૧૦. લિત્તવગ્ગો

[૯૧] ૧. લિત્તજાતકવણ્ણના

લિત્તં પરમેન તેજસાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિં કિર કાલે ભિક્ખૂ ચીવરાદીનિ લભિત્વા યેભુય્યેન અપચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જન્તિ. તે ચત્તારો પચ્ચયે અપચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જમાના યેભુય્યેન નિરયતિરચ્છાનયોનિતો ન મુચ્ચન્તિ. સત્થા તં કારણં ઞત્વા ભિક્ખૂનં અનેકપરિયાયેન ધમ્મિં કથં કથેત્વા અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગે આદીનવં દસ્સેત્વા ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ ચત્તારો પચ્ચયે લભિત્વા અપચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ, તસ્મા ઇતો પટ્ઠાય ચત્તારો પચ્ચયે પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જેય્યાથા’’તિ પચ્ચવેક્ખનવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરં પટિસેવતિ સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન તન્તિં ઠપેત્વા ‘‘ભિક્ખવે, ચત્તારો પચ્ચયે એવં પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, અપચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભોગો નામ હલાહલવિસપરિભોગસદિસો. પોરાણકા હિ અપચ્ચવેક્ખિત્વા દોસં અજાનિત્વા વિસં પરિભુઞ્જિત્વા વિપાકન્તે મહાદુક્ખં અનુભવિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અઞ્ઞતરસ્મિં મહાભોગકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો અક્ખધુત્તો અહોસિ. અથાપરો કૂટક્ખધુત્તો બોધિસત્તેન સદ્ધિં કીળન્તો અત્તનો જયે વત્તમાને કેળિમણ્ડલં ન ભિન્દતિ, પરાજયકાલે પન અક્ખં મુખે પક્ખિપિત્વા ‘‘અક્ખો નટ્ઠો’’તિ કેળિમણ્ડલં ભિન્દિત્વા પક્કમતિ. બોધિસત્તો તસ્સ તં કારણં ઞત્વા ‘‘હોતુ, જાનિસ્સામેત્થ પતિરૂપકારણ’’ન્તિ અક્ખે આદાય અત્તનો ઘરે હલાહલવિસેન રઞ્જિત્વા પુનપ્પુનં સુક્ખાપેત્વા તે આદાય તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘એહિ, સમ્મ, અક્ખેહિ કીળામા’’તિ આહ. સો ‘‘સાધુ, સમ્મા’’તિ કેળિમણ્ડલં સજ્જેત્વા તેન સદ્ધિં કીળન્તો અત્તનો પરાજયકાલે એકં અક્ખં મુખે પક્ખિપિ. અથ નં બોધિસત્તો તથા કરોન્તં દિસ્વા ‘‘ગિલાહિ તાવ, પચ્છા ઇદં નામેતન્તિ જાનિસ્સસી’’તિ ચોદેતું ઇમં ગાથમાહ –

૯૧. ‘‘લિત્તં પરમેન તેજસા, ગિલમક્ખં પુરિસો ન બુજ્ઝતિ;

ગિલ રે ગિલ પાપધુત્તક, પચ્છા તે કટુકં ભવિસ્સતી’’તિ.

તત્થ લિત્તન્તિ મક્ખિતં રઞ્જિતં. પરમેન તેજસાતિ ઉત્તમતેજસમ્પન્નેન હલાહલવિસેન. ગિલન્તિ ગિલન્તો. અક્ખન્તિ ગુળકં. ન બુજ્ઝતીતિ ‘‘અયં મે ગિલતો ઇદં નામ કરિસ્સતી’’તિ ન જાનાતિ. ગિલ રેતિ ગિલાહિ અરે. ગિલાતિ પુનપિ ચોદેન્તો વદતિ. પચ્છા તે કટુકં ભવિસ્સતીતિ ઇમસ્મિં તે અક્ખે ગિલિતે પચ્છા એતં વિસં તિખિણં ભવિસ્સતીતિ અત્થો.

સો બોધિસત્તસ્સ કથેન્તસ્સેવ વિસવેગેન મુચ્છિતો અક્ખીનિ પરિવત્તેત્વા ખન્ધં નામેત્વા પતિ. બોધિસત્તો ‘‘ઇદાનિસ્સ જીવિતદાનં દાતું વટ્ટતી’’તિ ઓસધપરિભાવિતં વમનયોગં દત્વા વમેત્વા સપ્પિફાણિતમધુસક્કરાદયો ખાદાપેત્વા અરોગં કત્વા ‘‘પુન એવરૂપં મા અકાસી’’તિ ઓવદિત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘ભિક્ખવે, અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો નામ અપચ્ચવેક્ખિત્વા કતવિસપરિભોગસદિસો હોતી’’તિ વત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પણ્ડિતધુત્તો અહમેવ અહોસિં, કૂટધુત્તો પનેત્થ ન કથીયતિ, યથા ચ એત્થ, એવં સબ્બત્થ. યો પન ઇમસ્મિં કાલે ન પઞ્ઞાયતિ, સો ન કથીયતેવા’’તિ.

લિત્તજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૯૨] ૨. મહાસારજાતકવણ્ણના

ઉક્કટ્ઠે સૂરમિચ્છન્તીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો આયસ્મન્તં આનન્દત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિઞ્હિ સમયે કોસલરઞ્ઞો ઇત્થિયો ચિન્તયિંસુ ‘‘બુદ્ધુપ્પાદો નામ દુલ્લભો, તથા મનુસ્સપટિલાભો, પરિપુણ્ણાયતનતા ચ. મયઞ્ચ ઇમં દુલ્લભં ખણસમવાયં લભિત્વાપિ અત્તનો રુચિયા વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં વા સોતું બુદ્ધપૂજં વા કાતું દાનં વા દાતું ન લભામ, મઞ્જૂસાય પક્ખિત્તા વિય વસામ, રઞ્ઞો કથેત્વા અમ્હાકં ધમ્મં દેસેતું અનુચ્છવિકં એકં ભિક્ખું પક્કોસાપેત્વા તસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સોસ્સામ, તતો યં સક્ખિસ્સામ, તં ઉગ્ગણ્હિસ્સામ, દાનાદીનિ ચ પુઞ્ઞાનિ કરિસ્સામ. એવં નો અયં ખણપટિલાભો સફલો ભવિસ્સતી’’તિ. તા સબ્બાપિ રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તના ચિન્તિતકારણં કથયિંસુ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ.

અથેકદિવસં રાજા ઉય્યાનકીળં કીળિતુકામો ઉય્યાનપાલં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઉય્યાનં સોધેહી’’તિ આહ. ઉય્યાનપાલો ઉય્યાનં સોધેન્તો સત્થારં અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નં દિસ્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘સુદ્ધં, દેવ, ઉય્યાનં, અપિચેત્થ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે ભગવા નિસિન્નો’’તિ આહ. રાજા ‘‘સાધુ, સમ્મ, સત્થુ સન્તિકે ધમ્મમ્પિ સોસ્સામા’’તિ અલઙ્કતરથં અભિરુહિત્વા ઉય્યાનં ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ.

તસ્મિઞ્ચ સમયે છત્તપાણિ નામેકો અનાગામી ઉપાસકો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણમાનો નિસિન્નો હોતિ. રાજા તં દિસ્વા આસઙ્કમાનો મુહુત્તં ઠત્વા પુન ‘‘સચાયં પાપકો ભવેય્ય, ન સત્થુ સન્તિકે નિસીદિત્વા ધમ્મં સુણેય્ય, અપાપકેન ઇમિના ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. ઉપાસકો બુદ્ધગારવેન રઞ્ઞો પચ્ચુટ્ઠાનં વા વન્દનં વા ન અકાસિ, તેનસ્સ રાજા અનત્તમનો અહોસિ. સત્થા તસ્સ અનત્તમનભાવં ઞત્વા ઉપાસકસ્સ ગુણં કથેસિ ‘‘અયં, મહારાજ, ઉપાસકો બહુસ્સુતો આગતાગમો કામેસુ વીતરાગો’’તિ રાજા ‘‘ન ઇમિના ઓરકેન ભવિતબ્બં, યસ્સ સત્થા ગુણં વણ્ણેતી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ઉપાસક, વદેય્યાસિ યેન તે અત્થો’’તિ આહ. ઉપાસકો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. રાજા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા સત્થારં પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

સો એકદિવસં ઉપરિપાસાદે મહાવાતપાનં વિવરિત્વા ઠિતો તં ઉપાસકં ભુત્તપાતરાસં છત્તમાદાય જેતવનં ગચ્છન્તં દિસ્વા પક્કોસાપેત્વા એવમાહ ‘‘ત્વં કિર, ઉપાસક, બહુસ્સુતો, અમ્હાકઞ્ચ ઇત્થિયો ધમ્મં સોતુકામા ચેવ ઉગ્ગહેતુકામા ચ, સાધુ વતસ્સ સચે તાસં ધમ્મં વાચેય્યાસી’’તિ. ‘‘દેવ, ગિહીનં નામ રાજન્તેપુરે ધમ્મં દેસેતું વા વાચેતું વા નપ્પતિરૂપં, અય્યાનં એવ પતિરૂપ’’ન્તિ. રાજા ‘‘સચ્ચં એસ વદતી’’તિ ઉય્યોજેત્વા ઇત્થિયો પક્કોસાપેત્વા ‘‘ભદ્દે, અહં તુમ્હાકં ધમ્મદેસનત્થાય ચ ધમ્મવાચનત્થાય ચ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા એકં ભિક્ખું યાચામિ, અસીતિયા મહાસાવકેસુ કતરં યાચામી’’તિ આહ. તા સબ્બાપિ મન્તેત્વા ધમ્મભણ્ડાગારિકં આનન્દત્થેરમેવ આરોચેસું. રાજા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો એવમાહ ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં ગેહે ઇત્થિયો આનન્દત્થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સોતુઞ્ચ ઉગ્ગણ્હિતુઞ્ચ ઇચ્છન્તિ, સાધુ વત સચે થેરો અમ્હાકં ગેહે ધમ્મં દેસેય્ય ચેવ વાચેય્ય ચા’’તિ. સત્થા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા થેરં આણાપેસિ. તતો પટ્ઠાય રઞ્ઞો ઇત્થિયો થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તિ ચેવ ઉગ્ગણ્હન્તિ ચ.

અથેકદિવસં રઞ્ઞો ચૂળામણિ નટ્ઠો. રાજા તસ્સ નટ્ઠભાવં સુત્વા અમચ્ચે આણાપેસિ ‘‘સબ્બે અન્તોવળઞ્જનકે મનુસ્સે ગહેત્વા ચૂળામણિં આહરાપેથા’’તિ. અમચ્ચા માતુગામે આદિં કત્વા ચૂળામણિં પરિપુચ્છન્તા અદિસ્વા મહાજનં કિલમેન્તિ. તં દિવસં આનન્દત્થેરો રાજનિવેસનં પવિટ્ઠો. યથા તા ઇત્થિયો પુબ્બે થેરં દિસ્વાવ હટ્ઠતુટ્ઠા ધમ્મં સુણન્તિ ચેવ ઉગ્ગણ્હન્તિ ચ, તથા અકત્વા સબ્બા દોમનસ્સપ્પત્તાવ અહેસું. તતો થેરેન ‘‘કસ્મા તુમ્હે અજ્જ એવરૂપા જાતા’’તિ પુચ્છિતા એવમાહંસુ ‘‘ભન્તે, રઞ્ઞો ચૂળામણિં પરિયેસામાતિ અમચ્ચા માતુગામે ઉપાદાય અન્તોવળઞ્જનકે કિલમેન્તિ, ન જાનામ કસ્સ ‘કિં ભવિસ્સતી’તિ, તેનમ્હ દોમનસ્સપ્પત્તા’’તિ. થેરો ‘‘મા ચિન્તયિત્થા’’તિ તા સમસ્સાસેત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિત્વા ‘‘મણિ કિર તે, મહારાજ, નટ્ઠો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘અસક્ખિ પન તં આહરાપેતુ’’ન્તિ. ‘‘ભન્તે, સબ્બં અન્તોજનં ગહેત્વા કિલમેન્તોપિ ન સક્કોમિ આહરાપેતુ’’ન્તિ. ‘‘મહારાજ, મહાજનં અકિલમેત્વાવ આહરણૂપાયો અત્થી’’તિ. ‘‘કતરો, ભન્તે’’તિ? ‘‘પિણ્ડદાનં, મહારાજા’’તિ. ‘‘કતરં પિણ્ડદાનં, ભન્તે’’તિ? ‘‘મહારાજ, યત્તકેસુ આસઙ્કા અત્થિ, તે ગહેત્વા એકેકસ્સ એકેકં પલાલપિણ્ડં વા મત્તિકાપિણ્ડં વા દત્વા ‘ઇમં પચ્ચૂસકાલે આહરિત્વા અસુકટ્ઠાને નામ પાતેથા’તિ વત્તબ્બં. યેન ગહિતો ભવિસ્સતિ, સો તસ્મિં પક્ખિપિત્વા આહરિસ્સતિ. સચે પઠમદિવસેયેવ પાતેન્તિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે પાતેન્તિ, દુતિયદિવસેપિ તતિયદિવસેપિ તથેવ કાતબ્બં. એવં મહાજનો ચ ન કિલમિસ્સતિ, મણિઞ્ચ લભિસ્સસી’’તિ એવં વત્વા થેરો અગમાસિ.

રાજા વુત્તનયેનેવ તયો દિવસે દાપેસિ, નેવ મણિં આહરિંસુ. થેરો તતિયદિવસે આગન્ત્વા ‘‘કિં, મહારાજ, પાતિતો મણી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ન પાતેન્તિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, મહાતલસ્મિંયેવ પટિચ્છન્નટ્ઠાને મહાચાટિં ઠપાપેત્વા ઉદકસ્સ પૂરાપેત્વા સાણિં પરિક્ખિપાપેત્વા ‘સબ્બે અન્તોવળઞ્જનકમનુસ્સા ચ ઇત્થિયો ચ ઉત્તરાસઙ્ગં કત્વા એકેકોવ અન્તોસાણિં પવિસિત્વા હત્થં ધોવિત્વા આગચ્છન્તૂ’તિ વદેહી’’તિ થેરો ઇમં ઉપાયં આચિક્ખિત્વા પક્કામિ. રાજા તથા કારેસિ. મણિચોરો ચિન્તેસિ ‘‘ધમ્મભણ્ડાગારિકો ઇમં અધિકરણં આદાય મણિં અદસ્સેત્વા ઓસક્કિસ્સતીતિ અટ્ઠાનમેતં, પાતેતું દાનિ વટ્ટતી’’તિ મણિં પટિચ્છન્નં કત્વા આદાય અન્તોસાણિં પવિસિત્વા ચાટિયં પાતેત્વા નિક્ખમિ. સબ્બેસં નિક્ખન્તકાલે ઉદકં છડ્ડેત્વા મણિં અદ્દસંસુ. રાજા ‘‘થેરં નિસ્સાય મહાજનં અકિલમેત્વાવ મે મણિ લદ્ધો’’તિ તુસ્સિ, અન્તોવળઞ્જનકમનુસ્સાપિ ‘‘થેરં નિસ્સાય મહાદુક્ખતો મુત્તમ્હા’’તિ તુસ્સિંસુ. ‘‘થેરસ્સાનુભાવેન રઞ્ઞો ચૂળામણિ લદ્ધો’’તિ થેરસ્સાનુભાવો સકલનગરે ચેવ ભિક્ખુસઙ્ઘે ચ પાકટો જાતો.

ધમ્મસભાયં સન્નિસિન્ના ભિક્ખૂ થેરસ્સ ગુણં વણ્ણયિંસુ ‘‘આવુસો, આનન્દત્થેરો અત્તનો બહુસ્સુતતાય પણ્ડિચ્ચેન ઉપાયકુસલતાય મહાજનં અકિલમેત્વા ઉપાયેનેવ રઞ્ઞો મણિં દસ્સેસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનિ આનન્દેનેવ પરહત્થગતં ભણ્ડં દસ્સિતં, પુબ્બેપિ પણ્ડિતા મહાજનં અકિલમેત્વા ઉપાયેનેવ તિરચ્છાનહત્થગતં ભણ્ડં દસ્સયિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સબ્બસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં પત્તો તસ્સેવ અમચ્ચો અહોસિ. અથેકદિવસં રાજા મહન્તેન પરિવારેન ઉય્યાનં ગન્ત્વા વનન્તરાનિ વિચરિત્વા ઉદકકીળં કીળિતુકામો મઙ્ગલપોક્ખરણિં ઓતરિત્વા ઇત્થાગારમ્પિ પક્કોસિ. ઇત્થિયો અત્તનો અત્તનો સીસૂપગગીવૂપગાદીનિ આભરણાનિ ઓમુઞ્ચિત્વા ઉત્તરાસઙ્ગેસુ પક્ખિપિત્વા સમુગ્ગપિટ્ઠેસુ ઠપેત્વા દાસિયો પટિચ્છાપેત્વા પોક્ખરણિં ઓતરિંસુ. અથેકા ઉય્યાનમક્કટી સાખન્તરે નિસિન્ના દેવિં પિળન્ધનાનિ ઓમુઞ્ચિત્વા ઉત્તરાસઙ્ગે પક્ખિપિત્વા સમુગ્ગપિટ્ઠે ઠપયમાનં દિસ્વા તસ્સા મુત્તાહારં પિળન્ધિતુકામા હુત્વા દાસિયા પમાદં ઓલોકયમાના નિસીદિ, દાસીપિ તં રક્ખમાના તહં તહં ઓલોકેત્વા નિસિન્નાયેવ નિદ્દાયિતું આરભિ. મક્કટી તસ્સા પમાદભાવં ઞત્વા વાતવેગેન ઓતરિત્વા મહામુત્તાહારં ગીવાય પટિમુઞ્ચિત્વા વાતવેગેન ઉપ્પતિત્વા સાખન્તરે નિસીદિત્વા અઞ્ઞાસં મક્કટીનં દસ્સનભયેન એકસ્મિં રુક્ખસુસિરટ્ઠાને ઠપેત્વા ઉપસન્તૂપસન્તા વિય તં રક્ખમાના નિસીદિ.

સાપિ ખો દાસી પટિબુજ્ઝિત્વા મુત્તાહારં અપસ્સન્તી કમ્પમાના અઞ્ઞં ઉપાયં અદિસ્વા ‘‘પુરિસો દેવિયા મુત્તાહારં ગહેત્વા પલાતો’’તિ મહાવિરવં વિરવિ. આરક્ખમનુસ્સા તતો તતો સન્નિપતિત્વા તસ્સા વચનં સુત્વા રઞ્ઞો આરોચયિંસુ. રાજા ‘‘ચોરં ગણ્હથા’’તિ આહ. પુરિસા ઉય્યાના નિક્ખમિત્વા ‘‘ચોરં ગણ્હથ, ચોરં ગણ્હથા’’તિ ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તિ. અથેકો જાનપદો બલિકારકપુરિસો તં સદ્દં સુત્વા કમ્પમાનો પલાયિ. તં દિસ્વા રાજપુરિસા ‘‘અયં ચોરો ભવિસ્સતી’’તિ અનુબન્ધિત્વા તં ગહેત્વા પોથેત્વા ‘‘અરે, દુટ્ઠચોર, એવં મહાસારં નામ પિળન્ધનં અવહરિસ્સસી’’તિ પરિભાસિંસુ. સો ચિન્તેસિ ‘‘સચાહં ‘ન ગણ્હામી’તિ વક્ખામિ, અજ્જ મે જીવિતં નત્થિ, પોથેન્તાયેવ મં મારેસ્સન્તિ, સમ્પટિચ્છામિ ન’’ન્તિ. સો ‘‘આમ, સામિ, ગહિતં મે’’તિ આહ. અથ નં બન્ધિત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં આનયિંસુ. રાજાપિ નં પુચ્છિ ‘‘ગહિતં તે મહાસારપિળન્ધન’’ન્તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘ઇદાનિ તં કહ’’ન્તિ. ‘‘દેવ, મયા મહાસારં નામ મઞ્ચપીઠમ્પિ ન દિટ્ઠપુબ્બં, સેટ્ઠિ પન મં મહાસારપિળન્ધનં ગણ્હાપેસિ, સોહં તં ગહેત્વાવ તસ્સ અદાસિં, સો નં જાનાતી’’તિ.

રાજા સેટ્ઠિં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ગહિતં તે ઇમસ્સ હત્થતો મહાસારપિળન્ધન’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘કહં ત’’ન્તિ. ‘‘પુરોહિતસ્સ મે દિન્ન’’ન્તિ. પુરોહિતમ્પિ પક્કોસાપેત્વા તથેવ પુચ્છિ, સોપિ સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘ગન્ધબ્બસ્સ મે દિન્ન’’ન્તિ આહ. તમ્પિ પક્કોસાપેત્વા ‘‘પુરોહિતસ્સ હત્થતો તે મહાસારપિળન્ધનં ગહિત’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘કહં ત’’ન્તિ. ‘‘કિલેસવસેન મે વણ્ણદાસિયા દિન્ન’’ન્તિ. તમ્પિ પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ, સા ‘‘ન ગણ્હામી’’તિ આહ. તે પઞ્ચ જને પુચ્છન્તાનઞ્ઞેવ સૂરિયો અત્થં ગતો. રાજા ‘‘ઇદાનિ વિકાલો જાતો, સ્વે જાનિસ્સામા’’તિ તે પઞ્ચ જને અમચ્ચાનં દત્વા નગરં પાવિસિ.

બોધિસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદં પિળન્ધનં અન્તોવળઞ્જે નટ્ઠં, અયઞ્ચ ગહપતિકો બહિવળઞ્જો, દ્વારેપિ બલવારક્ખો, તસ્મા અન્તોવળઞ્જનકાનમ્પિ તં ગહેત્વા પલાયિતું ન સક્કા. એવં નેવ બહિવળઞ્જનકાનં, ન અન્તો, ઉય્યાને વળઞ્જનકાનં ગહણૂપાયો દિસ્સતિ. ઇમિના દુગ્ગતમનુસ્સેન ‘સેટ્ઠિસ્સ મે દિન્ન’ન્તિ કથેન્તેન અત્તનો મોક્ખત્થાય કથિતં ભવિસ્સતિ, સેટ્ઠિનાપિ ‘પુરોહિતસ્સ મે દિન્ન’ન્તિ કથેન્તેન ‘એકતો હુત્વા નિત્થરિસ્સામી’તિ ચિન્તેત્વા કથિતં ભવિસ્સતિ, પુરોહિતેનાપિ ‘ગન્ધબ્બસ્સ મે દિન્ન’ન્તિ કથેન્તેન ‘બન્ધનાગારે ગન્ધબ્બં નિસ્સાય સુખેન વસિસ્સામા’તિ ચિન્તેત્વા કથિતં ભવિસ્સતિ, ગન્ધબ્બેનાપિ ‘વણ્ણદાસિયા મે દિન્ન’ન્તિ કથેન્તેન ‘એકન્તેન અનુક્કણ્ઠિતા ભવિસ્સામા’તિ ચિન્તેત્વા કથિતં ભવિસ્સતિ, ઇમેહિ પઞ્ચહિપિ ચોરેહિ ન ભવિતબ્બં, ઉય્યાને મક્કટા બહૂ, પિળન્ધનેન એકિસ્સા મક્કટિયા હત્થે આરુળ્હેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ. સો રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘મહારાજ, ચોરે અમ્હાકં નિય્યાદેથ, મયં તં કિચ્ચં સોધેસ્સામા’’તિ આહ. રાજા ‘‘સાધુ, પણ્ડિત, સોધેહી’’તિ તસ્સ નિય્યાદેસિ.

બોધિસત્તો અત્તનો દાસપુરિસે પક્કોસાપેત્વા તે પઞ્ચ જને એકસ્મિંયેવ ઠાને વસાપેત્વા સમન્તા આરક્ખં કત્વા કણ્ણં દત્વા ‘‘યં તે અઞ્ઞમઞ્ઞં કથેન્તિ, તં મય્હં આરોચેથા’’તિ વત્વા પક્કામિ. તે તથા અકંસુ. તતો મનુસ્સાનં સન્નિસિન્નવેલાય સેટ્ઠિ તં ગહપતિકં આહ – ‘‘અરે, દુટ્ઠગહપતિ, તયા અહં, મયા વા ત્વં કહં દિટ્ઠપુબ્બો, કદા તે મય્હં પિળન્ધનં દિન્ન’’ન્તિ આહ. સો ‘‘સામિ મહાસેટ્ઠિ, અહં મહાસારં નામ રુક્ખસારપાદકં મઞ્ચપીઠમ્પિ ન જાનામિ, ‘તં નિસ્સાય પન મોક્ખં લભિસ્સામી’તિ એવં અવચં, મા મે કુજ્ઝ, સામી’’તિ આહ. પુરોહિતોપિ સેટ્ઠિં આહ ‘‘મહાસેટ્ઠિ, ત્વં ઇમિના અત્તનો અદિન્નકમેવ મય્હં કથં અદાસી’’તિ? ‘‘મયમ્પિ દ્વે ઇસ્સરા, અમ્હાકં એકતો હુત્વા ઠિતકાલે કમ્મં ખિપ્પં નિપ્ફજ્જિસ્સતી’’તિ કથેસિન્તિ. ગન્ધબ્બોપિ પુરોહિતં આહ ‘‘બ્રાહ્મણ, કદા તયા મય્હં પિળન્ધનં દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘અહં તં નિસ્સાય વસનટ્ઠાને સુખં વસિસ્સામી’’તિ કથેસિન્તિ. વણ્ણદાસીપિ ગન્ધબ્બં આહ ‘‘અરે દુટ્ઠગન્ધબ્બ, અહં કદા તવ સન્તિકં ગતપુબ્બા, ત્વં વા મમ સન્તિકં આગતપુબ્બો, કદા તે મય્હં પિળન્ધનં દિન્ન’’ન્તિ? ભગિનિ કિંકારણા કુજ્ઝસિ, ‘‘અમ્હેસુ પઞ્ચસુ એકતો વસન્તેસુ ઘરાવાસો ભવિસ્સતિ, અનુક્કણ્ઠમાના સુખં વસિસ્સામા’’તિ કથેસિન્તિ. બોધિસત્તો પયોજિતમનુસ્સાનં સન્તિકા તં કથં સુત્વા તેસં તથતો અચોરભાવં ઞત્વા ‘‘મક્કટિયા ગહિતપિળન્ધનં ઉપાયેનેવ પાતેસ્સામી’’તિ ગેણ્ડુમયાનિ બહૂનિ પિળન્ધનાનિ કારેત્વા ઉય્યાને મક્કટિયો ગાહાપેત્વા હત્થપાદગીવાસુ ગેણ્ડુપિળન્ધનાનિ પિળન્ધાપેત્વા વિસ્સજ્જેસિ. ઇતરા મક્કટી પિળન્ધનં રક્ખમાના ઉય્યાને એવ નિસીદિ.

બોધિસત્તો મનુસ્સે આણાપેસિ ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે, ઉય્યાને સબ્બા મક્કટિયો ઉપધારેથ, યસ્સા તં પિળન્ધનં પસ્સથ, તં ઉત્તાસેત્વા પિળન્ધનં ગણ્હથા’’તિ. તાપિ ખો મક્કટિયો ‘‘પિળન્ધનં નો લદ્ધ’’ન્તિ તુટ્ઠપહટ્ઠા ઉય્યાને વિચરન્તિયો તસ્સા સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘પસ્સ અમ્હાકં પિળન્ધન’’ન્તિ આહંસુ. સા મક્કટી અસહમાના ‘‘કિં ઇમિના ગેણ્ડુપિળન્ધનેના’’તિ મુત્તાહારં પિળન્ધિત્વા નિક્ખમિ. અથ નં તે પુરિસા દિસ્વા પિળન્ધનં છડ્ડાપેત્વા આહરિત્વા બોધિસત્તસ્સ અદંસુ. સો તં આદાય રઞ્ઞો દસ્સેત્વા ‘‘ઇદં તે દેવ પિળન્ધનં, તે પઞ્ચપિ અચોરા, ઇદં પન ઉય્યાને મક્કટિયા આભત’’ન્તિ આહ. ‘‘કથં પન તે, પણ્ડિત, મક્કટિયા હત્થં આરુળ્હભાવો ઞાતો, કથં તે ગહિત’’ન્તિ? સો સબ્બં આચિક્ખિ. રાજા તુટ્ઠમાનસો ‘‘સઙ્ગામસીસાદીસુ નામ સૂરાદયો ઇચ્છિતબ્બા હોન્તી’’તિ બોધિસત્તસ્સ થુતિં કરોન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૨. ‘‘ઉક્કટ્ઠે સૂરમિચ્છન્તિ, મન્તીસુ અકુતૂહલં;

પિયઞ્ચ અન્નપાનમ્હિ, અત્થે જાતે ચ પણ્ડિત’’ન્તિ.

તત્થ ઉક્કટ્ઠેતિ ઉપકટ્ઠે, ઉભતોબ્યૂળ્હે સઙ્ગામે સમ્પહારે વત્તમાનેતિ અત્થો. સૂરમિચ્છન્તીતિ અસનિયાપિ મત્થકે પતમાનાય અપલાયિનં સૂરં ઇચ્છન્તિ, તસ્મિં ખણે એવરૂપો સઙ્ગામયોધો પત્થેતબ્બો હોતિ. મન્તીસુ અકુતૂહલન્તિ કત્તબ્બાકત્તબ્બકિચ્ચં સમ્મન્તનકાલે ઉપ્પન્ને મન્તીસુ યો અકુતૂહલો અવિકિણ્ણવાચો મન્તં ન ભિન્દતિ, તં ઇચ્છન્તિ, તાદિસો તેસુ ઠાનેસુ પત્થેતબ્બો હોતિ. પિયઞ્ચ અન્નપાનમ્હીતિ મધુરે અન્નપાને પચ્ચુપટ્ઠિતે સહપરિભુઞ્જનત્થાય પિયપુગ્ગલં પત્થેન્તિ, તાદિસો તસ્મિં કાલે પત્થેતબ્બો હોતિ. અત્થે જાતે ચ પણ્ડિતન્તિ અત્થગમ્ભીરે ધમ્મગમ્ભીરે કિસ્મિઞ્ચિદેવ કારણે વા પઞ્હે વા ઉપ્પન્ને પણ્ડિતં વિચક્ખણં ઇચ્છન્તિ. તથારૂપો હિ તસ્મિં સમયે પત્થેતબ્બો હોતીતિ.

એવં રાજા બોધિસત્તં વણ્ણેત્વા થોમેત્વા ઘનવસ્સં વસ્સેન્તો મહામેઘો વિય સત્તાહિ રતનેહિ પૂજેત્વા તસ્સોવાદે ઠત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો, બોધિસત્તોપિ યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા થેરસ્સ ગુણં કથેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, પણ્ડિતામચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મહાસારજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૯૩] ૩. વિસ્સાસભોજનજાતકવણ્ણના

ન વિસ્સસે અવિસ્સત્થેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો વિસ્સાસભોજનં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિં કિર સમયે યેભુય્યેન ભિક્ખૂ ‘‘માતરા નો દિન્નં, પિતરા નો દિન્નં, ભાતરા, ભગિનિયા, ચૂળમાતરા, ચૂળપિતરા, માતુલેન, માતુલાનિયા દિન્નં. અમ્હાકં ગિહિકાલેપિ ભિક્ખુકાલેપિ એતે દાતું યુત્તરૂપાવા’’તિ ઞાતીહિ દિન્ને ચત્તારો પચ્ચયે વિસ્સત્થા હુત્વા અપચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જન્તિ. સત્થા તં કારણં ઞત્વા ‘‘ભિક્ખૂનં મયા ધમ્મદેસનં કાતું વટ્ટતી’’તિ ભિક્ખૂ સન્નિપાતાપેત્વા ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ ઞાતીહિપિ અઞ્ઞાતીહિપિ દિન્નકે ચત્તારો પચ્ચયે પચ્ચવેક્ખિત્વાવ પરિભોગો કાતબ્બો. અપચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભોગં કત્વા હિ કાલં કુરુમાનો ભિક્ખુ યક્ખપેતઅત્તભાવતો ન મુચ્ચતિ, અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો નામેસ વિસપરિભોગસદિસો. વિસઞ્હિ વિસ્સાસિકેન દિન્નકમ્પિ અવિસ્સાસિકેન દિન્નકમ્પિ મારેતિયેવ. પુબ્બેપિ વિસ્સાસેન દિન્નં વિસં પરિભુઞ્જિત્વા જીવિતક્ખયં પત્તા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો મહાવિભવો સેટ્ઠિ અહોસિ. તસ્સેકો ગોપાલકો કિટ્ઠસમ્બાધસમયે ગાવો ગહેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા તત્થ ગોસાલં કત્વા રક્ખન્તો વસતિ. સેટ્ઠિનો ચ કાલેન કાલં ગોરસં આહરતિ. અથસ્સ ગોસાલાય અવિદૂરે સીહો નિવાસં ગણ્હિ. ગાવીનં સીહસન્તાસેન મિલાતાનં ખીરં મન્દં અહોસિ. અથ નં એકદિવસં સપ્પિં આદાય આગતં સેટ્ઠિ પુચ્છિ ‘‘કિં નુ ખો, સમ્મ ગોપાલક, મન્દં સપ્પી’’તિ? સો તં કારણં આચિક્ખિ. ‘‘અત્થિ પન, સમ્મ, તસ્સ સીહસ્સ કત્થચિ પટિબન્ધો’’તિ? ‘‘અત્થિસ્સ સામિ, એકાય મિગમાતુકાય સદ્ધિં સંસગ્ગો’’તિ. ‘‘સક્કા પન તં ગાહાપેતુ’’ન્તિ? ‘‘સક્કા, સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ તં ગહેત્વા તસ્સા નલાટતો પટ્ઠાય સરીરે લોમાનિ વિસેન પુનપ્પુનં રજિત્વા સુક્ખાપેત્વા દ્વે તયો દિવસે અતિક્કામેત્વા તં મિગમાતુકં વિસ્સજ્જેહિ, સો તસ્સા સિનેહેન સરીરં લેહિત્વા જીવિતક્ખયં પાપુણિસ્સતિ. અથસ્સ ચમ્મનખદાઠા ચેવ વસઞ્ચ મંસઞ્ચ ગહેત્વા આગચ્છેય્યાસી’’તિ હલાહલવિસં દત્વા ઉય્યોજેસિ.

સો ગોપાલકો જાલં ખિપિત્વા ઉપાયેન તં મિગમાતુકં ગણ્હિત્વા તથા અકાસિ. સીહો તં દિસ્વાવ બલવસિનેહેન તસ્સા સરીરં લેહિત્વા જીવિતક્ખયં પાપુણિ. ગોપાલકોપિ ચમ્માદીનિ ગહેત્વા બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. બોધિસત્તો તં કારણં ઞત્વા ‘‘પરેસુ સિનેહો નામ ન કાતબ્બો, એવં બલસમ્પન્નોપિ સીહો મિગરાજા કિલેસવસેન સંસગ્ગં નિસ્સાય મિગમાતુકાય સરીરં લેહન્તો વિસપરિભોગં કત્વા જીવિતક્ખયં પત્તો’’તિ વત્વા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૩. ‘‘ન વિસ્સસે અવિસ્સત્થે, વિસ્સત્થેપિ ન વિસ્સસે;

વિસ્સાસા ભયમન્વેતિ, સીહંવ મિગમાતુકા’’તિ.

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – યો પુબ્બે સભયો અત્તનિ અવિસ્સત્થો અહોસિ, તસ્મિં અવિસ્સત્થે, યો પુબ્બેપિ નિબ્ભયો અત્તનિ વિસ્સાસિકોયેવ, તસ્મિં વિસ્સત્થેપિ ન વિસ્સસે, નેવ વિસ્સાસં કરેય્ય. કિંકારણા? વિસ્સાસા ભયમન્વેતિ, યો હિ મિત્તેપિ અમિત્તેપિ વિસ્સાસો, તતો ભયમેવ આગચ્છતિ. કથં? સીહંવ મિગમાતુકા, યથા મિત્તસન્થવવસેન કતવિસ્સાસાય મિગમાતુકાય સન્તિકા સીહસ્સ ભયં અન્વેતિ, ઉપગતં સમ્પત્તન્તિ અત્થો. યથા વા વિસ્સાસવસેન સીહં મિગમાતુકા અન્વેતા ઉપગતાતિપિ અત્થો.

એવં બોધિસત્તો સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મહાસેટ્ઠિ અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વિસ્સાસભોજનજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૯૪] ૪. લોમહંસજાતકવણ્ણના

સોતત્તો સોસિન્નો ચેવાતિ ઇદં સત્થા વેસાલિં ઉપનિસ્સાય પાટિકારામે વિહરન્તો સુનક્ખત્તં આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિઞ્હિ સમયે સુનક્ખત્તો સત્થુ ઉપટ્ઠાકો હુત્વા પત્તચીવરમાદાય વિચરમાનો કોરક્ખત્તિયસ્સ ધમ્મં રોચેન્તો દસબલસ્સ પત્તચીવરં નિય્યાદેત્વા કોરક્ખત્તિયં નિસ્સાય વસતિ. તસ્સ કાલકઞ્જિકઅસુરયોનિયં નિબ્બત્તકાલે ગિહિ હુત્વા ‘‘નત્થિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો, તક્કપરિયાહતં સમણો ગોતમો ધમ્મં દેસેતિ વીમંસાનુચરિતં સયંપટિભાનં. યસ્સ ચ ખ્વાસ્સ અત્થાય ધમ્મો દેસિતો, ન સો નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયા’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૪૬) વેસાલિયં તિણ્ણં પાકારાનં અન્તરે વિચરન્તો સત્થુ અવણ્ણં ભાસતિ.

અથાયસ્મા સારિપુત્તો પિણ્ડાય ચરન્તો તસ્સેવં અવણ્ણં ભાસન્તસ્સ સુત્વા પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો તમત્થં ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા ‘‘કોધનો, સારિપુત્ત, સુનક્ખત્તો મોઘપુરિસો, કોધવસેનેવમાહ, કોધવસેનાપિ પન ‘ન સો નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયા’તિ વદન્તો અજાનિત્વાપિ મય્હં ગુણમેવ ભાસતિ. ન ખો પન સો મોઘપુરિસો મય્હં ગુણં જાનાતિ. મય્હઞ્હિ, સારિપુત્ત, છ અભિઞ્ઞા નામ અત્થિ, અયમ્પિ મે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મોવ. દસબલઞાણાનિ અત્થિ, ચતુવેસારજ્જઞાણં અત્થિ, ચતુયોનિપરિચ્છેદકઞાણં અત્થિ, પઞ્ચગતિપરિચ્છેદકઞાણં અત્થિ, અયમ્પિ મે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મોવ. એવં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસમન્નાગતં પન મં યો એવં વદેય્ય ‘નત્થિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો’તિ, સો તં વાચં અપ્પહાય તં ચિત્તં અપ્પહાય તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે’’તિ એવં અત્તનો વિજ્જમાનં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ ગુણં કથેત્વા ‘‘સુનક્ખત્તો કિર, સારિપુત્ત, કોરક્ખત્તિયસ્સ દુક્કરકારિકાય મિચ્છાતપે પસન્નો, મિચ્છાતપે પસીદન્તેન પન મયિ એવ પસીદિતું વટ્ટતિ. અહઞ્હિ ઇતો એકનવુતિકપ્પમત્થકે ‘અત્થિ નુ ખો એત્થ સારો’તિ બાહિરકં મિચ્છાતપં વીમંસન્તો ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં બ્રહ્મચરિયવાસં વસિં, તપસ્સી સુદં હોમિ પરમતપસ્સી, લૂખો સુદં હોમિ પરમલૂખો, જેગુચ્છી સુદં હોમિ પરમજેગુચ્છી, પવિવિત્તો સુદં હોમિ પરમપવિવિત્તો’’તિ વત્વા થેરેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે એકનવુતિકપ્પમત્થકે બોધિસત્તો ‘‘બાહિરકતપં વીમંસિસ્સામી’’તિ આજીવકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અચેલકો અહોસિ રજોજલ્લિકો, પવિવિત્તો અહોસિ એકવિહારી. મનુસ્સે દિસ્વા મિગો વિય પલાયિ, મહાવિકતિભોજનો અહોસિ, વચ્છકગોમયાદીનિ પરિભુઞ્જિ, અપ્પમાદવિહારત્થાય અરઞ્ઞે એકસ્મિં ભિંસનકે વનસણ્ડે વિહાસિ. તસ્મિમ્પિ વિહરન્તો હિમપાતસમયે અન્તરટ્ઠકે રત્તિં વનસણ્ડા નિક્ખમિત્વા અબ્ભોકાસે વિહરિત્વા સૂરિયે ઉગ્ગતે વનસણ્ડં પવિસતિ. સો યથા રત્તિં અબ્ભોકાસે હિમોદકેન તિન્તો, તથેવ દિવા વનસણ્ડતો પગ્ઘરન્તેહિ ઉદકબિન્દૂહિ તેમયિ. એવં અહોરત્તં સીતદુક્ખં અનુભોતિ. ગિમ્હાનં પન પચ્છિમે માસે દિવા અબ્ભોકાસે વિહરિત્વા રત્તિં વનસણ્ડં પવિસતિ. સો યથા દિવા અબ્ભોકાસે આતપેન પરિળાહપ્પત્તો, તથેવ રત્તિં નિવાતે વનસણ્ડે પરિળાહં પાપુણાતિ, સરીરા સેદધારા મુચ્ચન્તિ. અથસ્સ પુબ્બે અસ્સુતપુબ્બા અયં ગાથા પટિભાસિ –

૯૪. ‘‘સોતત્તો સોસિન્નો ચેવ, એકો ભિંસનકે વને;

નગ્ગો ન ચગ્ગિમાસીનો, એસનાપસુતો મુની’’તિ.

તત્થ સોતત્તોતિ સૂરિયસન્તાપેન સુટ્ઠુ તત્તો. સોસિન્નોતિ હિમોદકેન સુસિન્નો સુટ્ઠુ તિન્તો. એકો ભિંસનકે વનેતિ યત્થ પવિટ્ઠાનં યેભુય્યેન લોમાનિ હંસન્તિ, તથારૂપે ભિંસનકેવનસણ્ડે એકો અદુતિયોવ અહોસિન્તિ દીપેતિ. નગ્ગો ન ચગ્ગિમાસીનોતિ નગ્ગો ચ ન ચ અગ્ગિમાસીનો. તથા સીતેન પીળિયમાનોપિ નેવ નિવાસનપારુપનં વા આદિયિં, ન ચ અગ્ગિં આગમ્મ નિસીદિન્તિ દીપેતિ. એસનાપસુતોતિ અબ્રહ્મચરિયેપિ તસ્મિં બ્રહ્મચરિયસઞ્ઞી હુત્વા ‘‘બ્રહ્મચરિયમેવેતં એસના ગવેસના ઉપાયો બ્રહ્મલોકસ્સા’’તિ એવં તાય બ્રહ્મચરિયેસનાય પસુતો અનુયુત્તો ઉસ્સુક્કં આપન્નો અહોસિન્તિ દસ્સેતિ. મુનીતિ ‘‘મુનિ ખો એસ મોનત્થાય પટિપન્નો’’તિ એવં લોકેન સમ્ભાવિતો અહોસિન્તિ દીપેતિ.

એવં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા બોધિસત્તો મરણકાલે ઉપટ્ઠિતં નિરયનિમિત્તં દિસ્વા ‘‘ઇદં વતસમાદાનં નિરત્થક’’ન્તિ ઞત્વા તઙ્ખણઞ્ઞેવ તં લદ્ધિં ભિન્દિત્વા સમ્માદિટ્ઠિં ગહેત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘અહં તેન સમયેન સો આજીવકો અહોસિ’’ન્તિ.

લોમહંસજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૯૫] ૫. મહાસુદસ્સનજાતકવણ્ણના

અનિચ્ચા વત સઙ્ખારાતિ ઇદં સત્થા પરિનિબ્બાનમઞ્ચે નિપન્નો આનન્દત્થેરસ્સ ‘‘મા, ભન્તે, ભગવા ઇમસ્મિં ખુદ્દકનગરકે’’ત્યાદિવચનં (દી. નિ. ૨.૨૧૦) આરબ્ભ કથેસિ. તથાગતે હિ જેતવને વિહરન્તે સારિપુત્તત્થેરો કત્તિકપુણ્ણમાયં નાળકગામકે જાતોવરકે પરિનિબ્બાયિ, મહામોગ્ગલ્લાનો કત્તિકમાસસ્સેવ કાળપક્ખઅમાવસિયં. એવં પરિનિબ્બુતે અગ્ગસાવકયુગે ‘‘અહમ્પિ કુસિનારાયં પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો તત્થ ગન્ત્વા યમકસાલાનમન્તરે ઉત્તરસીસકે મઞ્ચકે અનુટ્ઠાનસેય્યાય નિપજ્જિ. અથ નં આયસ્મા આનન્દત્થેરો ‘‘મા, ભન્તે, ભગવા ઇમસ્મિં ખુદ્દકનગરકે વિસમે ઉજ્જઙ્ગલનગરકે, સાખાનગરકે પરિનિબ્બાયિ, અઞ્ઞેસં ચમ્પારાજગહાદીનં મહાનગરાનં અઞ્ઞતરસ્મિં ભગવા પરિનિબ્બાયતૂ’’તિ યાચિ. સત્થા ‘‘મા, આનન્દ, ઇમં ‘ખુદ્દકનગરકં, ઉજ્જઙ્ગલનગરકં સાખાનગરક’ન્તિ વદેહિ, અહઞ્હિ પુબ્બે સુદસ્સનચક્કવત્તિરાજકાલે ઇમસ્મિં નગરે વસિં, તદા ઇદં દ્વાદસયોજનિકેન રતનપાકારેન પરિક્ખિત્તં મહાનગરં અહોસી’’તિ વત્વા થેરેન યાચિતો અતીતં આહરન્તો મહાસુદસ્સનસુત્તં (દી. નિ. ૨.૨૪૧ આદયો) કથેસિ.

તદા પન મહાસુદસ્સનં સુધમ્મપાસાદા ઓતરિત્વા અવિદૂરે સત્તરતનમયે તાલવને પઞ્ઞત્તસ્મિં કપ્પિયમઞ્ચકે દક્ખિણેન પસ્સેન અનુટ્ઠાનસેય્યાય નિપન્નં દિસ્વા ‘‘ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ નગરસહસ્સાનિ કુસાવતિરાજધાનિપ્પમુખાનિ, એત્થ છન્દં કરોહી’’તિ સુભદ્દાય દેવિયા વુત્તે મહાસુદસ્સનો ‘‘મા દેવિ એવં અવચ, અથ ખો ‘એત્થ છન્દં વિનેહિ, મા અપેક્ખં અકાસી’તિ એવં મં ઓવદા’’તિ વત્વા ‘‘કિંકારણા, દેવા’’તિ પુચ્છિતો ‘‘અજ્જાહં કાલકિરિયં કરિસ્સામી’’તિ. અથ નં દેવી રોદમાના અક્ખીનિ પુઞ્છિત્વા કિચ્છેન કસિરેન તથા વત્વા રોદિ પરિદેવિ. સેસાપિ ચતુરાસીતિસહસ્સઇત્થિયો રોદિંસુ પરિદેવિંસુ. અમચ્ચાદીસુપિ એકોપિ અધિવાસેતું નાસક્ખિ, સબ્બેપિ રોદિંસુ. બોધિસત્તો ‘‘અલં, ભણે, મા સદ્દમકત્થા’’તિ સબ્બે નિવારેત્વા દેવિં આમન્તેત્વા ‘‘મા ત્વં દેવિ રોદિ, મા પરિદેવિ. તિલફલમત્તોપિ હિ સઙ્ખારો નિચ્ચો નામ નત્થિ, સબ્બેપિ અનિચ્ચા ભેદનધમ્મા એવા’’તિ વત્વા દેવિં ઓવદન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૫. ‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા, ઉપ્પાદવયધમ્મિનો;

ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તેસં વૂપસમો સુખો’’તિ.

તત્થ અનિચ્ચા વત સઙ્ખારાતિ ભદ્દે સુભદ્દાદેવિ, યત્તકા કેહિચિ પચ્ચયેહિ સમાગન્ત્વા કતા ખન્ધાયતનાદયો સઙ્ખારા, સબ્બે તે અનિચ્ચાયેવ નામ. એતેસુ હિ રૂપં અનિચ્ચં…પે… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં. ચક્ખુ અનિચ્ચં…પે… ધમ્મા અનિચ્ચા. યંકિઞ્ચિ સવિઞ્ઞાણકં અવિઞ્ઞાણકં રતનં, સબ્બં તં અનિચ્ચમેવ. ઇતિ ‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિ ગણ્હ. કસ્મા? ઉપ્પાદવયધમ્મિનોતિ, સબ્બે હેતે ઉપ્પાદધમ્મિનો ચેવ વયધમ્મિનો ચ ઉપ્પજ્જનભિજ્જનસભાવાયેવ, તસ્મા ‘‘અનિચ્ચા’’તિ વેદિતબ્બા. યસ્મા ચ અનિચ્ચા, તસ્મા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, ઉપ્પજ્જિત્વા ઠિતિં પત્વાપિ નિરુજ્ઝન્તિયેવ. સબ્બેવ હેતે નિબ્બત્તમાના ઉપ્પજ્જન્તિ નામ, ભિજ્જમાના નિરુજ્ઝન્તિ નામ. તેસં ઉપ્પાદે સતિયેવ ચ ઠિતિ નામ હોતિ, ઠિતિયા સતિયેવ ભઙ્ગો નામ હોતિ, ન હિ અનુપ્પન્નસ્સ ઠિતિ નામ, નાપિ ઠિતં અભિજ્જનકં નામ અત્થિ. ઇતિ સબ્બેપિ સઙ્ખારા તીણિ લક્ખણાનિ પત્વા તત્થ તત્થેવ નિરુજ્ઝન્તિ, તસ્મા સબ્બેપિમે અનિચ્ચા ખણિકા ઇત્તરા અધુવા પભઙ્ગુનો ચલિતા સમીરિતા અનદ્ધનિયા પયાતા તાવકાલિકા નિસ્સારા, તાવકાલિકટ્ઠેન માયામરીચિફેણસદિસા. તેસુ ભદ્દે સુભદ્દાદેવિ, કસ્મા સુખસઞ્ઞં ઉપ્પાદેસિ, એવં પન ગણ્હ તેસં વૂપસમો સુખોતિ, સબ્બવટ્ટવૂપસમનતો તેસં વૂપસમો નામ નિબ્બાનં, તદેવેકં એકન્તતો સુખં, તતો અઞ્ઞં સુખં નામ નત્થીતિ.

એવં મહાસુદસ્સનો અમતમહાનિબ્બાનેન દેસનાય કૂટં ગહેત્વા અવસેસસ્સપિ મહાજનસ્સ ‘‘દાનં દેથ, સીલં રક્ખથ, ઉપોસથકમ્મં કરોથા’’તિ ઓવાદં દત્વા દેવલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સુભદ્દા દેવી રાહુલમાતા અહોસિ, પરિણાયકરતનં રાહુલો, સેસપરિસા બુદ્ધપરિસા, મહાસુદસ્સનો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મહાસુદસ્સનજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૯૬] ૬. તેલપત્તજાતકવણ્ણના

સમતિત્તિકં અનવસેસકન્તિ ઇદં સત્થા સુમ્ભરટ્ઠે સેદકં નામ નિગમં ઉપનિસ્સાય અઞ્ઞતરસ્મિં વનસણ્ડે વિહરન્તો જનપદકલ્યાણિસુત્તં આરબ્ભ કથેસિ. તત્ર હિ ભગવા –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ‘જનપદકલ્યાણી જનપદકલ્યાણી’તિ ખો, ભિક્ખવે, મહાજનકાયો સન્નિપતેય્ય, સા ખો પનસ્સ જનપદકલ્યાણી પરમપાસાવિની નચ્ચે, પરમપાસાવિની ગીતે. ‘જનપદકલ્યાણી નચ્ચતિ ગાયતી’તિ ખો, ભિક્ખવે, ભિય્યોસોમત્તાય મહાજનકાયો સન્નિપતેય્ય. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય જીવિતુકામો અમરિતુકામો સુખકામો દુક્ખપટિકૂલો. તમેનં એવં વદેય્ય ‘‘અયં તે, અમ્ભો પુરિસ, સમતિત્તિકો તેલપત્તો અન્તરેન ચ મહાજનકાયસ્સ અન્તરેન ચ જનપદકલ્યાણિયા પરિહરિતબ્બો, પુરિસો ચ તં ઉક્ખિત્તાસિકો પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિસ્સતિ ‘યત્થેવ નં થોકમ્પિ છડ્ડેસ્સસિ, તત્થેવ તે સીસં પાતેસ્સામી’’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ સો પુરિસો અમું તેલપત્તં અમનસિકરિત્વા બહિદ્ધા પમાદં આહરેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ઉપમા ખો મ્યાયં, ભિક્ખવે, કતા અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનાય. અયમેવેત્થ અત્થો – ‘સમતિત્તિકો તેલપત્તો’તિ ખો, ભિક્ખવે, કાયગતાયેતં સતિયા અધિવચનં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘કાયગતા નો સતિ ભાવિતા ભવિસ્સતિ સુસમારદ્ધા’તિ એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૩૮૬) –

ઇદં જનપદકલ્યાણિસુત્તં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કથેસિ.

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – જનપદકલ્યાણીતિ જનપદમ્હિ કલ્યાણી ઉત્તમા છસરીરદોસરહિતા પઞ્ચકલ્યાણસમન્નાગતા. સા હિ યસ્મા નાતિદીઘા, નાતિરસ્સા, નાતિકિસા, નાતિથૂલા, નાતિકાળા, નાચ્ચોદાતા, અતિક્કન્તા માનુસકવણ્ણં, અપત્તા દિબ્બવણ્ણં, તસ્મા છસરીરદોસરહિતા. છવિકલ્યાણં, મંસકલ્યાણં, ન્હારુકલ્યાણં, અટ્ઠિકલ્યાણં, વયોકલ્યાણન્તિ ઇમેહિ પન પઞ્ચહિ કલ્યાણેહિ સમન્નાગતત્તા પઞ્ચકલ્યાણસમન્નાગતા નામ. તસ્સા હિ આગન્તુકોભાસકિચ્ચં નામ નત્થિ, અત્તનો સરીરોભાસેનેવ દ્વાદસહત્થે ઠાને આલોકં કરોતિ, પિયઙ્ગુસામા વા હોતિ સુવણ્ણસામા વા. અયમસ્સા છવિકલ્યાણતા. ચત્તારો પનસ્સા હત્થપાદા મુખપરિયોસાનઞ્ચ લાખારસપરિકમ્મકતં વિય રત્તપવાળરત્તકમ્બલસદિસં હોતિ. અયમસ્સા મંસકલ્યાણતા. વીસતિ નખપત્તાનિ મંસતો અમુત્તટ્ઠાને લાખારસપૂરિતાનિ વિય, મુત્તટ્ઠાને ખીરધારાસદિસાનિ. અયમસ્સા ન્હારુકલ્યાણતા. દ્વત્તિંસ દન્તા સુફુસિતા સુધોતવજિરપન્તિ વિય ખાયન્તિ. અયમસ્સા અટ્ઠિકલ્યાણતા. વીસતિવસ્સસતિકાપિ પન સમાના સોળસવસ્સુદ્દેસિકા વિય હોતિ નિબ્બલિપલિતા. અયમસ્સા વયોકલ્યાણતા.

પરમપાસાવિનીતિ એત્થ પન પસવનં પસવો, પવત્તીતિ અત્થો. પસવો એવ પાસાવો, પરમો પાસાવો પરમપાસાવો, સો અસ્સા અત્થીતિ પરમપાસાવિની. નચ્ચે ચ ગીતે ચ ઉત્તમપ્પવત્તિ સેટ્ઠકિરિયા. ઉત્તમમેવ નચ્ચં નચ્ચતિ, ગીતઞ્ચ ગાયતીતિ વુત્તં હોતિ.

અથ પુરિસો આગચ્છેય્યાતિ ન અત્તનો રુચિયા આગચ્છેય્ય, અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – અથેવં મહાજનમજ્ઝે જનપદકલ્યાણિયા નચ્ચમાનાય ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ સાધુકારેસુ અઙ્ગુલિફોટનેસુ ચેલુક્ખેપેસુ ચ પવત્તમાનેસુ તં પવત્તિં સુત્વા રાજા બન્ધનાગારતો એકં ચોરપુરિસં પક્કોસાપેત્વા નિગળાનિ છિન્દિત્વા સમતિત્તિકં સુપરિપુણ્ણં તેલપત્તં તસ્સ હત્થે દત્વા ઉભોહિ હત્થેહિ દળ્હં ગાહાપેત્વા એકં અસિહત્થં પુરિસં આણાપેસિ ‘‘એતં ગહેત્વા જનપદકલ્યાણિયા સમજ્જટ્ઠાનં ગચ્છ. યત્થેવ ચેસ પમાદં આગમ્મ એકમ્પિ તેલબિન્દું છડ્ડેતિ, તત્થેવસ્સ સીસં છિન્દા’’તિ. સો પુરિસો અસિં ઉક્ખિપિત્વા તં તજ્જેન્તો તત્થ નેસિ. સો મરણભયતજ્જિતો જીવિતુકામતાય પમાદવસેન તં અમનસિકરિત્વા સકિમ્પિ અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા તં જનપદકલ્યાણિં ન ઓલોકેસિ. એવં ભૂતપુબ્બમેવેતં વત્થુ, સુત્તે પન પરિકપ્પવસેનેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

ઉપમા ખો મ્યાયન્તિ એત્થ પન તેલપત્તસ્સ તાવ કાયગતાસતિયા ઓપમ્મસંસન્દનં કતમેવ. એત્થ પન રાજા વિય કમ્મં દટ્ઠબ્બં, અસિ વિય કિલેસા, ઉક્ખિત્તાસિકપુરિસો વિય મારો, તેલપત્તહત્થો પુરિસો વિય કાયગતાસતિભાવકો વિપસ્સકયોગાવચરો. ઇતિ ભગવા ‘‘કાયગતાસતિં ભાવેતુકામેન ભિક્ખુના તેલપત્તહત્થેન તેન પુરિસેન વિય સતિં અવિસ્સજ્જેત્વા અપ્પમત્તેન કાયગતાસતિ ભાવેતબ્બા’’તિ ઇમં સુત્તં આહરિત્વા દસ્સેસિ.

ભિક્ખૂ ઇમં સુત્તઞ્ચ અત્થઞ્ચ સુત્વા એવમાહંસુ – ‘‘દુક્કરં, ભન્તે, તેન પુરિસેન કતં તથારૂપિં જનપદકલ્યાણિં અનોલોકેત્વા તેલપત્તં આદાય ગચ્છન્તેના’’તિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, તેન દુક્કરં કતં, સુકરમેવેતં. કસ્મા? ઉક્ખિત્તાસિકેન પુરિસેન સન્તજ્જેત્વા નીયમાનતાય. યં પન પુબ્બે પણ્ડિતા અપ્પમાદેન સતિં અવિસ્સજ્જેત્વા અભિસઙ્ખતં દિબ્બરૂપમ્પિ ઇન્દ્રિયાનિ ભિન્દિત્વા અનોલોકેત્વાવ ગન્ત્વા રજ્જં પાપુણિંસુ, એતં દુક્કર’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ રઞ્ઞો પુત્તસતસ્સ સબ્બકનિટ્ઠો હુત્વા નિબ્બત્તિ, સો અનુપુબ્બેન વિઞ્ઞુતં પાપુણિ. તદા ચ રઞ્ઞો ગેહે પચ્ચેકબુદ્ધા ભુઞ્જન્તિ, બોધિસત્તો તેસં વેય્યાવચ્ચં કરોતિ. સો એકદિવસં ચિન્તેસિ ‘‘મમ બહૂ ભાતરો, લચ્છામિ નુ ખો અહં ઇમસ્મિં નગરે કુલસન્તકં રજ્જં, ઉદાહુ નો’’તિ? અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘પચ્ચેકબુદ્ધે પુચ્છિત્વા જાનિસ્સામી’’તિ. સો દુતિયદિવસે પચ્ચેકબુદ્ધેસુ આગતેસુ ધમકરણં આદાય પાનીયં પરિસ્સાવેત્વા પાદે ધોવિત્વા તેલેન મક્ખેત્વા તેસં અન્તરખજ્જકં ખાદિત્વા નિસિન્નકાલે વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો તમત્થં પુચ્છિ. અથ નં તે અવોચું – કુમાર, ન ત્વં ઇમસ્મિં નગરે રજ્જં લભિસ્સસિ, ઇતો પન વીસયોજનસતમત્થકે ગન્ધારરટ્ઠે તક્કસિલાનગરં નામ અત્થિ, તત્થ ગન્તું સક્કોન્તો ઇતો સત્તમે દિવસે રજ્જં લચ્છસિ. અન્તરામગ્ગે પન મહાવત્તનિઅટવિયં પરિપન્થો અત્થિ, તં અટવિં પરિહરિત્વા ગચ્છન્તસ્સ યોજનસતિકો મગ્ગો હોતિ, ઉજુકં ગચ્છન્તસ્સ પઞ્ઞાસ યોજનાનિ હોન્તિ. સો હિ અમનુસ્સકન્તારો નામ. તત્થ યક્ખિનિયો અન્તરામગ્ગે ગામે ચ સાલાયો ચ માપેત્વા ઉપરિ સુવણ્ણતારકવિચિત્તવિતાનં મહારહસેય્યં પઞ્ઞાપેત્વા નાનાવિરાગપટસાણિયો પરિક્ખિપિત્વા દિબ્બાલઙ્કારેહિ અત્તભાવં મણ્ડેત્વા સાલાસુ નિસીદિત્વા આગચ્છન્તે પુરિસે મધુરાહિ વાચાહિ સઙ્ગણ્હિત્વા ‘‘કિલન્તરૂપા વિય પઞ્ઞાયથ, ઇધાગન્ત્વા નિસીદિત્વા પાનીયં પિવિત્વા ગચ્છથા’’તિ પક્કોસિત્વા આગતાગતાનં આસનાનિ દત્વા અત્તનો રૂપલીલાવિલાસેહિ પલોભેત્વા કિલેસવસિકે કત્વા અત્તના સદ્ધિં અજ્ઝાચારે કતે તત્થેવ ને લોહિતેન પગ્ઘરન્તેન ખાદિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેન્તિ. રૂપગોચરં સત્તં રૂપેનેવ ગણ્હન્તિ, સદ્દગોચરં મધુરેન ગીતવાદિતસદ્દેન, ગન્ધગોચરં દિબ્બગન્ધેહિ, રસગોચરં દિબ્બેન નાનગ્ગરસભોજનેન, ફોટ્ઠબ્બગોચરં ઉભતોલોહિતકૂપધાનેહિ દિબ્બસયનેહિ ગણ્હન્તિ. સચે ઇન્દ્રિયાનિ ભિન્દિત્વા તા અનોલોકેત્વા સતિં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા ગમિસ્સસિ, સત્તમે દિવસે તત્થ રજ્જં લચ્છસીતિ.

બોધિસત્તો ‘‘હોતુ, ભન્તે, તુમ્હાકં ઓવાદં ગહેત્વા કિં તા ઓલોકેસ્સામી’’તિ પચ્ચેકબુદ્ધેહિ પરિત્તં કારાપેત્વા પરિત્તવાલુકઞ્ચેવ પરિત્તસુત્તઞ્ચ આદાય પચ્ચેકબુદ્ધે ચ માતાપિતરો ચ વન્દિત્વા નિવેસનં ગન્ત્વા અત્તનો પુરિસે આહ – ‘‘અહં તક્કસિલાયં રજ્જં ગહેતું ગચ્છામિ, તુમ્હે ઇધેવ તિટ્ઠથા’’તિ. અથ નં પઞ્ચ જના આહંસુ ‘‘મયમ્પિ અનુગચ્છામા’’તિ. ‘‘ન સક્કા તુમ્હેહિ અનુગન્તું, અન્તરામગ્ગે કિર યક્ખિનિયો રૂપાદિગોચરે મનુસ્સે એવઞ્ચેવઞ્ચ રૂપાદીહિ પલોભેત્વા ગણ્હન્તિ, મહા પરિપન્થો, અહં પન અત્તાનં તક્કેત્વા ગચ્છામી’’તિ. ‘‘કિં પન, દેવ, મયં તુમ્હેહિ સદ્ધિં ગચ્છન્તા અત્તનો પિયાનિ રૂપાદીનિ ઓલોકેસ્સામ, મયમ્પિ તથેવ ગમિસ્સામા’’તિ. બોધિસત્તો ‘‘તેન હિ અપ્પમત્તા હોથા’’તિ તે પઞ્ચ જને આદાય મગ્ગં પટિપજ્જિ.

યક્ખિનિયો ગામાદીનિ માપેત્વા નિસીદિંસુ. તેસુ રૂપગોચરો પુરિસો તા યક્ખિનિયો ઓલોકેત્વા રૂપારમ્મણે પટિબદ્ધચિત્તો થોકં ઓહીયિ. બોધિસત્તો ‘‘કિં ભો, થોકં ઓહીયસી’’તિ આહ. ‘‘દેવ, પાદા મે રુજ્જન્તિ, થોકં સાલાયં નિસીદિત્વા આગચ્છામી’’તિ. ‘‘અમ્ભો, એતા યક્ખિનિયો, મા ખો પત્થેસી’’તિ. ‘‘યં હોતિ, તં હોતુ, ન સક્કોમિ, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ પઞ્ઞાયિસ્સસી’’તિ ઇતરે ચત્તારો આદાય અગમાસિ. સોપિ રૂપગોચરકો તાસં સન્તિકં અગમાસિ. તા અત્તના સદ્ધિં અજ્ઝાચારે કતે તં તત્થેવ જીવિતક્ખયં પાપેત્વા પુરતો ગન્ત્વા અઞ્ઞં સાલં માપેત્વા નાનાતૂરિયાનિ ગહેત્વા ગાયમાના નિસીદિંસુ, તત્થ સદ્દગોચરકો ઓહીયિ. પુરિમનયેનેવ તમ્પિ ખાદિત્વા પુરતો ગન્ત્વા નાનપ્પકારે ગન્ધકરણ્ડકે પૂરેત્વા આપણં પસારેત્વા નિસીદિંસુ, તત્થ ગન્ધગોચરકો ઓહીયિ. તમ્પિ ખાદિત્વા પુરતો ગન્ત્વા નાનગ્ગરસાનં દિબ્બભોજનાનં ભાજનાનિ પૂરેત્વા ઓદનિકાપણં પસારેત્વા નિસીદિંસુ, તત્થ રસગોચરકો ઓહીયિ. તમ્પિ ખાદિત્વા પુરતો ગન્ત્વા દિબ્બસયનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા નિસીદિંસુ, તત્થ ફોટ્ઠબ્બગોચરકો ઓહીયિ. તમ્પિ ખાદિંસુ, બોધિસત્તો એકકોવ અહોસિ.

અથેકા યક્ખિની ‘‘અતિખરમન્તો વતાયં, અહં તં ખાદિત્વાવ નિવત્તિસ્સામી’’તિ બોધિસત્તસ્સ પચ્છતો પચ્છતો અગમાસિ. અટવિયા પરભાગે વનકમ્મિકાદયો યક્ખિનિં દિસ્વા ‘‘અયં તે પુરતો ગચ્છન્તો પુરિસો કિં હોતી’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘કોમારસામિકો મે, અય્યા’’તિ. ‘‘અમ્ભો, અયં એવં સુકુમાલા પુપ્ફદામસદિસા સુવણ્ણવણ્ણા કુમારિકા અત્તનો કુલં છડ્ડેત્વા ભવન્તં તક્કેત્વા નિક્ખન્તા, કસ્મા એતં અકિલમેત્વા આદાય ન ગચ્છસી’’તિ? ‘‘નેસા, અય્યા, મય્હં પજાપતિ, યક્ખિની એસા, એતાય મે પઞ્ચ મનુસ્સા ખાદિતા’’તિ. ‘‘અય્યા, પુરિસા નામ કુદ્ધકાલે અત્તનો પજાપતિયો યક્ખિનિયોપિ કરોન્તિ પેતિનિયોપી’’તિ. સા ગચ્છમાના ગબ્ભિનિવણ્ણં દસ્સેત્વા પુન સકિં વિજાતવણ્ણં કત્વા પુત્તં અઙ્કેન આદાય બોધિસત્તં અનુબન્ધિ, દિટ્ઠદિટ્ઠા પુરિમનયેનેવ પુચ્છન્તિ. બોધિસત્તોપિ તથેવ વત્વા ગચ્છન્તો તક્કસિલં પાપુણિ. સા પુત્તં અન્તરધાપેત્વા એકિકાવ અનુબન્ધિ. બોધિસત્તો નગરદ્વારં ગન્ત્વા એકિસ્સા સાલાય નિસીદિ. સા બોધિસત્તસ્સ તેજેન પવિસિતું અસક્કોન્તી દિબ્બરૂપં માપેત્વા સાલાદ્વારે અટ્ઠાસિ.

તસ્મિં સમયે તક્કસિલરાજા ઉય્યાનં ગચ્છન્તો તં દિસ્વા પટિબદ્ધચિત્તો હુત્વા ‘‘ગચ્છ, ઇમિસ્સા સસ્સામિકઅસ્સામિકભાવં જાનાહી’’તિ મનુસ્સં પેસેસિ. સો તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સસ્સામિકાસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, અય્ય, અયં મે સાલાય નિસિન્નો સામિકો’’તિ. બોધિસત્તો ‘‘નેસા મય્હં પજાપતિ, યક્ખિની એસા, એતાય મે પઞ્ચ મનુસ્સા ખાદિતા’’તિ આહ. સાપિ ‘‘પુરિસા નામ અય્યા કુદ્ધકાલે યં ઇચ્છન્તિ, તં વદન્તી’’તિ આહ. સો ઉભિન્નમ્પિ વચનં રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ‘‘અસ્સામિકભણ્ડં નામ રાજસન્તકં હોતી’’તિ યક્ખિનિં પક્કોસાપેત્વા એકહત્થિપિટ્ઠે નિસીદાપેત્વા નગરં પદક્ખિણં કત્વા પાસાદં અભિરુય્હ તં અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ.

સો ન્હાતવિલિત્તો સાયમાસં ભુઞ્જિત્વા સિરીસયનં અભિરુહિ. સાપિ યક્ખિની અત્તનો ઉપકપ્પનકં આહારં આહરિત્વા અલઙ્કતપટિયત્તા સિરિસયને રઞ્ઞા સદ્ધિં નિપજ્જિત્વા રઞ્ઞો રતિવસેન સુખં સમપ્પિતસ્સ નિપન્નકાલે એકેન પસ્સેન પરિવત્તિત્વા પરોદિ. અથ નં રાજા ‘‘કિં, ભદ્દે, રોદસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘દેવ, અહં તુમ્હેહિ મગ્ગે દિસ્વા આનીતા, તુમ્હાકઞ્ચ ગેહે બહૂ ઇત્થિયો, અહં સપત્તીનં અન્તરે વસમાના કથાય ઉપ્પન્નાય ‘કો તુય્હં માતરં વા પિતરં વા ગોત્તં વા જાતિં વા જાનાતિ, ત્વં અન્તરામગ્ગે દિસ્વા આનીતા નામા’તિ સીસે ગહેત્વા નિપ્પીળિયમાના વિય મઙ્કુ ભવિસ્સામિ. સચે તુમ્હે સકલરજ્જે ઇસ્સરિયઞ્ચ આણઞ્ચ મય્હં દદેય્યાથ, કોચિ મય્હં ચિત્તં કોપેત્વા કથેતું ન સક્ખિસ્સતી’’તિ. ‘‘ભદ્દે, મય્હં સકલરટ્ઠવાસિનો ન કિઞ્ચિ હોન્તિ, નાહં એતેસં સામિકો. યે પન રાજાણં કોપેત્વા અકત્તબ્બં કરોન્તિ, તેસઞ્ઞેવાહં સામિકો. ઇમિના કારણેન ન સક્કા તુય્હં સકલરટ્ઠે વા નગરે વા ઇસ્સરિયઞ્ચ આણઞ્ચ દાતુ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, સચે રટ્ઠે વા નગરે વા આણં દાતું ન સક્કોથ, અન્તોનિવેસને અન્તોવળઞ્જનકાનં ઉપરિ મમ વસં વત્તનત્થાય આણં દેથા’’તિ. રાજા દિબ્બફોટ્ઠબ્બેન બદ્ધો તસ્સા વચનં અતિક્કમિતું અસક્કોન્તો ‘‘સાધુ, ભદ્દે, અન્તોવળઞ્જનકેસુ તુય્હં આણં દમ્મિ, ત્વં એતે અત્તનો વસે વત્તાપેહી’’તિ આહ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા રઞ્ઞો નિદ્દં ઓક્કન્તકાલે યક્ખનગરં ગન્ત્વા યક્ખે પક્કોસિત્વા અત્તના રાજાનં જીવિતક્ખયં પાપેત્વા અટ્ઠિમત્તં સેસેત્વા સબ્બં ન્હારુચમ્મમંસલોહિતં ખાદિ, અવસેસા યક્ખા મહાદ્વારતો પટ્ઠાય અન્તોનિવેસને કુક્કુટકુક્કુરે આદિં કત્વા સબ્બે ખાદિત્વા અટ્ઠિમત્તસેસે અકંસુ.

પુનદિવસે દ્વારં યથાપિહિતમેવ દિસ્વા મનુસ્સા ફરસૂહિ કવાટાનિ કોટ્ટેત્વા અન્તો પવિસિત્વા સબ્બં નિવેસનં અટ્ઠિકપરિકિણ્ણં દિસ્વા ‘‘સચ્ચં વત સો પુરિસો આહ ‘નાયં મય્હં પજાપતિ, યક્ખિની એસા’તિ. રાજા પન કિઞ્ચિ અજાનિત્વા તં ગહેત્વા અત્તનો ભરિયં અકાસિ, સા યક્ખે પક્કોસિત્વા સબ્બં જનં ખાદિત્વા ગતા ભવિસ્સતી’’તિ આહંસુ. બોધિસત્તોપિ તં દિવસં તસ્સાયેવ સાલાયં પરિત્તવાલુકં સીસે કત્વા પરિત્તસુત્તઞ્ચ પરિક્ખિપિત્વા ખગ્ગં ગહેત્વા ઠિતકોવ અરુણં ઉટ્ઠાપેસિ. મનુસ્સા સકલરાજનિવેસનં સોધેત્વા હરિતૂપલિત્તં કત્વા ઉપરિ ગન્ધેહિ વિલિમ્પિત્વા પુપ્ફાનિ વિકિરિત્વા પુપ્ફદામાનિ ઓસારેત્વા ધૂમં દત્વા નવમાલા બન્ધિત્વા સમ્મન્તયિંસુ ‘‘અમ્ભો, યો પુરિસો દિબ્બરૂપં માપેત્વા પચ્છતો આગચ્છન્તિં યક્ખિનિં ઇન્દ્રિયાનિ ભિન્દિત્વા ઓલોકનમત્તમ્પિ ન અકાસિ, સો અતિવિય ઉળારસત્તો ધિતિમા ઞાણસમ્પન્નો, તાદિસે પુરિસે રજ્જં અનુસાસન્તે સબ્બરટ્ઠં સુખિતં ભવિસ્સતિ, તં રાજાનં કરોમા’’તિ. અથ સબ્બે અમચ્ચા ચ નાગરા ચ એકચ્છન્દા હુત્વા બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘દેવ, તુમ્હે ઇમં રજ્જં કારેથા’’તિ નગરં પવેસેત્વા રતનરાસિમ્હિ ઠપેત્વા અભિસિઞ્ચિત્વા તક્કસિલરાજાનં અકંસુ. સો ચત્તારિ અગતિગમનાનિ વજ્જેત્વા દસ રાજધમ્મે અકોપેત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેન્તો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૯૬. ‘‘સમતિત્તિકં અનવસેસકં, તેલપત્તં યથા પરિહરેય્ય;

એવં સચિત્તમનુરક્ખે, પત્થયાનો દિસં અગતપુબ્બ’’ન્તિ.

તત્થ સમતિત્તિકન્તિ અન્તોમુખવટ્ટિલેખં પાપેત્વા સમભરિતં. અનવસેસકન્તિ અનવસિઞ્ચનકં અપરિસ્સાવનકં કત્વા. તેલપત્તન્તિ પક્ખિત્તતિલતેલપત્તં. પરિહરેય્યાતિ હરેય્ય, આદાય ગચ્છેય્ય. એવં સચિત્તમનુરક્ખેતિ તં તેલભરિતં પત્તં વિય અત્તનો ચિત્તં કાયગતાસતિયા ગોચરે ચેવ સમ્પયુત્તસતિયા ચાતિ ઉભિન્નં અન્તરે પક્ખિપિત્વા યથા મુહુત્તમ્પિ બહિદ્ધા ગોચરે ન વિક્ખિપતિ, તથા પણ્ડિતો યોગાવચરો રક્ખેય્ય ગોપેય્ય. કિંકારણા? એતસ્સ હિ –

‘‘દુન્નિગ્ગહસ્સ લહુનો, યત્થકામનિપાતિનો;

ચિત્તસ્સ દમથો સાધુ, ચિત્તં દન્તં સુખાવહ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૫);

તસ્મા –

‘‘સુદુદ્દસં સુનિપુણં, યત્થકામનિપાતિનં;

ચિત્તં રક્ખેથ મેધાવી, ચિત્તં ગુત્તં સુખાવહં’’. (ધ. પ. ૩૬);

ઇદઞ્હિ –

‘‘દૂરઙ્ગમં એકચરં, અસરીરં ગુહાસયં;

યે ચિત્તં સંયમેસ્સન્તિ, મોક્ખન્તિ મારબન્ધના’’. (ધ. પ. ૩૭);

ઇતરસ્સ પન –

‘‘અનવટ્ઠિતચિત્તસ્સ, સદ્ધમ્મં અવિજાનતો;

પરિપ્લવપસાદસ્સ, પઞ્ઞા ન પરિપૂરતિ’’. (ધ. પ. ૩૮);

થિરકમ્મટ્ઠાનસહાયસ્સ પન –

‘‘અનવસ્સુતચિત્તસ્સ, અનન્વાહતચેતસો;

પુઞ્ઞપાપપહીનસ્સ, નત્થિ જાગરતો ભયં’’. (ધ. પ. ૩૯);

તસ્મા એતં –

‘‘ફન્દનં ચપલં ચિત્તં, દૂરક્ખં દુન્નિવારયં;

ઉજું કરોતિ મેધાવી, ઉસુકારોવ તેજનં’’. (ધ. પ. ૩૩);

એવં ઉજું કરોન્તો સચિત્તમનુરક્ખે.

પત્થયાનો દિસં અગતપુબ્બન્તિ ઇમસ્મિં કાયગતાસતિકમ્મટ્ઠાને કમ્મં આરભિત્વા અનમતગ્ગે સંસારે અગતપુબ્બં દિસં પત્થેન્તો પિહેન્તો વુત્તનયેન સકં ચિત્તં રક્ખેય્યાતિ અત્થો. કા પનેસા દિસા નામ? –

‘‘માતાપિતા દિસા પુબ્બા, આચરિયા દક્ખિણા દિસા;

પુત્તદારા દિસા પચ્છા, મિત્તામચ્ચા ચ ઉત્તરા.

‘‘દાસકમ્મકરા હેટ્ઠા, ઉદ્ધં સમણબ્રાહ્મણા;

એતા દિસા નમસ્સેય્ય, અલમત્તો કુલે ગિહી’’તિ. (દી. નિ. ૩.૨૭૩) –

એત્થ તાવ પુત્તદારાદયો ‘‘દિસા’’તિ વુત્તા.

‘‘દિસા ચતસ્સો વિદિસા ચતસ્સો, ઉદ્ધં અધો દસ દિસા ઇમાયો;

કતમં દિસં તિટ્ઠતિ નાગરાજા, યમદ્દસા સુપિને છબ્બિસાણ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧૬.૧૦૪) –

એત્થ પુરત્થિમાદિભેદા દિસાવ ‘‘દિસા’’તિ વુત્તા.

‘‘અગારિનો અન્નદપાનવત્થદા, અવ્હાયિકા તમ્પિ દિસં વદન્તિ;

એસા દિસા પરમા સેતકેતુ, યં પત્વા દુક્ખી સુખિનો ભવન્તી’’તિ. (જા. ૧.૬.૯) –

એત્થ પન નિબ્બાનં ‘‘દિસા’’તિ વુત્તં. ઇધાપિ તદેવ અધિપ્પેતં. તઞ્હિ ‘‘ખયં વિરાગ’’ન્તિઆદીહિ દિસ્સતિ અપદિસ્સતિ, તસ્મા ‘‘દિસા’’તિ વુચ્ચતિ. અનમતગ્ગે પન સંસારે કેનચિ બાલપુથુજ્જનેન સુપિનેનપિ અગતપુબ્બતાય અગતપુબ્બા દિસા નામાતિ વુત્તં. તં પત્થયન્તેન કાયગતાસતિયા યોગો કરણીયોતિ.

એવં સત્થા નિબ્બાનેન દેસનાય કૂટં ગહેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજપરિસા બુદ્ધપરિસા અહોસિ, રજ્જપ્પત્તકુમારો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

તેલપત્તજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૯૭] ૭. નામસિદ્ધિજાતકવણ્ણના

જીવકઞ્ચ મતં દિસ્વાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં નામસિદ્ધિકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. એકો કિર કુલપુત્તો નામેન પાપકો નામ. સો સાસને ઉરં દત્વા પબ્બજિતો ભિક્ખૂહિ ‘‘એહાવુસો, પાપક, તિટ્ઠાવુસો, પાપકા’’તિ વુચ્ચમાનો ચિન્તેસિ ‘‘લોકે પાપકં નામ લામકં કાળકણ્ણિભૂતં વુચ્ચતિ, અઞ્ઞં મઙ્ગલપટિસંયુત્તં નામં આહરાપેસ્સામી’’તિ. સો આચરિયુપજ્ઝાયે ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભન્તે, મય્હં નામં અવમઙ્ગલં, અઞ્ઞં મે નામં કરોથા’’તિ આહ. અથ નં તે એવમાહંસુ – ‘‘આવુસો, નામં નામ પણ્ણત્તિમત્તં, નામેન કાચિ અત્થસિદ્ધિ નામ નત્થિ, અત્તનો નામેનેવ સન્તુટ્ઠો હોહી’’તિ. સો પુનપ્પુનં યાચિયેવ. તસ્સાયં નામસિદ્ધિકભાવો ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટો જાતો. અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં સન્નિસિન્ના ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, અસુકો કિર ભિક્ખુ નામસિદ્ધિકો મઙ્ગલં નામં આહરાપેતી’’તિ. અથ સત્થા ધમ્મસભં આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, સો ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ નામસિદ્ધિકોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે તક્કસિલાયં બોધિસત્તો દિસાપામોક્ખો આચરિયો હુત્વા પઞ્ચ માણવકસતાનિ મન્તે વાચેસિ. તસ્સેકો માણવો પાપકો નામ નામેન. સો ‘‘એહિ, પાપક, યાહિ, પાપકા’’તિ વુચ્ચમાનો ચિન્તેસિ ‘‘મય્હં નામં અવમઙ્ગલં, અઞ્ઞં નામં આહરાપેસ્સામી’’તિ. સો આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘આચરિય, મય્હં નામં અવમઙ્ગલં, અઞ્ઞં મે નામં કરોથા’’તિ આહ. અથ નં આચરિયો અવોચ ‘‘ગચ્છ, તાત, જનપદચારિકં ચરિત્વા અત્તનો અભિરુચિતં એકં મઙ્ગલનામં ગહેત્વા એહિ, આગતસ્સ તે નામં પરિવત્તેત્વા અઞ્ઞં નામં કરિસ્સામી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પાથેય્યં ગહેત્વા નિક્ખન્તો ગામેન ગામં ચરન્તો એકં નગરં પાપુણિ. તત્થ ચેકો પુરિસો કાલકતો જીવકો નામ નામેન. સો તં ઞાતિજનેન આળાહનં નીયમાનં દિસ્વા ‘‘કિં નામકો એસ પુરિસો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘જીવકો નામેસો’’તિ. ‘‘જીવકોપિ મરતી’’તિ? ‘‘જીવકોપિ મરતિ, અજીવકોપિ મરતિ, નામં નામ પણ્ણત્તિમત્તં, ત્વં બાલો મઞ્ઞે’’તિ. સો તં કથં સુત્વા નામે મજ્ઝત્તો હુત્વા અન્તોનગરં પાવિસિ.

અથેકં દાસિં ભતિં અદદમાનં સામિકા દ્વારે નિસીદાપેત્વા રજ્જુયા પહરન્તિ, તસ્સા ચ ‘‘ધનપાલી’’તિ નામં હોતિ. સો અન્તરવીથિયા ગચ્છન્તો તં પોથિયમાનં દિસ્વા ‘‘કસ્મા ઇમં પોથેથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ભતિં દાતું ન સક્કોતી’’તિ. ‘‘કિં પનસ્સા નામ’’ન્તિ? ‘‘ધનપાલી નામા’’તિ. નામેન ધનપાલી સમાનાપિ ભતિમત્તં દાતું ન સક્કોતીતિ ધનપાલિયોપિ અધનપાલિયોપિ દુગ્ગતા હોન્તિ, નામં નામ પણ્ણત્તિમત્તં, ત્વં બાલો મઞ્ઞેતિ. સો નામે મજ્ઝત્તતરો હુત્વા નગરા નિક્ખમ્મ મગ્ગં પટિપન્નો અન્તરામગ્ગે મગ્ગમૂળ્હપુરિસં દિસ્વા ‘‘અમ્ભો કિં કરોન્તો વિચરસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘મગ્ગમૂળ્હોમ્હિ, સામી’’તિ. ‘‘કિં પન તે નામ’’ન્તિ? ‘‘પન્થકો નામા’’તિ. ‘‘પન્થકોપિ મગ્ગમૂળ્હો હોતી’’તિ? ‘‘પન્થકોપિ અપન્થકોપિ મગ્ગમૂળ્હો હોતિ, નામં નામ પણ્ણત્તિમત્તં ત્વં પન બાલો મઞ્ઞેતિ’’. સો નામે અતિમજ્ઝત્તો હુત્વા બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં, તાત, નામં રોચેત્વા આગતોસી’’તિ વુત્તે ‘‘આચરિય, જીવકાપિ નામ મરન્તિ અજીવકાપિ, ધનપાલિયોપિ દુગ્ગતા હોન્તિ અધનપાલિયોપિ, પન્થકાપિ મગ્ગમૂળ્હા હોન્તિ અપન્થકાપિ, નામં નામ પણ્ણત્તિમત્તં, નામેન સિદ્ધિ નત્થિ, કમ્મેનેવ સિદ્ધિ. અલં મય્હં અઞ્ઞેન નામેન, તદેવ મે નામં હોતૂ’’તિ આહ. બોધિસત્તો તેન દિટ્ઠઞ્ચ કતઞ્ચ સંસન્દેત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૯૭. ‘‘જીવકઞ્ચ મતં દિસ્વા, ધનપાલિઞ્ચ દુગ્ગતં;

પન્થકઞ્ચ વને મૂળ્હં, પાપકો પુનરાગતો’’તિ.

તત્થ પુનરાગતોતિ ઇમાનિ તીણિ કારણાનિ દિસ્વા પુન આગતો, ર-કારો સન્ધિવસેન વુત્તો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ નામસિદ્ધિકોયેવા’’તિ વત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા નામસિદ્ધિકો ઇદાનિપિ નામસિદ્ધિકોયેવ, આચરિયપરિસા બુદ્ધપરિસા, આચરિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

નામસિદ્ધિજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૯૮] ૮. કૂટવાણિજજાતકવણ્ણના

સાધુ ખો પણ્ડિતો નામાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કૂટવાણિજં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયઞ્હિ દ્વે જના એકતો વણિજ્જં કરોન્તા ભણ્ડં સકટેનાદાય જનપદં ગન્ત્વા લદ્ધલાભા પચ્ચાગમિંસુ. તેસુ કૂટવાણિજો ચિન્તેસિ ‘‘અયં બહૂ દિવસે દુબ્ભોજનેન દુક્ખસેય્યાય કિલન્તો, ઇદાનિ અત્તનો ઘરે નાનગ્ગરસેહિ યાવદત્થં સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા અજીરકેન મરિસ્સતિ. અથાહં ઇમં ભણ્ડં તયો કોટ્ઠાસે કત્વા એકં તસ્સ દારકાનં દસ્સામિ, દ્વે કોટ્ઠાસે અત્તના ગહેસ્સામી’’તિ. સો ‘‘અજ્જ ભાજેસ્સામ, સ્વે ભાજેસ્સામા’’તિ ભણ્ડં ભાજેતું ન ઇચ્છિ. અથ નં પણ્ડિતવાણિજો અકામકં નિપ્પીળેત્વા ભાજાપેત્વા વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા કતપટિસન્થારો ‘‘અતિપપઞ્ચો તે કતો, ઇધાગન્ત્વાપિ ચિરેન બુદ્ધુપટ્ઠાનં આગતોસી’’તિ વુત્તે તં પવત્તિં ભગવતો આરોચેસિ. સત્થા ‘‘ન ખો સો, ઉપાસક, ઇદાનેવ કૂટવાણિજો, પુબ્બેપિ કૂટવાણિજોયેવ. ઇદાનિ પન તં વઞ્ચેતુકામો જાતો, પુબ્બે પણ્ડિતેપિ વઞ્ચેતું ઉસ્સહી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બારાણસિયં વાણિજકુલે નિબ્બત્તિ, નામગ્ગહણદિવસે ચસ્સ ‘‘પણ્ડિતો’’તિ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો અઞ્ઞેન વાણિજેન સદ્ધિં એકતો હુત્વા વણિજ્જં કરોતિ, તસ્સ ‘‘અતિપણ્ડિતો’’તિ નામં અહોસિ. તે બારાણસિતો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ ભણ્ડં આદાય જનપદં ગન્ત્વા વણિજ્જં કત્વા લદ્ધલાભા પુન બારાણસિં આગમિંસુ. અથ નેસં ભણ્ડભાજનકાલે અતિપણ્ડિતો આહ ‘‘મયા દ્વે કોટ્ઠાસા લદ્ધબ્બા’’તિ. ‘‘કિંકારણા’’તિ? ‘‘ત્વં પણ્ડિતો, અહં અતિપણ્ડિતો. પણ્ડિતો એકં લદ્ધું અરહતિ, અતિપણ્ડિતો દ્વે’’તિ. ‘‘નનુ અમ્હાકં દ્વિન્નં ભણ્ડમૂલકમ્પિ ગોણાદયોપિ સમસમાયેવ, ત્વં કસ્મા દ્વે કોટ્ઠાસે લદ્ધું અરહસી’’તિ. ‘‘અતિપણ્ડિતભાવેના’’તિ. એવં તે કથં વડ્ઢેત્વા કલહં અકંસુ.

તતો અતિપણ્ડિતો ‘‘અત્થેકો ઉપાયો’’તિ ચિન્તેત્વા અત્તનો પિતરં એકસ્મિં સુસિરરુક્ખે પવેસેત્વા ‘‘ત્વં અમ્હેસુ આગતેસુ ‘અતિપણ્ડિતો દ્વે કોટ્ઠાસે લદ્ધું અરહતી’તિ વદેય્યાસી’’તિ વત્વા બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સમ્મ, મય્હં દ્વિન્નં કોટ્ઠાસાનં યુત્તભાવં વા અયુત્તભાવં વા એસા રુક્ખદેવતા જાનાતિ, એહિ, તં પુચ્છિસ્સામા’’તિ તં તત્થ નેત્વા ‘‘અય્યે રુક્ખદેવતે, અમ્હાકં અટ્ટં પચ્છિન્દા’’તિ આહ. અથસ્સ પિતા સરં પરિવત્તેત્વા ‘‘તેન હિ કથેથા’’તિ આહ. ‘‘અય્યે, અયં પણ્ડિતો, અહં અતિપણ્ડિતો. અમ્હેહિ એકતો વોહારો કતો, તત્થ કેન કિં લદ્ધબ્બન્તિ. પણ્ડિતેન એકો કોટ્ઠાસો, અતિપણ્ડિતેન પન દ્વે કોટ્ઠાસા લદ્ધબ્બા’’તિ. બોધિસત્તો એવં વિનિચ્છિતં અટ્ટં સુત્વા ‘‘ઇદાનિ દેવતાભાવં વા અદેવતાભાવં વા જાનિસ્સામી’’તિ પલાલં આહરિત્વા સુસિરં પૂરેત્વા અગ્ગિં અદાસિ, અતિપણ્ડિતસ્સ પિતા જાલાય ફુટ્ઠકાલે અડ્ઢજ્ઝામેન સરીરેન ઉપરિ આરુય્હ સાખં ગહેત્વા ઓલમ્બન્તો ભૂમિયં પતિત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૯૮. ‘‘સાધુ ખો પણ્ડિતો નામ, ન ત્વેવ અતિપણ્ડિતો;

અતિપણ્ડિતેન પુત્તેન, મનમ્હિ ઉપકૂળિતો’’તિ.

તત્થ સાધુ ખો પણ્ડિતો નામાતિ ઇમસ્મિં લોકે પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો કારણાકારણઞ્ઞૂ પુગ્ગલો સાધુ સોભનો. અતિપણ્ડિતોતિ નામમત્તેન અતિપણ્ડિતો કૂટપુરિસો ન ત્વેવ વરં. મનમ્હિ ઉપકૂળિતોતિ થોકેનમ્હિ ઝામો, અડ્ઢજ્ઝામકોવ મુત્તોતિ અત્થો. તે ઉભોપિ મજ્ઝે ભિન્દિત્વા સમઞ્ઞેવ કોટ્ઠાસં ગણ્હિત્વા યથાકમ્મં ગતા.

સત્થા ‘‘પુબ્બેપિ એસ કૂટવાણિજોયેવા’’તિ ઇમં અતીતં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કૂટવાણિજો પચ્ચુપ્પન્નેપિ કૂટવાણિજોયેવ, પણ્ડિતવાણિજો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કૂટવાણિજજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૯૯] ૯. પરોસહસ્સજાતકવણ્ણના

પરોસહસ્સમ્પિ સમાગતાનન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પુથુજ્જનપુચ્છાપઞ્ચકં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ સરભજાતકે (જા. ૧.૧૩.૧૩૪ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. એકસ્મિં પન સમયે ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં સન્નિપતિત્વા ‘‘આવુસો, દસબલેન સંખિત્તેન કથિતં ધમ્મસેનાપતિ સારિપુત્તો વિત્થારેન બ્યાકાસી’’તિ થેરસ્સ ગુણં કથયમાના નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો ઇદાનેવ મયા સંખિત્તેન ભાસિતં વિત્થારેન બ્યાકરોતિ, પુબ્બેપિ બ્યાકાસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા કામે પહાય ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા પઞ્ચાભિઞ્ઞા અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા હિમવન્તે વિહાસિ. પરિવારોપિસ્સ પઞ્ચ તાપસસતાનિ અહેસું. અથસ્સ જેટ્ઠન્તેવાસિકો વસ્સારત્તસમયે ઉપડ્ઢં ઇસિગણં આદાય લોણમ્બિલસેવનત્થાય મનુસ્સપથં અગમાસિ. તદા બોધિસત્તસ્સ કાલકિરિયાસમયો જાતો. અથ નં અન્તેવાસિકા ‘‘આચરિય, કતરો વો ગુણો લદ્ધો’’તિ અધિગમં પુચ્છિંસુ. સો ‘‘નત્થિ કિઞ્ચી’’તિ વત્વા આભસ્સરબ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ. બોધિસત્તા હિ અરૂપસમાપત્તિલાભિનો હુત્વાપિ અભબ્બટ્ઠાનત્તા આરુપ્પે ન નિબ્બત્તન્તિ. અન્તેવાસિકા ‘‘આચરિયસ્સ અધિગમો નત્થી’’તિ આળાહને સક્કારં ન કરિંસુ.

જેટ્ઠન્તેવાસિકો આગન્ત્વા ‘‘કહં આચરિયો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘કાલકતો’’તિ સુત્વા ‘‘અપિ આચરિયં અધિગમં પુચ્છિત્થા’’તિ આહ. ‘‘આમ, પુચ્છિમ્હા’’તિ. ‘‘કિં કથેસી’’તિ? ‘‘નત્થિ કિઞ્ચીતિ તેન વુત્તં, અથસ્સ અમ્હેહિ સક્કારો ન કતો’’તિ આહંસુ. જેટ્ઠન્તેવાસિકો ‘‘તુમ્હે આચરિયસ્સ વચનત્થં ન જાનાથ, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિલાભી આચરિયો’’તિ આહ. તે તસ્મિં પુનપ્પુનં કથેન્તેપિ ન સદ્દહિંસુ. બોધિસત્તો તં કારણં ઞત્વા ‘‘અન્ધબાલા મમ જેટ્ઠન્તેવાસિકસ્સ વચનં ન સદ્દહન્તિ. ઇમં તેસં કારણં પાકટં કરિસ્સામી’’તિ બ્રહ્મલોકા આગન્ત્વા અસ્સમપદમત્થકે મહન્તેનાનુભાવેન આકાસે ઠત્વા જેટ્ઠન્તેવાસિકસ્સ પઞ્ઞાનુભાવં વણ્ણેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૯. ‘‘પરોસહસ્સમ્પિ સમાગતાનં, કન્દેય્યું તે વસ્સસતં અપઞ્ઞા;

એકોવ સેય્યો પુરિસો સપઞ્ઞો, યો ભાસિતસ્સ વિજાનાતિ અત્થ’’ન્તિ.

તત્થ પરોસહસ્સમ્પીતિ અતિરેકસહસ્સમ્પિ. સમાગતાનન્તિ સન્નિપતિતાનં ભાસિતસ્સ અત્થં જાનિતું અસક્કોન્તાનં બાલાનં. કન્દેય્યું તે વસ્સસતં અપઞ્ઞાતિ તે એવં સમાગતા અપઞ્ઞા ઇમે બાલતાપસા વિય વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સમ્પિ રોદેય્યું પરિદેવેય્યું, રોદમાનાપિ પન અત્થં વા કારણં વા નેવ જાનેય્યુન્તિ દીપેતિ. એકોવ સેય્યો પુરિસો સપઞ્ઞોતિ એવરૂપાનં બાલાનં પરોસહસ્સતોપિ એકો પણ્ડિતપુરિસોવ સેય્યો વરતરોતિ અત્થો. કીદિસો સપઞ્ઞોતિ? યો ભાસિતસ્સ વિજાનાતિ અત્થં અયં જેટ્ઠન્તેવાસિકો વિયાતિ.

એવં મહાસત્તો આકાસે ઠિતોવ ધમ્મં દેસેત્વા તાપસગણં બુજ્ઝાપેત્વા બ્રહ્મલોકમેવ ગતો. તેપિ તાપસા જીવિતપરિયોસાને બ્રહ્મલોકપરાયણા અહેસું.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા જેટ્ઠન્તેવાસિકો સારિપુત્તો અહોસિ, મહાબ્રહ્મા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

પરોસહસ્સજાતકવણ્ણના નવમા.

[૧૦૦] ૧૦. અસાતરૂપજાતકવણ્ણના

અસાતં સાતરૂપેનાતિ ઇદં સત્થા કુણ્ડિયનગરં ઉપનિસ્સાય કુણ્ડધાનવને વિહરન્તો કોલિયરાજધીતરં સુપ્પવાસં ઉપાસિકં આરબ્ભ કથેસિ. સા હિ તસ્મિં સમયે સત્ત વસ્સાનિ કુચ્છિના ગબ્ભં પરિહરિત્વા સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભા અહોસિ, અધિમત્તા વેદના પવત્તિંસુ. સા એવં અધિમત્તવેદનાભિભૂતાપિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવા, યો એવરૂપસ્સ દુક્ખસ્સ પહાનાય ધમ્મં દેસેતિ. સુપ્પટિપન્નો વત તસ્સ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, યો એવરૂપસ્સ દુક્ખસ્સ પહાનાય પટિપન્નો. સુસુખં વત નિબ્બાનં, યત્થેવ રૂપં દુક્ખં નત્થી’’તિ (ઉદા. ૧૮) ઇમેહિ તીહિ વિતક્કેહિ અધિવાસેસિ. સા સામિકં પક્કોસેત્વા તઞ્ચ અત્તનો પવત્તિં વન્દનસાસનઞ્ચ આરોચેતું સત્થુ સન્તિકં પેસેસિ. સત્થા વન્દનસાસનં સુત્વાવ ‘‘સુખિની હોતુ સુપ્પવાસા કોલિયધીતા, સુખિની અરોગા અરોગં પુત્તં વિજાયતૂ’’તિ આહ. સહ વચનેનેવ પન ભગવતો સુપ્પવાસા કોલિયધીતા સુખિની અરોગા અરોગં પુત્તં વિજાયિ. અથસ્સા સામિકો ગેહં ગન્ત્વા તં વિજાતં દિસ્વા ‘‘અચ્છરિયં વત, ભો’’તિ અતિવિય તથાગતસ્સ આનુભાવેન અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતો અહોસિ.

સુપ્પવાસાપિ પુત્તં વિજાયિત્વા સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ દાનં દાતુકામા પુન નિમન્તનત્થાય તં પેસેસિ. તેન ખો પન સમયેન મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ ઉપટ્ઠાકેન બુદ્ધપ્પમુખો સઙ્ઘો નિમન્તિતો હોતિ. સત્થા સુપ્પવાસાય દાનસ્સ ઓકાસદાનત્થાય થેરં તસ્સ સન્તિકં પેસેત્વા તં સઞ્ઞાપેત્વા સત્તાહં તસ્સા દાનં પટિગ્ગહેસિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. સત્તમે પન દિવસે સુપ્પવાસા પુત્તં સીવલિકુમારં મણ્ડેત્વા સત્થારઞ્ચેવ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ વન્દાપેસિ. તસ્મિં પટિપાટિયા સારિપુત્તત્થેરસ્સ સન્તિકં નીતે થેરો તેન સદ્ધિં ‘‘કચ્ચિ તે, સીવલિ, ખમનીય’’ન્તિ પટિસન્થારમકાસિ. સો ‘‘કુતો મે, ભન્તે, સુખં, સ્વાહં સત્ત વસ્સાનિ લોહિતકુમ્ભિયં વસિ’’ન્તિ થેરેન સદ્ધિં એવરૂપં કથં કથેસિ. સુપ્પાવાસા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘સત્તાહજાતો મે પુત્તો અનુબુદ્ધેન ધમ્મસેનાપતિના સદ્ધિં મન્તેતી’’તિ સોમનસ્સપ્પત્તા અહોસિ. સત્થા ‘‘અપિ નુ સુપ્પવાસે અઞ્ઞેપિ એવરૂપે પુત્તે ઇચ્છસી’’તિ આહ. ‘‘સચે, ભન્તે, એવરૂપે અઞ્ઞે સત્ત પુત્તે લભેય્યં, ઇચ્છેય્યમેવાહ’’ન્તિ. સત્થા ઉદાનં ઉદાનેત્વા અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ. સીવલિકુમારોપિ ખો સત્તવસ્સિકકાલેયેવ સાસને ઉરં દત્વા પબ્બજિત્વા પરિપુણ્ણવસ્સો ઉપસમ્પદં લભિત્વા પુઞ્ઞવા લાભગ્ગપ્પત્તો હુત્વા પથવિં ઉન્નાદેત્વા અરહત્તં પત્વા પુઞ્ઞવન્તાનં અન્તરે એતદગ્ગટ્ઠાનં પાપુણિ.

અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં સન્નિપતિત્વા ‘‘આવુસો, સીવલિત્થેરો નામ એવરૂપો મહાપુઞ્ઞો પત્થિતપત્થનો પચ્છિમભવિકસત્તો સત્ત વસ્સાનિ લોહિતકુમ્ભિયં વસિત્વા સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભભાવં આપજ્જિ, અહો માતાપુત્તા મહન્તં દુક્ખં અનુભવિંસુ, કિં નુ ખો કમ્મં અકંસૂ’’તિ કથં સમુટ્ઠાપેસું. સત્થા તત્થાગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખવે, સીવલિનો મહાપુઞ્ઞતોવ સત્ત વસ્સાનિ લોહિતકુમ્ભિયં નિવાસો ચ સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભભાવપ્પત્તિ ચ અત્તના કતકમ્મમૂલકાવ, સુપ્પવાસાયપિ સત્ત વસ્સાનિ કુચ્છિના ગબ્ભપરિહરણદુક્ખઞ્ચ સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભદુક્ખઞ્ચ અત્તના કતકમ્મમૂલકમેવા’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા પિતુ અચ્ચયેન રજ્જં પત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ. તસ્મિં સમયે કોસલમહારાજા મહન્તેન બલેનાગન્ત્વા બારાણસિં ગહેત્વા રાજાનં મારેત્વા તસ્સેવ અગ્ગમહેસિં અત્તનો અગ્ગમહેસિં અકાસિ. બારાણસિરઞ્ઞો પન પુત્તો પિતુ મરણકાલે નિદ્ધમનદ્વારેન પલાયિત્વા બલં સંહરિત્વા બારાણસિં આગન્ત્વા અવિદૂરે નિસીદિત્વા તસ્સ રઞ્ઞો પણ્ણં પેસેસિ ‘‘રજ્જં વા દેતુ યુદ્ધં વા’’તિ. સો ‘‘યુદ્ધં દેમી’’તિ પટિપણ્ણં પેસેસિ. રાજકુમારસ્સ પન માતા તં સાસનં સુત્વા ‘‘યુદ્ધેન કમ્મં નત્થિ, સબ્બદિસાસુ સઞ્ચારં પચ્છિન્દિત્વા બારાણસિનગરં પરિવારેતુ, તતો દારૂદકભત્તપરિક્ખયેન કિલન્તમનુસ્સં નગરં વિનાવ યુદ્ધેન ગણ્હિસ્સસી’’તિ પણ્ણં પેસેસિ. સો માતુ સાસનં સુત્વા સત્ત દિવસાનિ સઞ્ચારં પચ્છિન્દિત્વા નગરં રુન્ધિ, નાગરા સઞ્ચારં અલભમાના સત્તમે દિવસે તસ્સ રઞ્ઞો સીસં ગહેત્વા કુમારસ્સ અદંસુ. કુમારો પન નગરં પવિસિત્વા રજ્જં ગહેત્વા જીવિતપરિયોસાને યથાકમ્મં ગતો.

સો એતરહિ સત્ત દિવસાનિ સઞ્ચારં પચ્છિન્દિત્વા નગરં રુન્ધિત્વા ગહિતકમ્મનિસ્સન્દેન સત્ત વસ્સાનિ લોહિતકુમ્ભિયં વસિત્વા સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભભાવં આપજ્જિ. યં પન સો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો પાદમૂલે ‘‘લાભીનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ મહાદાનં દત્વા પત્થનં અકાસિ, યઞ્ચ વિપસ્સિબુદ્ધકાલે નાગરેહિ સદ્ધિં સહસ્સગ્ઘનકં ગુળદધિં દત્વા પત્થનમકાસિ, તસ્સાનુભાવેન લાભીનં અગ્ગો જાતો. સુપ્પવાસાપિ ‘‘નગરં રુન્ધિત્વા ગણ્હ, તાતા’’તિ પેસિતભાવેન સત્ત વસ્સાનિ કુચ્છિના ગબ્ભં પરિહરિત્વા સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભા જાતા.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૦૦. ‘‘અસાતં સાતરૂપેન, પિયરૂપેન અપ્પિયં;

દુક્ખં સુખસ્સ રૂપેન, પમત્તમતિવત્તતી’’તિ.

તત્થ અસાતં સાતરૂપેનાતિ અમધુરમેવ મધુરપતિરૂપકેન. પમત્તમતિવત્તતીતિ અસાતં અપ્પિયં દુક્ખન્તિ એતં તિવિધમ્પિ એતેન સાતરૂપાદિના આકારેન સતિવિપ્પવાસવસેન પમત્તં પુગ્ગલં અતિવત્તતિ અભિભવતિ અજ્ઝોત્થરતીતિ અત્થો. ઇદં ભગવતા યઞ્ચ તે માતાપુત્તા ઇમિના ગબ્ભપરિહરણગબ્ભવાસસઙ્ખાતેન અસાતાદિના પુબ્બે નગરરુન્ધનસાતાદિપતિરૂપકેન અજ્ઝોત્થટા, યઞ્ચ ઇદાનિ સા ઉપાસિકા પુનપિ સત્તક્ખત્તું એવરૂપં અસાતં અપ્પિયં દુક્ખં પેમવત્થુભૂતેન પુત્તસઙ્ખાતેન સાતાદિપતિરૂપકેન અજ્ઝોત્થટા હુત્વા તથા અવચ, તં સબ્બમ્પિ સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા નગરં રુન્ધિત્વા રજ્જપ્પત્તકુમારો સીવલિ અહોસિ, માતા સુપ્પવાસા, પિતા પન બારાણસિરાજા અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.