૪. અસદિસવગ્ગો

[૧૮૧] ૧. અસદિસજાતકવણ્ણના

ધનુગ્ગહો અસદિસોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મહાભિનિક્ખમનં આરબ્ભ કથેસિ. એકદિવસઞ્હિ ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં સન્નિસિન્ના ભગવતો મહાનિક્ખમપારમિં વણ્ણેન્તા નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, તથાગતો ઇદાનેવ મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તો, પુબ્બેપિ સેતચ્છત્તં પહાય નિક્ખન્તોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ, તસ્સ સોત્થિના જાતસ્સ નામગ્ગહણદિવસે ‘‘અસદિસકુમારો’’તિ નામં અકંસુ. અથસ્સ આધાવિત્વા પરિધાવિત્વા વિચરણકાલે અઞ્ઞો પુઞ્ઞવા સત્તો દેવિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ, તસ્સ સોત્થિના જાતસ્સ નામગ્ગહણદિવસે ‘‘બ્રહ્મદત્તકુમારો’’તિ નામં અકંસુ. તેસુ બોધિસત્તો સોળસવસ્સકાલે તક્કસિલં ગન્ત્વા દિસાપામોક્ખસ્સ આચરિયસ્સ સન્તિકે તયો વેદે અટ્ઠારસ ચ સિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા તેસુ ઇસ્સાસસિપ્પે અસદિસો હુત્વા બારાણસિં પચ્ચાગમિ. રાજા કાલં કરોન્તો ‘‘અસદિસકુમારસ્સ રજ્જં દત્વા બ્રહ્મદત્તસ્સ ઓપરજ્જં દેથા’’તિ વત્વા કાલમકાસિ. તસ્મિં કાલકતે બોધિસત્તો અત્તનો રજ્જે દીયમાને ‘‘ન મય્હં રજ્જેનત્થો’’તિ પટિક્ખિપિ, બ્રહ્મદત્તં રજ્જે અભિસિઞ્ચિંસુ. બોધિસત્તો ‘‘મય્હં રજ્જેન અત્થો નત્થી’’તિ કિઞ્ચિપિ ન ઇચ્છિ, કનિટ્ઠે રજ્જં કારેન્તે પકતિયા વસનાકારેનેવ વસિ. રાજપાદમૂલિકા ‘‘અસદિસકુમારો રજ્જં પત્થેતી’’તિ વત્વા રઞ્ઞો સન્તિકે બોધિસત્તં પરિભિન્દિંસુ. સોપિ તેસં વચનં ગહેત્વા પરિભિન્નચિત્તો ‘‘ભાતરં મે ગણ્હથા’’તિ મનુસ્સે પયોજેસિ.

અથેકો બોધિસત્તસ્સ અત્થચરકો તં કારણં બોધિસત્તસ્સ આરોચેસિ. બોધિસત્તો કનિટ્ઠભાતિકસ્સ કુજ્ઝિત્વા નગરા નિક્ખમિત્વા અઞ્ઞં રટ્ઠં ગન્ત્વા ‘‘એકો ધનુગ્ગહો આગન્ત્વા રાજદ્વારે ઠિતો’’તિ રઞ્ઞો આરોચાપેસિ. રાજા ‘‘કિત્તકં ભોગં ઇચ્છસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘એકસંવચ્છરેન સતસહસ્સ’’ન્તિ. ‘‘સાધુ આગચ્છતૂ’’તિ. અથ નં આગન્ત્વા સમીપે ઠિતં પુચ્છિ – ‘‘ત્વં ધનગ્ગહોસી’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘સાધુ મં ઉપટ્ઠહસ્સૂ’’તિ. સો તતો પટ્ઠાય રાજાનં ઉપટ્ઠહિ. તસ્સ પરિબ્બયં દીયમાનં દિસ્વા ‘‘અતિબહું લભતી’’તિ પોરાણકધનુગ્ગહા ઉજ્ઝાયિંસુ. અથેકદિવસં રાજા ઉય્યાનં ગન્ત્વા મઙ્ગલસિલાપટ્ટસમીપે સાણિપાકારં પરિક્ખિપાપેત્વા અમ્બરુક્ખમૂલે મહાસયને નિપન્નો ઉદ્ધં ઓલોકેન્તો રુક્ખગ્ગે એકં અમ્બપિણ્ડિં દિસ્વા ‘‘ઇમં ન સક્કા અભિરુહિત્વા ગણ્હિતુ’’ન્તિ ધનુગ્ગહે પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઇમં અમ્બપિણ્ડિં સરેન છિન્દિત્વા પાતેતું સક્ખિસ્સથા’’તિ આહ. ન તં, દેવ, અમ્હાકં ગરુ, દેવેન પન નો બહુવારે કમ્મં દિટ્ઠપુબ્બં, અધુનાગતો ધનુગ્ગહો અમ્હેહિ બહુતરં લભતિ, તં પાતાપેથાતિ.

રાજા બોધિસત્તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સક્ખિસ્સસિ, તાત, એતં પાતેતુ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, મહારાજ, એકં ઓકાસં લભમાનો સક્ખિસ્સામી’’તિ. ‘‘કતરોકાસ’’ન્તિ? ‘‘તુમ્હાકં સયનસ્સ અન્તોકાસ’’ન્તિ. રાજા સયનં હરાપેત્વા ઓકાસં કારેસિ. બોધિસત્તસ્સ હત્થે ધનુ નત્થિ, નિવાસનન્તરે ધનું સન્નય્હિત્વા વિચરતિ, તસ્મા ‘‘સાણિં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ આહ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સાણિં આહરાપેત્વા પરિક્ખિપાપેસિ. બોધિસત્તો અન્તોસાણિં પવિસિત્વા ઉપરિનિવત્થં સેતવત્થં હરિત્વા એકં રત્તપટં નિવાસેત્વા કચ્છં બન્ધિત્વા એકં રત્તપટં ઉદરે બન્ધિત્વા પસિબ્બકતો સન્ધિયુત્તં ખગ્ગં નીહરિત્વા વામપસ્સે સન્નય્હિત્વા સુવણ્ણકઞ્ચુકં પટિમુઞ્ચિત્વા ચાપનાળિં પિટ્ઠિયં સન્નય્હિત્વા સન્ધિયુત્તમેણ્ડકમહાધનું આદાય પવાળવણ્ણં જિયં આરોપેત્વા ઉણ્હીસં સીસે પટિમુઞ્ચિત્વા તિખિણખુરપ્પં નખેહિ પરિવત્તયમાનો સાણિં દ્વિધા કત્વા પથવિં ફાલેત્વા અલઙ્કતનાગકુમારો વિય નિક્ખમિત્વા સરખિપનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ખુરપ્પં સન્નય્હિત્વા રાજાનં આહ – ‘‘કિં, મહારાજ, એતં અમ્બપિણ્ડિં ઉદ્ધં આરોહનકણ્ડેન પાતેમિ, ઉદાહુ અધો ઓરોહનકણ્ડેના’’તિ. ‘‘તાત, બહૂ મયા આરોહનકણ્ડેન પાતેન્તા દિટ્ઠપુબ્બા, ઓરોહનકણ્ડેન પન પાતેન્તા મયા ન દિટ્ઠપુબ્બા, ઓરોહનકણ્ડેન પાતેહી’’તિ. ‘‘મહારાજ, ઇદં કણ્ડં દૂરં આરોહિસ્સતિ, યાવ ચાતુમહારાજિકભવનં, તાવ ગન્ત્વા સયં ઓરોહિસ્સતિ, યાવસ્સ ઓરોહનં, તાવ તુમ્હેહિ અધિવાસેતું વટ્ટતી’’તિ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ.

અથ નં પુન આહ – ‘‘મહારાજ, ઇદં કણ્ડં પન આરોહમાનં અમ્બપિણ્ડિવણ્ટં યાવમજ્ઝં કન્તમાનં આરોહિસ્સતિ, ઓરોહમાનં કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઇતો વા એત્તો વા અગન્ત્વા ઉજુઞ્ઞેવ પતિત્વા અમ્બપિણ્ડિં ગહેત્વા ઓતરિસ્સતિ, પસ્સ, મહારાજા’’તિ વેગં જનેત્વા કણ્ડં ખિપિ. તં કણ્ડં અમ્બપિણ્ડિવણ્ટં યાવમજ્ઝં કન્તમાનં અભિરુહિ. બોધિસત્તો ‘‘ઇદાનિ તં કણ્ડં યાવ ચાતુમહારાજિકભવનં ગતં ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા પઠમં ખિત્તકણ્ડતો અધિકતરં વેગં જનેત્વા અઞ્ઞં કણ્ડં ખિપિ, તં ગન્ત્વા પુરિમકણ્ડપુઙ્ખે પહરિત્વા નિવત્તિત્વા સયં તાવતિંસભવનં અભિરુહિ. તત્થ નં દેવતા અગ્ગહેસું, નિવત્તનકણ્ડસ્સ વાતછિન્નસદ્દો અસનિસદ્દો વિય અહોસિ. મહાજનેન ‘‘કિં એસો સદ્દો’’તિ વુત્તે બોધિસત્તો ‘‘નિવત્તનકણ્ડસ્સ સદ્દો’’તિ વત્વા અત્તનો અત્તનો સરીરે કણ્ડસ્સ પતનભાવં ઞત્વા ભીતતસિતં મહાજનં ‘‘મા ભાયિત્થા’’તિ સમસ્સાસેત્વા ‘‘કણ્ડસ્સ ભૂમિયં પતિતું ન દસ્સામી’’તિ આહ. કણ્ડં ઓતરમાનં કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઇતો વા એત્તો વા અગન્ત્વા ઉજુઞ્ઞેવ પતિત્વા અમ્બપિણ્ડિં છિન્દિ. બોધિસત્તો અમ્બપિણ્ડિયા ચ કણ્ડસ્સ ચ ભૂમિયં પતિતું અદત્વા આકાસેયેવ સમ્પટિચ્છન્તો એકેન હત્થેન અમ્બપિણ્ડિં, એકેન હત્થેન કણ્ડં અગ્ગહેસિ. મહાજનો તં અચ્છરિયં દિસ્વા ‘‘ન નો એવરૂપં દિટ્ઠપુબ્બ’’ન્તિ મહાપુરિસં પસંસતિ ઉન્નદતિ અપ્ફોટેતિ અઙ્ગુલિયો વિધૂનતિ, ચેલુક્ખેપસહસ્સાનિ પવત્તેતિ. રાજપરિસાય તુટ્ઠપહટ્ઠાય બોધિસત્તસ્સ દિન્નધનં કોટિમત્તં અહોસિ. રાજાપિસ્સ ધનવસ્સં વસ્સેન્તો વિય બહું ધનં મહન્તઞ્ચ યસં અદાસિ.

એવં બોધિસત્તે તેન રઞ્ઞા સક્કતે ગરુકતે તત્થ વસન્તે ‘‘અસદિસકુમારો કિર બારાણસિયં નત્થી’’તિ સત્ત રાજાનો આગન્ત્વા બારાણસિનગરં પરિવારેત્વા ‘‘રજ્જં વા દેતુ યુદ્ધં વા’’તિ રઞ્ઞો પણ્ણં પેસેસું. રાજા મરણભયભીતો ‘‘કુહિં મે ભાતા વસતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘એકં સામન્તરાજાનં ઉપટ્ઠહતી’’તિ સુત્વા ‘‘મમ ભાતિકે અનાગચ્છન્તે મય્હં જીવિતં નત્થિ, ગચ્છથ તસ્સ મમ વચનેન પાદે વન્દિત્વા ખમાપેત્વા ગણ્હિત્વા આગચ્છથા’’તિ દૂતે પાહેસિ. તે ગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ તં પવત્તિં આરોચેસું. બોધિસત્તો તં રાજાનં આપુચ્છિત્વા બારાણસિં પચ્ચાગન્ત્વા રાજાનં ‘‘મા ભાયી’’તિ સમસ્સાસેત્વા કણ્ડે અક્ખરાનિ છિન્દિત્વા ‘‘અહં અસદિસકુમારો આગતો, અઞ્ઞં એકકણ્ડં ખિપન્તો સબ્બેસં વો જીવિતં હરિસ્સામિ, જીવિતેન અત્થિકા પલાયન્તૂ’’તિ અટ્ટાલકે ઠત્વા સત્તન્નં રાજૂનં ભુઞ્જન્તાનં કઞ્ચનપાતિમકુલેયેવ કણ્ડં પાતેસિ. તે અક્ખરાનિ દિસ્વા મરણભયભીતા સબ્બેવ પલાયિંસુ. એવં મહાસત્તો ખુદ્દકમક્ખિકાય પિવનમત્તમ્પિ લોહિતં અનુપ્પાદેત્વા સત્ત રાજાનો પલાપેત્વા કનિટ્ઠભાતરં અપલોકેત્વા કામે પહાય ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા જીવિતપરિયોસાને બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસિ.

સત્થા ‘‘એવં, ભિક્ખવે, અસદિસકુમારો સત્ત રાજાનો પલાપેત્વા વિજિતસઙ્ગામો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિતો’’તિ અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમા ગાથા અવોચ –

૬૧. ‘‘ધનુગ્ગહો અસદિસો, રાજપુત્તો મહબ્બલો;

દૂરેપાતી અક્ખણવેધી, મહાકાયપ્પદાલનો.

૬૨. ‘‘સબ્બામિત્તે રણં કત્વા, ન ચ કઞ્ચિ વિહેઠયિ;

ભાતરં સોત્થિં કત્વાન, સંયમં અજ્ઝુપાગમી’’તિ.

તત્થ અસદિસોતિ ન કેવલં નામેનેવ, બલવીરિયપઞ્ઞાહિપિ અસદિસોવ. મહબ્બલોતિ કાયબલેનપિ પઞ્ઞાબલેનપિ મહબ્બલો. દૂરેપાતીતિ યાવ ચાતુમહારાજિકભવના તાવતિંસભવના ચ કણ્ડં પેસેતું સમત્થતાય દૂરેપાતી. અક્ખણવેધીતિ અવિરાધિતવેધી. અથ વા અક્ખણા વુચ્ચતિ વિજ્જુ, યાવ એકા વિજ્જુ નિચ્છરતિ, તાવ તેનોભાસેન સત્તટ્ઠ વારે કણ્ડાનિ ગહેત્વા વિજ્ઝતીતિ અક્ખણવેધી. મહાકાયપ્પદાલનોતિ મહન્તે કાયે પદાલેતિ. ચમ્મકાયો, દારુકાયો, લોહકાયો, અયોકાયો, વાલિકકાયો, ઉદકકાયો, ફલકકાયોતિ ઇમે સત્ત મહાકાયા નામ. તત્થ અઞ્ઞો ચમ્મકાયપદાલનો મહિંસચમ્મં વિનિવિજ્ઝતિ, સો પન સતમ્પિ મહિંસચમ્માનં વિનિવિજ્ઝતિયેવ. અઞ્ઞો અટ્ઠઙ્ગુલબહલં ઉદુમ્બરપદરં, ચતુરઙ્ગુલબહલં અસનપદરં વિનિવિજ્ઝતિ, સો પન ફલકસતમ્પિ એકતો બદ્ધં વિનિવિજ્ઝતિ, તથા દ્વઙ્ગુલબહલં તમ્બલોહપટ્ટં, અઙ્ગુલબહલં અયપટ્ટં. વાલિકસકટસ્સ બદરસકટસ્સ પલાલસકટસ્સ વા પચ્છાભાગેન કણ્ડં પવેસેત્વા પુરેભાગેન અતિપાતેતિ, પકતિયા ઉદકે ચતુઉસભટ્ઠાનં કણ્ડં પેસેતિ, થલે અટ્ઠઉસભન્તિ એવં ઇમેસં સત્તન્નં મહાકાયાનં પદાલનતો મહાકાયપ્પદાલનો. સબ્બામિત્તેતિ સબ્બે અમિત્તે. રણં કત્વાતિ યુદ્ધં કત્વા પલાપેસીતિ અત્થો. ન ચ કઞ્ચિ વિહેઠયીતિ એકમ્પિ ન વિહેઠેસિ. અવિહેઠયન્તોયેવ પન તેહિ સદ્ધિં કણ્ડપેસનેનેવ રણં કત્વા. સંયમં અજ્ઝુપાગમીતિ સીલસંયમં પબ્બજ્જં ઉપગતો.

એવં સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કનિટ્ઠભાતા આનન્દો અહોસિ, અસદિસકુમારો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અસદિસજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૧૮૨] ૨. સઙ્ગામાવચરજાતકવણ્ણના

સઙ્ગામાવચરો સૂરોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો નન્દત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. સત્થરિ હિ પઠમગમનેન કપિલપુરં ગન્ત્વા કનિટ્ઠભાતિકં નન્દરાજકુમારં પબ્બાજેત્વા કપિલપુરા નિક્ખમ્મ અનુપુબ્બેન સાવત્થિં ગન્ત્વા વિહરન્તે આયસ્મા નન્દો ભગવતો પત્તં આદાય તથાગતેન સદ્ધિં ગેહા નિક્ખમનકાલે ‘‘નન્દકુમારો કિર સત્થારા સદ્ધિં ગચ્છતી’’તિ સુત્વા અડ્ઢુલ્લિખિતેહિ કેસેહિ વાતપાનન્તરેન ઓલોકેત્વા ‘‘તુવટં ખો, અય્યપુત્ત, આગચ્છેય્યાસી’’તિ ઇદં જનપદકલ્યાણિયા વુત્તવચનં અનુસ્સરન્તો ઉક્કણ્ઠિતો અનભિરતો ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતો ધમનિસન્થતગત્તો અહોસિ. સત્થા તસ્સ તં પવત્તિં ઞત્વા ‘‘યંનૂનાહં નન્દં અરહત્તે પતિટ્ઠાપેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તસ્સ વસનપરિવેણં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસિન્નો ‘‘કચ્ચિ, નન્દ, ઇમસ્મિં સાસને અભિરમસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ભન્તે, જનપદકલ્યાણિયા પટિબદ્ધચિત્તો હુત્વા નાભિરમામી’’તિ. ‘‘હિમવન્તચારિકં ગતપુબ્બોસિ નન્દા’’તિ? ‘‘ન ગતપુબ્બો, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ ગચ્છામા’’તિ. ‘‘નત્થિ મે, ભન્તે, ઇદ્ધિ, કતાહં ગમિસ્સામી’’તિ. સત્થા ‘‘અહં તં, નન્દ, મમ ઇદ્ધિબલેન નેસ્સામી’’તિ થેરં હત્થે ગહેત્વા આકાસં પક્ખન્દન્તો અન્તરામગ્ગે એકસ્મિં ઝામખેત્તે ઝામખાણુકે નિસિન્નં છિન્નકણ્ણનાસનઙ્ગુટ્ઠં ઝામલોમં છિન્નછવિં ચમ્મમત્તં લોહિતપલિગુણ્ઠિતં એકં પલુટ્ઠમક્કટિં દસ્સેસિ – ‘‘પસ્સસિ, નન્દ, એતં મક્કટિ’’ન્તિ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘સુટ્ઠુ પચ્ચક્ખં કરોહી’’તિ.

અથ નં ગહેત્વા સટ્ઠિયોજનિકં મનોસિલાતલં, અનોતત્તદહાદયો સત્ત મહાસરે, પઞ્ચ મહાનદિયો, સુવણ્ણપબ્બતરજતપબ્બતમણિપબ્બતપટિમણ્ડિતં અનેકસતરામણેય્યકં હિમવન્તપબ્બતઞ્ચ દસ્સેત્વા ‘‘તાવતિંસભવનં તે, નન્દ, દિટ્ઠપુબ્બ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ન, દિટ્ઠપુબ્બં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘એહિ, નન્દ, તાવતિંસભવનં તે દસ્સયિસ્સામી’’તિ તત્થ નેત્વા પણ્ડુકમ્બલસિલાસને નિસીદિ. સક્કો દેવરાજા દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવસઙ્ઘેન સદ્ધિં આગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અડ્ઢતિયકોટિસઙ્ખા તસ્સ પરિચારિકા પઞ્ચસતા કકુટપાદા દેવચ્છરાયોપિ આગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. સત્થા આયસ્મન્તં નન્દં તા પઞ્ચસતા અચ્છરા કિલેસવસેન પુનપ્પુનં ઓલોકાપેસિ. ‘‘પસ્સસિ, નન્દ, ઇમા કકુટપાદિનિયો અચ્છરાયો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો એતા સોભન્તિ, ઉદાહુ જનપદકલ્યાણી’’તિ. ‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, જનપદકલ્યાણિં ઉપનિધાય સા પલુટ્ઠમક્કટી, એવમેવ ઇમા ઉપનિધાય જનપદકલ્યાણી’’તિ. ‘‘ઇદાનિ કિં કરિસ્સસિ નન્દા’’તિ? ‘‘કિં કમ્મં કત્વા, ભન્તે, ઇમા અચ્છરા લભન્તી’’તિ? ‘‘સમણધમ્મં કત્વા’’તિ. ‘‘સચે મે, ભન્તે, ઇમાસં પટિલાભત્થાય ભગવા પાટિભોગો હોતિ, અહં સમણધમ્મં કરિસ્સામી’’તિ. ‘‘કરોહિ, નન્દ, અહં તે પાટિભોગો’’તિ. એવં થેરો દેવસઙ્ઘસ્સ મજ્ઝે તથાગતં પાટિભોગં ગહેત્વા ‘‘મા, ભન્તે, અતિપપઞ્ચં કરોથ, એથ ગચ્છામ, અહં સમણધમ્મં કરિસ્સામી’’તિ આહ. સત્થા તં આદાય જેતવનમેવ પચ્ચાગમિ. થેરો સમણધમ્મં કાતું આરભિ.

સત્થા ધમ્મસેનાપતિં આમન્તેત્વા ‘‘સારિપુત્ત, મય્હં કનિટ્ઠભાતા નન્દો તાવતિંસદેવલોકે દેવસઙ્ઘસ્સ મજ્ઝે દેવચ્છરાનં કારણા મં પાટિભોગં અગ્ગહેસી’’તિ તસ્સ આચિક્ખિ. એતેનુપાયેન મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ મહાકસ્સપત્થેરસ્સ અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ ધમ્મભણ્ડાગારિકઆનન્દત્થેરસ્સાતિ અસીતિયા મહાસાવકાનં યેભુય્યેન ચ સેસભિક્ખૂનં આચિક્ખિ. ધમ્મસેનાપતિ સારિપુત્તત્થેરો નન્દત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, આવુસો નન્દ, તાવતિંસદેવલોકે દેવસઙ્ઘસ્સ મજ્ઝે ‘દેવચ્છરા લભન્તો સમણધમ્મં કરિસ્સામી’તિ દસબલં પાટિભોગં ગણ્હી’’તિ વત્વા ‘‘નનુ એવં સન્તે તવ બ્રહ્મચરિયવાસો માતુગામસન્નિસ્સિતો કિલેસસન્નિસ્સિતો, તસ્સ તે ઇત્થીનં અત્થાય સમણધમ્મં કરોન્તસ્સ ભતિયા કમ્મં કરોન્તેન કમ્મકારકેન સદ્ધિં કિં નાનાકરણ’’ન્તિ થેરં લજ્જાપેસિ નિત્તેજં અકાસિ. એતેનુપાયેન સબ્બેપિ અસીતિમહાસાવકા અવસેસભિક્ખૂ ચ તં આયસ્મન્તં નન્દં લજ્જાપયિંસુ.

સો ‘‘અયુત્તં વત મે કત’’ન્તિ હિરિયા ચ ઓત્તપ્પેન ચ વીરિયં દળ્હં પગ્ગણ્હિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, ભગવતો પટિસ્સવં મુઞ્ચામી’’તિ આહ. સત્થાપિ ‘‘યદા ત્વં, નન્દ, અરહત્તં પત્તો, તદાયેવાહં પટિસ્સવા મુત્તો’’તિ આહ. એતમત્થં વિદિત્વા ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘યાવ ઓવાદક્ખમો ચાયં, આવુસો, નન્દત્થેરો એકોવાદેનેવ હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા સમણધમ્મં કત્વા અરહત્તં પત્તો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ નન્દો ઓવાદક્ખમોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હત્થાચરિયકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો હત્થાચરિયસિપ્પે નિપ્ફત્તિં પત્તો એકં બારાણસિરઞ્ઞો સપત્તરાજાનં ઉપટ્ઠાસિ. સો તસ્સ મઙ્ગલહત્થિં સુસિક્ખિતં કત્વા સિક્ખાપેસિ. સો રાજા ‘‘બારાણસિરજ્જં ગણ્હિસ્સામી’’તિ બોધિસત્તં ગહેત્વા મઙ્ગલહત્થિં આરુય્હ મહતિયા સેનાય બારાણસિં ગન્ત્વા પરિવારેત્વા ‘‘રજ્જં વા દેતુ યુદ્ધં વા’’તિ રઞ્ઞો પણ્ણં પેસેસિ. બ્રહ્મદત્તો ‘‘યુદ્ધં દસ્સામી’’તિ પાકારદ્વારટ્ટાલકગોપુરેસુ બલકાયં આરોપેત્વા યુદ્ધં અદાસિ. સપત્તરાજા મઙ્ગલહત્થિં વમ્મેન છાદેત્વા સયમ્પિ વમ્મં પટિમુઞ્ચિત્વા હત્તિક્ખન્ધવરગતો તિખિણં અઙ્કુસં આદાય ‘‘નગરં ભિન્દિત્વા પચ્ચામિત્તં જીવિતક્ખયં પાપેત્વા રજ્જં હત્થગતં કરિસ્સામી’’તિ હત્થિં નગરાભિમુખં પેસેસિ. સો ઉણ્હકલલાનિ ચેવ યન્તપાસાણે ચ નાનપ્પકારાનિ ચ પહરણાનિ વિસ્સજ્જેન્તે દિસ્વા મરણભયભીતો ઉપસઙ્કમિતું અસક્કોન્તો પટિક્કમિ. અથ નં હત્થાચરિયો ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘તાત, ત્વં સૂરો સઙ્ગામાવચરો, એવરૂપે ઠાને પટિક્કમનં નામ તુય્હં નાનુચ્છવિક’’ન્તિ વત્વા હત્થિં ઓવદન્તો ઇમા ગાથા અવોચ –

૬૩. ‘‘સઙ્ગામાવચરો સૂરો, બલવા ઇતિ વિસ્સુતો;

કિં નુ તોરણમાસજ્જ, પટિક્કમસિ કુઞ્જર.

૬૪. ‘‘ઓમદ્દ ખિપ્પં પલિઘં, એસિકાનિ ચ અબ્બહ;

તોરણાનિ ચ મદ્દિત્વા, ખિપ્પં પવિસ કુઞ્જરા’’તિ.

તત્થ ઇતિ વિસ્સુતોતિ, તાત, ત્વં પવત્તસમ્પહારં સઙ્ગામં મદ્દિત્વા અવચરણતો સઙ્ગામાવચરો, થિરહદયતાય સૂરો, થામસમ્પત્તિયા બલવાતિ એવં વિસ્સુતો પઞ્ઞાતો પાકટો. તોરણમાસજ્જાતિ નગરદ્વારસઙ્ખાતં તોરણં પત્વા. પટિક્કમસીતિ કિં નુ ખો ઓસક્કસિ, કેન કારણેન નિવત્તસીતિ વદતિ. ઓમદ્દાતિ અવમદ્દ અધો પાતય. એસિકાનિ ચ અબ્બહાતિ નગરદ્વારે સોળસરતનં અટ્ઠરતનં ભૂમિયં પવેસેત્વા નિચ્ચલં કત્વા નિખાતા એસિકત્થમ્ભા હોન્તિ, તે ખિપ્પં ઉદ્ધર લુઞ્ચાહીતિ આણાપેતિ. તોરણાનિ ચ મદ્દિત્વાતિ નગરદ્વારસ્સ પિટ્ઠસઙ્ઘાટે મદ્દિત્વા. ખિપ્પં પવિસાતિ સીઘં નગરં પવિસ. કુઞ્જરાતિ નાગં આલપતિ.

તં સુત્વા નાગો બોધિસત્તસ્સ એકોવાદેનેવ નિવત્તિત્વા એસિકત્થમ્ભે સોણ્ડાય પલિવેઠેત્વા અહિચ્છત્તકાનિ વિય લુઞ્ચિત્વા તોરણં મદ્દિત્વા પલિઘં ઓતારેત્વા નગરદ્વારં ભિન્દિત્વા નગરં પવિસિત્વા રજ્જં ગહેત્વા અદાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા હત્થી નન્દો અહોસિ, રાજા આનન્દો, હત્થાચરિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સઙ્ગામાવચરજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૧૮૩] ૩. વાલોદકજાતકવણ્ણના

વાલોદકં અપ્પરસં નિહીનન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ચસતે વિઘાસાદે આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિર પઞ્ચસતા ઉપાસકા ઘરાવાસપલિબોધં પુત્તદારસ્સ નિય્યાદેત્વા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તા એકતોવ વિચરન્તિ. તેસુ કેચિ સોતાપન્ના, કેચિ સકદાગામિનો, કેચિ અનાગામિનો, એકોપિ પુથુજ્જનો નામ નત્થિ, સત્થારં નિમન્તેન્તાપિ તે ઉપાસકે અન્તોકરિત્વાવ નિમન્તેન્તિ. તેસં પન દન્તકટ્ઠમુખોદકવત્થગન્ધમાલદાયકા પઞ્ચસતા ચૂળુપટ્ઠાકા વિઘાસાદા હુત્વા વસન્તિ. તે ભુત્તપાતરાસા નિદ્દાયિત્વા ઉટ્ઠાય અચિરવતિં ગન્ત્વા નદીતીરે ઉન્નદન્તા મલ્લયુદ્ધં યુજ્ઝન્તિ. તે પન પઞ્ચસતા ઉપાસકા અપ્પસદ્દા અપ્પનિગ્ઘોસા પટિસલ્લાનમનુયુઞ્જન્તિ. સત્થા તેસં વિઘાસાદાનં ઉચ્ચાસદ્દં સુત્વા ‘‘કિં એસો, આનન્દ, સદ્દો’’તિ થેરં પુચ્છિત્વા ‘‘વિઘાસાદસદ્દો, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ન ખો, આનન્દ, ઇમે વિઘાસાદા ઇદાનેવ વિઘાસં ખાદિત્વા ઉન્નદન્તિ, પુબ્બેપિ ઉન્નદન્તિયેવ, ઇમેપિ ઉપાસકા ન ઇદાનેવ સન્નિસિન્ના, પુબ્બેપિ સન્નિસિન્નાયેવા’’તિ વત્વા થેરેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો રઞ્ઞો અત્થધમ્માનુસાસકો અહોસિ. અથેકસ્મિં કાલે સો રાજા ‘‘પચ્ચન્તો કુપિતો’’તિ સુત્વા પઞ્ચસતે સિન્ધવે કપ્પાપેત્વા ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય ગન્ત્વા પચ્ચન્તં વૂપસમેત્વા બારાણસિમેવ પચ્ચાગન્ત્વા ‘‘સિન્ધવા કિલન્તા અલ્લરસમેવ નેસં મુદ્દિકપાનં દેથા’’તિ આણાપેસિ. સિન્ધવા ગન્ધપાનં પિવિત્વા અસ્સસાલં ગન્ત્વા અત્તનો અત્તનો ઠાનેસુ અટ્ઠંસુ. તેસં પન દિન્નાવસિટ્ઠકં અપ્પરસં બહુકસટં અહોસિ. મનુસ્સા ‘‘ઇદં કિં કરોમા’’તિ રાજાનં પુચ્છિંસુ. રાજા ઉદકેન મદ્દિત્વા મકચિપિલોતિકાહિ પરિસ્સાવેત્વા ‘‘યે ગદ્રભા સિન્ધવાનં નિવાપં પહિંસુ, તેસં દાપેથા’’તિ દાપેસિ. ગદ્રભા કસટઉદકં પિવિત્વા મત્તા હુત્વા વિરવન્તા રાજઙ્ગણે વિચરિંસુ. રાજા મહાવાતપાનં વિવરિત્વા રાજઙ્ગણં ઓલોકયમાનો સમીપે ઠિતં બોધિસત્તં આમન્તેત્વા ‘‘પસ્સ, ઇમે ગદ્રભા કસટોદકં પિવિત્વા મત્તા હુત્વા વિરવન્તા ઉપ્પતન્તા વિચરન્તિ, સિન્ધવકુલે જાતસિન્ધવા પન ગન્ધપાનં પિવિત્વા નિસ્સદ્દા સન્નિસિન્ના ન ઉપ્પિલવન્તિ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૬૫. ‘‘વાલોદકં અપ્પરસં નિહીનં, પિત્વા મદો જાયતિ ગદ્રભાનં;

ઇમઞ્ચ પિત્વાન રસં પણીતં, મદો ન સઞ્જાયતિ સિન્ધવાન’’ન્તિ.

તત્થ વાલોદકન્તિ મકચિવાલેહિ પરિસ્સાવિતઉદકં. ‘‘વાલુદક’’ન્તિપિ પાઠો. નિહીનન્તિ નિહીનરસભાવેન નિહીનં. ન સઞ્જાયતીતિ સિન્ધવાનં મદો ન જાયતિ, કિં નુ ખો કારણન્તિ પુચ્છિ.

અથસ્સ કારણં આચિક્ખન્તો બોધિસત્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૬૬. ‘‘અપ્પં પિવિત્વાન નિહીનજચ્ચો, સો મજ્જતી તેન જનિન્દ પુટ્ઠો;

ધોરય્હસીલી ચ કુલમ્હિ જાતો, ન મજ્જતી અગ્ગરસં પિવિત્વા’’તિ.

તત્થ તેન જનિન્દ પુટ્ઠોતિ જનિન્દ ઉત્તમરાજ યો નિહીનજચ્ચો, તેન નિહીનજચ્ચભાવેન પુટ્ઠો મજ્જતિ પમજ્જતિ. ધોરય્હસીલીતિ ધોરય્હસીલો ધુરવહનકઆચારેન સમ્પન્નો જાતિસિન્ધવો. અગ્ગરસન્તિ સબ્બપઠમં ગહિતં મુદ્દિકરસં પિવિત્વાપિ ન મજ્જતિ.

રાજા બોધિસત્તસ્સ વચનં સુત્વા ગદ્રભે રાજઙ્ગણા નીહરાપેત્વા તસ્સેવ ઓવાદે ઠિતો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પઞ્ચસતા ગદ્રભા ઇમે વિઘાસાદા અહેસું, પઞ્ચસતા સિન્ધવા ઇમે ઉપાસકા, રાજા આનન્દો, પણ્ડિતામચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વાલોદકજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૧૮૪] ૪. ગિરિદત્તજાતકવણ્ણના

દૂસિતો ગિરિદત્તેનાતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો એકં વિપક્ખસેવિં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ હેટ્ઠા મહિળામુખજાતકે (જા. ૧.૧.૨૬) કથિતમેવ. સત્થા પન ‘‘ન, ભિક્ખવે, અયં ભિક્ખુ ઇદાનેવ વિપક્ખં સેવતિ, પુબ્બેપેસ વિપક્ખસેવકોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં સામરાજા રજ્જં કારેસિ. તદા બોધિસત્તો અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તસ્સ અત્થધમ્માનુસાસકો અહોસિ. રઞ્ઞો પન પણ્ડવો નામ મઙ્ગલસ્સો, તસ્સ ગિરિદત્તો નામ અસ્સબન્ધો, સો ખઞ્જો અહોસિ. અસ્સો મુખરજ્જુકે ગહેત્વા તં પુરતો પુરતો ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘મં એસ સિક્ખાપેતી’’તિ સઞ્ઞાય તસ્સ અનુસિક્ખન્તો ખઞ્જો અહોસિ. તસ્સ અસ્સસ્સ ખઞ્જભાવં રઞ્ઞો આરોચેસું, રાજા વેજ્જે પેસેસિ. તે ગન્ત્વા અસ્સસ્સ સરીરે રોગં અપસ્સન્તા ‘‘રોગમસ્સ ન પસ્સામા’’તિ રઞ્ઞો કથયિંસુ. રાજા બોધિસત્તં પેસેસિ – ‘‘ગચ્છ વયસ્સ, એત્થ કારણં જાનાહી’’તિ. સો ગન્ત્વા ખઞ્જઅસ્સબન્ધસંસગ્ગેન તસ્સ ખઞ્જભૂતભાવં ઞત્વા રઞ્ઞો તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘સંસગ્ગદોસેન નામ એવં હોતી’’તિ દસ્સેન્તો પઠમં ગાથમાહ –-

૬૭. ‘‘દૂસિતો ગિરિદત્તેન, હયો સામસ્સ પણ્ડવો;

પોરાણં પકતિં હિત્વા, તસ્સેવાનુવિધિય્યતી’’તિ.

તત્થ હયો સામસ્સાતિ સામસ્સ રઞ્ઞો મઙ્ગલસ્સો. પોરાણં પકતિં હિત્વાતિ અત્તનો પોરાણપકતિં સિઙ્ગારભાવં પહાય. અનુવિધિય્યતીતિ અનુસિક્ખતિ.

અથ નં રાજા ‘‘ઇદાનિ વયસ્સ કિં કત્તબ્બ’’ન્તિ પુચ્છિ. બોધિસત્તો ‘‘સુન્દરં અસ્સબન્ધં લભિત્વા યથા પોરાણો ભવિસ્સતી’’તિ વત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૬૮. ‘‘સચે ચ તનુજો પોસો, સિખરાકારકપ્પિતો;

આનને નં ગહેત્વાન, મણ્ડલે પરિવત્તયે;

ખિપ્પમેવ પહન્ત્વાન, તસ્સેવાનુવિધિય્યતી’’તિ.

તત્થ તનુજોતિ તસ્સ અનુજો. અનુરૂપં જાતો હિ અનુજો, તસ્સ અનુજો તનુજો. ઇદં વુત્તં હોતિ – સચે હિ, મહારાજ, તસ્સ સિઙ્ગારસ્સ આચારસમ્પન્નસ્સ અસ્સસ્સ અનુરૂપં જાતો સિઙ્ગારો આચારસમ્પન્નો પોસો. સિખરાકારકપ્પિતોતિ સિખરેન સુન્દરેન આકારેન કપ્પિતકેસમસ્સુ તં અસ્સં આનને ગહેત્વા અસ્સમણ્ડલે પરિવત્તેય્ય, ખિપ્પમેવેસ તં ખઞ્જભાવં પહાય ‘‘અયં સિઙ્ગારો આચારસમ્પન્નો અસ્સગોપકો મં સિક્ખાપેતી’’તિ સઞ્ઞાય ખિપ્પમેવ તસ્સ અનુવિધિય્યતિ અનુસિક્ખિસ્સતિ, પકતિભાવેયેવ ઠસ્સતીતિ અત્થો. રાજા તથા કારેસિ, અસ્સો પકતિભાવે પતિટ્ઠાસિ. રાજા ‘‘તિરચ્છાનાનમ્પિ નામ આસયં જાનિસ્સતી’’તિ તુટ્ઠચિત્તો બોધિસત્તસ્સ મહન્તં યસં અદાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ગિરિદત્તો દેવદત્તો અહોસિ, અસ્સો વિપક્ખસેવકો ભિક્ખુ, રાજા આનન્દો, અમચ્ચપણ્ડિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ગિરિદત્તજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૧૮૫] ૫. અનભિરતિજાતકવણ્ણના

યથોદકે આવિલે અપ્પસન્નેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં બ્રાહ્મણકુમારં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિર એકો બ્રાહ્મણકુમારો તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ બહૂ ખત્તિયકુમારે ચ બ્રાહ્મણકુમારે ચ મન્તે વાચેસિ. સો અપરભાગે ઘરાવાસં સણ્ઠપેત્વા વત્થાલઙ્કારદાસદાસિખેત્તવત્થુગોમહિંસપુત્તદારાદીનં અત્થાય ચિન્તયમાનો રાગદોસમોહવસિકો હુત્વા આવિલચિત્તો અહોસિ, મન્તે પટિપાટિયા પરિવત્તેતું નાસક્ખિ, ઇતો ચિતો ચ મન્તા ન પટિભંસુ. સો એકદિવસં બહું ગન્ધમાલાદિં ગહેત્વા જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં પૂજેત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા ‘‘કિં, માણવ, મન્તે વાચેસિ, પગુણા તે મન્તા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘પુબ્બે મે, ભન્તે, મન્તા પગુણા અહેસું, ઘરાવાસસ્સ પન ગહિતકાલતો પટ્ઠાય ચિત્તં મે આવિલં જાતં, તેન મે મન્તા ન પગુણા’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘ન ખો, માણવ, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ તે ચિત્તસ્સ અનાવિલકાલે તવ મન્તા પગુણા અહેસું, રાગાદીહિ પન આવિલકાલે તવ મન્તા ન પટિભંસૂ’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં મન્તે ઉગ્ગણ્હિત્વા દિસાપામોક્ખો આચરિયો હુત્વા બારાણસિયં બહૂ ખત્તિયકુમારે ચ બ્રાહ્મણકુમારે ચ મન્તે વાચેસિ. તસ્સ સન્તિકે એકો બ્રાહ્મણમાણવો તયો વેદે પગુણે અકાસિ, એકપદેપિ નિક્કઙ્ખો પિટ્ઠિઆચરિયો હુત્વા મન્તે વાચેસિ. સો અપરેન સમયેન ઘરાવાસં ગહેત્વા ઘરાવાસચિન્તાય આવિલચિત્તો મન્તે પરિવત્તેતું નાસક્ખિ. અથ નં આચરિયો અત્તનો સન્તિકં આગતં ‘‘કિં, માણવ, પગુણા તે મન્તા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઘરાવાસગહિતકાલતો પટ્ઠાય મે ચિત્તં આવિલં જાતં, મન્તે પરિવત્તેતું ન સક્કોમી’’તિ વુત્તે ‘‘તાત, આવિલે ચિત્તમ્હિ પગુણાપિ મન્તા ન પટિભન્તિ, અનાવિલે પન ચિત્તે અપ્પટિભાણં નામ નત્થી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા આહ –

૬૯. ‘‘યથોદકે આવિલે અપ્પસન્ને, ન પસ્સતિ સિપ્પિકસમ્બુકઞ્ચ;

સક્ખરં વાલુકં મચ્છગુમ્બં, એવં આવિલમ્હિ ચિત્તે;

ન સો પસ્સતિ અત્તદત્થં પરત્થં.

૭૦. ‘‘યથોદકે અચ્છે વિપ્પસન્ને, સો પસ્સતિ સિપ્પિકસમ્બુકઞ્ચ;

સક્ખરં વાલુકં મચ્છગુમ્બં, એવં અનાવિલમ્હિ ચિત્તે;

સો પસ્સતિ અત્થદત્થં પરત્થ’’ન્તિ.

તત્થ આવિલેતિ કદ્દમાલુળિતે. અપ્પસન્નેતિ તાયેવ આવિલતાય અવિપ્પસન્ને. સિપ્પિકસમ્બુકઞ્ચાતિ સિપ્પિકઞ્ચ સમ્બુકઞ્ચ. મચ્છગુમ્બન્તિ મચ્છઘટં. એવં આવિલમ્હીતિ એવમેવ રાગાદીહિ આવિલે ચિત્તે. અત્તદત્થં પરત્થન્તિ નેવ અત્તદત્થં ન પરત્થં પસ્સતીતિ અત્થો. સો પસ્સતીતિ એવમેવ અનાવિલે ચિત્તે સો પુરિસો અત્તદત્થં પરત્થઞ્ચ પસ્સતીતિ.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને બ્રાહ્મણકુમારો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા માણવો અયમેવ માણવો અહોસિ, આચરિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અનભિરતિજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૧૮૬] ૬. દધિવાહનજાતકવણ્ણના

વણ્ણગન્ધરસૂપેતોતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો વિપક્ખસેવિં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ હેટ્ઠા કથિતમેવ. સત્થા પન ‘‘ભિક્ખવે, અસાધુસન્નિવાસો નામ પાપો અનત્થકરો, તત્થ મનુસ્સભૂતાનં તાવ પાપસન્નિવાસસ્સ અનત્થકરતાય કિં વત્તબ્બં, પુબ્બે પન અસાતેન અમધુરેન નિમ્બરુક્ખેન સદ્ધિં સન્નિવાસમાગમ્મ મધુરરસો દિબ્બરસપટિભાગો અચેતનો અમ્બરુક્ખોપિ અમધુરો તિત્તકો જાતો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે કાસિરટ્ઠે ચત્તારો ભાતરો બ્રાહ્મણા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તપદેસે પટિપાટિયા પણ્ણસાલા કત્વા વાસં કપ્પેસું. તેસં જેટ્ઠકભાતા કાલં કત્વા સક્કત્તં પાપુણિ. સો તં કારણં ઞત્વા અન્તરન્તરા સત્તટ્ઠદિવસચ્ચયેન તેસં ઉપટ્ઠાનં ગચ્છન્તો એકદિવસં જેટ્ઠકતાપસં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા – ‘‘ભન્તે, કેન તે અત્થો’’તિ પુચ્છિ. પણ્ડુરોગો તાપસો ‘‘અગ્ગિના મે અત્થો’’તિ આહ. સો તં સુત્વા તસ્સ વાસિફરસુકં અદાસિ. વાસિફરસુકો નામ દણ્ડે પવેસનવસેન વાસિપિ હોતિ ફરસુપિ. તાપસો ‘‘કો મે ઇમં આદાય દારૂનિ આહરિસ્સતી’’તિ આહ. અથ નં સક્કો એવમાહ – ‘‘યદા તે, ભન્તે, દારૂહિ અત્થો, ઇમં ફરસું હત્થેન પહરિત્વા ‘દારૂનિ મે આહરિત્વા અગ્ગિં કરોહી’તિ વદેય્યાસિ, દારૂનિ આહરિત્વા અગ્ગિં કત્વા દસ્સતી’’તિ. તસ્સ વાસિફરસુકં દત્વા દુતિયમ્પિ ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભન્તે, કેન તે અત્થો’’તિ પુચ્છિ. તસ્સ પણ્ણસાલાય હત્થિમગ્ગો હોતિ, સો હત્થીહિ ઉપદ્દુતો ‘‘હત્થીનં મે વસેન દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, તે પલાપેહી’’તિ આહ. સક્કો તસ્સ એકં ભેરિં ઉપનામેત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં તલે પહટે તુમ્હાકં પચ્ચામિત્તા પલાયિસ્સન્તિ, ઇમસ્મિં તલે પહટે મેત્તચિત્તા હુત્વા ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય પરિવારેસ્સન્તી’’તિ વત્વા તં ભેરિં દત્વા કનિટ્ઠસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભન્તે, કેન તે અત્થો’’તિ પુચ્છિ. સોપિ પણ્ડુરોગધાતુકોવ, તસ્મા ‘‘દધિના મે અત્થો’’તિ આહ. સક્કો તસ્સ એકં દધિઘટં દત્વા ‘‘સચે તુમ્હે ઇચ્છમાના ઇમં આસિઞ્ચેય્યાથ, મહાનદી હુત્વા મહોઘં પવત્તેત્વા તુમ્હાકં રજ્જં ગહેત્વા દાતું સમત્થોપિ ભવિસ્સતી’’તિ વત્વા પક્કામિ. તતો પટ્ઠાય વાસિફરસુકો જેટ્ઠભાતિકસ્સ અગ્ગિં કરોતિ, ઇતરેન ભેરિતલે પહટે હત્થી પલાયન્તિ, કનિટ્ઠો દધિં પરિભુઞ્જતિ.

તસ્મિં કાલે એકો સૂકરો એકસ્મિં પુરાણગામટ્ઠાને ચરન્તો આનુભાવસમ્પન્નં એકં મણિક્ખન્ધં અદ્દસ. સો તં મણિક્ખન્ધં મુખેન ડંસિત્વા તસ્સાનુભાવેન આકાસે ઉપ્પતિત્વા સમુદ્દસ્સ મજ્ઝે એકં દીપકં ગન્ત્વા ‘‘એત્થ દાનિ મયા વસિતું વટ્ટતી’’તિ ઓતરિત્વા ફાસુકટ્ઠાને એકસ્સ ઉદુમ્બરરુક્ખસ્સ હેટ્ઠા વાસં કપ્પેસિ. સો એકદિવસં તસ્મિં રુક્ખમૂલે મણિક્ખન્ધં પુરતો ઠપેત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ. અથેકો કાસિરટ્ઠવાસી મનુસ્સો ‘‘નિરુપકારો એસ અમ્હાક’’ન્તિ માતાપિતૂહિ ગેહા નિક્કડ્ઢિતો એકં પટ્ટનગામં ગન્ત્વા નાવિકાનં કમ્મકારો હુત્વા નાવં આરુય્હ સમુદ્દમજ્ઝે ભિન્નાય નાવાય ફલકે નિપન્નો તં દીપકં પત્વા ફલાફલાનિ પરિયેસન્તો તં સૂકરં નિદ્દાયન્તં દિસ્વા સણિકં ગન્ત્વા મણિક્ખન્ધં ગણ્હિત્વા તસ્સ આનુભાવેન આકાસે ઉપ્પતિત્વા ઉદુમ્બરરુક્ખે નિસીદિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં સૂકરો ઇમસ્સ મણિક્ખન્ધસ્સ આનુભાવેન આકાસચારિકો હુત્વા ઇધ વસતિ મઞ્ઞે, મયા પઠમમેવ ઇમં સૂકરં મારેત્વા મંસં ખાદિત્વા પચ્છા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ. સો એકં દણ્ડકં ભઞ્જિત્વા તસ્સ સીસે પાતેતિ. સૂકરો પબુજ્ઝિત્વા મણિં અપસ્સન્તો ઇતો ચિતો ચ કમ્પમાનો વિધાવતિ, રુક્ખે નિસિન્નપુરિસો હસિ. સૂકરો ઓલોકેન્તો તં દિસ્વા તં રુક્ખં સીસેન પહરિત્વા તત્થેવ મતો.

સો પુરિસો ઓતરિત્વા અગ્ગિં કત્વા તસ્સ મંસં પચિત્વા ખાદિત્વા આકાસે ઉપ્પતિત્વા હિમવન્તમત્થકેન ગચ્છન્તો અસ્સમપદં દિસ્વા જેટ્ઠભાતિકસ્સ તાપસસ્સ અસ્સમે ઓતરિત્વા દ્વીહતીહં વસિત્વા તાપસસ્સ વત્તપટિવત્તં અકાસિ, વાસિફરસુકસ્સ આનુભાવઞ્ચ પસ્સિ. સો ‘‘ઇમં મયા ગહેતું વટ્ટતી’’તિ મણિક્ખન્ધસ્સ આનુભાવં તાપસસ્સ દસ્સેત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમં મણિં ગહેત્વા વાસિફરસુકં દેથા’’તિ આહ. તાપસો આકાસેન ચરિતુકામો તં ગહેત્વા વાસિફરસુકં અદાસિ. સો તં ગહેત્વા થોકં ગન્ત્વા વાસિફરસુકં પહરિત્વા ‘‘વાસિફરસુક તાપસસ્સ સીસં છિન્દિત્વા મણિક્ખન્ધં મે આહરા’’તિ આહ. સો ગન્ત્વા તાપસસ્સ સીસં છિન્દિત્વા મણિક્ખન્ધં આહરિ. સો વાસિફરસુકં પટિચ્છન્નટ્ઠાને ઠપેત્વા મજ્ઝિમતાપસસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા કતિપાહં વસિત્વા ભેરિયા આનુભાવં દિસ્વા મણિક્ખન્ધં દત્વા ભેરિં ગણ્હિત્વા પુરિમનયેનેવ તસ્સપિ સીસં છિન્દાપેત્વા કનિટ્ઠં ઉપસઙ્કમિત્વા દધિઘટસ્સ આનુભાવં દિસ્વા મણિક્ખન્ધં દત્વા દધિઘટં ગહેત્વા પુરિમનયેનેવ તસ્સ સીસં છિન્દાપેત્વા મણિક્ખન્ધઞ્ચ વાસિફરસુકઞ્ચ ભેરિઞ્ચ દધિઘટઞ્ચ ગહેત્વા આકાસે ઉપ્પતિત્વા બારાણસિયા અવિદૂરે ઠત્વા બારાણસિરઞ્ઞો ‘‘યુદ્ધં વા મે દેતુ રજ્જં વા’’તિ એકસ્સ પુરિસસ્સ હત્થે પણ્ણં પાહેસિ.

રાજા સાસનં સુત્વાવ ‘‘ચોરં ગણ્હિસ્સામી’’તિ નિક્ખમિ. સો એકં ભેરિતલં પહરિ, ચતુરઙ્ગિની સેના પરિવારેસિ. રઞ્ઞો અવત્થરણભાવં ઞત્વા દધિઘટં વિસ્સજ્જેસિ, મહાનદી પવત્તિ. મહાજનો દધિમ્હિ ઓસીદિત્વા નિક્ખમિતું નાસક્ખિ. વાસિફરસુકં પહરિત્વા ‘‘રઞ્ઞો સીસં આહરા’’તિ આહ, વાસિફરસુકો ગન્ત્વા રઞ્ઞો સીસં આહરિત્વા પાદમૂલે નિક્ખિપિ. એકોપિ આવુધં ઉક્ખિપિતું નાસક્ખિ. સો મહન્તેન બલેન પરિવુતો નગરં પવિસિત્વા અભિસેકં કારેત્વા દધિવાહનો નામ રાજા હુત્વા ધમ્મેન સમેન રજ્જં કારેસિ.

તસ્સેકદિવસં મહાનદિયં જાલકરણ્ડકે કીળન્તસ્સ કણ્ણમુણ્ડદહતો દેવપરિભોગં એકં અમ્બપક્કં આગન્ત્વા જાલે લગ્ગિ, જાલં ઉક્ખિપન્તા તં દિસ્વા રઞ્ઞો અદંસુ. તં મહન્તં ઘટપ્પમાણં પરિમણ્ડલં સુવણ્ણવણ્ણં અહોસિ. રાજા ‘‘કિસ્સ ફલં નામેત’’ન્તિ વનચરકે પુચ્છિત્વા ‘‘અમ્બફલ’’ન્તિ સુત્વા પરિભુઞ્જિત્વા તસ્સ અટ્ઠિં અત્તનો ઉય્યાને રોપાપેત્વા ખીરોદકેન સિઞ્ચાપેસિ. રુક્ખો નિબ્બત્તિત્વા તતિયે સંવચ્છરે ફલં અદાસિ. અમ્બસ્સ સક્કારો મહા અહોસિ, ખીરોદકેન સિઞ્ચન્તિ, ગન્ધપઞ્ચઙ્ગુલિકં દેન્તિ, માલાદામાનિ પરિક્ખિપન્તિ, ગન્ધતેલેન દીપં જાલેન્તિ, પરિક્ખેપો પનસ્સ પટસાણિયા અહોસિ. ફલાનિ મધુરાનિ સુવણ્ણવણ્ણાનિ અહેસું. દધિવાહનરાજા અઞ્ઞેસં રાજૂનં અમ્બફલં પેસેન્તો અટ્ઠિતો રુક્ખનિબ્બત્તનભયેન અઙ્કુરનિબ્બત્તનટ્ઠાનં મણ્ડૂકકણ્ટકેન વિજ્ઝિત્વા પેસેસિ. તેસં અમ્બં ખાદિત્વા અટ્ઠિ રોપિતં ન સમ્પજ્જતિ. તે ‘‘કિં નુ ખો એત્થ કારણ’’ન્તિ પુચ્છન્તા તં કારણં જાનિંસુ.

અથેકો રાજા ઉય્યાનપાલં પક્કોસિત્વા ‘‘દધિવાહનસ્સ અમ્બફલાનં રસં નાસેત્વા તિત્તકભાવં કાતું સક્ખિસ્સસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, દેવા’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ ગચ્છાહી’’તિ સહસ્સં દત્વા પેસેસિ. સો બારાણસિં ગન્ત્વા ‘‘એકો ઉય્યાનપાલો આગતો’’તિ રઞ્ઞો આરોચાપેત્વા તેન પક્કોસાપિતો પવિસિત્વા રાજાનં વન્દિત્વા ‘‘ત્વં ઉય્યાનપાલો’’તિ પુટ્ઠો ‘‘આમ, દેવા’’તિ વત્વા અત્તનો આનુભાવં વણ્ણેસિ. રાજા ‘‘ગચ્છ અમ્હાકં ઉય્યાનપાલસ્સ સન્તિકે હોહી’’તિ આહ. તે તતો પટ્ઠાય દ્વે જના ઉય્યાનં પટિજગ્ગન્તિ. અધુનાગતો ઉય્યાનપાલો અકાલપુપ્ફાનિ સુટ્ઠુ પુપ્ફાપેન્તો અકાલફલાનિ ગણ્હાપેન્તો ઉય્યાનં રમણીયં અકાસિ. રાજા તસ્સ પસીદિત્વા પોરાણકઉય્યાનપાલં નીહરિત્વા તસ્સેવ ઉય્યાનં અદાસિ. સો ઉય્યાનસ્સ અત્તનો હત્થગતભાવં ઞત્વા અમ્બરુક્ખં પરિવારેત્વા નિમ્બે ચ ફગ્ગવવલ્લિયો ચ રોપેસિ, અનુપુબ્બેન નિમ્બા વડ્ઢિંસુ, મૂલેહિ મૂલાનિ, સાખાહિ ચ સાખા સંસટ્ઠા ઓનદ્ધવિનદ્ધા અહેસું. તેન અસાતઅમધુરસંસગ્ગેન તાવમધુરફલો અમ્બો તિત્તકો જાતો નિમ્બપણ્ણસદિસરસો, અમ્બફલાનં તિત્તકભાવં ઞત્વા ઉય્યાનપાલો પલાયિ.

દધિવાહનો ઉય્યાનં ગન્ત્વા અમ્બફલં ખાદન્તો મુખે પવિટ્ઠં અમ્બરસં નિમ્બકસટં વિય અજ્ઝોહરિતું અસક્કોન્તો કક્કારેત્વા નિટ્ઠુભિ. તદા બોધિસત્તો તસ્સ અત્થધમ્માનુસાસકો અમચ્ચો અહોસિ. રાજા બોધિસત્તં આમન્તેત્વા ‘‘પણ્ડિત, ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ પોરાણકપરિહારતો પરિહીનં નત્થિ, એવં સન્તેપિસ્સ ફલં તિત્તકં જાતં, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૭૧. ‘‘વણ્ણગન્ધરસૂપેતો, અમ્બોયં અહુવા પુરે;

તમેવ પૂજં લભમાનો, કેનમ્બો કટુકપ્ફલો’’તિ.

અથસ્સ કારણં આચિક્ખન્તો બોધિસત્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૭૨. ‘‘પુચિમન્દપરિવારો, અમ્બો તે દધિવાહન;

મૂલં મૂલેન સંસટ્ઠં, સાખા સાખા નિસેવરે;

અસાતસન્નિવાસેન, તેનમ્બો કટુકપ્ફલો’’તિ.

તત્થ પુચિમન્દપરિવારોતિ નિમ્બરુક્ખપરિવારો. સાખા સાખા નિસેવરેતિ પુચિમન્દસ્સ સાખાયો અમ્બરુક્ખસ્સ સાખાયો નિસેવન્તિ. અસાતસન્નિવાસેનાતિ અમધુરેહિ પુચિમન્દેહિ સદ્ધિં સન્નિવાસેન. તેનાતિ તેન કારણેન અયં અમ્બો કટુકપ્ફલો અસાતફલો તિત્તકફલો જાતોતિ.

રાજા તસ્સ વચનં સુત્વા સબ્બેપિ પુચિમન્દે ચ ફગ્ગવવલ્લિયો ચ છિન્દાપેત્વા મૂલાનિ ઉદ્ધરાપેત્વા સમન્તા અમધુરપંસું હરાપેત્વા મધુરપંસું પક્ખિપાપેત્વા ખીરોદકસક્ખરોદકગન્ધોદકેહિ અમ્બં પટિજગ્ગાપેસિ. સો મધુરસંસગ્ગેન પુન મધુરોવ અહોસિ. રાજા પકતિઉય્યાનપાલસ્સેવ ઉય્યાનં નિય્યાદેત્વા યાવતાયુકં ઠત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા અહમેવ પણ્ડિતામચ્ચો અહોસિ’’ન્તિ.

દધિવાહનજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૧૮૭] ૭. ચતુમટ્ઠજાતકવણ્ણના

ઉચ્ચે વિટભિમારુય્હાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં મહલ્લકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. એકદિવસં કિર દ્વીસુ અગ્ગસાવકેસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં પઞ્હપુચ્છનવિસ્સજ્જનકથાય નિસિન્નેસુ એકો મહલ્લકો ભિક્ખુ તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા તતિયો હુત્વા નિસીદિત્વા ‘‘ભન્તે, મયમ્પિ તુમ્હે પઞ્હં પુચ્છિસ્સામ, તુમ્હેપિ અત્તનો કઙ્ખં અમ્હે પુચ્છથા’’તિ આહ. થેરા તં જિગુચ્છિત્વા ઉટ્ઠાય પક્કમિંસુ. થેરાનં ધમ્મં સોતું નિસિન્નપરિસા સમાગમસ્સ ભિન્નકાલે સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં અકાલે આગતત્થા’’તિ વુત્તે તં કારણં આરોચયિંસુ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના એતં જિગુચ્છિત્વા અકથેત્વા પક્કમન્તિ, પુબ્બેપિ પક્કમિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અરઞ્ઞાયતને રુક્ખદેવતા અહોસિ. અથ દ્વે હંસપોતકા ચિત્તકૂટપબ્બતા નિક્ખમિત્વા તસ્મિં રુક્ખે નિસીદિત્વા ગોચરાય ગન્ત્વા નિવત્તન્તાપિ તસ્મિંયેવ વિસ્સમિત્વા ચિત્તકૂટં ગચ્છન્તિ. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે તેસં બોધિસત્તેન સદ્ધિં વિસ્સાસો અહોસિ. ગચ્છન્તા ચ આગચ્છન્તા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્મોદિત્વા ધમ્મકથં કથેત્વા પક્કમિંસુ. અથેકદિવસં તેસુ રુક્ખગ્ગે નિસીદિત્વા બોધિસત્તેન સદ્ધિં કથેન્તેસુ એકો સિઙ્ગાલો તસ્સ રુક્ખસ્સ હેટ્ઠા ઠત્વા તેહિ હંસપોતકેહિ સદ્ધિં મન્તેન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૭૩. ‘‘ઉચ્ચે વિટભિમારુય્હ, મન્તયવ્હો રહોગતા;

નીચે ઓરુય્હ મન્તવ્હો, મિગરાજાપિ સોસ્સતી’’તિ.

તત્થ ઉચ્ચે વિટભિમારુય્હાતિ પકતિયા ચ ઉચ્ચે ઇમસ્મિં રુક્ખે ઉચ્ચતરં એકં વિટપં અભિરુહિત્વા. મન્તયવ્હોતિ મન્તેથ કથેથ. નીચે ઓરુય્હાતિ ઓતરિત્વા નીચે ઠાને ઠત્વા મન્તેથ. મિગરાજાપિ સોસ્સતીતિ અત્તાનં મિગરાજાનં કત્વા આહ. હંસપોતકા જિગુચ્છિત્વા ઉટ્ઠાય ચિત્તકૂટમેવ ગતા.

તેસં ગતકાલે બોધિસત્તો સિઙ્ગાલસ્સ દુતિયં ગાથમાહ –

૭૪. ‘‘યં સુવણ્ણો સુવણ્ણેન, દેવો દેવેન મન્તયે;

કિં તેત્થ ચતુમટ્ઠસ્સ, બિલં પવિસ જમ્બુકા’’તિ.

તત્થ સુવણ્ણોતિ સુન્દરવણ્ણો. સુવણ્ણેનાતિ દુતિયેન હંસપોતકેન. દેવો દેવેનાતિ તેયેવ દ્વે દેવે કત્વા કથેતિ. ચતુમટ્ઠસ્સાતિ સરીરેન જાતિયા સરેન ગુણેનાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ મટ્ઠસ્સ સુદ્ધસ્સાતિ અક્ખરત્થો. અસુદ્ધંયેવ પન તં પસંસાવચનેન નિન્દન્તો એવમાહ, ચતૂહિ લામકસ્સ કિં તે એત્થ સિઙ્ગાલસ્સાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. ‘‘બિલં પવિસા’’તિ ઇદં બોધિસત્તો ભેરવારમ્મણં દસ્સેત્વા તં પલાપેન્તો આહ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સિઙ્ગાલો મહલ્લકો અહોસિ, દ્વે હંસપોતકા સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના, રુક્ખદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ચતુમટ્ઠજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૧૮૮] ૮. સીહકોત્થુજાતકવણ્ણના

સીહઙ્ગુલી સીહનખોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોકાલિકં આરબ્ભ કથેસિ. એકદિવસં કિર કોકાલિકો અઞ્ઞેસુ બહુસ્સુતેસુ ધમ્મં કથેન્તેસુ સયમ્પિ કથેતુકામો અહોસીતિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં. તં પન પવત્તિં સુત્વા સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, કોકાલિકો ઇદાનેવ અત્તનો સદ્દેન પાકટો જાતો, પુબ્બેપિ પાકટો અહોસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હિમવન્તપદેસે સીહો હુત્વા એકાય સિઙ્ગાલિયા સદ્ધિં સંવાસમન્વાય પુત્તં પટિલભિ. સો અઙ્ગુલીહિ નખેહિ કેસરેન વણ્ણેન સણ્ઠાનેનાતિ ઇમેહિ આકારેહિ પિતુસદિસો અહોસિ, સદ્દેન માતુસદિસો. અથેકદિવસં દેવે વસ્સિત્વા વિગતે સીહેસુ નદિત્વા સીહકીળં કીળન્તેસુ સોપિ તેસં અન્તરે નદિતુકામો હુત્વા સિઙ્ગાલિકં નાદં નદિ. અથસ્સ સદ્દં સુત્વા સીહા તુણ્હી અહેસું. તસ્સ સદ્દં સુત્વા અપરો બોધિસત્તસ્સ સજાતિપુત્તો ‘‘તાત, અયં સીહો વણ્ણાદીહિ અમ્હેહિ સમાનો, સદ્દો પનસ્સ અઞ્ઞાદિસો, કો નામેસો’’તિ પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૭૫. ‘‘સીહઙ્ગુલી સીહનખો, સીહપાદપતિટ્ઠિતો;

સો સીહો સીહસઙ્ઘમ્હિ, એકો નદતિ અઞ્ઞથા’’તિ.

તત્થ સીહપાદપતિટ્ઠિતોતિ સીહપાદેહેવ પતિટ્ઠિતો. એકો નદતિ અઞ્ઞથાતિ એકોવ અવસેસસીહેહિ અસદિસેન સિઙ્ગાલસદ્દેન નદન્તો અઞ્ઞથા નદતિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો ‘‘તાત, એસ તવ ભાતા સિઙ્ગાલિયા પુત્તો, રૂપેન મયા સદિસો, સદ્દેન માતરા સદિસો’’તિ વત્વા સિઙ્ગાલિપુત્તં આમન્તેત્વા ‘‘તાત, ત્વં ઇતો પટ્ઠાય ઇધ વસન્તો અપ્પસદ્દો વસ, સચે પુન નદિસ્સસિ, સિઙ્ગાલભાવં તે જાનિસ્સન્તી’’તિ ઓવદન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૭૬. ‘‘મા ત્વં નદિ રાજપુત્ત, અપ્પસદ્દો વને વસ;

સરેન ખો તં જાનેય્યું, ન હિ તે પેત્તિકો સરો’’તિ.

તત્થ રાજપુત્તાતિ સીહસ્સ મિગરઞ્ઞો પુત્ત. ઇમઞ્ચ પન ઓવાદં સુત્વા પુન સો નદિતું નામ ન ઉસ્સહિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સિઙ્ગાલો કોકાલિકો અહોસિ, સજાતિપુત્તો રાહુલો, મિગરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સીહકોત્થુજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૧૮૯] ૯. સીહચમ્મજાતકવણ્ણના

નેતં સીહસ્સ નદિતન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોકાલિકઞ્ઞેવ આરબ્ભ કથેસિ. સો ઇમસ્મિં કાલે સરભઞ્ઞં ભણિતુકામો અહોસિ. સત્થા તં પવત્તિં સુત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કસ્સકકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો કસિકમ્મેન જીવિકં કપ્પેસિ. તસ્મિં કાલે એકો વાણિજો ગદ્રભભારકેન વોહારં કરોન્તો વિચરતિ. સો ગતગતટ્ઠાને ગદ્રભસ્સ પિટ્ઠિતો ભણ્ડિકં ઓતારેત્વા ગદ્રભં સીહચમ્મેન પારુપિત્વા સાલિયવખેત્તેસુ વિસ્સજ્જેતિ. ખેત્તરક્ખકા તં દિસ્વા ‘‘સીહો’’તિ સઞ્ઞાય ઉપસઙ્કમિતું ન સક્કોન્તિ. અથેકદિવસં સો વાણિજો એકસ્મિં ગામદ્વારે નિવાસં ગહેત્વા પાતરાસં પચાપેન્તો તતો ગદ્રભં સીહચમ્મં પારુપિત્વા યવખેત્તે વિસ્સજ્જેસિ. ખેત્તરક્ખકા ‘‘સીહો’’તિ સઞ્ઞાય તં ઉપસઙ્કમિતું અસક્કોન્તા ગેહં ગન્ત્વા આરોચેસું. સકલગામવાસિનો આવુધાનિ ગહેત્વા સઙ્ખે ધમેન્તા ભેરિયો વાદેન્તા ખેત્તસમીપં ગન્ત્વા ઉન્નદિંસુ, ગદ્રભો મરણભયભીતો ગદ્રભરવં રવિ. અથસ્સ ગદ્રભભાવં ઞત્વા બોધિસત્તો પઠમં ગાથમાહ –

૭૭. ‘‘નેતં સીહસ્સ નદિતં, ન બ્યગ્ઘસ્સ ન દીપિનો;

પારુતો સીહચમ્મેન, જમ્મો નદતિ ગદ્રભો’’તિ.

તત્થ જમ્મોતિ લામકો. ગામવાસિનોપિ તસ્સ ગદ્રભભાવં ઞત્વા તં અટ્ઠીનિ ભઞ્જન્તા પોથેત્વા સીહચમ્મં આદાય અગમંસુ.

અથ સો વાણિજો આગન્ત્વા તં બ્યસનભાવપ્પત્તં ગદ્રભં દિસ્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૭૮. ‘‘ચિરમ્પિ ખો તં ખાદેય્ય, ગદ્રભો હરિતં યવં;

પારુતો સીહચમ્મેન, રવમાનોવ દૂસયી’’તિ.

તત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં, અયં ગદ્રભો અત્તનો ગદ્રભભાવં અજાનાપેત્વા સીહચમ્મેન પારુતો ચિરમ્પિ કાલં હરિતં યવં ખાદેય્યાતિ અત્થો. રવમાનોવ દૂસયીતિ અત્તનો પન ગદ્રભરવં રવમાનોવેસ અત્તાનં દૂસયિ, નત્થેત્થ સીહચમ્મસ્સ દોસોતિ. તસ્મિં એવં કથેન્તેયેવ ગદ્રભો તત્થેવ નિપન્નો મરિ, વાણિજોપિ તં પહાય પક્કામિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા વાણિજો દેવદત્તો અહોસિ, ગદ્રભો કોકાલિકો, પણ્ડિતકસ્સકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સીહચમ્મજાતકવણ્ણના નવમા.

[૧૯૦] ૧૦. સીલાનિસંસજાતકવણ્ણના

પસ્સ સદ્ધાય સીલસ્સાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં સદ્ધં ઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર સદ્ધો પસન્નો અરિયસાવકો એકદિવસં જેતવનં ગચ્છન્તો સાયં અચિરવતિનદીતીરં ગન્ત્વા નાવિકે નાવં તીરે ઠપેત્વા ધમ્મસ્સવનત્થાય ગતે તિત્થે નાવં અદિસ્વા બુદ્ધારમ્મણં પીતિં ગહેત્વા નદિં ઓતરિ, પાદા ઉદકમ્હિ ન ઓસીદિંસુ. સો પથવીતલે ગચ્છન્તો વિય વેમજ્ઝં ગતકાલે વીચિં પસ્સિ. અથસ્સ બુદ્ધારમ્મણા પીતિ મન્દા જાતા, પાદા ઓસીદિતું આરભિંસુ, સો પુન બુદ્ધારમ્મણં પીતિં દળ્હં કત્વા ઉદકપિટ્ઠેનેવ ગન્ત્વા જેતવનં પવિસિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા ‘‘ઉપાસક, કચ્ચિ મગ્ગં આગચ્છન્તો અપ્પકિલમથેન આગતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ભન્તે, બુદ્ધારમ્મણં પીતિં ગહેત્વા ઉદકપિટ્ઠે પતિટ્ઠં લભિત્વા પથવિં મદ્દન્તો વિય આગતોમ્હી’’તિ વુત્તે ‘‘ન ખો પન, ઉપાસક, ત્વઞ્ઞેવ બુદ્ધગુણે અનુસ્સરિત્વા પતિટ્ઠં લદ્ધો, પુબ્બેપિ ઉપાસકા સમુદ્દમજ્ઝે નાવાય ભિન્નાય બુદ્ધગુણે અનુસ્સરન્તા પતિટ્ઠં લભિંસૂ’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે સોતાપન્નો અરિયસાવકો એકેન ન્હાપિતકુટુમ્બિકેન સદ્ધિં નાવં અભિરુહિ, તસ્સ ન્હાપિતસ્સ ભરિયા ‘‘અય્ય, ઇમસ્સ સુખદુક્ખં તવ ભારો’’તિ ન્હાપિતં તસ્સ ઉપાસકસ્સ હત્થે નિક્ખિપિ. અથ સા નાવા સત્તમે દિવસે સમુદ્દમજ્ઝે ભિન્ના, તેપિ દ્વે જના એકસ્મિં ફલકે નિપન્ના એકં દીપકં પાપુણિંસુ. તત્થ સો ન્હાપિતો સકુણે મારેત્વા પચિત્વા ખાદન્તો ઉપાસકસ્સપિ દેતિ. ઉપાસકો ‘‘અલં મય્હ’’ન્તિ ન ખાદતિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને અમ્હાકં ઠપેત્વા તીણિ સરણાનિ અઞ્ઞા પતિટ્ઠા નત્થી’’તિ. સો તિણ્ણં રતનાનં ગુણે અનુસ્સરિ. અથસ્સાનુસરન્તસ્સ તસ્મિં દીપકે નિબ્બત્તો નાગરાજા અત્તનો સરીરં મહાનાવં કત્વા માપેસિ, સમુદ્દદેવતા નિયામકો અહોસિ, નાવા સત્તહિ રતનેહિ પૂરયિત્થ, તયો કૂપકા ઇન્દનીલમણિમયા અહેસું, સુવણ્ણમયો લઙ્કારો, રજતમયાનિ યોત્તાનિ, સુવણ્ણમયાનિ યટ્ઠિફિયાનિ.

સમુદ્દદેવતા નાવાય ઠત્વા ‘‘અત્થિ જમ્બુદીપગમિકા’’તિ ઘોસેસિ. ઉપાસકો ‘‘મયં ગમિસ્સામા’’તિ આહ. તેન હિ એહિ, નાવં અભિરુહાતિ. સો નાવં અભિરુહિત્વા ન્હાપિતં પક્કોસિ, સમુદ્દદેવતા – ‘‘તુય્હઞ્ઞેવ લબ્ભતિ, ન એતસ્સા’’તિ આહ. ‘‘કિંકારણા’’તિ? ‘‘એતસ્સ સીલગુણાચારો નત્થિ, તં કારણં. અહઞ્હિ તુય્હં નાવં આહરિં, ન એતસ્સા’’તિ. ‘‘હોતુ, અહં અત્તના દિન્નદાનેન રક્ખિતસીલેન ભાવિતભાવનાય એતસ્સ પત્તિં દમ્મી’’તિ. ન્હાપિતો ‘‘અનુમોદામિ, સામી’’તિ આહ. દેવતા ‘‘ઇદાનિ ગણ્હિસ્સામી’’તિ તમ્પિ આરોપેત્વા ઉભોપિ જને સમુદ્દા નિક્ખામેત્વા નદિયા બારાણસિં ગન્ત્વા અત્તનો આનુભાવેન દ્વિન્નમ્પિ તેસં ગેહે ધનં પતિટ્ઠપેત્વા ‘‘પણ્ડિતેહેવ સદ્ધિં સંસગ્ગો નામ કાતબ્બો. સચે હિ ઇમસ્સ ન્હાપિતસ્સ ઇમિના ઉપાસકેન સદ્ધિં સંસગ્ગો નાભવિસ્સ, સમુદ્દમજ્ઝેયેવ નસ્સિસ્સા’’તિ પણ્ડિતસંસગ્ગગુણં કથયમાના ઇમા ગાથા અવોચ –

૭૯. ‘‘પસ્સ સદ્ધાય સીલસ્સ, ચાગસ્સ ચ અયં ફલં;

નાગો નાવાય વણ્ણેન, સદ્ધં વહતુપાસકં.

૮૦. ‘‘સબ્ભિરેવ સમાસેથ, સબ્ભિ કુબ્બેથ સન્થવં;

સતઞ્હિ સન્નિવાસેન, સોત્થિં ગચ્છતિ ન્હાપિતો’’તિ.

તત્થ પસ્સાતિ કઞ્ચિ અનિયમેત્વા પસ્સથાતિ આલપતિ. સદ્ધાયાતિ લોકિયલોકુત્તરાય સદ્ધાય. સીલેપિ એસેવ નયો. ચાગસ્સાતિ દેય્યધમ્મપરિચ્ચાગસ્સ ચેવ કિલેસપરિચ્ચાગસ્સ ચ. અયં ફલન્તિ ઇદં ફલં, ગુણં આનિસંસન્તિ અત્થો. અથ વા ચાગસ્સ ચ ફલં પસ્સ, અયં નાગો નાવાય વણ્ણેનાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. નાવાય વણ્ણેનાતિ નાવાય સણ્ઠાનેન. સદ્ધન્તિ તીસુ રતનેસુ પતિટ્ઠિતસદ્ધં. સબ્ભિરેવાતિ પણ્ડિતેહિયેવ. સમાસેથાતિ એકતો આવસેય્ય, ઉપવસેય્યાતિ અત્થો. કુબ્બેથાતિ કરેય્ય. સન્થવન્તિ મિત્તસન્થવં. તણ્હાસન્થવો પન કેનચિપિ સદ્ધિં ન કાતબ્બો. ન્હાપિતોતિ ન્હાપિતકુટુમ્બિકો. ‘‘નહાપિતો’’તિપિ પાઠો.

એવં સમુદ્દદેવતા આકાસે ઠત્વા ધમ્મં દેસેત્વા ઓવદિત્વા નાગરાજાનં ગણ્હિત્વા અત્તનો વિમાનમેવ અગમાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – સચ્ચપરિયોસાને ઉપાસકો સકદાગામિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા સોતાપન્નઉપાસકો પરિનિબ્બાયિ, નાગરાજા સારિપુત્તો અહોસિ, સમુદ્દદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સીલાનિસંસજાતકવણ્ણના દસમા.

અસદિસવગ્ગો ચતુત્થો.

તસ્સુદ્દાનં –

અસદિસઞ્ચ સઙ્ગામં, વાલોદકં ગિરિદત્તં;

નભિરતિ દધિવાહં, ચતુમટ્ઠં સીહકોટ્ઠં;

સીહચમ્મં સીલાનિસંસં.