૩. કલ્યાણવગ્ગો

[૧૭૧] ૧. કલ્યાણધમ્મજાતકવણ્ણના

કલ્યાણધમ્મોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં બધિરસસ્સું આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયઞ્હિ એકો કુટુમ્બિકો સદ્ધો પસન્નો તિસરણગતો પઞ્ચસીલેન સમન્નાગતો. સો એકદિવસં બહૂનિ સપ્પિઆદીનિ ભેસજ્જાનિ ચેવ પુપ્ફગન્ધવત્થાદીનિ ચ ગહેત્વા ‘‘જેતવને સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સોસ્સામી’’તિ અગમાસિ. તસ્સ તત્થ ગતકાલે સસ્સુ ખાદનીયભોજનીયં ગહેત્વા ધીતરં દટ્ઠુકામા તં ગેહં અગમાસિ, સા ચ થોકં બધિરધાતુકા હોતિ. સા ધીતરા સદ્ધિં ભુત્તભોજના ભત્તસમ્મદં વિનોદયમાના ધીતરં પુચ્છિ – ‘‘કિં, અમ્મ, ભત્તા તે સમ્મોદમાનો અવિવદમાનો પિયસંવાસં વસતી’’તિ. ‘‘કિં, અમ્મ, કથેથ યાદિસો તુમ્હાકં જામાતા સીલેન ચેવ આચારસમ્પદાય ચ, તાદિસો પબ્બજિતોપિ દુલ્લભો’’તિ. ઉપાસિકા ધીતુ વચનં સાધુકં અસલ્લક્ખેત્વા ‘‘પબ્બજિતો’’તિ પદમેવ ગહેત્વા ‘‘અમ્મ, કસ્મા તે ભત્તા પબ્બજિતો’’તિ મહાસદ્દં અકાસિ. તં સુત્વા સકલગેહવાસિનો ‘‘અમ્હાકં કિર કુટુમ્બિકો પબ્બજિતો’’તિ વિરવિંસુ. તેસં સદ્દં સુત્વા દ્વારેન સઞ્ચરન્તા ‘‘કિં નામ કિરેત’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘ઇમસ્મિં કિર ગેહે કુટુમ્બિકો પબ્બજિતો’’તિ. સોપિ ખો કુટુમ્બિકો દસબલસ્સ ધમ્મં સુત્વા વિહારા નિક્ખમ્મ નગરં પાવિસિ.

અથ નં અન્તરામગ્ગેયેવ એકો પુરિસો દિસ્વા ‘‘સમ્મ, ત્વં કિર પબ્બજિતોતિ તવ ગેહે પુત્તદારપરિજનો પરિદેવતી’’તિ આહ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયં અપબ્બજિતમેવ કિર મં ‘પબ્બજિતો’તિ વદતિ, ઉપ્પન્નો ખો પન મે કલ્યાણસદ્દો ન અન્તરધાપેતબ્બો, અજ્જેવ મયા પબ્બજિતું વટ્ટતી’’તિ તતોવ નિવત્તિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં નુ ખો, ઉપાસક, ઇદાનેવ બુદ્ધુપટ્ઠાનં કત્વા ગન્ત્વા ઇદાનેવ પચ્ચાગતોસી’’તિ વુત્તે તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘ભન્તે, કલ્યાણસદ્દો નામ ઉપ્પન્નો ન અન્તરધાપેતું વટ્ટતિ, તસ્મા પબ્બજિતુકામો હુત્વા આગતોમ્હી’’તિ આહ. સો પબ્બજ્જઞ્ચ ઉપસમ્પદઞ્ચ લભિત્વા સમ્મા પટિપન્નો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. ઇદં કિર કારણં ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટં જાતં. અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, અસુકો નામ કુટુમ્બિકો ‘ઉપ્પન્નો કલ્યાણસદ્દો ન અન્તરધાપેતબ્બો’તિ પબ્બજિત્વા ઇદાનિ અરહત્તં પત્તો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખવે, પોરાણકપણ્ડિતાપિ ‘ઉપ્પન્નો કલ્યાણસદ્દો વિરાધેતું ન વટ્ટતી’તિ પબ્બજિંસુયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો પિતુ અચ્ચયેન સેટ્ઠિટ્ઠાનં પાપુણિ. સો એકદિવસં નિવેસના નિક્ખમિત્વા રાજુપટ્ઠાનં અગમાસિ. અથસ્સ સસ્સુ ‘‘ધીતરં પસ્સિસ્સામી’’તિ તં ગેહં અગમાસિ, સા થોકં બધિરધાતુકાતિ સબ્બં પચ્ચુપ્પન્નવત્થુસદિસમેવ. તં પન રાજુપટ્ઠાનં ગન્ત્વા અત્તનો ઘરં આગચ્છન્તં દિસ્વા એકો પુરિસો ‘‘તુમ્હે કિર પબ્બજિતાતિ તુમ્હાકં ગેહે મહાપરિદેવો પવત્તતી’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘ઉપ્પન્નો કલ્યાણસદ્દો નામ ન અન્તરધાપેતું વટ્ટતી’’તિ તતોવ નિવત્તિત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં, મહાસેટ્ઠિ, ઇદાનેવ ગન્ત્વા પુન આગતોસી’’તિ વુત્તે ‘‘દેવ, ગેહજનો કિર મં અપબ્બજિતમેવ ‘પબ્બજિતો’તિ વત્વા પરિદેવતિ, ઉપ્પન્નો ખો પન કલ્યાણસદ્દો ન અન્તરધાપેતબ્બો, પબ્બજિસ્સામહં, પબ્બજ્જં મે અનુજાનાહી’’તિ એતમત્થં પકાસેતું ઇમા ગાથા આહ –

૪૧. ‘‘કલ્યાણધમ્મોતિ યદા જનિન્દ, લોકે સમઞ્ઞં અનુપાપુણાતિ;

તસ્મા ન હિય્યેથ નરો સપઞ્ઞો, હિરિયાપિ સન્તો ઘુરમાદિયન્તિ.

૪૨. ‘‘સાયં સમઞ્ઞા ઇધ મજ્જ પત્તા, કલ્યાણધમ્મોતિ જનિન્દ લોકે;

તાહં સમેક્ખં ઇધ પબ્બજિસ્સં, ન હિ મત્થિ છન્દો ઇધ કામભોગે’’તિ.

તત્થ કલ્યાણધમ્મોતિ સુન્દરધમ્મો. સમઞ્ઞં અનુપાપુણાતીતિ યદા સીલવા કલ્યાણધમ્મો પબ્બજિતોતિ ઇદં પઞ્ઞત્તિવોહારં પાપુણાતિ. તસ્મા ન હિય્યેથાતિ તતો સામઞ્ઞતો ન પરિહાયેથ. હિરિયાપિ સન્તો ધુરમાદિયન્તીતિ, મહારાજ, સપ્પુરિસા નામ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠિતાય હિરિયા બહિદ્ધસમુટ્ઠિતેન ઓત્તપ્પેનપિ એતં પબ્બજિતધુરં ગણ્હન્તિ. ઇધ મજ્જ પત્તાતિ ઇધ મયા અજ્જ પત્તા. તાહં સમેક્ખન્તિ તં અહં ગુણવસેન લદ્ધસમઞ્ઞં સમેક્ખન્તો પસ્સન્તો. ન હિ મત્થિ છન્દોતિ ન હિ મે અત્થિ છન્દો. ઇધ કામભોગેતિ ઇમસ્મિં લોકે કિલેસકામવત્થુકામપરિભોગેહિ.

બોધિસત્તો એવં વત્વા રાજાનં પબ્બજ્જં અનુજાનાપેત્વા હિમવન્તપદેસં ગન્ત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, બારાણસિસેટ્ઠિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કલ્યાણધમ્મજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૧૭૨] ૨. દદ્દરજાતકવણ્ણના

કો નુ સદ્દેન મહતાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોકાલિકં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિઞ્હિ કાલે બહૂ બહુસ્સુતા ભિક્ખૂ મનોસિલાતલે નદમાના તરુણસીહા વિય આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તા વિય સઙ્ઘમજ્ઝે સરભાણં ભણન્તિ. કોકાલિકો તેસુ સરભાણં ભણન્તેસુ અત્તનો તુચ્છભાવં અજાનિત્વાવ ‘‘અહમ્પિ સરભાણં ભણિસ્સામી’’તિ ભિક્ખૂનં અન્તરં પવિસિત્વા ‘‘અમ્હાકં સરભાણં ન પાપેન્તિ. સચે અમ્હાકમ્પિ પાપેય્યું, મયમ્પિ ભણેય્યામા’’તિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નામં અગ્ગહેત્વાવ તત્થ તત્થ કથેન્તો આહિણ્ડતિ. તસ્સ સા કથા ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટા જાતા. ભિક્ખૂ ‘‘વીમંસિસ્સામ તાવ ન’’ન્તિ સઞ્ઞાય એવમાહંસુ – ‘‘આવુસો કોકાલિક, અજ્જ સઙ્ઘસ્સ સરભાણં ભણાહી’’તિ. સો અત્તનો બલં અજાનિત્વાવ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘અજ્જ સરભાણં ભણિસ્સામી’’તિ અત્તનો સપ્પાયં યાગું પિવિ, ખજ્જકં ખાદિ, સપ્પાયેનેવ સૂપેન ભુઞ્જિ.

સૂરિયે અત્થઙ્ગતે ધમ્મસ્સવનકાલે ઘોસિતે ભિક્ખુસઙ્ઘો સન્નિપતિ. સો કણ્ટકુરણ્ડકવણ્ણં કાસાવં નિવાસેત્વા કણિકારપુપ્ફવણ્ણં ચીવરં પારુપિત્વા સઙ્ઘમજ્ઝં પવિસિત્વા થેરે વન્દિત્વા અલઙ્કતરતનમણ્ડપે પઞ્ઞત્તવરધમ્માસનં અભિરુહિત્વા ચિત્રબીજનિં ગહેત્વા ‘‘સરભાણં ભણિસ્સામી’’તિ નિસીદિ, તાવદેવસ્સ સરીરા સેદા મુચ્ચિંસુ, સારજ્જં ઓક્કમિ, પુબ્બગાથાય પઠમં પદં ઉદાહરિત્વા અનન્તરં ન પસ્સિ. સો કમ્પમાનો આસના ઓરુય્હ લજ્જિતો સઙ્ઘમજ્ઝતો અપક્કમ્મ અત્તનો પરિવેણં અગમાસિ. અઞ્ઞો બહુસ્સુતો ભિક્ખુ સરભાણં ભણિ. તતો પટ્ઠાય ભિક્ખૂ તસ્સ તુચ્છભાવં જાનિંસુ. અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, પઠમં કોકાલિકસ્સ તુચ્છભાવો દુજ્જાનો, ઇદાનિ પનેસ સયં નદિત્વા પાકટો જાતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, કોકાલિકો ઇદાનેવ નદિત્વા પાકટો જાતો, પુબ્બેપિ નદિત્વા પાકટો અહોસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હિમવન્તપદેસે સીહયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા બહૂનં સીહાનં રાજા અહોસિ. સો અનેકસીહપરિવારો રજતગુહાયં વાસં કપ્પેસિ. તસ્સ અવિદૂરે એકિસ્સાય ગુહાય એકો સિઙ્ગાલોપિ વસતિ. અથેકદિવસં દેવે વસ્સિત્વા વિગતે સબ્બે સીહા સીહરાજસ્સેવ ગુહદ્વારે સન્નિપતિત્વા સીહનાદં નદન્તા સીહકીળં કીળિંસુ. તેસં એવં નદિત્વા કીળનકાલે સોપિ સિઙ્ગાલો નદતિ. સીહા તસ્સ સદ્દં સુત્વા ‘‘અયં સિઙ્ગાલો અમ્હેહિ સદ્ધિં નદતી’’તિ લજ્જિતા તુણ્હી અહેસું. તેસં તુણ્હીભૂતકાલે બોધિસત્તસ્સ પુત્તો સીહપોતકો ‘‘તાત, ઇમે સીહા નદિત્વા સીહકીળં કીળન્તા એતસ્સ સદ્દં સુત્વા લજ્જાય તુણ્હી જાતા, કો નામેસ અત્તનો સદ્દેન અત્તાનં જાનાપેતી’’તિ પિતરં પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૪૩. ‘‘કો નુ સદ્દેન મહતા, અભિનાદેતિ દદ્દરં;

તં સીહા નપ્પટિનદન્તિ, કો નામેસો મિગાધિભૂ’’તિ.

તત્થ અભિનાદેતિ દદ્દરન્તિ દદ્દરં રજતપબ્બતં એકનાદં કરોતિ. મિગાધિભૂતિ પિતરં આલપતિ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – મિગાધિભૂ મિગજેટ્ઠક સીહરાજ પુચ્છામિ તં ‘‘કો નામેસો’’તિ.

અથસ્સ વચનં સુત્વા પિતા દુતિયં ગાથમાહ –

૪૪. ‘‘અધમો મિગજાતાનં, સિઙ્ગાલો તાત વસ્સતિ;

જાતિમસ્સ જિગુચ્છન્તા, તુણ્હી સીહા સમચ્ચરે’’તિ.

તત્થ સમચ્ચરેતિ સન્તિ ઉપસગ્ગમત્તં, અચ્ચન્તીતિ અત્થો, તુણ્હી હુત્વા નિસીદન્તીતિ વુત્તં હોતિ. પોત્થકેસુ પન ‘‘સમચ્છરે’’તિ લિખન્તિ.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, કોકાલિકો ઇદાનેવ અત્તનો નાદેન અત્તાનં પાકટં કરોતિ, પુબ્બેપિ અકાસિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સિઙ્ગાલો કોકાલિકો અહોસિ, સીહપોતકો રાહુલો, સીહરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

દદ્દરજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૧૭૩] ૩. મક્કટજાતકવણ્ણના

તાતમાણવકો એસોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કુહકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ પકિણ્ણકનિપાતે ઉદ્દાલકજાતકે (જા. ૧.૧૪.૬૨ આદયો) આવિભવિસ્સતિ. તદા પન સત્થા ‘‘ભિક્ખવે, નાયં ભિક્ખુ ઇદાનેવ કુહકો, પુબ્બેપિ મક્કટો હુત્વા અગ્ગિસ્સ કારણા કોહઞ્ઞં અકાસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો એકસ્મિં કાસિગામકે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા ઘરાવાસં સણ્ઠપેસિ. અથસ્સ બ્રાહ્મણી એકં પુત્તં વિજાયિત્વા પુત્તસ્સ આધાવિત્વા પરિધાવિત્વા વિચરણકાલે કાલમકાસિ. બોધિસત્તો તસ્સા પેતકિચ્ચં કત્વા ‘‘કિં મે દાનિ ઘરાવાસેન, પુત્તં ગહેત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ અસ્સુમુખં ઞાતિમિત્તવગ્ગં પહાય પુત્તં આદાય હિમવન્તં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તત્થ વનમૂલફલાહારો વાસં કપ્પેસિ. સો એકદિવસં વસ્સાનકાલે દેવે વસ્સન્તે સારદારૂનિ અગ્ગિં જાલેત્વા વિસિબ્બન્તો ફલકત્થરે નિપજ્જિ, પુત્તોપિસ્સ તાપસકુમારકો પિતુ પાદે સમ્બાહન્તોવ નિસીદિ.

અથેકો વનમક્કટો સીતેન પીળિયમાનો તસ્સ પણ્ણસાલાય તં અગ્ગિં દિસ્વા ‘‘સચાહં એત્થ પવિસિસ્સામિ, ‘મક્કટો મક્કટો’તિ મં પોથેત્વા નીહરિસ્સન્તિ, અગ્ગિં વિસિબ્બેતું ન લભિસ્સામિ, અત્થિ દાનિ મે ઉપાયો, તાપસવેસં ગહેત્વા કોહઞ્ઞં કત્વા પવિસિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એકસ્સ મતતાપસસ્સ વક્કલાનિ નિવાસેત્વા પચ્છિઞ્ચ અઙ્કુસયટ્ઠિઞ્ચ ગહેત્વા પણ્ણસાલદ્વારે એકં તાલરુક્ખં નિસ્સાય સંકુટિતો અટ્ઠાસિ. તાપસકુમારકો તં દિસ્વા મક્કટભાવં અજાનન્તો ‘‘એકો મહલ્લકતાપસો સીતેન પીળિતો અગ્ગિં વિસિબ્બેતું આગતો ભવિસ્સતી’’તિ પિતુ તાપસસ્સ કથેત્વા ‘‘એતં પણ્ણસાલં પવેસેત્વા વિસિબ્બાપેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પિતરં આલપન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૪૫. ‘‘તાત માણવકો એસો, તાલમૂલં અપસ્સિતો;

અગારકઞ્ચિદં અત્થિ, હન્દ દેમસ્સગારક’’ન્તિ.

તત્થ માણવકોતિ સત્તાધિવચનં. તેન ‘‘તાત, એસો એકો માણવકો સત્તો એકો તાપસો’’તિ દીપેતિ. તાલમૂલં અપસ્સિતોતિ તાલક્ખન્ધં નિસ્સાય ઠિતો. અગારકઞ્ચિદં અત્થીતિ ઇદઞ્ચ અમ્હાકં પબ્બજિતાગારં અત્થિ, પણ્ણસાલં સન્ધાય વદતિ. હન્દાતિ વવસ્સગ્ગત્થે નિપાતો. દેમસ્સગારકન્તિ એતસ્સ એકમન્તે વસનત્થાય અગારકં દેમ.

બોધિસત્તો પુત્તસ્સ વચનં સુત્વા ઉટ્ઠાય પણ્ણસાલદ્વારે ઠત્વા ઓલોકેન્તો તસ્સ મક્કટભાવં ઞત્વા ‘‘તાત, મનુસ્સાનં નામ ન એવરૂપં મુખં હોતિ, મક્કટો એસ, નયિધ પક્કોસિતબ્બો’’તિ વત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૪૬. ‘‘મા ખો ત્વં તાત પક્કોસિ, દૂસેય્ય નો અગારકં;

નેતાદિસં મુખં હોતિ, બ્રાહ્મણસ્સ સુસીલિનો’’તિ.

તત્થ દૂસેય્ય નો અગારકન્તિ અયઞ્હિ ઇધ પવિટ્ઠો સમાનો ઇમં કિચ્છેન કતં પણ્ણસાલં અગ્ગિના વા ઝાપેન્તો ઉચ્ચારાદીનિ વા કરોન્તો દૂસેય્ય. નેતાદિસન્તિ ‘‘એતાદિસં બ્રાહ્મણસ્સ સુસીલિનો મુખં ન હોતિ, મક્કટો એસો’’તિ વત્વા બોધિસત્તો એકં ઉમ્મુકં ગહેત્વા ‘‘કિં એત્થ તિટ્ઠસી’’તિ ખિપિત્વા તં પલાપેસિ. મક્કટો વક્કલાનિ છડ્ડેત્વા રુક્ખં અભિરુહિત્વા વનસણ્ડં પાવિસિ. બોધિસત્તો ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મક્કટો અયં કુહકભિક્ખુ અહોસિ, તાપસકુમારો રાહુલો, તાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મક્કટજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૧૭૪] ૪. દુબ્ભિયમક્કટજાતકણ્ણના

અદમ્હ તે વારિ પહૂતરૂપન્તિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. એકદિવસઞ્હિ ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ દેવદત્તસ્સ અકતઞ્ઞુમિત્તદુબ્ભિભાવં કથેન્તા નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ અકતઞ્ઞૂ મિત્તદુબ્ભી, પુબ્બેપિ એવરૂપો અહોસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો એકસ્મિં કાસિગામકે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ઘરાવાસં સણ્ઠપેસિ. તસ્મિં પન સમયે કાસિરટ્ઠે વત્તનિમહામગ્ગે એકો ગમ્ભીરો ઉદપાનો હોતિ અનોતરણીયો તિરચ્છાનાનં, મગ્ગપ્પટિપન્ના પુઞ્ઞત્થિકા મનુસ્સા દીઘરજ્જુકેન વારકેન ઉદકં ઉસ્સિઞ્ચિત્વા એકિસ્સા દોણિયા પૂરેત્વા તિરચ્છાનાનં પાનીયં દેન્તિ. તસ્સ સામન્તતો મહન્તં અરઞ્ઞં, તત્થ બહૂ મક્કટા વસન્તિ. અથ તસ્મિં મગ્ગે દ્વે તીણિ દિવસાનિ મનુસ્સસઞ્ચારો પચ્છિજ્જિ, તિરચ્છાના પાનીયં ન લભિંસુ. એકો મક્કટો પિપાસાતુરો હુત્વા પાનીયં પરિયેસન્તો ઉદપાનસ્સ સન્તિકે વિચરતિ. બોધિસત્તો કેનચિદેવ કરણીયેન તં મગ્ગં પટિપજ્જિત્વા તત્થ ગચ્છન્તો પાનીયં ઉત્તારેત્વા પિવિત્વા હત્થપાદે ધોવિત્વા ઠિતો તં મક્કટં અદ્દસ. અથસ્સ પિપાસિતભાવં ઞત્વા પાનીયં ઉસ્સિઞ્ચિત્વા દોણિયં આકિરિત્વા અદાસિ, દત્વા ચ પન ‘‘વિસ્સમિસ્સામી’’તિ એકસ્મિં રુક્ખમૂલે નિપજ્જિ. મક્કટો પાનીયં પિવિત્વા અવિદૂરે નિસીદિત્વા મુખમક્કટિકં કરોન્તો બોધિસત્તં ભિંસાપેસિ. બોધિસત્તો તસ્સ તં કિરિયં દિસ્વા ‘‘અરે દુટ્ઠમક્કટ, અહં તવ પિપાસિતસ્સ કિલન્તસ્સ બહું પાનીયં અદાસિં, ઇદાનિ ત્વં મય્હં મુખમક્કટિકં કરોસિ, અહો પાપજનસ્સ નામ કતો ઉપકારો નિરત્થકો’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૪૭. ‘‘અદમ્હ તે વારિ પહૂતરૂપં, ઘમ્માભિતત્તસ્સ પિપાસિતસ્સ;

સો દાનિ પિત્વાન કિરિઙ્કરોસિ, અસઙ્ગમો પાપજનેન સેય્યો’’તિ.

તત્થ સો દાનિ પિત્વાન કિરિઙ્કરોસીતિ સો ઇદાનિ ત્વં મયા દિન્નપાનીયં પિવિત્વા મુખમક્કટિકં કરોન્તો ‘‘કિરિ કિરી’’તિ સદ્દં કરોસિ. અસઙ્ગમો પાપજનેન સેય્યોતિ પાપજનેન સદ્ધિં સઙ્ગમો ન સેય્યો, અસઙ્ગમોવ સેય્યોતિ.

તં સુત્વા સો મિત્તદુબ્ભી મક્કટો ‘‘ત્વં ‘એત્તકેનવેતં નિટ્ઠિત’ન્તિ સઞ્ઞં કરોસિ, ઇદાનિ તે સીસે વચ્ચં પાતેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ વત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૪૮. ‘‘કો તે સુતો વા દિટ્ઠો વા, સીલવા નામ મક્કટો;

ઇદાનિ ખો તં ઓહચ્છં, એસા અસ્માક ધમ્મતા’’તિ.

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – ભો બ્રાહ્મણ, ‘‘મક્કટો કતગુણજાનનકો આચારસમ્પન્નો સીલવા નામ અત્થી’’તિ કહં તયા સુતો વા દિટ્ઠો વા, ઇદાનિ ખો અહં તં ઓહચ્છં વચ્ચં તે સીસે કત્વા પક્કમિસ્સામિ, અસ્માકઞ્હિ મક્કટાનં નામ એસા ધમ્મતા અયં જાતિસભાવો, યદિદં ઉપકારકસ્સ સીસે વચ્ચં કાતબ્બન્તિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો ઉટ્ઠાય ગન્તું આરભિ. મક્કટો તઙ્ખણઞ્ઞેવ ઉપ્પતિત્વા સાખાયં નિસીદિત્વા ઓલમ્બકં ઓતરન્તો વિય તસ્સ સીસે વચ્ચં પાતેત્વા વિરવન્તો વનસણ્ડં પાવિસિ. બોધિસત્તો ન્હત્વા અગમાસિ.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ દેવદત્તો, પુબ્બેપિ મયા કતગુણં ન જાનાસિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મક્કટો દેવદત્તો અહોસિ, બ્રાહ્મણો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

દુબ્ભિયમક્કટજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૧૭૫] ૫. આદિચ્ચુપટ્ઠાનજાતકવણ્ણના

સબ્બેસુ કિર ભૂતેસૂતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કુહકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ હેટ્ઠા કથિતસદિસમેવ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા મહાપરિવારો ગણસત્થા હુત્વા હિમવન્તે વાસં કપ્પેસિ. સો તત્થ ચિરં વસિત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થાય પબ્બતા ઓરુય્હ પચ્ચન્તે એકં ગામં નિસ્સાય પણ્ણસાલાયં વાસં ઉપગઞ્છિ. અથેકો લોલમક્કટો ઇસિગણે ભિક્ખાચારં ગતે અસ્સમપદં આગન્ત્વા પણ્ણસાલા ઉત્તિણ્ણા કરોતિ, પાનીયઘટેસુ ઉદકં છડ્ડેતિ, કુણ્ડિકં ભિન્દતિ, અગ્ગિસાલાયં વચ્ચં કરોતિ. તાપસા વસ્સં વસિત્વા ‘‘ઇદાનિ હિમવન્તો પુપ્ફફલસમિદ્ધો રમણીયો, તત્થેવ ગમિસ્સામા’’તિ પચ્ચન્તગામવાસિકે આપુચ્છિંસુ. મનુસ્સા ‘‘સ્વે, ભન્તે, મયં ભિક્ખં ગહેત્વા અસ્સમપદં આગમિસ્સામ, તં પરિભુઞ્જિત્વાવ ગમિસ્સથા’’તિ વત્વા દુતિયદિવસે પહૂતં ખાદનીયભોજનીયં ગહેત્વા તત્થ અગમંસુ. તં દિસ્વા સો મક્કટો ચિન્તેસિ – ‘‘કોહઞ્ઞં કત્વા મનુસ્સે આરાધેત્વા મય્હમ્પિ ખાદનીયભોજનીયં આહરાપેસ્સામી’’તિ. સો તાપસચરણં ચરન્તો વિય સીલવા વિય ચ હુત્વા તાપસાનં અવિદૂરે સૂરિયં નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ. મનુસ્સા તં દિસ્વા ‘‘સીલવન્તાનં સન્તિકે વસન્તા સીલવન્તા હોન્તી’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૪૯. ‘‘સબ્બેસુ કિર ભૂતેસુ, સન્તિ સીલસમાહિતા;

પસ્સ સાખમિગં જમ્મં, આદિચ્ચમુપતિટ્ઠતી’’તિ.

તત્થ સન્તિ સીલસમાહિતાતિ સીલેન સમન્નાગતા સંવિજ્જન્તિ, સીલવન્તા ચ સમાહિતા ચ એકગ્ગચિત્તા સંવિજ્જન્તીતિપિ અત્થો. જમ્મન્તિ લામકં. આદિચ્ચમુપતિટ્ઠતીતિ સૂરિયં નમસ્સમાનો તિટ્ઠતિ.

એવં તે મનુસ્સે તસ્સ ગુણં કથેન્તે દિસ્વા બોધિસત્તો ‘‘તુમ્હે ઇમસ્સ લોલમક્કટસ્સ સીલાચારં અજાનિત્વા અવત્થુસ્મિંયેવ પસન્ના’’તિ વત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૫૦. ‘‘નાસ્સ સીલં વિજાનાથ, અનઞ્ઞાય પસંસથ;

અગ્ગિહુત્તઞ્ચ ઉહન્નં, દ્વે ચ ભિન્ના કમણ્ડલૂ’’તિ.

તત્થ અનઞ્ઞાયાતિ અજાનિત્વા. ઉહન્નન્તિ ઇમિના પાપમક્કટેન ઊહદં. કમણ્ડલૂતિ કુણ્ડિકા. ‘‘દ્વે ચ કુણ્ડિકા તેન ભિન્ના’’તિ એવમસ્સ અગુણં કથેસિ.

મનુસ્સા મક્કટસ્સ કુહકભાવં ઞત્વા લેડ્ડુઞ્ચ યટ્ઠિઞ્ચ ગહેત્વા પોથેત્વા પલાપેત્વા ઇસિગણસ્સ ભિક્ખં અદંસુ. ઇસયોપિ હિમવન્તમેવ ગન્ત્વા અપરિહીનજ્ઝાના બ્રહ્મલોકપરાયણા અહેસું.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મક્કટો અયં કુહકો ભિક્ખુ અહોસિ, ઇસિગણો બુદ્ધપરિસા, ગણસત્થા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

આદિચ્ચુપટ્ઠાનજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૧૭૬] ૬. કળાયમુટ્ઠિજાતકવણ્ણના

બાલો વતાયં દુમસાખગોચરોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસલરાજાનં આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિઞ્હિ સમયે વસ્સકાલે કોસલરઞ્ઞો પચ્ચન્તો કુપિ. તત્થ ઠિતા યોધા દ્વે તીણિ યુદ્ધાનિ કત્વા પચ્ચત્થિકે અભિભવિતું અસક્કોન્તા રઞ્ઞો સાસનં પેસેસું. રાજા અકાલે વસ્સાનેયેવ નિક્ખમિત્વા જેતવનસમીપે ખન્ધાવારં બન્ધિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં અકાલે નિક્ખન્તો, કન્દરપદરાદયો ઉદકપૂરા, દુગ્ગમો મગ્ગો, સત્થારં ઉપસઙ્કમિસ્સામિ, સો મં ‘કહં ગચ્છસિ, મહારાજા’તિ પુચ્છિસ્સતિ, અથાહં એતમત્થં આરોચેસ્સામિ, ન ખો પન મં સત્થા સમ્પરાયિકેનેવત્થેન અનુગ્ગણ્હાતિ, દિટ્ઠધમ્મિકેનાપિ અનુગ્ગણ્હાતિયેવ, તસ્મિં સચે મે ગમનેન અવુડ્ઢિ ભવિસ્સતિ, ‘અકાલો, મહારાજા’તિ વક્ખતિ. સચે પન વુડ્ડિ ભવિસ્સતિ, તુણ્હી ભવિસ્સતી’’તિ. સો જેતવનં પવિસિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા ‘‘હન્દ કુતો નુ ત્વં, મહારાજ, આગચ્છસિ દિવા દિવસ્સા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ભન્તે, અહં પચ્ચન્તં વૂપસમેતું નિક્ખન્તો ‘તુમ્હે વન્દિત્વા ગમિસ્સામી’તિ આગતોમ્હી’’તિ. સત્થા ‘‘પુબ્બેપિ, મહારાજ, રાજાનો સેનાય અબ્ભુગ્ગચ્છમાનાય પણ્ડિતાનં કથં સુત્વા અકાલે અબ્ભુગ્ગમનં નામ ન ગમિંસૂ’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અત્થધમ્માનુસાસકો સબ્બત્થકઅમચ્ચો અહોસિ. અથ રઞ્ઞો પચ્ચન્તે કુપિતે પચ્ચન્તયોધા પણ્ણં પેસેસું. રાજા વસ્સકાલે નિક્ખમિત્વા ઉય્યાને ખન્ધાવારં બન્ધિ, બોધિસત્તો રઞ્ઞો સન્તિકે અટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે અસ્સાનં કળાયે સેદેત્વા આહરિત્વા દોણિયં પક્ખિપિંસુ. ઉય્યાને મક્કટેસુ એકો મક્કટો રુક્ખા ઓતરિત્વા તતો કળાયે ગહેત્વા મુખં પૂરેત્વા હત્થેહિપિ ગહેત્વા ઉપ્પતિત્વા રુક્ખે નિસીદિત્વા ખાદિતું આરભિ, અથસ્સ ખાદમાનસ્સ હત્થકો એકો કળાયો ભૂમિયં પતિ. સો મુખેન ચ હત્થેહિ ચ ગહિતે સબ્બે કળાયે છડ્ડેત્વા રુક્ખા ઓરુય્હ તમેવ કળાયં ઓલોકેન્તો તં કળાયં અદિસ્વાવ પુન રુક્ખં અભિરુહિત્વા અડ્ડે સહસ્સપરાજિતો વિય સોચમાનો દુમ્મુખો રુક્ખસાખાયં નિસીદિ. રાજા મક્કટસ્સ કિરિયં દિસ્વા બોધિસત્તં આમન્તેત્વા ‘‘પસ્સથ, કિં નામેતં મક્કટેન કત’’ન્તિ પુચ્છિ. બોધિસત્તો ‘‘મહારાજ, બહું અનવલોકેત્વા અપ્પં ઓલોકેત્વા દુબ્બુદ્ધિનો બાલા એવરૂપં કરોન્તિયેવા’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૫૧. ‘‘બાલો વતાયં દુમસાખગોચરો, પઞ્ઞા જનિન્દ નયિમસ્સ વિજ્જતિ;

કળાયમુટ્ઠિં અવકિરિય કેવલં, એકં કળાયં પતિતં ગવેસતી’’તિ.

તત્થ દુમસાખગોચરોતિ મક્કટો. સો હિ દુમસાખાસુ ગોચરં ગણ્હાતિ, સાવ અસ્સ ગોચરો સઞ્ચરણભૂમિભૂતા, તસ્મા ‘‘દુમસાખગોચરો’’તિ વુચ્ચતિ. જનિન્દાતિ રાજાનં આલપતિ. રાજા હિ પરમિસ્સરભાવેન જનસ્સ ઇન્દોતિ જનિન્દો. કળાયમુટ્ઠિન્તિ ચણકમુટ્ઠિં. ‘‘કાળરાજમાસમુટ્ઠિ’’ન્તિપિ વદન્તિયેવ. અવકિરિયાતિ અવકિરિત્વા. કેવલન્તિ સબ્બં. ગવેસતીતિ ભૂમિયં પતિતં એકમેવ પરિયેસતિ.

એવં વત્વા પુન બોધિસત્તો તં ઉપસઙ્કમિત્વા રાજાનં આમન્તેત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૫૨. ‘‘એવમેવ મયં રાજ, યે ચઞ્ઞે અતિલોભિનો;

અપ્પેન બહું જિય્યામ, કળાયેનેવ વાનરો’’તિ.

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – મહારાજ, એવમેવ મયઞ્ચ યે ચઞ્ઞે લોભાભિભૂતા જના સબ્બેપિ અપ્પેન બહું જિય્યામ. મયઞ્હિ એતરહિ અકાલે વસ્સાનસમયે મગ્ગં ગચ્છન્તા અપ્પકસ્સ અત્થસ્સ કારણા બહુકા અત્થા પરિહાયામ. કળાયેનેવ વાનરોતિ યથા અયં વાનરો એકં કળાયં પરિયેસમાનો તેનેકેન કળાયેન સબ્બકળાયેહિ પરિહીનો, એવં મયમ્પિ અકાલેન કન્દરપદરાદીસુ પૂરેસુ ગચ્છમાના અપ્પમત્તકં અત્થં પરિયેસમાના બહૂહિ હત્થિવાહનઅસ્સવાહનાદીહિ ચેવ બલકાયેન ચ પરિહાયિસ્સામ. તસ્મા અકાલે ગન્તું ન વટ્ટતીતિ રઞ્ઞો ઓવાદં અદાસિ.

રાજા તસ્સ કથં સુત્વા તતો નિવત્તિત્વા બારાણસિમેવ પાવિસિ. ચોરાપિ ‘‘રાજા કિર ચોરમદ્દનં કરિસ્સામીતિ નગરા નિક્ખન્તો’’તિ સુત્વા પચ્ચન્તતો પલાયિંસુ. પચ્ચુપ્પન્નેપિ ચોરા ‘‘કોસલરાજા કિર નિક્ખન્તો’’તિ સુત્વા પલાયિંસુ. રાજા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા સાવત્થિમેવ પાવિસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, પણ્ડિતામચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કળાયમુટ્ઠિજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૧૭૭] ૭. તિન્દુકજાતકવણ્ણના

ધનુહત્થકલાપેહીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ઞાપારમિં આરબ્ભ કથેસિ. સત્થા હિ મહાબોધિજાતકે (જા. ૨.૧૮.૧૨૪ આદયો) વિય ઉમઙ્ગજાતકે (જા. ૨.૨૨.૫૯૦ આદયો) વિય ચ અત્તનો પઞ્ઞાય વણ્ણં વણ્ણિતં સુત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ તથાગતો પઞ્ઞવા, પુબ્બેપિ પઞ્ઞવા ઉપાયકુસલોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો વાનરયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા અસીતિસહસ્સવાનરગણપરિવારો હિમવન્તપદેસે વાસં કપ્પેસિ. તસ્સાસન્ને એકો પચ્ચન્તગામકો કદાચિ વસતિ, કદાચિ ઉબ્બસતિ. તસ્સ પન ગામસ્સ મજ્ઝે સાખાવિટપસમ્પન્નો મધુરફલો એકો તિન્દુકરુક્ખો અત્થિ, વાનરગણો ઉબ્બસિતકાલે આગન્ત્વા તસ્સ ફલાનિ ખાદતિ. અથાપરસ્મિં ફલવારે સો ગામો પુન આવાસો અહોસિ દળ્હપરિક્ખિત્તો દ્વારયુત્તો, સોપિ રુક્ખો ફલભારનમિતસાખો અટ્ઠાસિ. વાનરગણો ચિન્તેસિ – ‘‘મયં પુબ્બે અસુકગામે તિન્દુકફલાનિ ખાદામ, ફલિતો નુ ખો સો એતરહિ રુક્ખો, ઉદાહુ નો, આવસિતો સો ગામો, ઉદાહુ નો’’તિ. એવઞ્ચ પન ચિન્તેત્વા ‘‘ગચ્છ ઇમં પવત્તિં જાનાહી’’તિ એકં વાનરં પેસેસિ. સો ગન્ત્વા રુક્ખસ્સ ચ ફલિતભાવં ગામસ્સ ચ ગાળ્હવાસભાવં ઞત્વા આગન્ત્વા વાનરાનં આરોચેસિ.

વાનરા તસ્સ ફલિતભાવં સુત્વા ‘‘મધુરાનિ તિન્દુકફલાનિ ખાદિસ્સામા’’તિ ઉસ્સાહજાતા વાનરિન્દસ્સ તમત્થં આરોચેસું. વાનરિન્દો ‘‘ગામો આવાસો અનાવાસો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આવાસો, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ ન ગન્તબ્બં. મનુસ્સા હિ બહુમાયા હોન્તી’’તિ. ‘‘દેવ, મનુસ્સાનં પટિસલ્લાનવેલાય અડ્ઢરત્તસમયે ખાદિસ્સામા’’તિ બહૂ ગન્ત્વા વાનરિન્દં સમ્પટિચ્છાપેત્વા હિમવન્તા ઓતરિત્વા તસ્સ ગામસ્સ અવિદૂરે મનુસ્સાનં પટિસલ્લાનકાલં આગમયમાના મહાપાસાણપિટ્ઠે સયિત્વા મજ્ઝિમયામે મનુસ્સેસુ નિદ્દં ઓક્કમન્તેસુ રુક્ખં આરુય્હ ફલાનિ ખાદિંસુ. અથેકો પુરિસો સરીરકિચ્ચેન ગેહા નિક્ખમિત્વા ગામમજ્ઝગતો વાનરે દિસ્વા મનુસ્સાનં આચિક્ખિ. બહૂ મનુસ્સા ધનુકલાપં સન્નય્હિત્વા નાનાવુધહત્થા લેડ્ડુદણ્ડાદીનિ આદાય ‘‘પભાતાય રત્તિયા વાનરે ગણ્હિસ્સામા’’તિ રુક્ખં પરિવારેત્વા અટ્ઠંસુ. અસીતિસહસ્સવાનરા મનુસ્સે દિસ્વા મરણભયતજ્જિતા ‘‘નત્થિ નો અઞ્ઞં પટિસ્સરણં અઞ્ઞત્ર વાનરિન્દેના’’તિ તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પઠમં ગાથમાહંસુ –

૫૩. ‘‘ધનુહત્થકલાપેહિ, નેત્તિંસવરધારિભિ;

સમન્તા પરિકિણ્ણમ્હ, કથં મોક્ખો ભવિસ્સતી’’તિ.

તત્થ ધનુહત્થકલાપેહીતિ ધનુકલાપહત્થેહિ, ધનૂનિ ચેવ સરકલાપે ચ ગહેત્વા ઠિતેહીતિ અત્થો. નેત્તિંસવરધારિભીતિ નેત્તિંસા વુચ્ચન્તિ ખગ્ગા, ઉત્તમખગ્ગધારીહીતિ અત્થો. પરિકિણ્ણમ્હાતિ પરિવારિતમ્હ. કથન્તિ કેન નુ ખો ઉપાયેન અમ્હાકં મોક્ખો ભવિસ્સતીતિ.

તેસં કથં સુત્વા વાનરિન્દો ‘‘મા ભાયિત્થ, મનુસ્સા નામ બહુકિચ્ચા, અજ્જપિ મજ્ઝિમયામો વત્તતિ, અપિ નામ તેસં ‘અમ્હે મારેસ્સામા’તિ પરિવારિતાનં ઇમસ્સ કિચ્ચસ્સ અન્તરાયકરં અઞ્ઞં કિચ્ચં ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ વાનરે સમસ્સાસેત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૫૪. ‘‘અપ્પેવ બહુકિચ્ચાનં, અત્થો જાયેથ કોચિ નં;

અત્થિ રુક્ખસ્સ અચ્છિન્નં, ખજ્જથઞ્ઞેવ તિન્દુક’’ન્તિ.

તત્થ નન્તિ નિપાતમત્તં, અપ્પેવ બહુકિચ્ચાનં મનુસ્સાનં અઞ્ઞો કોચિ અત્થો ઉપ્પજ્જેય્યાતિ અયમેવેત્થ અત્થો. અત્થિ રુક્ખસ્સ અચ્છિન્નન્તિ ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ ફલાનં આકડ્ઢનપરિકડ્ઢનવસેન અચ્છિન્નં બહુ ઠાનં અત્થિ. ખજ્જથઞ્ઞેવ તિન્દુકન્તિ તિન્દુકફલં ખજ્જથઞ્ઞેવ. તુમ્હે હિ યાવતકેન વો અત્થો અત્થિ, તત્તકં ખાદથ, અમ્હાકં પહરણકાલં જાનિસ્સામાતિ.

એવં મહાસત્તો કપિગણં સમસ્સાસેસિ. એત્તકઞ્હિ અસ્સાસં અલભમાના સબ્બેપિ તે ફલિતેન હદયેન જીવિતક્ખયં પાપુણેય્યું. મહાસત્તો પન એવં વાનરગણં અસ્સાસેત્વા ‘‘સબ્બે વાનરે સમાનેથા’’તિ આહ. સમાનેન્તા તસ્સ ભાગિનેય્યં સેનકં નામ વાનરં અદિસ્વા ‘‘સેનકો નાગતો’’તિ આરોચેસું. ‘‘સચે સેનકો નાગતો, તુમ્હે મા ભાયિત્થ, ઇદાનિ વો સો સોત્થિં કરિસ્સતી’’તિ. સેનકોપિ ખો વાનરગણસ્સ ગમનકાલે નિદ્દાયિત્વા પચ્છા પબુદ્ધો કઞ્ચિ અદિસ્વા પદાનુપદિકો હુત્વા આગચ્છન્તો મનુસ્સે દિસ્વા ‘‘વાનરગણસ્સ ભયં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ઞત્વા એકસ્મિં પરિયન્તે ગેહે અગ્ગિં જાલેત્વા સુત્તં કન્તન્તિયા મહલ્લકિત્થિયા સન્તિકં ગન્ત્વા ખેત્તં ગચ્છન્તો ગામદારકો વિય એકં ઉમ્મુકં ગહેત્વા ઉપરિવાતે ઠત્વા ગામં પદીપેસિ. મનુસ્સા મક્કટે છડ્ડેત્વા અગ્ગિં નિબ્બાપેતું અગમંસુ. વાનરા પલાયન્તા સેનકસ્સત્થાય એકેકં ફલં ગહેત્વા પલાયિંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ભાગિનેય્યો સેનકો મહાનામો સક્કો અહોસિ, વાનરગણો બુદ્ધપરિસા, વાનરિન્દો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

તિન્દુકજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૧૭૮] ૮. કચ્છપજાતકવણ્ણના

જનિત્તં મે ભવિત્તં મેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં અહિવાતકરોગમુત્તં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિર એકસ્મિં કુલે અહિવાતકરોગો ઉપ્પજ્જિ. માતાપિતરો પુત્તં આહંસુ – ‘‘તાત, મા ઇમસ્મિં ગેહે વસ, ભિત્તિં ભિન્દિત્વા પલાયિત્વા યત્થ કત્થચિ ગન્ત્વા જીવિતં રક્ખ, પચ્છા આગન્ત્વા ઇમસ્મિં નામ ઠાને મહાનિધાનં અત્થિ, તં ઉદ્ધરિત્વા કુટુમ્બં સણ્ઠપેત્વા સુખેન જીવેય્યાસી’’તિ. પુત્તો તેસં વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા ભિત્તિં ભિન્દિત્વા પલાયિત્વા અત્તનો રોગે વૂપસન્તે આગન્ત્વા મહાનિધાનં ઉદ્ધરિત્વા કુટુમ્બં સણ્ઠપેત્વા ઘરાવાસં વસિ. સો એકદિવસં સપ્પિતેલાદીનિ ચેવ વત્થચ્છાદનાદીનિ ચ ગાહાપેત્વા જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિસીદિ. સત્થા તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા ‘‘તુમ્હાકં ગેહે અહિવાતકરોગો ઉપ્પન્નોતિ અસ્સુમ્હ, કિન્તિ કત્વા મુત્તોસી’’તિ પુચ્છિ, સો તં પવત્તિં આચિક્ખિ. સત્થા ‘‘પુબ્બેપિ ખો, ઉપાસક, ભયે ઉપ્પન્ને અત્તનો વસનટ્ઠાને આલયં કત્વા અઞ્ઞત્થ અગતા જીવિતક્ખયં પાપુણિંસુ, અનાલયં પન કત્વા અઞ્ઞત્થ ગતા જીવિતં લભિંસૂ’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિગામકે કુમ્ભકારકુલે નિબ્બત્તિત્વા કુમ્ભકારકમ્મં કત્વા પુત્તદારં પોસેસિ. તદા પન બારાણસિયં મહાનદિયા સદ્ધિં એકાબદ્ધો મહાજાતસ્સરો અહોસિ. સો બહુઉદકકાલે નદિયા સદ્ધિં એકોદકો હોતિ, ઉદકે મન્દીભૂતે વિસું હોતિ. મચ્છકચ્છપા પન ‘‘ઇમસ્મિં સંવચ્છરે સુવુટ્ઠિકા ભવિસ્સતિ, ઇમસ્મિં સંવચ્છરે દુબ્બુટ્ઠિકા’’તિ જાનન્તિ. અથ તસ્મિં સરે નિબ્બત્તમચ્છકચ્છપા ‘‘ઇમસ્મિં સંવચ્છરે દુબ્બુટ્ઠિકા ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ઉદકસ્સ એકાબદ્ધકાલેયેવ તમ્હા સરા નિક્ખમિત્વા નદિં અગમિંસુ. એકો પન કચ્છપો ‘‘ઇદં મે જાતટ્ઠાનં વડ્ઢિતટ્ઠાનં, માતાપિતૂહિ વસિતટ્ઠાનં, ન સક્કોમિ ઇમં જહિતુ’’ન્તિ નદિં ન અગમાસિ. અથ નિદાઘસમયે તત્થ ઉદકં છિજ્જિ, સો કચ્છપો બોધિસત્તસ્સ મત્તિકગહણટ્ઠાને ભૂમિં ખણિત્વા પાવિસિ. બોધિસત્તો ‘‘મત્તિકં ગહેસ્સામી’’તિ તત્થ ગન્ત્વા મહાકુદ્દાલેન ભૂમિં ખણન્તો કચ્છપસ્સ પિટ્ઠિં ભિન્દિત્વા મત્તિકપિણ્ડં વિય કુદ્દાલેનેવ નં ઉદ્ધરિત્વા થલે પાતેસિ. સો વેદનાપ્પત્તો હુત્વા ‘‘વસનટ્ઠાને આલયં જહિતું અસક્કોન્તો એવં વિનાસં પાપુણિ’’ન્તિ વત્વા પરિદેવમાનો ઇમા ગાથા અવોચ –

૫૫. ‘‘જનિત્તં મે ભવિત્તં મે, ઇતિ પઙ્કે અવસ્સયિં;

તં મં પઙ્કો અજ્ઝભવિ, યથા દુબ્બલકં તથા;

તં તં વદામિ ભગ્ગવ, સુણોહિ વચનં મમ.

૫૬. ‘‘ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે, સુખં યત્રાધિગચ્છતિ;

તં જનિત્તં ભવિત્તઞ્ચ, પુરિસસ્સ પજાનતો;

યમ્હિ જીવે તમ્હિ ગચ્છે, ન નિકેતહતો સિયા’’તિ.

તત્થ જનિત્તં મે ભવિત્તં મેતિ ઇદં મમ જાતટ્ઠાનં, ઇદં મમ વડ્ઢિતટ્ઠાનં. ઇતિ પઙ્કે અવસ્સયિન્તિ ઇમિના કારણેનાહં ઇમસ્મિં કદ્દમે અવસ્સયિં નિપજ્જિં, વાસં કપ્પેસિન્તિ અત્થો. અજ્ઝભવીતિ અધિઅભવિ વિનાસં પાપેસિ. ભગ્ગવાતિ કુમ્ભકારં આલપતિ. કુમ્ભકારાનઞ્હિ નામગોત્તપઞ્ઞત્તિ એસા, યદિદં ભગ્ગવાતિ. સુખન્તિ કાયિકચેતસિકસ્સાદં. તં જનિત્તં ભવિત્તઞ્ચાતિ તં જાતટ્ઠાનઞ્ચ વડ્ઢિતટ્ઠાનઞ્ચ. ‘‘જાનિત્તં ભાવિત્ત’’ન્તિ દીઘવસેનપિ પાઠો, સોયેવત્થો. પજાનતોતિ અત્થાનત્થં કારણાકારણં જાનન્તસ્સ. ન નિકેતહતો સિયાતિ નિકેતે આલયં કત્વા અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા નિકેતેન હતો, એવરૂપં મરણદુક્ખં પાપિતો ન ભવેય્યાતિ.

એવં સો બોધિસત્તેન સદ્ધિં કથેન્તો કાલમકાસિ. બોધિસત્તો તં ગહેત્વા સકલગામવાસિનો સન્નિપાતાપેત્વા તે મનુસ્સે ઓવદન્તો એવમાહ – ‘‘પસ્સથ ઇમં કચ્છપં, અયં અઞ્ઞેસં મચ્છકચ્છપાનં મહાનદિં ગમનકાલે અત્તનો વસનટ્ઠાને આલયં છિન્દિતું અસક્કોન્તો તેહિ સદ્ધિં અગન્ત્વા મમ મત્તિકગહણટ્ઠાનં પવિસિત્વા નિપજ્જિ. અથસ્સાહં મત્તિકં ગણ્હન્તો મહાકુદ્દાલેન પિટ્ઠિં ભિન્દિત્વા મત્તિકપિણ્ડં વિય નં થલે પાતેસિં, અયં અત્તના કતકમ્મં સરિત્વા દ્વીહિ ગાથાહિ પરિદેવિત્વા કાલમકાસિ. એવમેસ અત્તનો વસનટ્ઠાને આલયં કત્વા મરણં પત્તો, તુમ્હેપિ મા ઇમિના કચ્છપેન સદિસા અહુવત્થ, ઇતો પટ્ઠાય ‘મય્હં રૂપં મય્હં સદ્દો મય્હં ગન્ધો મય્હં રસો મય્હં ફોટ્ઠબ્બો મય્હં પુત્તો મય્હં ધીતા મય્હં દાસદાસિપરિચ્છેદો મય્હં હિરઞ્ઞસુવણ્ણ’ન્તિ તણ્હાવસેન ઉપભોગવસેન મા ગણ્હિત્થ, એકકોવેસ સત્તો તીસુ ભવેસુ પરિવત્તતી’’તિ. એવં બુદ્ધલીલાય મહાજનસ્સ ઓવાદમદાસિ, સો ઓવાદો સકલજમ્બુદીપં પત્થરિત્વા સટ્ઠિમત્તાનિ વસ્સસહસ્સાનિ અટ્ઠાસિ. મહાજનો બોધિસત્તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા આયુપરિયોસાને સગ્ગપુરં પૂરેસિ, બોધિસત્તોપિ તથેવ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સગ્ગપુરં પૂરેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો કુલપુત્તો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. ‘‘તદા કચ્છપો આનન્દો અહોસિ, કુમ્ભકારો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કચ્છપજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૧૭૯] ૯. સતધમ્મજાતકવણ્ણના

તઞ્ચ અપ્પન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકવીસતિવિધં અનેસનં આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિઞ્હિ કાલે બહૂ ભિક્ખૂ વેજ્જકમ્મેન દૂતકમ્મેન પહિણકમ્મેન જઙ્ઘપેસનિકેન પિણ્ડપટિપિણ્ડેનાતિ એવરૂપાય એકવીસતિવિધાય અનેસનાય જીવિકં કપ્પેસું. સા સાકેતજાતકે (જા. ૧.૨.૧૭૩-૧૭૪) આવિભવિસ્સતિ. સત્થા તેસં તથા જીવિકકપ્પનભાવં ઞત્વા ‘‘એતરહિ ખો બહૂ ભિક્ખૂ અનેસનાય જીવિકં કપ્પેન્તિ, તે પન એવં જીવિકં કપ્પેત્વા યક્ખત્તભાવા પેતત્તભાવા ન મુચ્ચિસ્સન્તિ, ધુરગોણા હુત્વાવ નિબ્બત્તિસ્સન્તિ, નિરયે પટિસન્ધિં ગણ્હિસ્સન્તિ, એતેસં હિતત્થાય સુખત્થાય અત્તજ્ઝાસયં સકપટિભાનં એકં ધમ્મદેસનં કથેતું વટ્ટતી’’તિ ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, એકવીસતિવિધાય અનેસનાય પચ્ચયા ઉપ્પાદેતબ્બા. અનેસનાય હિ ઉપ્પન્નો પિણ્ડપાતો આદિત્તલોહગુળસદિસો હલાહલવિસૂપમો. અનેસના હિ નામેસા બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકેહિ ગરહિતબ્બા પટિકુટ્ઠા. અનેસનાય ઉપ્પન્નં પિણ્ડપાતં ભુઞ્જન્તસ્સ હિ હાસો વા સોમનસ્સં વા નત્થિ. એવં ઉપ્પન્નો હિ પિણ્ડપાતો મમ સાસને ચણ્ડાલસ્સ ઉચ્છિટ્ઠભોજનસદિસો, તસ્સ પરિભોગો સતધમ્મમાણવસ્સ ચણ્ડાલુચ્છિટ્ઠભત્તપરિભોગો વિય હોતી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ચણ્ડાલયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો કેનચિદેવ કરણીયેન પાથેય્યતણ્ડુલે ચ ભત્તપુટઞ્ચ ગહેત્વા મગ્ગં પટિપજ્જિ. તસ્મિઞ્હિ કાલે બારાણસિયં એકો માણવો અત્થિ સતધમ્મો નામ ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તો. સોપિ કેનચિદેવ કરણીયેન તણ્ડુલે ચ ભત્તપુટઞ્ચ અગહેત્વાવ મગ્ગં પટિપજ્જિ, તે ઉભોપિ મહામગ્ગે સમાગચ્છિંસુ. માણવો બોધિસત્તં ‘‘કિંજાતિકોસી’’તિ પુચ્છિ. સો ‘‘અહં ચણ્ડાલો’’તિ વત્વા ‘‘ત્વં કિંજાતિકોસી’’તિ માણવં પુચ્છિ. ‘‘ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણો અહ’’ન્તિ. ‘‘સાધુ ગચ્છામા’’તિ તે ઉભોપિ મગ્ગં અગમંસુ. બોધિસત્તો પાતરાસવેલાય ઉદકફાસુકટ્ઠાને નિસીદિત્વા હત્થે ધોવિત્વા ભત્તપુટં મોચેત્વા ‘‘માણવ, ભત્તં ભુઞ્જાહી’’તિ આહ. ‘‘નત્થિ, અરે ચણ્ડાલ, મમ ભત્તેન અત્થો’’તિ. બોધિસત્તો ‘‘સાધૂ’’તિ પુટકભત્તં ઉચ્છિટ્ઠં અકત્વાવ અત્તનો યાપનમત્તં અઞ્ઞસ્મિં પણ્ણે પક્ખિપિત્વા પુટકભત્તં બન્ધિત્વા એકમન્તે ઠપેત્વા ભુઞ્જિત્વા પાનીયં પિવિત્વા ધોતહત્થપાદો તણ્ડુલે ચ સેસભત્તઞ્ચ આદાય ‘‘ગચ્છામ, માણવા’’તિ મગ્ગં પટિપજ્જિ.

તે સકલદિવસં ગન્ત્વા સાયં ઉભોપિ એકસ્મિં ઉદકફાસુકટ્ઠાને ન્હત્વા પચ્ચુત્તરિંસુ. બોધિસત્તો ફાસુકટ્ઠાને નિસીદિત્વા ભત્તપુટં મોચેત્વા માણવં અનાપુચ્છિત્વા ભુઞ્જિતું આરભિ. માણવો સકલદિવસં મગ્ગગમનેન કિલન્તો છાતજ્ઝત્તો ‘‘સચે મે ભત્તં દસ્સતિ, ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ. ઇતરો કિઞ્ચિ અવત્વા ભુઞ્જતેવ. માણવો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં ચણ્ડાલો મય્હં અવત્વાવ સબ્બં ભુઞ્જતિ નિપ્પીળેત્વાપિ તં ગહેત્વા ઉપરિ ઉચ્છિટ્ઠભત્તં છડ્ડેત્વા સેસં ભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ. સો તથા કત્વા ઉચ્છિટ્ઠભત્તં ભુઞ્જિ. અથસ્સ ભુત્તમત્તસ્સેવ ‘‘મયા અત્તનો જાતિગોત્તકુલપદેસાનં અનનુચ્છવિકં કતં, ચણ્ડાલસ્સ નામ મે ઉચ્છિટ્ઠભત્તં ભુત્ત’’ન્તિ બલવવિપ્પટિસારો ઉપ્પજ્જિ, તાવદેવસ્સ સલોહિતં ભત્તં મુખતો ઉગ્ગચ્છિ. સો ‘‘અપ્પમત્તકસ્સ વત મે કારણા અનનુચ્છવિકં કમ્મં કત’’ન્તિ ઉપ્પન્નબલવસોકતાય પરિદેવમાનો પઠમં ગાથમાહ –

૫૭. ‘‘તઞ્ચ અપ્પઞ્ચ ઉચ્છિટ્ઠં, તઞ્ચ કિચ્છેન નો અદા;

સોહં બ્રાહ્મણજાતિકો, યં ભુત્તં તમ્પિ ઉગ્ગત’’ન્તિ.

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – યં મયા ભુત્તં, તં અપ્પઞ્ચ ઉચ્છિટ્ઠઞ્ચ, તઞ્ચ સો ચણ્ડાલો ન અત્તનો રુચિયા મં અદાસિ, અથ ખો નિપ્પીળિયમાનો કિચ્છેન કસિરેન અદાસિ, સોહં પરિસુદ્ધબ્રાહ્મણજાતિકો, તેનેવ મે યં ભુત્તં, તમ્પિ સદ્ધિં લોહિતેન ઉગ્ગતન્તિ.

એવં માણવો પરિદેવિત્વા ‘‘કિં દાનિ મે એવરૂપં અનનુચ્છવિકં કમ્મં કત્વા જીવિતેના’’તિ અરઞ્ઞં પવિસિત્વા કસ્સચિ અત્તાનં અદસ્સેત્વાવ અનાથમરણં પત્તો.

સત્થા ઇમં અતીતં દસ્સેત્વા ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સતધમ્મમાણવસ્સ તં ચણ્ડાલુચ્છિટ્ઠકં ભુઞ્જિત્વા અત્તનો અયુત્તભોજનસ્સ ભુત્તત્તા નેવ હાસો, ન સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ, એવમેવ યો ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિતો અનેસનાય જીવિકં કપ્પેન્તો તથાલદ્ધપચ્ચયં પરિભુઞ્જતિ, તસ્સ બુદ્ધપટિકુટ્ઠગરહિતજીવિતભાવતો નેવ હાસો, ન સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૫૮. ‘‘એવં ધમ્મં નિરંકત્વા, યો અધમ્મેન જીવતિ;

સતધમ્મોવ લાભેન, લદ્ધેનપિ ન નન્દતી’’તિ.

તત્થ ધમ્મન્તિ આજીવપારિસુદ્ધિસીલધમ્મં. નિરંકત્વાતિ નીહરિત્વા છડ્ડેત્વા. અધમ્મેનાતિ એકવીસતિયા અનેસનસઙ્ખાતેન મિચ્છાજીવેન. સતધમ્મોતિ તસ્સ નામં, ‘‘સન્તધમ્મો’’તિપિ પાઠો. ન નન્દતીતિ યથા સતધમ્મો માણવો ‘‘ચણ્ડાલુચ્છિટ્ઠકં મે લદ્ધ’’ન્તિ તેન લાભેન ન નન્દતિ, એવં ઇમસ્મિમ્પિ સાસને પબ્બજિતો કુલપુત્તો અનેસનાય લદ્ધલાભં પરિભુઞ્જન્તો ન નન્દતિ ન તુસ્સતિ, ‘‘બુદ્ધગરહિતજીવિકાય જીવામી’’તિ દોમનસ્સપ્પત્તો હોતિ. તસ્મા અનેસનાય જીવિકં કપ્પેન્તસ્સ સતધમ્મમાણવસ્સેવ અરઞ્ઞં પવિસિત્વા અનાથમરણં મરિતું વરન્તિ.

એવં સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં દેસેત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને બહૂ ભિક્ખૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ. ‘‘તદા માણવો આનન્દો અહોસિ, અહમેવ ચણ્ડાલપુત્તો અહોસિ’’ન્તિ.

સતધમ્મજાતકવણ્ણના નવમા.

[૧૮૦] ૧૦. દુદ્દદજાતકવણ્ણના

દુદ્દદં દદમાનાનન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ગણદાનં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિર દ્વે સહાયકા કુટુમ્બિયપુત્તા છન્દકં સંહરિત્વા સબ્બપરિક્ખારદાનં સજ્જેત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા સત્તાહં મહાદાનં પવત્તેત્વા સત્તમે દિવસે સબ્બપરિક્ખારે અદંસુ. તેસુ ગણજેટ્ઠકો સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં દાને બહુદાયકાપિ અત્થિ અપ્પદાયકાપિ, તેસં સબ્બેસમ્પિ ‘ઇદં દાનં મહપ્ફલં હોતૂ’’’તિ દાનં નિય્યાદેસિ. સત્થા ‘‘તુમ્હેહિ ખો ઉપાસકા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા એવં નિય્યાદેન્તેહિ મહાકમ્મં કતં, પોરાણકપણ્ડિતાપિ દાનં દત્વા એવમેવ નિય્યાદિંસૂ’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા ઘરાવાસં પહાય ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ગણસત્થા હુત્વા હિમવન્તપદેસે ચિરં વસિત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થાય જનપદચારિકં ચરમાનો બારાણસિં પત્વા રાજુય્યાને વસિત્વા પુનદિવસે દ્વારગામે સપરિવારો ભિક્ખાય ચરિ. મનુસ્સા ભિક્ખં અદંસુ. પુનદિવસે બારાણસિયં ચરિ, મનુસ્સા સમ્પિયાયમાના ભિક્ખં દત્વા ગણબન્ધનેન છન્દકં સંહરિત્વા દાનં સજ્જેત્વા ઇસિગણસ્સ મહાદાનં પવત્તયિંસુ. દાનપરિયોસાને ગણજેટ્ઠકો એવમેવ વત્વા ઇમિનાવ નિયામેન દાનં નિય્યાદેસિ. બોધિસત્તો ‘‘આવુસો, ચિત્તપ્પસાદે સતિ અપ્પકં નામ દાનં નત્થી’’તિ વત્વા અનુમોદનં કરોન્તો ઇમા ગાથા અવોચ –

૫૯. ‘‘દુદ્દદં દદમાનાનં, દુક્કરં કમ્મ કુબ્બતં;

અસન્તો નાનુકુબ્બન્તિ, સતં ધમ્મો દુરન્નયો.

૬૦. ‘‘તસ્મા સતઞ્ચ અસતં, નાના હોતિ ઇતો ગતિ;

અસન્તો નિરયં યન્તિ, સન્તો સગ્ગપરાયણા’’તિ.

તત્થ દુદ્દદન્તિ દાનં નામ લોભદોસવસિકેહિ અપણ્ડિતેહિ દાતું ન સક્કા, તસ્મા ‘‘દુદ્દદ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તં દદમાનાનં. દુક્કરં કમ્મ કુબ્બતન્તિ તદેવ દાનકમ્મં સબ્બેહિ કાતું ન સક્કાતિ દુક્કરં. તં કુરુમાનાનં. અસન્તોતિ અપણ્ડિતા બાલા. નાનુકુબ્બન્તીતિ તં કમ્મં નાનુકરોન્તિ. સતં ધમ્મોતિ પણ્ડિતાનં સભાવો. દાનં સન્ધાયેતં વુત્તં. દુરન્નયોતિ ફલસમ્બન્ધવસેન દુજ્જાનો, એવરૂપસ્સ દાનસ્સ એવરૂપો ફલવિપાકો હોતીતિ દુરનુબોધો. અપિચ દુરન્નયોતિ દુરધિગમો, અપણ્ડિતેહિ દાનં દત્વા દાનફલં નામ લદ્ધું ન સક્કાતિપિ અત્થો. નાના હોતિ ઇતો ગતીતિ ઇતો ચવિત્વા પરલોકં ગચ્છન્તાનં પટિસન્ધિગ્ગહણં નાના હોતિ. અસન્તો નિરયં યન્તીતિ અપણ્ડિતા દુસ્સીલા દાનં અદત્વા સીલં અરક્ખિત્વા નિરયં ગચ્છન્તિ. સન્તો સગ્ગપરાયણાતિ પણ્ડિતા પન દાનં દત્વા સીલં રક્ખિત્વા ઉપોસથકમ્મં કરિત્વા તીણિ સુચરિતાનિ પૂરેત્વા સગ્ગપરાયણા હોન્તિ, મહન્તં સગ્ગસુખસમ્પત્તિં અનુભવન્તીતિ.

એવં બોધિસત્તો અનુમોદનં કત્વા ચત્તારો વસ્સિકે માસે તત્થેવ વસિત્વા વસ્સાતિક્કમે હિમવન્તં ગન્ત્વા ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ઇસિગણો બુદ્ધપરિસા અહોસિ, ગણસત્થા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

દુદ્દદજાતકવણ્ણના દસમા.

કલ્યાણવગ્ગો તતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

કલ્યાણધમ્મં દદ્દરં, મક્કટિ દુબ્ભિમક્કટં;

આદિચ્ચુપટ્ઠાનઞ્ચેવ, કળાયમુટ્ઠિ તિન્દુકં;

કચ્છપં સતધમ્મઞ્ચ, દુદ્દદન્તિ ચ તે દસ.