૯. અપાયિમ્હવગ્ગો

[૮૧] ૧. સુરાપાનજાતકવણ્ણના

અપાયિમ્હ અનચ્ચિમ્હાતિ ઇદં સત્થા કોસમ્બિં ઉપનિસ્સાય ઘોસિતારામે વિહરન્તો સાગતત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. ભગવતિ હિ સાવત્થિયં વસ્સં વસિત્વા ચારિકાગમનેન ભદ્દવતિકં નામ નિગમં સમ્પત્તે ગોપાલકા પસુપાલકા કસ્સકા પથાવિનો ચ સત્થારં દિસ્વા વન્દિત્વા ‘‘મા, ભન્તે, ભગવા અમ્બતિત્થં અગમાસિ, અમ્બતિત્થે જટિલસ્સ અસ્સમે અમ્બતિત્થકો નામ નાગો આસીવિસો ઘોરવિસો, સો ભગવન્તં વિહેઠેય્યા’’તિ વારયિંસુ. ભગવાપિ તેસં કથં અસુણન્તો વિય તેસુ યાવતતિયં વારયમાનેસુપિ અગમાસિયેવ.

તત્ર સુદં ભગવા ભદ્દવતિકાય અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં વનસણ્ડે વિહરતિ. તેન ખો પન સમયેન બુદ્ધૂપટ્ઠાકો સાગતો નામ થેરો પોથુજ્જનિકાય ઇદ્ધિયા સમન્નાગતો તં અસ્સમં ઉપસઙ્કમિત્વા તસ્સ નાગરાજસ્સ વસનટ્ઠાને તિણસન્થારકં પઞ્ઞાપેત્વા પલ્લઙ્કેન નિસીદિ. નાગો મક્ખં અસહમાનો ધૂમાયિ, થેરોપિ ધૂમાયિ. નાગો પજ્જલિ, થેરોપિ પજ્જલિ. નાગસ્સ તેજો થેરં ન બાધતિ, થેરસ્સ તેજો નાગં બાધતિ. એવં સો ખણેન તં નાગરાજાનં દમેત્વા સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાપેત્વા સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ.

સત્થા ભદ્દવતિકાયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા કોસમ્બિં અગમાસિ. સાગતત્થેરેન નાગસ્સ દમિતભાવો સકલજનપદં પત્થરિ. કોસમ્બિનગરવાસિનો સત્થુ પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા સત્થારં વન્દિત્વા સાગતત્થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતા એવમાહંસુ ‘‘ભન્તે, યં તુમ્હાકં દુલ્લભં, તં વદેય્યાથ, તદેવ મયં પટિયાદેસ્સામા’’તિ. થેરો તુણ્હી અહોસિ. છબ્બગ્ગિયા પનાહંસુ ‘‘આવુસો, પબ્બજિતાનં નામ કાપોતિકા સુરા દુલ્લભા ચેવ મનાપા ચ. સચે તુમ્હે થેરસ્સ પસન્ના, કાપોતિકં સુરં પટિયાદેથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા સત્થારં સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા નગરં પવિસિત્વા અત્તનો અત્તનો ગેહે ‘‘થેરસ્સ દસ્સામા’’તિ કાપોતિકં સુરં પસન્નં પટિયાદેત્વા થેરં નિમન્તેત્વા ઘરે ઘરે પસન્નં સુરં અદંસુ. થેરો પિવિત્વા સુરામદમત્તો નગરતો નિક્ખમન્તો દ્વારન્તરે પતિત્વા વિલપમાનો નિપજ્જિ.

સત્થા કતભત્તકિચ્ચો નગરા નિક્ખમન્તો થેરં તેનાકારેન નિપન્નં દિસ્વા ‘‘ગણ્હથ, ભિક્ખવે, સાગત’’ન્તિ ગાહાપેત્વા આરામં અગમાસિ. ભિક્ખૂ થેરસ્સ સીસં તથાગતસ્સ પાદમૂલે કત્વા તં નિપજ્જાપેસું, સો પરિવત્તિત્વા પાદે તથાગતાભિમુખે કત્વા નિપજ્જિ. સત્થા ભિક્ખૂ પટિપુચ્છિ ‘‘કિં નુ ખો, ભિક્ખવે, યં પુબ્બે સાગતસ્સ મયિ ગારવં, તં ઇદાનિ અત્થી’’તિ? ‘‘નત્થિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘ભિક્ખવે, અમ્બતિત્થકં નાગરાજાનં કો દમેસી’’તિ. ‘‘સાગતો, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પનેતરહિ, ભિક્ખવે, સાગતો ઉદકદેડ્ડૂભકમ્પિ દમેતું સક્કુણેય્યા’’તિ. ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘અપિ નુ ખો, ભિક્ખવે, એવરૂપં પાતું યુત્તં, યં પિવિત્વા એવંવિસઞ્ઞી હોતી’’તિ. ‘‘અયુત્તં, ભન્તે’’તિ. અથ ખો ભગવા થેરં ગરહિત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘સુરામેરયપાને પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૩૨૭) સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેત્વા ઉટ્ઠાયાસના ગન્ધકુટિં પાવિસિ.

ધમ્મસભાયં સન્નિપતિતા ભિક્ખૂ સુરાપાનસ્સ અવણ્ણં કથયિંસુ ‘‘યાવ મહાદોસઞ્ચેતં, આવુસો, સુરાપાનં નામ, તાવ પઞ્ઞાસમ્પન્નં નામ ઇદ્ધિમન્તં સાગતં યથા સત્થુ ગુણમત્તમ્પિ ન જાનાતિ, તથા અકાસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ સુરં પિવિત્વા પબ્બજિતા વિસઞ્ઞિનો હોન્તિ, પુબ્બેપિ અહેસુંયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ ઉપ્પાદેત્વા ઝાનકીળં કીળન્તો હિમવન્તપ્પદેસે વસતિ પઞ્ચહિ અન્તેવાસિકસતેહિ પરિવુતો. અથ નં વસ્સાનસમયે સમ્પત્તે અન્તેવાસિકા આહંસુ ‘‘આચરિય, મનુસ્સપથં ગન્ત્વા લોણમ્બિલં સેવિત્વા આગચ્છામા’’તિ. ‘‘આવુસો, અહં ઇધેવ વસિસ્સામિ, તુમ્હે પન ગન્ત્વા સરીરં સન્તપ્પેત્વા વસ્સં વીતિનામેત્વા આગચ્છથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ આચરિયં વન્દિત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા રાજુય્યાને વસિત્વા પુનદિવસે બહિદ્વારગામેયેવ ભિક્ખાય ચરિત્વા સુહિતા હુત્વા પુનદિવસે નગરં પવિસિંસુ. મનુસ્સા સમ્પિયાયમાના ભિક્ખં અદંસુ. કતિપાહચ્ચયેન ચ રઞ્ઞોપિ આરોચેસું ‘‘દેવ, હિમવન્તતો પઞ્ચસતા ઇસયો આગન્ત્વા ઉય્યાને વસન્તિ ઘોરતપા પરમધિતિન્દ્રિયા સીલવન્તો’’તિ. રાજા તેસં ગુણે સુત્વા ઉય્યાનં ગન્ત્વા વન્દિત્વા કતપટિસન્થારો વસ્સાનં ચતુમાસં તત્થેવ વસનત્થાય પટિઞ્ઞં ગહેત્વા નિમન્તેસિ, તે તતો પટ્ઠાય રાજગેહેયેવ ભુઞ્જિત્વા ઉય્યાને વસન્તિ.

અથેકદિવસં નગરે સુરાનક્ખત્તં નામ અહોસિ. રાજા ‘‘પબ્બજિતાનં સુરા દુલ્લભા’’તિ બહું ઉત્તમસુરં દાપેસિ. તાપસા સુરં પિવિત્વા ઉય્યાનં ગન્ત્વા સુરામદમત્તા હુત્વા એકચ્ચે ઉટ્ઠાય નચ્ચિંસુ, એકચ્ચે ગાયિંસુ, નચ્ચિત્વા ગાયિત્વા ખારિકાદીનિ અવત્થરિત્વા નિદ્દાયિત્વા સુરામદે છિન્ને પબુજ્ઝિત્વા તં અત્તનો વિપ્પકારં દિસ્વા ‘‘ન અમ્હેહિ પબ્બજિતસારુપ્પં કત’’ન્તિ રોદિત્વા પરિદેવિત્વા ‘‘મયં આચરિયેન વિનાભૂતત્તા એવરૂપં પાપકમ્મં કરિમ્હા’’તિ તઙ્ખણઞ્ઞેવ ઉય્યાનં પહાય હિમવન્તં ગન્ત્વા પટિસામિતપરિક્ખારા આચરિયં વન્દિત્વા નિસીદિત્વા ‘‘કિં નુ ખો, તાતા, મનુસ્સપથે ભિક્ખાય અકિલમમાના સુખં વસિત્થ, સમગ્ગવાસઞ્ચ પન વસિત્થા’’તિ પુચ્છિતા ‘‘આચરિય, સુખં વસિમ્હ, અપિચ ખો પન મયં અપાતબ્બયુત્તકં પિવિત્વા વિસઞ્ઞીભૂતા સતિં પચ્ચુપટ્ઠાપેતું અસક્કોન્તા નચ્ચિમ્હ ચેવ ગાયિમ્હ ચા’’તિ એતમત્થં આરોચેન્તા ઇમં ગાથં સમુટ્ઠાપેત્વા આહંસુ –

૮૧. ‘‘અપાયિમ્હ અનચ્ચિમ્હ, અગાયિમ્હ રુદિમ્હ ચ;

વિસઞ્ઞીકરણિં પિત્વા, દિટ્ઠા નાહુમ્હ વાનરા’’તિ.

તત્થ અપાયિમ્હાતિ સુરં પિવિમ્હ. અનચ્ચિમ્હાતિ તં પિવિત્વા હત્થપાદે લાળેન્તા નચ્ચિમ્હ. અગાયિમ્હાતિ મુખં વિવરિત્વા આયતકેન સરેન ગાયિમ્હ. રુદિમ્હ ચાતિ પુન વિપ્પટિસારિનો ‘‘એવરૂપં નામ અમ્હેહિ કત’’ન્તિ રોદિમ્હ ચ. વિસઞ્ઞીકરણિં પિત્વા, દિટ્ઠા નાહુમ્હ વાનરાતિ એવરૂપં સઞ્ઞાવિનાસનતો વિસઞ્ઞીકરણિં સુરં પિવિત્વા ‘‘એતદેવ સાધુ, યં વાનરા નાહુમ્હા’’તિ. એવં તે અત્તનો અગુણં કથેસું.

બોધિસત્તો ‘‘ગરુસંવાસરહિતાનં નામ એવરૂપં હોતિયેવા’’તિ તે તાપસે ગરહિત્વા ‘‘પુન એવરૂપં માકરિત્થા’’તિ તેસં ઓવાદં દત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ. ઇતો પટ્ઠાય હિ ‘‘અનુસન્ધિં ઘટેત્વા’’તિ ઇદમ્પિ ન વક્ખામ. તદા ઇસિગણો બુદ્ધપરિસા અહોસિ, ગણસત્થા પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

સુરાપાનજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૮૨] ૨. મિત્તવિન્દકજાતકવણ્ણના

અતિક્કમ્મ રમણકન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં દુબ્બચભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. ઇમસ્સ પન જાતકસ્સ કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલિકં વત્થુ, તં દસકનિપાતે મહામિત્તવિન્દકજાતકે (જા. ૧.૧.૮૨; ૧.૫.૧૦૦ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. તદા પન બોધિસત્તો ઇમં ગાથમાહ –

૮૨. ‘‘અતિક્કમ્મ રમણકં, સદામત્તઞ્ચ દૂભકં;

સ્વાસિ પાસાણમાસીનો, યસ્મા જીવં ન મોક્ખસી’’તિ.

તત્થ રમણકન્તિ તસ્મિં કાલે ફલિકસ્સ નામં, ફલિકપાસાદઞ્ચ અતિક્કન્તોસીતિ દીપેતિ. સદામત્તઞ્ચાતિ રજતસ્સ નામં, રજતપાસાદઞ્ચ અતિક્કન્તોસીતિ દીપેતિ. દૂભકન્તિ મણિનો નામં, મણિપાસાદઞ્ચ અતિક્કન્તોસીતિ દીપેતિ. સ્વાસીતિ સો અસિ ત્વં. પાસાણમાસીનોતિ ખુરચક્કં નામ પાસાણમયં વા હોતિ રજતમયં વા મણિમયં વા, તં પન પાસાણમયમેવ. સો ચ તેન આસીનો અતિનિવિટ્ઠો અજ્ઝોત્થટો. તસ્મા પાસાણેન આસીનત્તા ‘‘પાસાણાસીનો’’તિ વત્તબ્બે બ્યઞ્જનસન્ધિવસેન મકારં આદાય ‘‘પાસાણમાસીનો’’તિ વુત્તં. પાસાણં વા આસીનો, તં ખુરચક્કં આસજ્જ પાપુણિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. યસ્મા જીવં ન મોક્ખસીતિ યસ્મા ખુરચક્કા યાવ તે પાપં ન ખીયતિ, તાવ જીવન્તોયેવ ન મુચ્ચિસ્સસિ, તં આસીનોસીતિ.

ઇમં ગાથં વત્વા બોધિસત્તો અત્તનો વસનટ્ઠાનંયેવ ગતો. મિત્તવિન્દકોપિ ખુરચક્કં ઉક્ખિપિત્વા મહાદુક્ખં અનુભવમાનો પાપકમ્મે પરિક્ખીણે યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મિત્તવિન્દકો દુબ્બચભિક્ખુ અહોસિ, દેવરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મિત્તવિન્દકજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૮૩] ૩. કાળકણ્ણિજાતકવણ્ણના

મિત્તો હવે સત્તપદેન હોતીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં અનાથપિણ્ડિકસ્સ મિત્તં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર અનાથપિણ્ડિકેન સદ્ધિં સહપંસુકીળિકો એકાચરિયસ્સેવ સન્તિકે ઉગ્ગહિતસિપ્પો નામેન કાળકણ્ણી નામ. સો ગચ્છન્તે કાલે દુગ્ગતો હુત્વા જીવિતું અસક્કોન્તો સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. સો તં સમસ્સાસેત્વા પરિબ્બયં દત્વા અત્તનો કુટુમ્બં પટિચ્છાપેસિ. સો સેટ્ઠિનો ઉપકારકો હુત્વા સબ્બકિચ્ચાનિ કરોતિ. તં સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં આગતકાલે ‘‘તિટ્ઠ, કાળકણ્ણિ, નિસીદ, કાળકણ્ણિ, ભુઞ્જ કાળકણ્ણી’’તિ વદન્તિ. અથેકદિવસં સેટ્ઠિનો મિત્તામચ્ચા સેટ્ઠિં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ ‘‘મહાસેટ્ઠિ, મા એતં તવ સન્તિકે કરિ, ‘તિટ્ઠ, કાળકણ્ણિ, નિસીદ કાળકણ્ણિ, ભુઞ્જ કાળકણ્ણી’તિ હિ ઇમિના સદ્દેન યક્ખોપિ પલાયેય્ય, ન ચેસ તયા સમાનો, દુગ્ગતો દુરૂપેતો, કિં તે ઇમિના’’તિ. અનાથપિણ્ડિકો ‘‘નામં નામ વોહારમત્તં, ન તં પણ્ડિતા પમાણં કરોન્તિ, સુતમઙ્ગલિકેન નામ ભવિતું ન વટ્ટતિ, ન સક્કા મયા નામમત્તં નિસ્સાય સહપંસુકીળિકં સહાયં પરિચ્ચજિતુ’’ન્તિ તેસં વચનં અનાદાય એકદિવસં અત્તનો ભોગગામં ગચ્છન્તો તં ગેહરક્ખકં કત્વા અગમાસિ.

ચોરા ‘‘સેટ્ઠિ કિર ભોગગામં ગતો, ગેહમસ્સ વિલુમ્પિસ્સામા’’તિ નાનાવુધહત્થા રત્તિભાગે આગન્ત્વા ગેહં પરિવારેસું. ઇતરોપિ ચોરાનઞ્ઞેવ આગમનં આસઙ્કમાનો અનિદ્દાયન્તોવ નિસીદિ. સો ચોરાનં આગતભાવં ઞત્વા મનુસ્સે પબોધેતું ‘‘ત્વં સઙ્ખં ધમ, ત્વં મુદિઙ્ગં વાદેહી’’તિ મહાસમજ્જં કરોન્તો વિય સકલનિવેસનં એકસદ્દં કારેસિ. ચોરા ‘‘સુઞ્ઞં ગેહન્તિ દુસ્સુતં અમ્હેહિ, અત્થેવ ઇધ મહાસેટ્ઠી’’તિ પાસાણમુગ્ગરાદીનિ તત્થેવ છડ્ડેત્વા પલાયિંસુ.

પુનદિવસે મનુસ્સા તત્થ તત્થ છડ્ડિતે પાસાણમુગ્ગરાદયો દિસ્વા સંવેગપ્પત્તા હુત્વા ‘‘સચે અજ્જ એવરૂપો બુદ્ધિસમ્પન્નો ઘરવિચારકો નાભવિસ્સ, ચોરેહિ યથારુચિયા પવિસિત્વા સબ્બં ગેહં વિલુત્તં અસ્સ, ઇમં દળ્હમિત્તં નિસ્સાય સેટ્ઠિનો વુડ્ઢિ જાતા’’તિ તં પસંસિત્વા સેટ્ઠિસ્સ ભોગગામતો આગતકાલે સબ્બં તં પવત્તિં આરોચયિંસુ. અથ ને સેટ્ઠિ અવોચ ‘‘તુમ્હે એવરૂપં મમ ગેહરક્ખકં મિત્તં નિક્કડ્ઢાપેથ, સચાયં તુમ્હાકં વચનેન મયા નિક્કડ્ઢિતો અસ્સ, અજ્જ મે કુટુમ્બં કિઞ્ચિ નાભવિસ્સ, નામં નામ અપ્પમાણં, હિતચિત્તમેવ પમાણ’’ન્તિ તસ્સ ઉત્તરિતરં પરિબ્બયં દત્વા ‘‘અત્થિ દાનિ મે ઇદં કથાપાભત’’ન્તિ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા આદિતો પટ્ઠાય સબ્બં તં પવત્તિં આરોચેસિ. સત્થા ‘‘ન ખો, ગહપતિ, ઇદાનેવ કાળકણ્ણિમિત્તો અત્તનો મિત્તસ્સ ઘરે કુટુમ્બં રક્ખતિ, પુબ્બેપિ રક્ખિયેવા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો મહાયસો સેટ્ઠિ અહોસિ. તસ્સ કાળકણ્ણી નામ મિત્તોતિ સબ્બં પચ્ચુપ્પન્નવત્થુસદિસમેવ. બોધિસત્તો ભોગગામતો આગતો તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘સચે મયા તુમ્હાકં વચનેન એવરૂપો મિત્તો નિક્કડ્ઢિતો અસ્સ, અજ્જ મે કુટુમ્બં કિઞ્ચિ નાભવિસ્સા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૮૩. ‘‘મિત્તો હવે સત્તપદેન હોતિ, સહાયો પન દ્વાદસકેન હોતિ;

માસડ્ઢમાસેન ચ ઞાતિ હોતિ, તતુત્તરિં અત્તસમોપિ હોતિ;

સોહં કથં અત્તસુખસ્સ હેતુ, ચિરસન્થુતં કાળકણ્ણિં જહેય્ય’’ન્તિ.

તત્થ હવેતિ નિપાતમત્તં. મેત્તાયતીતિ મિત્તો, મેત્તં પચ્ચુપટ્ઠાપેતિ, સિનેહં કરોતીતિ અત્થો. સો પનેસ સત્તપદેન હોતિ, એકતો સત્તપદવીતિહારગમનમત્તેન હોતીતિ અત્થો. સહાયો પન દ્વાદસકેન હોતીતિ સબ્બકિચ્ચાનિ એકતો કરણવસેન સબ્બિરિયાપથેસુ સહ ગચ્છતીતિ સહાયો. સો પનેસ દ્વાદસકેન હોતિ, દ્વાદસાહં એકતો નિવાસેન હોતીતિ અત્થો. માસડ્ઢમાસેન ચાતિ માસેન વા અડ્ઢમાસેન વા. ઞાતિ હોતીતિ ઞાતિસમો હોતિ. તતુત્તરિન્તિ તતો ઉત્તરિં એકતો વાસેન અત્તસમોપિ હોતિયેવ. જહેય્યન્તિ ‘‘એવરૂપં સહાયં કથં જહેય્ય’’ન્તિ મિત્તસ્સ ગુણં કથેસિ. તતો પટ્ઠાય પુન કોચિ તસ્સ અન્તરે વત્તા નામ નાહોસીતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કાળકણ્ણી આનન્દો અહોસિ, બારાણસિસેટ્ઠિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કાળકણ્ણિજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૮૪] ૪. અત્થસ્સદ્વારજાતકવણ્ણના

આરોગ્યમિચ્છે પરમઞ્ચ લાભન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં અત્થકુસલં કુલપુત્તં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયઞ્હિ એકસ્સ મહાવિભવસ્સ સેટ્ઠિનો પુત્તો જાતિયા સત્તવસ્સો પઞ્ઞવા અત્થકુસલો. સો એકદિવસં પિતરં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્થસ્સ દ્વારપઞ્હં નામ પુચ્છિ, સો તં ન જાનાતિ. અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘અયં પઞ્હો અતિસુખુમો, ઠપેત્વા સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધં અઞ્ઞો ઉપરિ ભવગ્ગેન, હેટ્ઠા ચ અવીચિના પરિચ્છિન્ને લોકસન્નિવાસે એતં પઞ્હં કથેતું સમત્થો નામ નત્થી’’તિ. સો પુત્તમાદાય બહું માલાગન્ધવિલેપનં ગાહાપેત્વા જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં પૂજેત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ભગવન્તં એતદવોચ ‘‘અયં, ભન્તે, દારકો પઞ્ઞવા અત્થકુસલો મં અત્થસ્સ દ્વારપઞ્હં નામ પુચ્છિ, અહં તં પઞ્હં અજાનન્તો તુમ્હાકં સન્તિકં આગતો, સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા તં પઞ્હં કથેતૂ’’તિ. સત્થા ‘‘પુબ્બેપાહં, ઉપાસક, ઇમિના કુમારકેનેતં પઞ્હં પુટ્ઠો, મયા ચસ્સ કથિતો, તદા નં એસ જાનાતિ, ઇદાનિ પન ભવસઙ્ખેપગતત્તા ન સલ્લક્ખેતી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો મહાવિભવો સેટ્ઠિ અહોસિ. અથસ્સ પુત્તો સત્તવસ્સિકો જાતિયા પઞ્ઞવા અત્થકુસલો. સો એકદિવસં પિતરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘તાત, અત્થસ્સ દ્વારં નામ કિ’’ન્તિ અત્થસ્સ દ્વારપઞ્હં પુચ્છિ. અથસ્સ પિતા તં પઞ્હં કથેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૮૪. ‘‘આરોગ્યમિચ્છે પરમઞ્ચ લાભં, સીલઞ્ચ વુદ્ધાનુમતં સુતઞ્ચ;

ધમ્માનુવત્તી ચ અલીનતા ચ, અત્થસ્સ દ્વારા પમુખા છળેતે’’તિ.

તત્થ આરોગ્યમિચ્છે પરમઞ્ચ લાભન્તિ ચ-કારો નિપાતમત્તં. તાત, પઠમમેવ આરોગ્યસઙ્ખાતં પરમં લાભં ઇચ્છેય્યાતિ ઇમમત્થં દીપેન્તો એવમાહ. તત્થ આરોગ્યં નામ સરીરસ્સ ચેવ ચિત્તસ્સ ચ અરોગભાવો અનાતુરતા. સરીરે હિ રોગાતુરે નેવ અલદ્ધં ભોગલાભં ઉપ્પાદેતું સક્કોતિ, ન લદ્ધં પરિભુઞ્જિતું, અનાતુરે પન ઉભયમ્પેતં સક્કોતિ. ચિત્તે ચ કિલેસાતુરે નેવ અલદ્ધં ઝાનાદિભેદં લાભં ઉપ્પાદેતું સક્કોતિ, ન લદ્ધં પુન સમાપત્તિવસેન પરિભુઞ્જિતું. એતસ્મિં અનારોગ્યે સતિ અલદ્ધોપિ લાભો ન લબ્ભતિ, લદ્ધોપિ નિરત્થકો હોતિ, અસતિ પનેતસ્મિં અલદ્ધોપિ લાભો લબ્ભતિ, લદ્ધોપિ સાત્થકો હોતીતિ આરોગ્યં પરમો લાભો નામ. તં સબ્બપઠમં ઇચ્છિતબ્બં. ઇદમેકં અત્થસ્સ દ્વારન્તિ અયમેત્થ અત્થો. સીલઞ્ચાતિ આચારસીલં. ઇમિના લોકચારિત્તં દસ્સેતિ. વુદ્ધાનુમતન્તિ ગુણવુદ્ધાનં પણ્ડિતાનં અનુમતં. ઇમિના ઞાણસમ્પન્નાનં ગરૂનં ઓવાદં દસ્સેતિ. સુતઞ્ચાતિ કારણનિસ્સિતં સુતં. ઇમિના ઇમસ્મિં લોકે અત્થનિસ્સિતં બાહુસચ્ચં દસ્સેતિ. ધમ્માનુવત્તી ચાતિ તિવિધસ્સ સુચરિતધમ્મસ્સ અનુવત્તનં. ઇમિના દુચ્ચરિતધમ્મં વજ્જેત્વા સુચરિતધમ્મસ્સ અનુવત્તનભાવં દસ્સેતિ. અલીનતા ચાતિ ચિત્તસ્સ અલીનતા અનીચતા. ઇમિના ચિત્તસ્સ અસઙ્કોચતં પણીતભાવં ઉત્તમભાવં દસ્સેતિ. અત્થસ્સ દ્વારા પમુખા છળેતેતિ અત્થો નામ વુડ્ઢિ, તસ્સ વુડ્ઢિસઙ્ખાતસ્સ લોકિયલોકુત્તરસ્સ અત્થસ્સ એતે પમુખા ઉત્તમા છ દ્વારા ઉપાયા અધિગમમુખાનીતિ.

એવં બોધિસત્તો પુત્તસ્સ અત્થસ્સ દ્વારપઞ્હં કથેસિ. સો તતો પટ્ઠાય તેસુ છસુ ધમ્મેસુ વત્તિ. બોધિસત્તોપિ દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પુત્તોવ પચ્ચુપ્પન્નપુત્તો, મહાસેટ્ઠિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અત્થસ્સદ્વારજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૮૫] ૫. કિંપક્કજાતકવણ્ણના

આયતિં દોસં નાઞ્ઞાયાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. અઞ્ઞતરો કિર કુલપુત્તો બુદ્ધસાસને ઉરં દત્વા પબ્બજિતો એકદિવસં સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરન્તો એકં અલઙ્કતઇત્થિં દિસ્વા ઉક્કણ્ઠિ. અથ નં આચરિયુપજ્ઝાયા સત્થુ સન્તિકં આનયિંસુ. સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘પઞ્ચ કામગુણા નામેતે ભિક્ખુ પરિભોગકાલે રમણીયા. સો પન તેસં પરિભોગો નિરયાદીસુ પટિસન્ધિદાયકત્તા કિંપક્કફલપરિભોગસદિસો હોતિ. કિંપક્કફલં નામ વણ્ણગન્ધરસસમ્પન્નં, ખાદિતં પન અન્તાનિ ખણ્ડિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેતિ. પુબ્બે બહૂ બાલજના તસ્સ દોસં અદિસ્વા વણ્ણગન્ધરસેસુ બજ્ઝિત્વા તં ફલં પરિભુઞ્જિત્વા જીવિતક્ખયં પાપુણિંસૂ’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સત્થવાહો હુત્વા પઞ્ચહિ સકટસતેહિ પુબ્બન્તાપરન્તં ગચ્છન્તો અટવિમુખં પત્વા મનુસ્સે સન્નિપાતેત્વા ‘‘ઇમિસ્સા અટવિયા વિસરુક્ખા નામ અત્થિ, મા ખો મં અનાપુચ્છા પુબ્બે અખાદિતપુબ્બાનિ ફલાફલાનિ ખાદિત્થા’’તિ ઓવદિ. મનુસ્સા અટવિં અતિક્કમિત્વા અટવિમુખે એકં કિંપક્કરુક્ખં ફલભારઓણમિતસાખં અદ્દસંસુ. તસ્સ ખન્ધસાખાપત્તફલાનિ સણ્ઠાનવણ્ણરસગન્ધેહિ અમ્બસદિસાનેવ. તેસુ એકચ્ચે વણ્ણગન્ધરસેસુ બજ્ઝિત્વા અમ્બફલસઞ્ઞાય ફલાનિ ખાદિંસુ, એકચ્ચે ‘‘સત્થવાહં પુચ્છિત્વા ખાદિસ્સામા’’તિ ગહેત્વા અટ્ઠંસુ. બોધિસત્તો તં ઠાનં પત્વા યે ગહેત્વા ઠિતા, તે ફલાનિ છડ્ડાપેત્વા, યે ખાદમાના અટ્ઠંસુ, તે વમનં કારેત્વા તેસં ભેસજ્જં અદાસિ. તેસુ એકચ્ચે અરોગા જાતા, પઠમમેવ ખાદિત્વા ઠિતા પન જીવિતક્ખયં પત્તા. બોધિસત્તોપિ ઇચ્છિતટ્ઠાનં સોત્થિના ગન્ત્વા લાભં લભિત્વા પુન સકટ્ઠાનમેવ આગન્ત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા તં વત્થું કથેત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૮૫. ‘‘આયતિં દોસં નાઞ્ઞાય, યો કામે પટિસેવતિ;

વિપાકન્તે હનન્તિ નં, કિંપક્કમિવ ભક્ખિત’’ન્તિ.

તત્થ આયતિં દોસં નાઞ્ઞાયાતિ અનાગતે દોસં ન અઞ્ઞાય, અજાનિત્વાતિ અત્થો. યો કામે પટિસેવતીતિ યો વત્થુકામે ચ કિલેસકામે ચ પટિસેવતિ. વિપાકન્તે હનન્તિ નન્તિ તે કામા તં પુરિસં અત્તનો વિપાકસઙ્ખાતે અન્તે નિરયાદીસુ ઉપ્પન્નં નાનપ્પકારેન દુક્ખેન સંયોજયમાના હનન્તિ. કથં? કિંપક્કમિવ ભક્ખિતન્તિ, યથા પરિભોગકાલે વણ્ણગન્ધરસસમ્પત્તિયા મનાપં કિંપક્કફલં અનાગતદોસં અદિસ્વા ભક્ખિતં અન્તે હનતિ, જીવિતક્ખયં પાપેતિ, એવં પરિભોગકાલે મનાપાપિ કામા વિપાકકાલે હનન્તીતિ દેસનં યથાનુસન્ધિં પાપેત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. સેસપરિસાયપિ કેચિ સોતાપન્ના, કેચિ સકદાગામિનો, કેચિ અનાગામિનો, કેચિ અરહન્તો અહેસું.

સત્થાપિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પરિસા બુદ્ધપરિસા અહોસિ, સત્થવાહો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કિંપક્કજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૮૬] ૬. સીલવીમંસકજાતકવણ્ણના

સીલં કિરેવ કલ્યાણન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં સીલવીમંસકં બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર કોસલરાજાનં નિસ્સાય જીવતિ તિસરણં ગતો અખણ્ડપઞ્ચસીલો તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ. રાજા ‘‘અયં સીલવા’’તિ તસ્સ અતિરેકસમ્માનં કરોતિ. સો ચિન્તેસિ ‘‘અયં રાજા મય્હં અઞ્ઞેહિ બ્રાહ્મણેહિ અતિરેકસમ્માનં કરોતિ, અતિવિય મં ગરું કત્વા પસ્સતિ, કિં નુ ખો એસ મમ જાતિગોત્તકુલપ્પદેસસિપ્પસમ્પત્તિં નિસ્સાય ઇમં સમ્માનં કરોતિ, ઉદાહુ સીલસમ્પત્તિં, વીમંસિસ્સામિ તાવા’’તિ. સો એકદિવસં રાજૂપટ્ઠાનં ગન્ત્વા ઘરં આગચ્છન્તો એકસ્સ હેરઞ્ઞિકસ્સ ફલકતો અનાપુચ્છિત્વા એકં કહાપણં ગહેત્વા અગમાસિ, હેરઞ્ઞિકો બ્રાહ્મણે ગરુભાવેન કિઞ્ચિ અવત્વા નિસીદિ. પુનદિવસે દ્વે કહાપણે ગણ્હિ, હેરઞ્ઞિકો તથેવ અધિવાસેસિ. તતિયદિવસે કહાપણમુટ્ઠિં અગ્ગહેસિ, અથ નં હેરઞ્ઞિકો ‘‘અજ્જ તે તતિયો દિવસો રાજકુટુમ્બં વિલુમ્પન્તસ્સા’’તિ ‘‘રાજકુટુમ્બવિલુમ્પકચોરો મે ગહિતો’’તિ તિક્ખત્તું વિરવિ. અથ નં મનુસ્સા ઇતો ચિતો ચ આગન્ત્વા ‘‘ચિરંદાનિ ત્વં સીલવા વિય વિચરી’’તિ દ્વે તયો પહારે દત્વા બન્ધિત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું.

રાજા વિપ્પટિસારી હુત્વા ‘‘કસ્મા, બ્રાહ્મણ, એવરૂપં દુસ્સીલકમ્મં કરોસી’’તિ વત્વા ‘‘ગચ્છથ, તસ્સ રાજાણં કરોથા’’તિ આહ. બ્રાહ્મણો ‘‘નાહં, મહારાજ, ચોરો’’તિ આહ. અથ ‘‘કસ્મા રાજકુટુમ્બિકસ્સ ફલકતો કહાપણે ગણ્હી’’તિ? ‘‘એતં મયા તયિ મમ અતિસમ્માનં કરોન્તે ‘કિં નુ ખો રાજા મમ જાતિઆદીનિ નિસ્સાય અતિસમ્માનં કરોતિ, ઉદાહુ સીલં નિસ્સાયા’તિ વીમંસનત્થાય કતં, ઇદાનિ પન મયા એકંસેન ઞાતં. યથા સીલમેવ નિસ્સાય તયા મમ સમ્માનો કતો, ન જાતિઆદીનિ. તથા હિ મે ઇદાનિ રાજાણં કારેસિ, સ્વાહં ઇમિના કારણેન ‘ઇમસ્મિં લોકે સીલમેવ ઉત્તમં સીલં પમુખ’ન્તિ સન્નિટ્ઠાનં ગતો. ઇમસ્સ પનાહં સીલસ્સ અનુચ્છવિકં કરોન્તો ગેહે ઠિતો કિલેસે પરિભુઞ્જન્તો ન સક્ખિસ્સામિ કાતું, અજ્જેવ જેતવનં ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામિ, પબ્બજ્જં મે દેથ, દેવા’’તિ વત્વા રાજાનં અનુજાનાપેત્વા જેતવનાભિમુખો પાયાસિ.

અથ નં ઞાતિસુહજ્જબન્ધવા સન્નિપતિત્વા નિવારેતું અસક્કોન્તા નિવત્તિંસુ. સો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પબ્બજ્જં યાચિત્વા પબ્બજ્જઞ્ચ ઉપસમ્પદઞ્ચ લભિત્વા અવિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાનો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભન્તે, મય્હં પબ્બજ્જા મત્થકં પત્તા’’તિ અઞ્ઞં બ્યાકાસિ. તસ્સ તં અઞ્ઞબ્યાકરણં ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટં જાતં. અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં સન્નિપતિતા ભિક્ખૂ ‘‘આવુસો, અસુકો નામ રઞ્ઞો ઉપટ્ઠાકબ્રાહ્મણો અત્તનો સીલં વીમંસિત્વા રાજાનં આપુચ્છિત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠિતો’’તિ તસ્સ ગુણં કથયમાના નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનિ અયમેવ બ્રાહ્મણો અત્તનો સીલં વીમંસિત્વા પબ્બજિત્વા અત્તનો પતિટ્ઠં અકાસિ, પુબ્બેપિ પણ્ડિતા અત્તનો સીલં વીમંસિત્વા પબ્બજિત્વા અત્તનો પતિટ્ઠં કરિંસૂ’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ પુરોહિતો અહોસિ દાનાધિમુત્તો સીલજ્ઝાસયો અખણ્ડપઞ્ચસીલો. રાજા સેસબ્રાહ્મણેહિ અતિરેકં તસ્સ સમ્માનં કરોતીતિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ. બોધિસત્તે પન બન્ધિત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં નીયમાને અહિતુણ્ડિકા અન્તરવીથિયં સપ્પં કીળાપેન્તા નઙ્ગુટ્ઠે ગણ્હન્તિ, ગીવાય ગણ્હન્તિ, ગલે વેઠેન્તિ. બોધિસત્તો તે દિસ્વા ‘‘મા, તાતા, એવં સપ્પં નઙ્ગુટ્ઠે ગણ્હથ, મા ગીવાય ગણ્હથ, મા ગલે વેઠેથ. અયઞ્હિ વો ડંસિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેય્યા’’તિ આહ. અહિતુણ્ડિકા ‘‘અયં, બ્રાહ્મણ, સપ્પો સીલવા આચારસમ્પન્નો તાદિસો દુસ્સીલો ન હોતિ, ત્વં પન અત્તનો દુસ્સીલતાય અનાચારેન રાજકુટુમ્બવિલુમ્પકચોરોતિ બન્ધિત્વા નીયસી’’તિ આહંસુ.

સો ચિન્તેસિ ‘‘સપ્પાપિ તાવ અડંસન્તા અવિહેઠેન્તા ‘સીલવન્તો’તિ નામં લભન્તિ, કિમઙ્ગં પન મનુસ્સભૂતા. સીલમેવ ઇમસ્મિં લોકે ઉત્તમં, નત્થિ તતો ઉત્તરિતર’’ન્તિ. અથ નં નેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું. રાજા ‘‘કિં ઇદં, તાતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘રાજકુટુમ્બવિલુમ્પકો ચોરો, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિસ્સ રાજાણં કરોથા’’તિ. બ્રાહ્મણો ‘‘નાહં, મહારાજ, ચોરો’’તિ આહ. ‘‘અથ કસ્મા કહાપણે અગ્ગહેસી’’તિ ચ વુત્તે પુરિમનયેનેવ સબ્બં આરોચેન્તો ‘‘સ્વાહં ઇમિના કારણેન ‘ઇમસ્મિં લોકે સીલમેવ ઉત્તમં, સીલં પામોક્ખ’ન્તિ સન્નિટ્ઠાનં ગતો’’તિ વત્વા ‘‘તિટ્ઠતુ તાવ ઇદં, આસીવિસોપિ તાવ અડંસન્તો અવિહેઠેન્તો ‘સીલવા’તિ વત્તબ્બતં લભતિ. ઇમિનાપિ કારણેન સીલમેવ ઉત્તમં, સીલં પવર’’ન્તિ સીલં વણ્ણેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૮૬. ‘‘સીલં કિરેવ કલ્યાણં, સીલં લોકે અનુત્તરં;

પસ્સ ઘોરવિસો નાગો, સીલવાતિ ન હઞ્ઞતી’’તિ.

તત્થ સીલં કિરેવાતિ કાયવાચાચિત્તેહિ અવીતિક્કમસઙ્ખાતં આચારસીલમેવ. કિરાતિ અનુસ્સવવસેન વદતિ. કલ્યાણન્તિ સુન્દરતરં. અનુત્તરન્તિ જેટ્ઠકં સબ્બગુણદાયકં. પસ્સાતિ અત્તના દિટ્ઠકારણં અભિમુખં કરોન્તો કથેતિ. સીલવાતિ ન હઞ્ઞતીતિ ઘોરવિસોપિ સમાનો અડંસનઅવિહેઠનમત્તકેન સીલવાતિ પસંસં લભતિ, ન હઞ્ઞતિ ન વિહઞ્ઞતીતિ. ઇમિનાપિ કારણેન સીલમેવ ઉત્તમન્તિ.

એવં બોધિસત્તો ઇમાય ગાથાય રઞ્ઞો ધમ્મં દેસેત્વા કામે પહાય ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તં પવિસિત્વા પઞ્ચાભિઞ્ઞા અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, રાજપરિસા બુદ્ધપરિસા, પુરોહિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સીલવીમંસકજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૮૭] ૭. મઙ્ગલજાતકવણ્ણના

યસ્સ મઙ્ગલા સમૂહતાતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો એકં સાટકલક્ખણબ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ. રાજગહવાસિકો કિરેકો બ્રાહ્મણો કોતુહલમઙ્ગલિકો તીસુ રતનેસુ અપ્પસન્નો મિચ્છાદિટ્ઠિકો અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો, તસ્સ સમુગ્ગે ઠપિતં સાટકયુગં મૂસિકા ખાદિંસુ. અથસ્સ સીસં ન્હાયિત્વા ‘‘સાટકે આહરથા’’તિ વુત્તકાલે મૂસિકાય ખાદિતભાવં આરોચયિંસુ. સો ચિન્તેસિ ‘‘સચે ઇદં મૂસિકાદટ્ઠં સાટકયુગં ઇમસ્મિં ગેહે ભવિસ્સતિ, મહાવિનાસો ભવિસ્સતિ. ઇદઞ્હિ અવમઙ્ગલં કાળકણ્ણિસદિસં પુત્તધીતાદીનં વા દાસકમ્મકરાદીનં વા ન સક્કા દાતું. યો હિ ઇદં ગણ્હિસ્સતિ, સબ્બસ્સ મહાવિનાસો ભવિસ્સતિ, આમકસુસાને તં છડ્ડાપેસ્સામિ, ન ખો પન સક્કા દાસકમ્મકરાદીનં હત્થે દાતું. તે હિ એત્થ લોભં ઉપ્પાદેત્વા ઇમં ગહેત્વા વિનાસં પાપુણેય્યું, પુત્તસ્સ તં હત્થે દસ્સામી’’તિ. સો પુત્તં પક્કોસાપેત્વા તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘ત્વમ્પિ નં, તાત, હત્થેન અફુસિત્વા દણ્ડકેન ગહેત્વા આમકસુસાને છડ્ડેત્વા સીસં ન્હાયિત્વા એહી’’તિ પેસેસિ.

સત્થાપિ ખો તં દિવસં પચ્ચૂસસમયે બોધનેય્યબન્ધવે ઓલોકેન્તો ઇમેસં પિતાપુત્તાનં સોતાપત્તિફલસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા મિગવીથિં ગહેત્વા મિગલુદ્દકો વિય ગન્ત્વા આમકસુસાનદ્વારે નિસીદિ છબ્બણ્ણબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેન્તો. માણવોપિ પિતુ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા અજગરસપ્પં વિય તં યુગસાટકં યટ્ઠિકોટિયા ગહેત્વા આમકસુસાનદ્વારં પાપુણિ. અથ નં સત્થા ‘‘કિં કરોસિ માણવા’’તિ આહ. ‘‘ભો ગોતમ, ઇદં સાટકયુગં મૂસિકાદટ્ઠં કાળકણ્ણિસદિસં હલાહલવિસૂપમં, મમ પિતા ‘અઞ્ઞો એતં છડ્ડેન્તો લોભં ઉપ્પાદેત્વા ગણ્હેય્યા’તિ ભયેન મં પહિણિ, અહમેતં છડ્ડેત્વા સીસં ન્હાયિસ્સામીતિ આગતોમ્હિ, ભો ગોતમા’’તિ. ‘‘તેન હિ છડ્ડેહી’’તિ. માણવો છડ્ડેસિ, સત્થા ‘‘અમ્હાકં દાનિ વટ્ટતી’’તિ તસ્સ સમ્મુખાવ ગણ્હિ. ‘‘અવમઙ્ગલં, ભો ગોતમ, એતં કાળકણ્ણિસદિસં, મા ગણ્હિ મા ગણ્હી’’તિ તસ્મિં વારયમાનેયેવ તં ગહેત્વા વેળુવનાભિમુખો પાયાસિ.

માણવો વેગેન ગન્ત્વા પિતુ આરોચેસિ ‘‘તાત, મયા આમકસુસાને છડ્ડિતં સાટકયુગં સમણો ગોતમો ‘અમ્હાકં વટ્ટતી’તિ મયા વારિયમાનોપિ ગહેત્વા વેળુવનં ગતો’’તિ. બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ ‘‘તં સાટકયુગં અવમઙ્ગલં કાળકણ્ણિસદિસં, તં વળઞ્જેન્તો સમણોપિ ગોતમો નસ્સિસ્સતિ, વિહારોપિ નસ્સિસ્સતિ, તતો અમ્હાકં ગરહા ભવિસ્સતિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ અઞ્ઞે બહૂ સાટકે દત્વા તં છડ્ડાપેસ્સામી’’તિ. સો બહૂ સાટકે ગાહાપેત્વા પુત્તેન સદ્ધિં વેળુવનં ગન્ત્વા સત્થારં દિસ્વા એકમન્તં ઠિતો એવમાહ ‘‘સચ્ચં કિર વો, ભો ગોતમ, આમકસુસાને સાટકયુગં ગહિત’’ન્તિ? ‘‘સચ્ચં, બ્રાહ્મણા’’તિ. ‘‘ભો ગોતમ, તં સાટકયુગં અવમઙ્ગલં, તુમ્હે તં પરિભુઞ્જમાના નસ્સિસ્સથ, સકલવિહારોપિ નસ્સિસ્સતિ. સચે વો નિવાસનં વા પારુપનં વા નપ્પહોતિ, ઇમે સાટકે ગહેત્વા તં છડ્ડાપેથા’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘મયં બ્રાહ્મણ પબ્બજિતા નામ, અમ્હાકં આમકસુસાને અન્તરવીથિયં સઙ્કારટ્ઠાને ન્હાનતિત્થે મહામગ્ગેતિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ છડ્ડિતા વા પતિતા વા પિલોતિકા વટ્ટતિ, ત્વં પન ન ઇદાનેવ એવંલદ્ધિકો, પુબ્બેપિ એવંલદ્ધિકોયેવા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે મગધરટ્ઠે રાજગહનગરે ધમ્મિકો મગધરાજા રજ્જં કારેસિ. તદા બોધિસત્તો એકસ્મિં ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા હિમવન્તે વસમાનો એકસ્મિં કાલે હિમવન્તતો નિક્ખમિત્વા રાજગહનગરે રાજુય્યાનં પત્વા તત્થ વસિત્વા દુતિયદિવસે ભિક્ખાચારત્થાય નગરં પાવિસિ. રાજા તં દિસ્વા પક્કોસાપેત્વા પાસાદે નિસીદાપેત્વા ભોજેત્વા ઉય્યાનેયેવ વસનત્થાય પટિઞ્ઞં ગણ્હિ. બોધિસત્તો રઞ્ઞો નિવેસને ભુઞ્જિત્વા ઉય્યાને વસતિ. તસ્મિં કાલે રાજગહનગરે દુસ્સલક્ખણબ્રાહ્મણો નામ અહોસિ. તસ્સ સમુગ્ગે ઠપિતં સાટકયુગન્તિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ.

માણવે પન સુસાનં ગચ્છન્તે બોધિસત્તો પઠમતરં ગન્ત્વા સુસાનદ્વારે નિસીદિત્વા તેન છડ્ડિતં સાટકયુગં ગહેત્વા ઉય્યાનં અગમાસિ. માણવો ગન્ત્વા પિતુ આરોચેસિ. પિતા ‘‘રાજકુલૂપકો તાપસો નસ્સેય્યા’’તિ બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘તાપસ, તયા ગહિતસાટકે છડ્ડેહિ, મા નસ્સી’’તિ આહ. તાપસો ‘‘અમ્હાકં સુસાને છડ્ડિતપિલોતિકા વટ્ટતિ, ન મયં કોતુહલમઙ્ગલિકા, કોતુહલમઙ્ગલં નામેતં ન બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબોધિસત્તેહિ વણ્ણિતં, તસ્મા પણ્ડિતેન નામ કોતુહલમઙ્ગલિકેન ન ભવિતબ્બ’’ન્તિ બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. બ્રાહ્મણો ધમ્મં સુત્વા દિટ્ઠિં ભિન્દિત્વા બોધિસત્તં સરણં ગતો. બોધિસત્તોપિ અપરિહીનજ્ઝાનો બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થાપિ ઇમં અતીતં આહરિત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૮૭. ‘‘યસ્સ મઙ્ગલા સમૂહતા, ઉપ્પાતા સુપિના ચ લક્ખણા ચ;

સો મઙ્ગલદોસવીતિવત્તો, યુગયોગાધિગતો ન જાતુમેતી’’તિ.

તત્થ યસ્સ મઙ્ગલા સમૂહતાતિ યસ્સ અરહતો ખીણાસવસ્સ દિટ્ઠમઙ્ગલં, સુતમઙ્ગલં, મુતમઙ્ગલન્તિ એતે મઙ્ગલા સમુચ્છિન્ના. ઉપ્પાતા સુપિના ચ લક્ખણા ચાતિ ‘‘એવરૂપો ચન્દગ્ગાહો ભવિસ્સતિ, એવરૂપો સૂરિયગ્ગાહો ભવિસ્સતિ, એવરૂપો નક્ખત્તગ્ગાહો ભવિસ્સતિ, એવરૂપો ઉક્કાપાતો ભવિસ્સતિ, એવરૂપો દિસાડાહો ભવિસ્સતી’’તિ ઇમે પઞ્ચ મહાઉપ્પાતા, નાનપ્પકારા સુપિના, સુભગલક્ખણં, દુબ્ભગલક્ખણં, ઇત્થિલક્ખણં, પુરિસલક્ખણં, દાસિલક્ખણં, દાસલક્ખણં, અસિલક્ખણં, હત્થિલક્ખણં, અસ્સલક્ખણં, ઉસભલક્ખણં, આવુધલક્ખણં, વત્થલક્ખણન્તિ એવમાદિકાનિ લક્ખણાનિ ઇમે ચ દિટ્ઠિટ્ઠાના યસ્સ સમૂહતા, ન એતેહિ ઉપ્પાતાદીહિ અત્તનો મઙ્ગલં વા અવમઙ્ગલં વા પચ્ચેતિ. સો મઙ્ગલદોસવીતિવત્તોતિ સો ખીણાસવો સબ્બમઙ્ગલદોસે વીતિવત્તો અતિક્કન્તો પજહિત્વા ઠિતો. યુગયોગાધિગતોતિ ‘‘કોધો ચ ઉપનાહો ચ, મક્ખો ચ પળાસો ચા’’તિઆદિના (વિભ. ૮૩૩) નયેન દ્વે દ્વે એકતો આગતકિલેસા યુગા નામ. કામયોગો, ભવયોગો, દિટ્ઠિયોગો, અવિજ્જાયોગોતિ ઇમે સંસારે યોજનભાવતો ચત્તારો યોગા નામ. તે યુગે ચ યોગે ચાતિ યુગયોગે અધિગતો અભિભવિત્વા ગતો વીતિવત્તો સમતિક્કન્તો ખીણાસવો ભિક્ખુ. ન જાતુમેતીતિ પુન પટિસન્ધિવસેન એકંસેનેવ ઇમં લોકં ન એતિ નાગચ્છતીતિ.

એવં સત્થા ઇમાય ગાથાય બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મં દેસેત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને બ્રાહ્મણો સદ્ધિં પુત્તેન સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સત્થા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા એતેવ પિતાપુત્તા ઇદાનિ પિતાપુત્તા અહેસું, તાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મઙ્ગલજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૮૮] ૮. સારમ્ભજાતકવણ્ણના

કલ્યાણિમેવ મુઞ્ચેય્યાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઓમસવાદસિક્ખાપદં (પાચિ. ૧૫) આરબ્ભ કથેસિ. દ્વેપિ વત્થૂનિ હેટ્ઠા નન્દિવિસાલજાતકે વુત્તસદિસાનેવ. ઇમસ્મિં પન જાતકે બોધિસત્તો ગન્ધારરટ્ઠે તક્કસિલાયં અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સારમ્ભો નામ બલિબદ્દો અહોસિ. સત્થા ઇદં અતીતવત્થું કથેત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૮૮. ‘‘કલ્યાણિમેવ મુઞ્ચેય્ય, ન હિ મુઞ્ચેય્ય પાપિકં;

મોક્ખો કલ્યાણિયા સાધુ, મુત્વા તપ્પતિ પાપિક’’ન્તિ.

તત્થ કલ્યાણિમેવ મુઞ્ચેય્યાતિ ચતુદોસવિનિમુત્તં કલ્યાણિં સુન્દરં અનવજ્જં વાચમેવ મુઞ્ચેય્ય વિસ્સજ્જેય્ય કથેય્ય. ન હિ મુઞ્ચેય્ય પાપિકન્તિ પાપિકં લામિકં પરેસં અપ્પિયં અમનાપં ન મુઞ્ચેય્ય ન કથેય્ય. મોક્ખો કલ્યાણિયા સાધૂતિ કલ્યાણવાચાય વિસ્સજ્જનમેવ ઇમસ્મિં લોકે સાધુ સુન્દરં ભદ્દકં. મુત્વા તપ્પતિ પાપિકન્તિ પાપિકં ફરુસવાચં મુઞ્ચિત્વા વિસ્સજ્જેત્વા કથેત્વા સો પુગ્ગલો તપ્પતિ સોચતિ કિલમતીતિ.

એવં સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બ્રાહ્મણો આનન્દો અહોસિ, બ્રાહ્મણી ઉપ્પલવણ્ણા, સારમ્ભો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સારમ્ભજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૮૯] ૯. કુહકજાતકવણ્ણના

વાચાવ કિર તે આસીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કુહકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. કુહકવત્થુ ઉદ્દાલકજાતકે આવિ ભવિસ્સતિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે એકં ગામકં ઉપનિસ્સાય એકો કૂટજટિલો કુહકતાપસો વસતિ. એકો કુટુમ્બિકો તસ્સ અરઞ્ઞે પણ્ણસાલં કારેત્વા તત્થ નં વાસેન્તો અત્તનો ગેહે પણીતાહારેન પટિજગ્ગતિ. સો તં કૂટજટિલં ‘‘સીલવા એસો’’તિ સદ્દહિત્વા ચોરભયેન સુવણ્ણનિક્ખસતં તસ્સ પણ્ણસાલં નેત્વા ભૂમિગતં કત્વા ‘‘ઇદં ઓલોકેય્યાસિ, ભન્તે’’તિ આહ. અથ નં તાપસો ‘‘પબ્બજિતાનં નામ, આવુસો, એવરૂપં કથેતું, ન વટ્ટતિ, અમ્હાકં પન પરસન્તકે લોભો નામ નત્થી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ તસ્સ વચનં સદ્દહિત્વા પક્કામિ. દુટ્ઠતાપસો ‘‘સક્કા એત્તકેન જીવિતુ’’ન્તિ કતિપાહં અતિક્કમિત્વા તં સુવણ્ણં ગહેત્વા અન્તરામગ્ગે એકસ્મિં ઠાને ઠપેત્વા આગન્ત્વા પણ્ણસાલાયમેવ વસિત્વા પુનદિવસે તસ્સ ગેહે ભત્તકિચ્ચં કત્વા એવમાહ ‘‘આવુસો, મયં તુમ્હે નિસ્સાય ચિરં વસિમ્હ, અતિચિરં એકસ્મિં ઠાને વસન્તાનં મનુસ્સેહિ સદ્ધિં સંસગ્ગો હોતિ, સંસગ્ગો ચ નામ પબ્બજિતાનં મલં, તસ્મા ગચ્છામહ’’ન્તિ વત્વા તેન પુનપ્પુનં યાચિયમાનોપિ નિવત્તિતું ન ઇચ્છિ. અથ નં સો ‘‘એવં સન્તે ગચ્છથ, ભન્તે’’તિ યાવ ગામદ્વારં અનુગન્ત્વા નિવત્તિ. તાપસોપિ થોકં ગન્ત્વાવ ‘‘ઇમં કુટુમ્બિકં મયા વઞ્ચેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા જટાનં અન્તરે તિણં ઠપેત્વા પટિનિવત્તિ. કુટુમ્બિકો ‘‘કિં, ભન્તે, નિવત્તિત્થા’’તિ પુચ્છિ. આવુસો તુમ્હાકં ગેહચ્છદનતો મે જટાસુ એકતિણં લગ્ગં, અદિન્નાદાનઞ્ચ નામ પબ્બજિતાનં ન વટ્ટતિ, તં આદાય આગતોમ્હીતિ. કુટુમ્બિકો ‘‘છડ્ડેત્વા ગચ્છથ, ભન્તે’’તિ વત્વા ‘‘તિણસલાકમ્પિ નામ પરસન્તકં ન ગણ્હાતિ, અહો કુક્કુચ્ચકો મે અય્યો’’તિ પસીદિત્વા વન્દિત્વા ઉય્યોજેસિ.

તદા પન બોધિસત્તેન ભણ્ડત્થાય પચ્ચન્તં ગચ્છન્તેન તસ્મિં નિવેસને નિવાસો ગહિતો હોતિ. સો તાપસસ્સ વચનં સુત્વાવ ‘‘અદ્ધા ઇમિના દુટ્ઠતાપસેન ઇમસ્સ કિઞ્ચિ ગહિતં ભવિસ્સતી’’તિ કુટુમ્બિકં પુચ્છિ ‘‘અત્થિ પન તે, સમ્મ, કિઞ્ચિ એતસ્સ તાપસસ્સ સન્તિકે નિક્ખિત્ત’’ન્તિ? ‘‘અત્થિ, સમ્મ, સુવણ્ણનિક્ખસત’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ ગચ્છ, તં ઉપધારેહી’’તિ. સો પણ્ણસાલં ગન્ત્વા તં અદિસ્વા વેગેનાગન્ત્વા ‘‘નત્થિ, સમ્મા’’તિ આહ. ‘‘ન તે સુવણ્ણં અઞ્ઞેન ગહિતં, તેનેવ કુહકતાપસેન ગહિતં, એહિ, તં અનુબન્ધિત્વા ગણ્હામા’’તિ વેગેન ગન્ત્વા કૂટતાપસં ગણ્હિત્વા હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ પોથેત્વા સુવણ્ણં આહરાપેત્વા ગણ્હિંસુ. બોધિસત્તો સુવણ્ણં દિસ્વા ‘‘નિક્ખસતં હરમાનો અસજ્જિત્વા તિણમત્તે સત્તોસી’’તિ વત્વા તં ગરહન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૮૯. ‘‘વાચાવ કિર તે આસિ, સણ્હા સખિલભાણિનો;

તિણમત્તે અસજ્જિત્થો, નો ચ નિક્ખસતં હર’’ન્તિ.

તત્થ વાચાવ કિર તે આસિ, સણ્હા સખિલભાણિનોતિ ‘‘પબ્બજિતાનં તિણમત્તમ્પિ અદિન્નં આદાતું ન વટ્ટતી’’તિ એવં સખિલં મુદુવચનં વદન્તસ્સ વાચા એવ કિર તે સણ્હા આસિ, વચનમત્તમેવ મટ્ઠં અહોસીતિ અત્થો. તિણમત્તે અસજ્જિત્થોતિ કૂટજટિલ એકિસ્સા તિણસલાકાય કુક્કુચ્ચં કુરુમાનો ત્વં સત્તો આસત્તો લગ્ગો અહોસિ. નો ચ નિક્ખસતં હરન્તિ ઇમં પન નિક્ખસતં હરન્તો અસત્તો નિલ્લગ્ગોવ જાતોસીતિ.

એવં બોધિસત્તો તં ગરહિત્વા ‘‘મા પુન, કૂટજટિલ, એવરૂપમકાસી’’તિ ઓવાદં દત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવેસ ભિક્ખુ કુહકો, પુબ્બેપિ કુહકોયેવા’’તિ વત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કૂટતાપસો કુહકભિક્ખુ અહોસિ, પણ્ડિતપુરિસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કુહકજાતકવણ્ણના નવમા.

[૯૦] ૧૦. અકતઞ્ઞુજાતકવણ્ણના

યો પુબ્બે કતકલ્યાણોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અનાથપિણ્ડિકં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્સ કિરેકો પચ્ચન્તવાસિકો સેટ્ઠિ અદિટ્ઠસહાયો અહોસિ. સો એકદા પચ્ચન્તે ઉટ્ઠાનકભણ્ડસ્સ પઞ્ચ સકટસતાનિ પૂરેત્વા કમ્મન્તિકમનુસ્સે આહ – ‘‘ગચ્છથ, ભો, ઇમં ભણ્ડં સાવત્થિં નેત્વા અમ્હાકં સહાયકસ્સ અનાથપિણ્ડિકમહાસેટ્ઠિસ્સ પચ્ચગ્ઘેન વિક્કિણિત્વા પટિભણ્ડં આહરથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ તસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા સાવત્થિં ગન્ત્વા મહાસેટ્ઠિં દિસ્વા પણ્ણાકારં દત્વા તં પવત્તિં આરોચેસું. મહાસેટ્ઠિ ‘‘સ્વાગતં વો’’તિ તેસં આવાસઞ્ચ પરિબ્બયઞ્ચ દાપેત્વા સહાયકસ્સ સુખં પુચ્છિત્વા ભણ્ડં વિક્કિણિત્વા પટિભણ્ડં દાપેસિ. તે પચ્ચન્તં ગન્ત્વા તમત્થં અત્તનો સેટ્ઠિસ્સ આરોચેસું.

અપરભાગે અનાથપિણ્ડિકોપિ તથેવ પઞ્ચ સકટસતાનિ તત્થ પેસેસિ. મનુસ્સા તત્થ ગન્ત્વા પણ્ણાકારં આદાય પચ્ચન્તવાસિકસેટ્ઠિં પસ્સિંસુ. સો ‘‘કુતો આગચ્છથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સાવત્થિતો તુમ્હાકં સહાયકસ્સ અનાથપિણ્ડિકસ્સ સન્તિકા’’તિ વુત્તે ‘‘અનાથપિણ્ડિકોતિ કસ્સચિ પુરિસસ્સ નામં ભવિસ્સતી’’તિ પરિહાસં કત્વા પણ્ણાકારં ગહેત્વા ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે’’તિ ઉય્યોજેસિ, નેવ નિવાસં, ન પરિબ્બયં દાપેસિ. તે સયમેવ ભણ્ડં વિક્કિણિત્વા પટિભણ્ડં આદાય સાવત્થિં આગન્ત્વા સેટ્ઠિસ્સ તં પવત્તિં આરોચેસું.

અથ સો પચ્ચન્તવાસી પુનપિ એકવારં તથેવ પઞ્ચ સકટસતાનિ સાવત્થિં પેસેસિ, મનુસ્સા પણ્ણાકારં આદાય મહાસેટ્ઠિં પસ્સિંસુ. તે પન દિસ્વા અનાથપિણ્ડિકસ્સ મનુસ્સા ‘‘મયં, સામિ, એતેસં નિવાસઞ્ચ ભત્તઞ્ચ પરિબ્બયઞ્ચ જાનિસ્સામા’’તિ વત્વા તેસં સકટાનિ બહિનગરે તથારૂપે ઠાને મોચાપેત્વા ‘‘તુમ્હે ઇધેવ વસથ, અમ્હાકં વો ઘરે યાગુભત્તઞ્ચ પરિબ્બયો ચ ભવિસ્સતી’’તિ ગન્ત્વા દાસકમ્મકરે સન્નિપાતેત્વા મજ્ઝિમયામસમનન્તરે પઞ્ચ સકટસતાનિ વિલુમ્પિત્વા નિવાસનપારુપનાનિપિ નેસં અચ્છિન્દિત્વા ગોણે પલાપેત્વા સકટાનિ વિચક્કાનિ કત્વા ભૂમિયં ઠપેત્વા ચક્કાનિપિ ગણ્હિત્વાવ અગમંસુ. પચ્ચન્તવાસિનો નિવાસનમત્તસ્સપિ સામિકા અહુત્વા ભીતા વેગેન પલાયિત્વા પચ્ચન્તમેવ ગતા. સેટ્ઠિમનુસ્સાપિ તમત્થં મહાસેટ્ઠિનો આરોચેસું. સો ‘‘અત્થિ દાનિદં કથાપાભત’’ન્તિ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા આદિતો પટ્ઠાય સબ્બં તં પવત્તિં આરોચેસિ. સત્થા ‘‘ન ખો, ગહપતિ, સો પચ્ચન્તવાસી ઇદાનેવ એવંસીલો, પુબ્બેપિ એવંસીલોયેવ અહોસી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બારાણસિયં મહાવિભવો સેટ્ઠિ અહોસિ. તસ્સેકો પચ્ચન્તવાસિકો સેટ્ઠિ અદિટ્ઠસહાયો અહોસિ. સબ્બં અતીતવત્થુ પચ્ચુપ્પન્નવત્થુસદિસમેવ બોધિસત્તો પન અત્તનો મનુસ્સેહિ ‘‘અજ્જ અમ્હેહિ ઇદં નામ કત’’ન્તિ આરોચિતે ‘‘પઠમં અત્તનો કતં ઉપકારં અજાનન્તા પચ્છા એવરૂપં લભન્તિયેવા’’તિ વત્વા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૦. ‘‘યો પુબ્બે કતકલ્યાણો, કતત્થો નાવબુજ્ઝતિ;

પચ્છા કિચ્ચે સમુપ્પન્ને, કત્તારં નાધિગચ્છતી’’તિ.

તત્રાયં પિણ્ડત્થો – ખત્તિયાદીસુ યો કોચિ પુરિસો પુબ્બે પઠમતરં અઞ્ઞેન કતકલ્યાણો કતૂપકારો કતત્થો નિપ્ફાદિતકિચ્ચો હુત્વા તં પરેન અત્તનિ કતં કલ્યાણઞ્ચેવ અત્થઞ્ચ ન જાનાતિ, સો પચ્છા અત્તનો કિચ્ચે સમુપ્પન્ને તસ્સ કિચ્ચસ્સ કત્તારં નાધિગચ્છતિ ન લભતીતિ.

એવં બોધિસત્તો ઇમાય ગાથાય ધમ્મં દેસેત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પચ્ચન્તવાસી ઇદાનીપિ પચ્ચન્તવાસીયેવ, બારાણસિસેટ્ઠિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અકતઞ્ઞુજાતકવણ્ણના દસમા.

અપાયિમ્હવગ્ગો નવમો.

તસ્સુદ્દાનં –

સુરાપાનં મિત્તવિન્દં, કાળકણ્ણી અત્થદ્વારં;

કિંપક્કસીલવીમંસં, મઙ્ગલઞ્ચાપિ સારમ્ભં;

કુહકં અકતઞ્ઞૂ ચાતિ.