ઇમં ઠાનં કેન કારણેન આગતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમિના નામ કારણેના’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ મા ભાયી’’તિ વત્વા બોધિસત્તં અત્તનો પિટ્ઠિયં નિપજ્જાપેત્વા ઓતારેત્વા અરઞ્ઞતો નિક્ખમિત્વા મહામગ્ગે ઠપેત્વા ‘‘ત્વં ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છાહી’’તિ ઉય્યોજેત્વા અરઞ્ઞમેવ પાવિસિ. બોધિસત્તો એકં ગામકં ગન્ત્વા તત્થેવ વસન્તો પિતુ કાલકતભાવં સુત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા કુલસન્તકે રજ્જે પતિટ્ઠાય પદુમરાજા નામ હુત્વા દસ રાજધમ્મે અકોપેત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેન્તો ચતૂસુ નગરદ્વારેસુ નગરમજ્ઝે નિવેસનદ્વારેતિ છ દાનસાલાયો કારેત્વા દેવસિકં છ સતસહસ્સાનિ વિસ્સજ્જેત્વા દાનં અદાસિ.

સાપિ ખો ઇત્થી તં કુણ્ઠં ખન્ધે નિસીદાપેત્વા અરઞ્ઞા નિક્ખમિત્વા મનુસ્સપથે ભિક્ખં ચરમાના યાગુભત્તં સંહરિત્વા તં કુણ્ઠં પોસેસિ. મનુસ્સા ‘‘અયં તે કિં હોતી’’તિ પુચ્છિયમાના ‘‘અહં એતસ્સ માતુલધીતા, પિતુચ્છાપુત્તો મે એસો, એતસ્સેવ મં અદંસુ, સાહં વજ્ઝપ્પત્તમ્પિ અત્તનો સામિકં ઉક્ખિપિત્વા પરિહરન્તી ભિક્ખં ચરિત્વા પોસેમી’’તિ. મનુસ્સા ‘‘અયં પતિબ્બતા’’તિ તતો પટ્ઠાય બહુતરં યાગુભત્તં અદંસુ. અપરે પન જના એવમાહંસુ – ‘‘ત્વં મા એવં વિચરિ, પદુમરાજા બારાણસિયં રજ્જં કારેતિ, સકલજમ્બુદીપં સઙ્ખોભેત્વા દાનં દેતિ, સો તં દિસ્વા તુસ્સિસ્સતિ, તુટ્ઠો તે બહું ધનં દસ્સતિ, તવ સામિકં ઇધેવ નિસીદાપેત્વા ગચ્છા’’તિ થિરં કત્વા વેત્તપચ્છિં અદંસુ. સા અનાચારા તં કુણ્ઠં વેત્તપચ્છિયં નિસીદાપેત્વા પચ્છિં ઉક્ખિપિત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા દાનસાલાસુ ભુઞ્જમાના વિચરતિ. બોધિસત્તો અલઙ્કતહત્થિક્ખન્ધવરગતો દાનગ્ગં ગન્ત્વા અટ્ઠન્નં વા દસન્નં વા સહત્થા દાનં દત્વા પુન ગેહં ગચ્છતિ. સા અનાચારા તં કુણ્ઠં પચ્છિયં નિસીદાપેત્વા પચ્છિં ઉક્ખિપિત્વા તસ્સ ગમનમગ્ગે અટ્ઠાસિ.

રાજા દિસ્વા ‘‘કિં એત’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘એકા, દેવ, પતિબ્બતા’’તિ. અથ નં પક્કોસાપેત્વા સઞ્જાનિત્વા કુણ્ઠં પચ્છિયા નીહરાપેત્વા ‘‘અયં તે કિં હોતી’’તિ પુચ્છિ. સા ‘‘પિતુચ્છાપુત્તો મે, દેવ, કુલદત્તિકો સામિકો’’તિ આહ. મનુસ્સા તં અન્તરં અજાનન્તા ‘‘અહો પતિબ્બતા’’તિઆદીનિ વત્વા તં અનાચારિત્થિં વણ્ણયિંસુ. પુન રાજા ‘‘અયં તે કુણ્ઠો કુલદત્તિકો સામિકો’’તિ પુચ્છિ. સા રાજાનં અસઞ્જાનન્તી ‘‘આમ, દેવા’’તિ સૂરા હુત્વા કથેસિ. અથ નં રાજા ‘‘કિં એસ બારાણસિરઞ્ઞો પુત્તો, નનુ ત્વં પદુમકુમારસ્સ ભરિયા અસુકરઞ્ઞો ધીતા, અસુકા નામ મમ જાણુલોહિતં પિવિત્વા ઇમસ્મિં કુણ્ઠે પટિબદ્ધચિત્તા મં પપાતે પાતેસિ. સા ઇદાનિ ત્વં નલાટેન મચ્ચું ગહેત્વા મં ‘મતો’તિ મઞ્ઞમાના ઇમં ઠાનં આગતા, નનુ અહં જીવામી’’તિ વત્વા અમચ્ચે આમન્તેત્વા ‘‘ભો, અમચ્ચા નનુ ચાહં તુમ્હેહિ પુટ્ઠો એવં કથેસિં ‘મમ કનિટ્ઠભાતિકા છ ઇત્થિયો મારેત્વા મંસં ખાદિંસુ, અહં પન મય્હં ભરિયં અરોગં કત્વા ગઙ્ગાતીરં નેત્વા અસ્સમપદે વસન્તો એકં વજ્ઝપ્પત્તં કુણ્ઠં ઉત્તારેત્વા પટિજગ્ગિં. સા ઇત્થી એતસ્મિં પટિબદ્ધચિત્તા મં પબ્બતપાદે પાતેસિ. અહં અત્તનો મેત્તચિત્તતાય જીવિતં લભિ’ન્તિ. યાય અહં પબ્બતા પાતિતો, ન સા અઞ્ઞા, એસા દુસ્સીલા, સોપિ વજ્ઝપ્પત્તો કુણ્ઠો ન અઞ્ઞો, અયમેવા’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અવોચ –

૮૫. ‘‘અયમેવ સા અહમપિ સો અનઞ્ઞો, અયમેવ સો હત્થચ્છિન્નો અનઞ્ઞો;

યમાહ ‘કોમારપતી મમ’ન્તિ, વજ્ઝિત્થિયો નત્થિ ઇત્થીસુ સચ્ચં.

૮૬. ‘‘ઇમઞ્ચ જમ્મં મુસલેન હન્ત્વા, લુદ્દં છવં પરદારૂપસેવિં;

ઇમિસ્સા ચ નં પાપપતિબ્બતાય, જીવન્તિયા છિન્દથ કણ્ણનાસ’’ન્તિ.

તત્થ યમાહ કોમારપતી મમન્તિ યં એસા ‘‘અયં મે, કોમારપતિ, કુલદત્તિકો સામિકો’’તિ આહ, અયમેવ સો, ન અઞ્ઞો. ‘‘યમાહુ, કોમારપતી’’તિપિ પાઠો. અયમેવ હિ પોત્થકેસુ લિખિતો, તસ્સાપિ અયમેવત્થો, વચનવિપલ્લાસો પનેત્થ વેદિતબ્બો. યઞ્હિ રઞ્ઞા વુત્તં, તદેવ ઇધ આગતં. વજ્ઝિત્થિયોતિ ઇત્થિયો નામ વજ્ઝા વધિતબ્બા એવ. નત્થિ ઇત્થીસુ સચ્ચન્તિ એતાસુ સભાવો નામેકો નત્થિ. ‘‘ઇમઞ્ચ જમ્મ’’ન્તિઆદિ દ્વિન્નમ્પિ તેસં દણ્ડાણાપનવસેન વુત્તં. તત્થ જમ્મન્તિ લામકં. મુસલેન હન્ત્વાતિ મુસલેન હનિત્વા પોથેત્વા અટ્ઠીનિ ભઞ્જિત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણં કત્વા. લુદ્દન્તિ દારુણં. છવન્તિ ગુણાભાવેન નિજ્જીવં મતસદિસં. ઇમિસ્સા ચ નન્તિ એત્થ નન્તિ નિપાતમત્તં, ઇમિસ્સા ચ પાપપતિબ્બતાય અનાચારાય દુસ્સીલાય જીવન્તિયાવ કણ્ણનાસં છિન્દથાતિ અત્થો.

બોધિસત્તો કોધં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો એવં તેસં દણ્ડં આણાપેત્વાપિ ન તથા કારેસિ. કોપં પન મન્દં કત્વા યથા સા પચ્છિં સીસતો ઓરોપેતું ન સક્કોતિ, એવં ગાળ્હતરં બન્ધાપેત્વા કુણ્ઠં તત્થ પક્ખિપાપેત્વા અત્તનો વિજિતા નીહરાપેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા છ ભાતરો અઞ્ઞતરા થેરા અહેસું, ભરિયા ચિઞ્ચમાણવિકા, કુણ્ઠો દેવદત્તો, ગોધરાજા આનન્દો, પદુમરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ચૂળપદુમજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૧૯૪] ૪. મણિચોરજાતકવણ્ણના

ન સન્તિ દેવા પવસન્તિ નૂનાતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો વધાય પરિસક્કન્તં દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. તદા પન સત્થા ‘‘દેવદત્તો વધાય પરિસક્કતી’’તિ સુત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ દેવદત્તો મય્હં વધાય પરિસક્કતિયેવ, પરિસક્કન્તોપિ પન મં વધિતું નાસક્ખી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બારાણસિતો અવિદૂરે ગામકે ગહપતિકુલે નિબ્બત્તિ. અથસ્સ વયપ્પત્તસ્સ બારાણસિતો કુલધીતરં આનેસું, સા સુવણ્ણવણ્ણા અહોસિ અભિરૂપા દસ્સનીયા દેવચ્છરા વિય પુપ્ફલતા વિય લળમાના મત્તકિન્નરી વિય ચ સુજાતાતિ નામેન પતિબ્બતા સીલાચારસમ્પન્ના વત્તસમ્પન્ના. નિચ્ચકાલમ્પિસ્સા પતિવત્તં સસ્સુવત્તં સસુરવત્તઞ્ચ કતમેવ હોતિ, સા બોધિસત્તસ્સ પિયા અહોસિ મનાપા. ઇતિ ઉભોપિ તે સમ્મોદમાના એકચિત્તા સમગ્ગવાસં વસિંસુ.

અથેકદિવસં સુજાતા ‘‘માતાપિતરો દટ્ઠુકામામ્હી’’તિ બોધિસત્તસ્સ આરોચેસિ. ‘‘સાધુ, ભદ્દે, મગ્ગપાથેય્યં પહોનકં પટિયાદેહી’’તિ ખજ્જવિકતિં પચાપેત્વા ખજ્જકાદીનિ યાનકે ઠપેત્વા યાનકં પાજેન્તો યાનકસ્સ પુરતો અહોસિ, ઇતરા પચ્છતો. તે નગરસમીપં ગન્ત્વા યાનકં મોચેત્વા ન્હત્વા ભુઞ્જિંસુ. પુન બોધિસત્તો યાનકં યોજેત્વા પુરતો નિસીદિ, સુજાતા વત્થાનિ પરિવત્તેત્વા અલઙ્કરિત્વા પચ્છતો નિસીદિ. યાનકસ્સ અન્તોનગરં પવિટ્ઠકાલે બારાણસિરાજા હત્થિક્ખન્ધવરગતો નગરં પદક્ખિણં કરોન્તો તં પદેસં અગમાસિ. સુજાતા ઓતરિત્વા યાનકસ્સ પચ્છતો પદસા પાયાસિ. રાજા તં દિસ્વા તસ્સા રૂપસમ્પત્તિયા આકડ્ઢિયમાનલોચનો પટિબદ્ધચિત્તો હુત્વા એકં અમચ્ચં આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છ ત્વં એતિસ્સા સસ્સામિકભાવં વા અસ્સામિકભાવં વા જાનાહી’’તિ. સો ગન્ત્વા તસ્સા સસ્સામિકભાવં ઞત્વા ‘‘સસ્સામિકા કિર, દેવ, યાનકે નિસિન્નો પુરિસો એતિસ્સા સામિકો’’તિ આહ.

રાજા પટિબદ્ધચિત્તં વિનોદેતું અસક્કોન્તો કિલેસાતુરો હુત્વા ‘‘એકેન નં ઉપાયેન મારાપેત્વા ઇત્થિં ગણ્હિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એકં પુરિસં આમન્તેત્વા ‘‘ગચ્છ, ભો, ઇમં ચૂળામણિં વીથિં ગચ્છન્તો વિય હુત્વા એતસ્સ પુરિસસ્સ યાનકે પક્ખિપિત્વા એહી’’તિ ચૂળામણિં દત્વા ઉય્યોજેસિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ તં ગહેત્વા ગન્ત્વા યાનકે ઠપેત્વા ‘‘ઠપિતો મે, દેવા’’તિ આગન્ત્વા આરોચેસિ. રાજા ‘‘ચૂળામણિ મે નટ્ઠો’’તિ આહ, મનુસ્સા એકકોલાહલં અકંસુ. રાજા ‘‘સબ્બદ્વારાનિ પિદહિત્વા સઞ્ચારં છિન્દિત્વા ચોરં પરિયેસથા’’તિ આહ, રાજપુરિસા તથા અકંસુ, નગરં એકસઙ્ખોભં અહોસિ. ઇતરો પુરિસો મનુસ્સે ગહેત્વા બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભો, યાનકં ઠપેહિ, રઞ્ઞો ચૂળામણિ નટ્ઠો, યાનકં સોધેસ્સામી’’તિ યાનકં સોધેન્તો અત્તના ઠપિતમણિં ગહેત્વા બોધિસત્તં ગહેત્વા ‘‘મણિચોરો’’તિ હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ પોથેત્વા પચ્છાબાહં બન્ધિત્વા નેત્વા ‘‘અયં મણિચોરો’’તિ રઞ્ઞો દસ્સેસિ. રાજાપિ ‘‘સીસમસ્સ છિન્દથા’’તિ આણાપેસિ.

અથ નં રાજપુરિસા ચતુક્કે ચતુક્કે કસાહિ તાળેન્તા દક્ખિણદ્વારેન નગરા નિક્ખમાપેસું. સુજાતાપિ યાનકં પહાય બાહા પગ્ગય્હ પરિદેવમાના ‘‘સામિ, મં નિસ્સાય ઇમં દુક્ખં પત્તોસી’’તિ પરિદેવમાના પચ્છતો પચ્છતો અગમાસિ. રાજપુરિસા ‘‘સીસમસ્સ છિન્દિસ્સામા’’તિ બોધિસત્તં ઉત્તાનં નિપજ્જાપેસું. તં દિસ્વા સુજાતા અત્તનો સીલગુણં આવજ્જેત્વા ‘‘નત્થિ વત મઞ્ઞે ઇમસ્મિં લોકે સીલવન્તાનં વિહેઠકે પાપસાહસિકમનુસ્સે નિસેધેતું સમત્થા દેવતા નામા’’તિઆદીનિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૮૭. ‘‘ન સન્તિ દેવા પવસન્તિ નૂન, ન હિ નૂન સન્તિ ઇધ લોકપાલા;

સહસા કરોન્તાનમસઞ્ઞતાનં, ન હિ નૂન સન્તિ પટિસેધિતારો’’તિ.

તત્થ ન સન્તિ, દેવાતિ ઇમસ્મિં લોકે સીલવન્તાનં ઓલોકનકા પાપાનઞ્ચ નિસેધકા ન સન્તિ નૂન દેવા. પવસન્તિ નૂનાતિ એવરૂપેસુ વા કિચ્ચેસુ ઉપ્પન્નેસુ નૂન પવસન્તિ પવાસં ગચ્છન્તિ. ઇધ, લોકપાલાતિ ઇમસ્મિં લોકે લોકપાલસમ્મતા સમણબ્રાહ્મણાપિ સીલવન્તાનં અનુગ્ગાહકા ન હિ નૂન સન્તિ. સહસા કરોન્તાનમસઞ્ઞતાનન્તિ સહસા અવીમંસિત્વા સાહસિકં દારુણં કમ્મં કરોન્તાનં દુસ્સીલાનં. પટિસેધિતારોતિ એવરૂપં કમ્મં મા કરિત્થ, ન લબ્ભા એતં કાતુન્તિ પટિસેધેન્તા નત્થીતિ અત્થો.

એવં તાય સીલસમ્પન્નાય પરિદેવમાનાય સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો નિસિન્નાસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ, સક્કો ‘‘કો નુ ખો મં સક્કત્તતો ચાવેતુકામો’’તિ આવજ્જેન્તો ઇમં કારણં ઞત્વા ‘‘બારાણસિરાજા અતિફરુસકમ્મં કરોતિ, સીલસમ્પન્નં સુજાતં કિલમેતિ, ગન્તું દાનિ મે વટ્ટતી’’તિ દેવલોકા ઓરુય્હ અત્તનો આનુભાવેન હત્થિપિટ્ઠે નિસિન્નં તં પાપરાજાનં હત્થિક્ખન્ધતો ઓતારેત્વા ધમ્મગણ્ડિકાય ઉત્તાનં નિપજ્જાપેત્વા બોધિસત્તં ઉક્ખિપિત્વા સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કરિત્વા રાજવેસં ગાહાપેત્વા હત્થિક્ખન્ધે નિસીદાપેસિ. રાજપુરિસા ફરસું ઉક્ખિપિત્વા સીસં છિન્દન્તા રઞ્ઞો સીસં છિન્દિંસુ, છિન્નકાલેયેવ ચસ્સ રઞ્ઞો સીસભાવં જાનિંસુ. સક્કો દેવરાજા દિસ્સમાનકસરીરેનેવ બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ રાજાભિસેકં કત્વા સુજાતાય ચ અગ્ગમહેસિટ્ઠાનં દાપેસિ. અમચ્ચા ચેવ બ્રાહ્મણગહપતિકાદયો ચ સક્કં દેવરાજાનં દિસ્વા ‘‘અધમ્મિકરાજા મારિતો, ઇદાનિ અમ્હેહિ સક્કદત્તિકો ધમ્મિકરાજા લદ્ધો’’તિ સોમનસ્સપ્પત્તા અહેસું.

સક્કોપિ આકાસે ઠત્વા ‘‘અયં વો સક્કદત્તિકો રાજા, ઇતો પટ્ઠાય ધમ્મેન રજ્જં કારેસ્સતિ. સચે હિ રાજા અધમ્મિકો હોતિ, દેવો અકાલે વસ્સતિ, કાલે ન વસ્સતિ, છાતભયં રોગભયં સત્થભયન્તિ ઇમાનિ તીણિ ભયાનિ ઉપગતાનેવ હોન્તી’’તિ ઓવદન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૮૮. ‘‘અકાલે વસ્સતી તસ્સ, કાલે તસ્સ ન વસ્સતિ;

સગ્ગા ચ ચવતિ ઠાના, નનુ સો તાવતા હતો’’તિ.

તત્થ અકાલેતિ અધમ્મિકરઞ્ઞો રજ્જે અયુત્તકાલે સસ્સાનં પક્કકાલે વા લાયનમદ્દનાદિકાલે વા દેવો વસ્સતિ. કાલેતિ યુત્તપયુત્તકાલે વપનકાલે તરુણસસ્સકાલે ગબ્ભગ્ગહણકાલે ચ ન વસ્સતિ. સગ્ગા ચ ચવતિ ઠાનાતિ સગ્ગસઙ્ખાતા ઠાના દેવલોકા ચવતીતિ અત્થો. અધમ્મિકરાજા હિ અપ્પટિલાભવસેન દેવલોકા ચવતિ નામ, સગ્ગેપિ વા રજ્જં કારેન્તો અધમ્મિકરાજા તતો ચવતીતિપિ અત્થો. નનુ સો તાવતા હતોતિ નનુ સો અધમ્મિકો રાજા એત્તકેન હતો હોતિ. અથ વા એકંસવાચી એત્થ નુ-કારો, નેસો એકંસેન એત્તાવતા હતો, અટ્ઠસુ પન મહાનિરયેસુ સોળસસુ ચ ઉસ્સદનિરયેસુ દીઘરત્તં સો હઞ્ઞિસ્સતીતિ અયમેત્થ અત્થો.

એવં સક્કો મહાજનસ્સ ઓવાદં દત્વા અત્તનો દેવટ્ઠાનમેવ અગમાસિ. બોધિસત્તોપિ ધમ્મેન રજ્જં કારેત્વા સગ્ગપુરં પૂરેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા અધમ્મિકરાજા દેવદત્તો અહોસિ, સક્કો અનુરુદ્ધો, સુજાતા રાહુલમાતા, સક્કદત્તિયરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મણિચોરજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૧૯૫] ૫. પબ્બતૂપત્થરજાતકવણ્ણના

પબ્બતૂપત્થરે રમ્મેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસલરાજાનં આરબ્ભ કથેસિ. કોસલરઞ્ઞો કિર એકો અમચ્ચો અન્તેપુરે પદુસ્સિ. રાજાપિ પરિવીમંસમાનો તં તથતો ઞત્વા ‘‘સત્થુ આરોચેસ્સામી’’તિ જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં અન્તેપુરે એકો અમચ્ચો પદુસ્સિ, તસ્સ કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ પુચ્છિ. અથ નં સત્થા ‘‘ઉપકારકો તે, મહારાજ, સો ચ અમચ્ચો સા ચ ઇત્થી પિયા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, ભન્તે, અતિવિય ઉપકારકો સકલં રાજકુલં સન્ધારેતિ, સાપિ મે ઇત્થી પિયા’’તિ વુત્તે ‘‘મહારાજ, ‘અત્તનો ઉપકારકેસુ સેવકેસુ પિયાસુ ચ ઇત્થીસુ દુબ્ભિતું ન સક્કા’તિ પુબ્બેપિ રાજાનો પણ્ડિતાનં કથં સુત્વા મજ્ઝત્તાવ અહેસુ’’ન્તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તસ્સ અત્થધમ્માનુસાસકો અહોસિ. અથસ્સ રઞ્ઞો એકો અમચ્ચો અન્તેપુરે પદુસ્સિ. રાજા નં તથતો ઞત્વા ‘‘અમચ્ચોપિ મે બહૂપકારો, અયં ઇત્થીપિ મે પિયા, દ્વેપિ ઇમે નાસેતું ન સક્કા, પણ્ડિતામચ્ચં પઞ્હં પુચ્છિત્વા સચે સહિતબ્બં ભવિસ્સતિ, સહિસ્સામિ, નો ચે, ન સહિસ્સામી’’તિ બોધિસત્તં પક્કોસાપેત્વા આસનં દત્વા ‘‘પણ્ડિત, પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘પુચ્છથ, મહારાજ, વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ વુત્તે પઞ્હં પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૮૯. ‘‘પબ્બતૂપત્થરે રમ્મે, જાતા પોક્ખરણી સિવા;

તં સિઙ્ગાલો અપાપાયિ, જાનં સીહેન રક્ખિત’’ન્તિ.

તત્થ પબ્બતૂપત્થરે રમ્મેતિ હિમવન્તપબ્બતપાદે પત્થરિત્વા ઠિતે અઙ્ગણટ્ઠાનેતિ અત્થો. જાતા પોક્ખરણી સિવાતિ સિવા સીતલા મધુરોદકા પોક્ખરણી નિબ્બત્તા, અપિચ ખો પોક્ખરસઞ્છન્ના નદીપિ પોક્ખરણીયેવ. અપાપાયીતિ અપ-ઇતિ ઉપસગ્ગો, અપાયીતિ અત્થો. જાનં સીહેન રક્ખિતન્તિ સા પોક્ખરણી સીહપરિભોગા સીહેન રક્ખિતા, સોપિ નં સિઙ્ગાલો ‘‘સીહેન રક્ખિતા અય’’ન્તિ જાનન્તોવ અપાયિ. તં કિં મઞ્ઞતિ, બાલો સિઙ્ગાલો સીહસ્સ અભાયિત્વા પિવેય્ય એવરૂપં પોક્ખરણિન્તિ અયમેત્થાધિપ્પાયો.

બોધિસત્તો ‘‘અદ્ધા એતસ્સ અન્તેપુરે એકો અમચ્ચો પદુટ્ઠો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૯૦. ‘‘પિવન્તિ ચે મહારાજ, સાપદાનિ મહાનદિં;

ન તેન અનદી હોતિ, ખમસ્સુ યદિ તે પિયા’’તિ.

તત્થ સાપદાનીતિ ન કેવલં સિઙ્ગાલોવ, અવસેસાનિ સુનખપસદબિળારમિગાદીનિ સબ્બસાપદાનિ તં પોક્ખરસઞ્છન્નત્તા ‘‘પોક્ખરણી’’તિ લદ્ધનામં નદિં પિવન્તિ ચે. ન તેન અનદી હોતીતિ નદિયઞ્હિ દ્વિપદચતુપ્પદાપિ અહિમચ્છાપિ સબ્બે પિપાસિતા પાનીયં પિવન્તિ, ન સા તેન કારણેન અનદી નામ હોતિ, નાપિ ઉચ્છિટ્ઠનદી. કસ્મા? સબ્બેસં સાધારણત્તા. યથા નદી યેન કેનચિ પીતા ન દુસ્સતિ, એવં ઇત્થીપિ કિલેસવસેન સામિકં અતિક્કમિત્વા અઞ્ઞેન સદ્ધિં સંવાસં ગતા નેવ અનિત્થી હોતિ. કસ્મા? સબ્બેસં સાધારણભાવેન. નાપિ ઉચ્છિટ્ઠિત્થી. કસ્મા? ઓદકન્તિકતાય સુદ્ધભાવેન. ખમસ્સુ યદિ તે પિયાતિ યદિ પન તે સા ઇત્થી પિયા, સો ચ અમચ્ચો બહૂપકારો, તેસં ઉભિન્નમ્પિ ખમસ્સુ મજ્ઝત્તભાવેન તિટ્ઠાહીતિ.

એવં મહાસત્તો રઞ્ઞો ઓવાદં અદાસિ. રાજા તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા ‘‘પુન એવરૂપં પાપકમ્મં મા કરિત્થા’’તિ વત્વા ઉભિન્નમ્પિ ખમિ. તતો પટ્ઠાય તે ઓરમિંસુ. રાજાપિ દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા જીવિતપરિયોસાને સગ્ગપુરં પૂરેસિ. કોસલરાજાપિ ઇમં ધમ્મદેસનં સુત્વા તેસં ઉભિન્નમ્પિ ખમિત્વા મજ્ઝત્તો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, પણ્ડિતામચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

પબ્બતૂપત્થરજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૧૯૬] ૬. વલાહકસ્સજાતકવણ્ણના

યે ન કાહન્તિ ઓવાદન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો હિ ભિક્ખુ સત્થારા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વત્વા ‘‘કિં કારણા’’તિ વુત્તે ‘‘એકં અલઙ્કતં માતુગામં દિસ્વા કિલેસવસેના’’તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘ઇત્થિયો નામેતા ભિક્ખુ અત્તનો રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બેહિ ચેવ ઇત્થિકુત્તવિલાસેહિ ચ પુરિસે પલોભેત્વા અત્તનો વસે કત્વા વસં ઉપગતભાવં ઞત્વા સીલવિનાસઞ્ચેવ ધનવિનાસઞ્ચ પાપનટ્ઠેન ‘યક્ખિનિયો’તિ વુચ્ચન્તિ. પુબ્બેપિ હિ યક્ખિનિયો ઇત્થિકુત્તેન એકં પુરિસસત્થં ઉપસઙ્કમિત્વા વાણિજે પલોભેત્વા અત્તનો વસે કત્વા પુન અઞ્ઞે પુરિસે દિસ્વા તે સબ્બેપિ જીવિતક્ખયં પાપેત્વા ઉભોહિ હનુકપસ્સેહિ લોહિતેન પગ્ઘરન્તેન મુખં પૂરાપેત્વા ખાદિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે તમ્બપણ્ણિદીપે સિરીસવત્થુ નામ યક્ખનગરં અહોસિ, તત્થ યક્ખિનિયો વસિંસુ. તા ભિન્નનાવાનં વાણિજાનં આગતકાલે અલઙ્કતપટિયત્તા ખાદનીયભોજનીયં ગાહાપેત્વા દાસિગણપરિવુતા દારકે અઙ્કેનાદાય વાણિજે ઉપસઙ્કમન્તિ. તેસં ‘‘મનુસ્સાવાસં આગતમ્હા’’તિ સઞ્જાનનત્થં તત્થ તત્થ કસિગોરક્ખાદીનિ કરોન્તે મનુસ્સે ગોગણે સુનખેતિ એવમાદીનિ દસ્સેન્તિ, વાણિજાનં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ઇમં યાગું પિવથ, ભત્તં ભુઞ્જથ, ખાદનીયં ખાદથા’’તિ વદન્તિ. વાણિજા અજાનન્તા તાહિ દિન્નં પરિભુઞ્જન્તિ. અથ તેસં ખાદિત્વા ભુઞ્જિત્વા પિવિત્વા વિસ્સમિતકાલે પટિસન્થારં કરોન્તિ, ‘‘તુમ્હે કત્થ વાસિકા, કુતો આગતા, કહં ગચ્છિસ્સથ, કેન કમ્મેન ઇધાગતત્થા’’તિ પુચ્છન્તિ. ‘‘ભિન્નનાવા હુત્વા ઇધાગતમ્હા’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ, અય્યા, અમ્હાકમ્પિ સામિકાનં નાવં અભિરુહિત્વા ગતાનં તીણિ સંવચ્છરાનિ અતિક્કન્તાનિ, તે મતા ભવિસ્સન્તિ; તુમ્હેપિ વાણિજાયેવ, મયં તુમ્હાકં પાદપરિચારિકા ભવિસ્સામા’’તિ વત્વા તે વાણિજે ઇત્થિકુત્તહાવભાવવિલાસેહિ પલોભેત્વા યક્ખનગરં નેત્વા સચે પઠમગહિતા મનુસ્સા અત્થિ, તે દેવસઙ્ખલિકાય બન્ધિત્વા કારણઘરે પક્ખિપન્તિ, અત્તનો વસનટ્ઠાને ભિન્નનાવે મનુસ્સે અલભન્તિયો પન પરતો કલ્યાણિં ઓરતો નાગદીપન્તિ એવં સમુદ્દતીરં અનુસઞ્ચરન્તિ. અયં તાસં ધમ્મતા.

અથેકદિવસં પઞ્ચસતા ભિન્નનાવા વાણિજા તાસં નગરસમીપે ઉત્તરિંસુ. તા તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા પલોભેત્વા યક્ખનગરં નેત્વા પઠમં ગહિતે મનુસ્સે દેવસઙ્ખલિકાય બન્ધિત્વા કારણઘરે પક્ખિપિત્વા જેટ્ઠયક્ખિની જેટ્ઠકવાણિજં, સેસા સેસેતિ તા પઞ્ચસતા યક્ખિનિયો તે પઞ્ચસતે વાણિજે અત્તનો સામિકે અકંસુ. અથ સા જેટ્ઠયક્ખિની રત્તિભાગે વાણિજે નિદ્દં ઉપગતે ઉટ્ઠાય ગન્ત્વા કારણઘરે મનુસ્સે મારેત્વા મંસં ખાદિત્વા આગચ્છતિ, સેસાપિ તથેવ કરોન્તિ. જેટ્ઠયક્ખિનિયા મનુસ્સમંસં ખાદિત્વા આગતકાલે સરીરં સીતલં હોતિ. જેટ્ઠવાણિજો પરિગ્ગણ્હન્તો તસ્સા યક્ખિનિભાવં ઞત્વા ‘‘ઇમા પઞ્ચસતા યક્ખિનિયો ભવિસ્સન્તિ, અમ્હેહિ પલાયિતું વટ્ટતી’’તિ પુનદિવસે પાતોવ મુખધોવનત્થાય ગન્ત્વા સેસવાણિજાનં આરોચેસિ – ‘‘ઇમા યક્ખિનિયો, ન મનુસ્સિત્થિયો, અઞ્ઞેસં ભિન્નનાવાનં આગતકાલે તે સામિકે કત્વા અમ્હેપિ ખાદિસ્સન્તિ, એથ ઇતો પલાયિસ્સામા’’તિ તેસુ પઞ્ચસતેસુ અડ્ઢતેય્યસતા ‘‘ન મયં એતા વિજહિતું સક્ખિસ્સામ, તુમ્હે ગચ્છથ, મયં ન પલાયિસ્સામા’’તિ આહંસુ. જેટ્ઠવાણિજો અત્તનો વચનકારે અડ્ઢતેય્યસતે ગહેત્વા તાસં ભીતો પલાયિ.

તસ્મિં પન કાલે બોધિસત્તો વલાહકસ્સયોનિયં નિબ્બત્તિ, સબ્બસેતો કાળસીસો મુઞ્જકેસો ઇદ્ધિમા વેહાસઙ્ગમો અહોસિ. સો હિમવન્તતો આકાસે ઉપ્પતિત્વા તમ્બપણ્ણિદીપં ગન્ત્વા તત્થ તમ્બપણ્ણિસરે પલ્લલે સયંજાતસાલિં ખાદિત્વા ગચ્છતિ. એવં ગચ્છન્તો ચ ‘‘જનપદં ગન્તુકામા અત્થી’’તિ તિક્ખત્તું કરુણાપરિભાવિતં માનુસિં વાચં ભાસતિ. તે બોધિસત્તસ્સ વચનં સુત્વા ઉપસઙ્કમિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ‘‘સામિ, મયં જનપદં ગમિસ્સામા’’તિ આહંસુ. તેન હિ મય્હં પિટ્ઠિં અભિરુહથાતિ. અપ્પેકચ્ચે અભિરુહિંસુ, તેસુ એકચ્ચે વાલધિં ગણ્હિંસુ, એકચ્ચે અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા અટ્ઠંસુયેવ. બોધિસત્તો અન્તમસો અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ઠિતે સબ્બેપિ તે અડ્ઢતેય્યસતે વાણિજે અત્તનો આનુભાવેન જનપદં નેત્વા સકસકટ્ઠાનેસુ પતિટ્ઠપેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં આગમાસિ. તાપિ ખો યક્ખિનિયો અઞ્ઞેસં આગતકાલે તત્થ ઓહીનકે અડ્ઢતેય્યસતે મનુસ્સે વધિત્વા ખાદિંસુ.

સત્થા ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘ભિક્ખવે, યથા તે યક્ખિનીનં વસં ગતા વાણિજા જીવિતક્ખયં પત્તા, વલાહકસ્સરાજસ્સ વચનકરા વાણિજા સકસકટ્ઠાનેસુ પતિટ્ઠિતા, એવમેવ બુદ્ધાનં ઓવાદં અકરોન્તા ભિક્ખૂપિ ભિક્ખુનિયોપિ ઉપાસકાપિ ઉપાસિકાયોપિ ચતૂસુ અપાયેસુ પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકરણટ્ઠાનાદીસુ મહાદુક્ખં પાપુણન્તિ. ઓવાદકરા પન તિસ્સો કુલસમ્પત્તિયો ચ છ કામસગ્ગે વીસતિ બ્રહ્મલોકેતિ ઇમાનિ ચ ઠાનાનિ પત્વા અમતમહાનિબ્બાનં સચ્છિકત્વા મહન્તં સુખં અનુભવન્તી’’તિ વત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમા ગાથા અવોચ –

૯૧. ‘‘યે ન કાહન્તિ ઓવાદં, નરા બુદ્ધેન દેસિતં;

બ્યસનં તે ગમિસ્સન્તિ, રક્ખસીહિવ વાણિજા.

૯૨. ‘‘યે ચ કાહન્તિ ઓવાદં, નરા બુદ્ધેન દેસિતં;

સોત્થિં પારં ગમિસ્સન્તિ, વલાહેનેવ વાણિજા’’તિ.

તત્થ યે ન કાહન્તીતિ યે ન કરિસ્સન્તિ. બ્યસનં તે ગમિસ્સન્તીતિ તે મહાવિનાસં પાપુણિસ્સન્તિ. રક્ખસીહિવ વાણિજાતિ રક્ખસીહિ પલોભિતવાણિજા વિય. સોત્થિં પારં ગમિસ્સન્તીતિ અનન્તરાયેન નિબ્બાનં પાપુણિસ્સન્તિ. વલાહેનેવ વાણિજાતિ વલાહેનેવ ‘‘આગચ્છથા’’તિ વુત્તા તસ્સ વચનકરા વાણિજા વિય. યથા હિ તે સમુદ્દપારં ગન્ત્વા સકસકટ્ઠાનં અગમંસુ, એવં બુદ્ધાનં ઓવાદકરા સંસારપારં નિબ્બાનં ગચ્છન્તીતિ અમતમહાનિબ્બાનેન ધમ્મદેસનાય કૂટં ગણ્હિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપત્તિફલસકદાગામિફલઅનાગામિફલઅરહત્તફલાનિ પાપુણિંસુ. ‘‘તદા વલાહકસ્સરાજસ્સ વચનકરા અડ્ઢતેય્યસતા વાણિજા બુદ્ધપરિસા અહેસું, વલાહકસ્સરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વલાહકસ્સજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૧૯૭] ૭. મિત્તામિત્તજાતકવણ્ણના

ન નં ઉમ્હયતે દિસ્વાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ‘‘મયા ગહિતે મય્હં ઉપજ્ઝાયો ન કુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ઉપજ્ઝાયેન ઠપિતં વિસ્સાસેન એકં વત્થખણ્ડં ગહેત્વા ઉપાહનત્થવિકં કત્વા પચ્છા ઉપજ્ઝાયં આપુચ્છિ. અથ તં ઉપજ્ઝાયો ‘‘કિંકારણા ગણ્હી’’તિ વત્વા ‘‘મયા ગહિતે ન કુજ્ઝિસ્સતીતિ તુમ્હાકં વિસ્સાસેના’’તિ વુત્તે ‘‘કો મયા સદ્ધિં તુય્હં વિસ્સાસો નામા’’તિ વત્વા કુદ્ધો ઉટ્ઠહિત્વા પહરિ. તસ્સ સા કિરિયા ભિક્ખૂસુ પાકટા જાતા. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, અસુકો કિર દહરો ઉપજ્ઝાયસ્સ વિસ્સાસેન વત્થખણ્ડં ગહેત્વા ઉપાહનત્થવિકં અકાસિ. અથ નં ઉપજ્ઝાયો ‘કો મયા સદ્ધિં તુય્હં વિસ્સાસો નામા’તિ વત્વા કુદ્ધો ઉટ્ઠહિત્વા પહરી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવેસ ભિક્ખુ અત્તનો સદ્ધિવિહારિકેન સદ્ધિં અવિસ્સાસિકો, પુબ્બેપિ અવિસ્સાસિકોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા ગણસત્થા હુત્વા હિમવન્તપદેસે વાસં કપ્પેસિ. તસ્મિં ઇસિગણે એકો તાપસો બોધિસત્તસ્સ વચનં અકત્વા એકં મતમાતિકં હત્થિપોતકં પટિજગ્ગિ. અથ નં સો વુદ્ધિપ્પત્તો મારેત્વા અરઞ્ઞં પાવિસિ. તસ્સ સરીરકિચ્ચં કત્વા ઇસિગણો બોધિસત્તં પરિવારેત્વા – ‘‘ભન્તે, કેન નુ કો કારણેન મિત્તભાવો વા અમિત્તભાવો વા સક્કા જાનિતુ’’ન્તિ પુચ્છિ. બોધિસત્તો ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેના’’તિ આચિક્ખન્તો ઇમા ગાથા અવોચ –

૯૩. ‘‘ન નં ઉમ્હયતે દિસ્વા, ન ચ નં પટિનન્દતિ;

ચક્ખૂનિ ચસ્સ ન દદાતિ, પટિલોમઞ્ચ વત્તતિ.

૯૪. ‘‘એતે ભવન્તિ આકારા, અમિત્તસ્મિં પતિટ્ઠિતા;

યેહિ અમિત્તં જાનેય્ય, દિસ્વા સુત્વા ચ પણ્ડિતો’’તિ.

તત્થ ન નં ઉમ્હયતે દિસ્વાતિ યો હિ યસ્સ અમિત્તો હોતિ, સો તં પુગ્ગલં દિસ્વા ન ઉમ્હયતે, હસિતં ન કરોતિ, પહટ્ઠાકારં ન દસ્સેતિ. ન ચ નં પટિનન્દતીતિ તસ્સ વચનં સુત્વાપિ તં પુગ્ગલં ન પટિનન્દતિ, સાધુ સુભાસિતન્તિ ન ચાનુમોદતિ. ચક્ખૂનિ ચસ્સ ન દદાતીતિ ચક્ખુના ચક્ખું આહચ્ચ પટિમુખો હુત્વા ન ઓલોકેતિ, અઞ્ઞતો ચક્ખૂનિ હરતિ. પટિલોમઞ્ચ વત્તતીતિ તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ વચીકમ્મમ્પિ ન રોચેતિ, પટિલોમગાહં ગણ્હાતિ પચ્ચનીકગાહં. આકારાતિ કારણાનિ. યેહિ અમિત્તન્તિ યેહિ કારણેહિ તાનિ કારણાનિ દિસ્વા સુત્વા ચ પણ્ડિતો પુગ્ગલો ‘‘અયં મે અમિત્તો’’તિ જાનેય્ય, તતો વિપરીતેહિ પન મિત્તભાવો જાનિતબ્બોતિ.

એવં બોધિસત્તો મિત્તામિત્તભાવકારણાનિ આચિક્ખિત્વા બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા હત્થિપોસકતાપસો સદ્ધિવિહારિકો અહોસિ, હત્થી ઉપજ્ઝાયો, ઇસિગણો બુદ્ધપરિસા, ગણસત્થા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મિત્તામિત્તજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૧૯૮] ૮. રાધજાતકવણ્ણના

પવાસા આગતો તાતાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર સત્થારા ‘‘સચ્ચં કિર, ત્વં ભિક્ખુ, ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ પુટ્ઠો ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વત્વા ‘‘કિંકારણા’’તિ વુત્તે ‘‘એકં અલઙ્કતઇત્થિં દિસ્વા કિલેસવસેના’’તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘માતુગામો નામ ભિક્ખુ ન સક્કા રક્ખિતું, પુબ્બેપિ દોવારિકે ઠપેત્વા રક્ખન્તાપિ રક્ખિતું ન સક્ખિંસુ, કિં તે ઇત્થિયા, લદ્ધાપિ સા રક્ખિતું ન સક્કા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સુવયોનિયં નિબ્બત્તિ, ‘‘રાધો’’તિસ્સ નામં, કનિટ્ઠભાતા પનસ્સ પોટ્ઠપાદો નામ. તે ઉભોપિ તરુણકાલેયેવ એકો લુદ્દકો ગહેત્વા બારાણસિયં અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અદાસિ, બ્રાહ્મણો તે પુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા પટિજગ્ગિ. બ્રાહ્મણસ્સ પન બ્રાહ્મણી અરક્ખિતા દુસ્સીલા. સો વોહારકરણત્થાય ગચ્છન્તો તે સુવપોતકે આમન્તેત્વા ‘‘તાતા, અહં વોહારકરણત્થાય ગચ્છામિ, કાલે વા વિકાલે વા તુમ્હાકં માતુ કરણકમ્મં ઓલોકેય્યાથ, અઞ્ઞસ્સ પુરિસસ્સ ગમનભાવં વા અગમનભાવં વા જાનેય્યાથા’’તિ બ્રાહ્મણિં સુવપોતકાનં પટિચ્છાપેત્વા અગમાસિ. સા તસ્સ નિક્ખન્તકાલતો પટ્ઠાય અનાચારં ચરિ, રત્તિમ્પિ દિવાપિ આગચ્છન્તાનઞ્ચ ગચ્છન્તાનઞ્ચ પમાણં નત્થિ.

તં દિસ્વા પોટ્ઠપાદો રાધં પુચ્છિ – ‘‘બ્રાહ્મણો ઇમં બ્રાહ્મણિં અમ્હાકં નિય્યાદેત્વા ગતો, અયઞ્ચ પાપકમ્મં કરોતિ, વદામિ ન’’ન્તિ. રાધો ‘‘મા વદાહી’’તિ આહ. સો તસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વા ‘‘અમ્મ, કિંકારણા પાપકમ્મં કરોસી’’તિ આહ. સા તં મારેતુકામા હુત્વા ‘‘તાત, ત્વં નામ મય્હં પુત્તો, ઇતો પટ્ઠાય ન કરિસ્સામિ, એહિ, તાત, તાવા’’તિ પિયાયમાના વિય પક્કોસિત્વા આગતં ગહેત્વા ‘‘ત્વં મં ઓવદસિ, અત્તનો પમાણં ન જાનાસી’’તિ ગીવં પરિવત્તેત્વા મારેત્વા ઉદ્ધનન્તરેસુ પક્ખિપિ. બ્રાહ્મણો આગન્ત્વા વિસ્સમિત્વા બોધિસત્તં ‘‘કિં, તાત રાધ, માતા તે અનાચારં કરોતિ, ન કરોતી’’તિ પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૯૫. ‘‘પવાસા આગતો તાત, ઇદાનિ નચિરાગતો;

કચ્ચિન્નુ તાત તે માતા, ન અઞ્ઞમુપસેવતી’’તિ.

તસ્સત્થો – અહં, તાત રાધ, પવાસા આગતો, સો ચમ્હિ ઇદાનેવ આગતો નચિરાગતો, તેન પવત્તિં અજાનન્તો તં પુચ્છામિ – ‘‘કચ્ચિ નુ તે, તાત, માતા અઞ્ઞં પુરિસં ન ઉપસેવતી’’તિ.

રાધો ‘‘તાત, પણ્ડિતા નામ ભૂતં વા અભૂતં વા અનિય્યાનિકં નામ ન કથેસુ’’ન્તિ ઞાપેન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૯૬. ‘‘ન ખો પનેતં સુભણં, ગિરં સચ્ચુપસંહિતં;

સયેથ પોટ્ઠપાદોવ, મુમ્મુરે ઉપકૂથિતો’’તિ.

તત્થ ગિરન્તિ વચનં. તઞ્હિ યથા ઇદાનિ ગિરા, એવં તદા ‘‘ગિર’’ન્તિ વુચ્ચતિ, સો સુવપોતકો લિઙ્ગં અનાદિયિત્વા એવમાહ. અયં પનેત્થ અત્થો – તાત, પણ્ડિતેન નામ સચ્ચુપસંહિતં યથાભૂતં અત્થયુત્તં સભાવવચનમ્પિ અનિય્યાનિકં ન સુભણં. અનિય્યાનિકઞ્ચ સચ્ચં ભણન્તો સયેથ પોટ્ઠપાદોવ, મુમ્મુરે ઉપકૂથિતો, યથા પોટ્ઠપાદો કુક્કુળે ઝામો સયતિ, એવં સયેય્યાતિ. ‘‘ઉપકૂધિતો’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો.

એવં બોધિસત્તો બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મં દેસેત્વા ‘‘મયાપિ ઇમસ્મિં ઠાને વસિતું ન સક્કા’’તિ બ્રાહ્મણં આપુચ્છિત્વા અરઞ્ઞમેવ પાવિસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા પોટ્ઠપાદો આનન્દો અહોસિ, રાધો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

રાધજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૧૯૯] ૯. ગહપતિજાતકવણ્ણના

ઉભયં મે ન ખમતીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉક્કણ્ઠિતમેવ ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. કથેન્તો ચ ‘‘માતુગામો નામ અરક્ખિતો, પાપકમ્મં કત્વા યેન કેનચિ ઉપાયેન સામિકં વઞ્ચેતિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે ગહપતિકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ઘરાવાસં ગણ્હિ. તસ્સ ભરિયા દુસ્સીલા ગામભોજકેન સદ્ધિં અનાચારં ચરતિ. બોધિસત્તો તં ઞત્વા પરિગ્ગણ્હન્તો ચરતિ. તદા પન અન્તોવસ્સે બીજેસુ નીહટેસુ છાતકં અહોસિ, સસ્સાનં ગબ્ભગહણકાલો જાતો. સકલગામવાસિનો ‘‘ઇતો માસદ્વયેન સસ્સાનિ ઉદ્ધરિત્વા વીહિં દસ્સામા’’તિ એકતો હુત્વા ગામભોજકસ્સ હત્થતો એકં જરગોણં ગહેત્વા મંસં ખાદિંસુ.

અથેકદિવસં ગામભાજકો ખણં ઓલોકેત્વા બોધિસત્તસ્સ બહિગતવેલાયં ગેહં પાવિસિ. તેસં સુખનિપન્નક્ખણેયેવ બોધિસત્તો ગામદ્વારેન પવિસિત્વા ગેહાભિમુખો પાયાસિ. સા ઇત્થી ગામદ્વારાભિમુખી તં દિસ્વા ‘‘કો નુ ખો એસો’’તિ ઉમ્મારે ઠત્વા ઓલોકેન્તી ‘‘સોયેવા’’તિ ઞત્વા ગામભોજકસ્સ આચિક્ખિ, ગામભોજકો ભીતો પકમ્પિ. અથ નં સા ‘‘મા ભાયિ, અત્થેકો ઉપાયો, અમ્હેહિ તવ હત્થતો ગોણમંસં ખાદિતં, ત્વં મંસમૂલં સોધેન્તો વિય હોહિ, અહં કોટ્ઠં આરુય્હ કોટ્ઠદ્વારે ઠત્વા ‘વીહિ નત્થી’તિ વક્ખામિ. ત્વં ગેહમજ્ઝે ઠત્વા ‘અમ્હાકં ઘરે દારકા છાતા, મંસમૂલં મે દેહી’તિ પુનપ્પુનં ચોદેય્યાસી’’તિ વત્વા કોટ્ઠં આરુય્હ કોટ્ઠદ્વારે નિસીદિ. ઇતરો ગેહમજ્ઝે ઠત્વા ‘‘મંસમૂલં દેહી’’તિ વદતિ. સા કોટ્ઠદ્વારે નિસિન્ના ‘‘કોટ્ઠે વીહિ નત્થિ, સસ્સે ઉદ્ધરન્તે દસ્સામિ ગચ્છાહી’’તિ આહ.

બોધિસત્તો ગેહં પવિસિત્વા તેસં કિરિયં દિસ્વા ‘‘ઇમાય પાપાય કતઉપાયો એસ ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ગામભોજકં આમન્તેત્વા ‘‘સો ગામભોજક અમ્હે તવ જરગોણસ્સ મંસં ખાદન્તા ‘ઇતો માસદ્વયેન વીહિં દસ્સામા’તિ ખાદિમ્હ, ત્વં અડ્ઢમાસમ્પિ અનતિક્કમિત્વા ઇદાનેવ કસ્મા આહરાપેસિ, ન ત્વં ઇમિના કારણેન આગતો, અઞ્ઞેન કારણેન આગતો ભવિસ્સસિ, મય્હં તવ કિરિયા ન રુચ્ચતિ, અયમ્પિ અનાચારા પાપધમ્મા કોટ્ઠે વીહીનં અભાવં જાનાતિ, સા દાનિ કોટ્ઠં આરુય્હ ‘વીહિ નત્થી’તિ વદતિ, ત્વમ્પિ ‘દેહી’તિ વદતિ, ઉભિન્નમ્પિ વો કરણં મય્હં ન રુચ્ચતી’’તિ એતમત્થં પકાસેન્તો ઇમા ગાથા અવોચ –

૯૭. ‘‘ઉભયં મે ન ખમતિ, ઉભયં મે ન રુચ્ચતિ;

યાચાયં કોટ્ઠમોતિણ્ણા, નદસ્સં ઇતિ ભાસતિ.

૯૮. ‘‘તં તં ગામપતિ બ્રૂમિ, કદરે અપ્પસ્મિ જીવિતે;

દ્વે માસે સઙ્ગરં કત્વા, મંસં જરગ્ગવં કિસં;

અપ્પત્તકાલે ચોદેસિ, તમ્પિ મય્હં ન રુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ તં તં ગામપતિ બ્રૂમીતિ, અમ્ભો ગામજેટ્ઠક, તેન કારણેન તં વદામિ. કદરે અપ્પસ્મિ જીવિતેતિ અમ્હાકં જીવિતં નામ કદરઞ્ચેવ થદ્ધં લૂખં કસિરં અપ્પઞ્ચ મન્દં પરિત્તં, તસ્મિં નો એવરૂપે જીવિતે વત્તમાને. દ્વે માસે સઙ્ગરં કત્વા, મંસં જરગ્ગવં કિસન્તિ અમ્હાકં મંસં ગણ્હન્તાનં જરગ્ગવં કિસં દુબ્બલં જરગોણં દદમાનો ત્વં ‘‘દ્વીહિ માસેહિ મૂલં દાતબ્બ’’ન્તિ એવં દ્વે માસે સઙ્ગરં પરિચ્છેદં કત્વા. અપ્પત્તકાલે ચોદેસીતિ તસ્મિં કાલે અસમ્પત્તે અન્તરાવ ચોદેસિ. તમ્પિ મય્હં ન રુચ્ચતીતિ યા ચાયં પાપધમ્મા દુસ્સીલા અન્તોકોટ્ઠે વીહીનં નત્થિભાવં જાનમાનાવ અજાનન્તી વિય હુત્વા કોટ્ઠમોતિણ્ણા કોટ્ઠદ્વારે ઠત્વા ન દસ્સં ઇતિ ભાસતિ, યઞ્ચ ત્વં અકાલે ચોદેસિ, તમ્પીતિ ઇદં ઉભયમ્પિ મમ નેવ ખમતિ ન રુચ્ચતીતિ.

એવં સો કથેન્તોવ ગામભોજકં ચૂળાય ગહેત્વા કડ્ઢિત્વા ગેહમજ્ઝે પાતેત્વા ‘‘ગામભોજકોમ્હીતિ પરસ્સ રક્ખિતગોપિતભણ્ડે અપરજ્ઝસી’’તિઆદીહિ પરિભાસિત્વા પોથેત્વા દુબ્બલં કત્વા ગીવાય ગહેત્વા ગેહા નિક્કડ્ઢિત્વા તમ્પિ દુટ્ઠઇત્થિં કેસેસુ ગહેત્વા કોટ્ઠા ઓતારેત્વા નિપ્પોથેત્વા ‘‘સચે પુન એવરૂપં કરોસિ, જાનિસ્સસી’’તિ સન્તજ્જેસિ. તતો પટ્ઠાય ગામભોજકો તં ગેહં ઓલોકેતુમ્પિ ન વિસહિ, સાપિ પાપા પુન મનસાપિ અતિચરિતું નાસક્ખિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા ગામભોજકો દેવદત્તો, નિગ્ગહકારકો ગહપતિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ગહપતિજાતકવણ્ણના નવમા.

[૨૦૦] ૧૦. સાધુસીલજાતકવણ્ણના

સરીરદબ્યન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્સ કિર ચતસ્સો ધીતરો અહેસું. તા ચત્તારો જના પત્થેન્તિ, તેસુ એકો અભિરૂપો સરીરસમ્પન્નો, એકો વયપ્પત્તો મહલ્લકો, એકો જાતિસમ્પન્નો, એકો સીલવા. બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ – ‘‘ધીતરો નિવેસેન્તેન પતિટ્ઠાપેન્તેન કસ્સ નુ ખો દાતબ્બા, કિં રૂપસમ્પન્નસ્સ, ઉદાહુ વયપ્પત્તસ્સ, જાતિસમ્પન્નસીલવન્તાનં અઞ્ઞતરસ્સા’’તિ. સો ચિન્તેન્તોપિ અજાનિત્વા ‘‘ઇમં કારણં સમ્માસમ્બુદ્ધો જાનિસ્સતિ, તં પુચ્છિત્વા એતેસં અન્તરે અનુચ્છવિકસ્સ દસ્સામી’’તિ ગન્ધમાલાદીનિ ગાહાપેત્વા વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો આદિતો પટ્ઠાય તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમેસુ ચતૂસુ જનેસુ કસ્સ દાતું વટ્ટતી’’તિ પુચ્છિ. સત્થા ‘‘પુબ્બેપિ પણ્ડિતા એતં પઞ્હં કથયિંસુ, ભવસઙ્ખેપગતત્તા પન સલ્લક્ખેતું ન સક્કોસી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા આગન્ત્વા બારાણસિયં દિસાપામોક્ખો આચરિયો અહોસિ. અથેકસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ચતસ્સો ધીતરો અહેસું, તા એવમેવ ચત્તારો જના પત્થયિંસુ. બ્રાહ્મણો ‘‘કસ્સ નુ ખો દાતબ્બા’’તિ અજાનન્તો ‘‘આચરિયં પુચ્છિત્વા દાતબ્બયુત્તકસ્સ દસ્સામી’’તિ તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૯૯. ‘‘સરીરદબ્યં વુડ્ઢબ્યં, સોજચ્ચં સાધુસીલિયં;

બ્રાહ્મણં તેવ પુચ્છામ, કન્નુ તેસં વનિમ્હસે’’તિ.

તત્થ ‘‘સરીરદબ્ય’’ન્તિઆદીહિ તેસં ચતુન્નં વિજ્જમાને ગુણે પકાસેતિ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – ધીતરો મે ચત્તારો જના પત્થેન્તિ, તેસુ એકસ્સ સરીરદબ્યમત્થિ, સરીરસમ્પદા અભિરૂપભાવો સંવિજ્જતિ. એકસ્સ વુડ્ઢબ્યં વુડ્ઢિભાવો મહલ્લકતા અત્થિ. એકસ્સ સોજચ્ચં સુજાતિતા જાતિસમ્પદા અત્થિ. ‘‘સુજચ્ચ’’ન્તિપિ પાઠો. એકસ્સ સાધુસીલિયં સુન્દરસીલભાવો સીલસમ્પદા અત્થિ. બ્રાહ્મણં તેવ પુચ્છામાતિ તેસુ અસુકસ્સ નામેતા દાતબ્બાતિ અજાનન્તા મયં ભવન્તં બ્રાહ્મણઞ્ઞેવ પુચ્છામ. કન્નુ તેસં વનિમ્હસેતિ તેસં ચતુન્નં જનાનં કં વનિમ્હસે, કં ઇચ્છામ, કસ્સ તા કુમારિકા દદામાતિ પુચ્છતિ.

તં સુત્વા આચરિયો ‘‘રૂપસમ્પદાદીસુ વિજ્જમાનાસુપિ વિપન્નસીલો ગારય્હો, તસ્મા તં નપ્પમાણં, અમ્હાકં સીલવન્તભાવો રુચ્ચતી’’તિ ઇમમત્થં પકાસેન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૦૦. ‘‘અત્થો અત્થિ સરીરસ્મિં, વુડ્ઢબ્યસ્સ નમો કરે;

અત્થો અત્થિ સુજાતસ્મિં, સીલં અસ્માક રુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ અત્થો અત્થિ સરીરસ્મિન્તિ રૂપસમ્પન્ને સરીરેપિ અત્થો વિસેસો વુદ્ધિ અત્થિયેવ, ‘‘નત્થી’’તિ ન વદામિ. વુડ્ઢબ્યસ્સ નમો કરેતિ વુડ્ઢભાવસ્સ પન નમક્કારમેવ કરોમિ. વુડ્ઢભાવો હિ વન્દનમાનનં લભતિ. અત્થો અત્થિ સુજાતસ્મિન્તિ સુજાતેપિ પુરિસે વુડ્ઢિ અત્થિ, જાતિસમ્પત્તિપિ ઇચ્છિતબ્બાયેવ. સીલં અસ્માક રુચ્ચતીતિ અમ્હાકં પન સીલમેવ રુચ્ચતિ. સીલવા હિ આચારસમ્પન્નો સરીરદબ્યવિરહિતોપિ પુજ્જો પાસંસોતિ. બ્રાહ્મણો તસ્સ વચનં સુત્વા સીલવન્તસ્સેવ ધીતરો અદાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – સચ્ચપરિયોસાને બ્રાહ્મણો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા બ્રાહ્મણો અયમેવ બ્રાહ્મણો અહોસિ, દિસાપામોક્ખો આચરિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સાધુસીલજાતકવણ્ણના દસમા.

રુહકવગ્ગો પઞ્ચમો.

તસ્સુદ્દાનં –

રુહકં સિરિકાળકં, પદુમં મણિચોરકં;

પબ્બતૂપત્થરવલાહં, મિત્તામિત્તઞ્ચ રાધઞ્ચ;

ગહપતિ સાધુસીલં.