૮. વરુણવગ્ગો

[૭૧] ૧. વરુણજાતકવણ્ણના

યો પુબ્બે કરણીયાનીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કુટુમ્બિકપુત્તતિસ્સત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિં કિર દિવસે સાવત્થિવાસિનો અઞ્ઞમઞ્ઞસહાયકા તિંસમત્તા કુલપુત્તા ગન્ધપુપ્ફવત્થાદીનિ ગહેત્વા ‘‘સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણિસ્સામા’’તિ મહાજનપરિવુતા જેતવનં ગન્ત્વા નાગમાળકસાલમાળકાદીસુ થોકં નિસીદિત્વા સાયન્હસમયે સત્થરિ સુરભિગન્ધવાસિતાય ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા ધમ્મસભં ગન્ત્વા અલઙ્કતબુદ્ધાસને નિસિન્ને સપરિવારા ધમ્મસભં ગન્ત્વા સત્થારં ગન્ધપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા ચક્કઙ્કિતતલેસુ ફુલ્લપદુમસસ્સિરિકેસુ પાદેસુ વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્ના ધમ્મં સુણિંસુ.

અથ નેસં એતદહોસિ ‘‘યથા યથા ખો મયં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામ, પબ્બજેય્યામા’’તિ. તે તથાગતસ્સ ધમ્મસભાતો નિક્ખન્તકાલે તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા પબ્બજ્જં યાચિંસુ, સત્થા તેસં પબ્બજ્જં અદાસિ. તે આચરિયુપજ્ઝાયે આરાધેત્વા ઉપસમ્પદં લભિત્વા પઞ્ચ વસ્સાનિ આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિકે વસિત્વા દ્વે માતિકા પગુણં કત્વા કપ્પિયાકપ્પિયં ઞત્વા તિસ્સો અનુમોદના ઉગ્ગણ્હિત્વા ચીવરાનિ સિબ્બેત્વા રજિત્વા ‘‘સમણધમ્મં કરિસ્સામા’’તિ આચરિયુપજ્ઝાયે આપુચ્છિત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા ‘‘મયં, ભન્તે, ભવેસુ ઉક્કણ્ઠિતા જાતિજરાબ્યાધિમરણભયભીતા, તેસં નો સંસારપરિમોચનત્થાય કમ્મટ્ઠાનં કથેથા’’તિ યાચિંસુ. સત્થા તેસં અટ્ઠતિંસાય કમ્મટ્ઠાનેસુ સપ્પાયં વિચિનિત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથેસિ. તે સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા પરિવેણં ગન્ત્વા આચરિયુપજ્ઝાયે ઓલોકેત્વા પત્તચીવરમાદાય ‘‘સમણધમ્મં કરિસ્સામા’’તિ નિક્ખમિંસુ.

અથ નેસં અબ્ભન્તરે એકો ભિક્ખુ નામેન કુટુમ્બિકપુત્તતિસ્સત્થેરો નામ કુસીતો હીનવીરિયો રસગિદ્ધો. સો એવં ચિન્તેસિ ‘‘અહં નેવ અરઞ્ઞે વસિતું, ન પધાનં પદહિતું, ન ભિક્ખાચરિયાય યાપેતું સક્ખિસ્સામિ, કો મે ગમનેન અત્થો, નિવત્તિસ્સામી’’તિ સો વીરિયં ઓસ્સજિત્વા તે ભિક્ખૂ અનુગન્ત્વા નિવત્તિ. તેપિ ખો ભિક્ખૂ કોસલેસુ ચારિકં ચરમાના અઞ્ઞતરં પચ્ચન્તગામં ગન્ત્વા તં ઉપનિસ્સાય એકસ્મિં અરઞ્ઞાયતને વસ્સં ઉપગન્ત્વા અન્તોતેમાસં અપ્પમત્તા ઘટેન્તા વાયમન્તા વિપસ્સનાગબ્ભં ગાહાપેત્વા પથવિં ઉન્નાદયમાના અરહત્તં પત્વા વુત્થવસ્સા પવારેત્વા ‘‘પટિલદ્ધગુણં સત્થુ આરોચેસ્સામા’’તિ તતો નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન જેતવનં પત્વા પત્તચીવરં પટિસામેત્વા આચરિયુપજ્ઝાયે દિસ્વા તથાગતં દટ્ઠુકામા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસીદિંસુ. સત્થા તેહિ સદ્ધિં મધુરપટિસન્થારં અકાસિ. તે કતપટિસન્થારા અત્તના પટિલદ્ધગુણં તથાગતસ્સ આરોચેસું, સત્થા તે ભિક્ખૂ પસંસિ. કુટુમ્બિકપુત્તતિસ્સત્થેરો સત્થારં તેસં ગુણકથં કથેન્તં દિસ્વા સયમ્પિ સમણધમ્મં કાતુકામો જાતો. તેપિ ખો ભિક્ખૂ ‘‘મયં, ભન્તે, તમેવ અરઞ્ઞવાસં ગન્ત્વા વસિસ્સામા’’તિ સત્થારં આપુચ્છિંસુ. સત્થા ‘‘સાધૂ’’તિ અનુજાનિ. તે સત્થારં વન્દિત્વા પરિવેણં અગમંસુ.

અથ સો કુટુમ્બિકપુત્તતિસ્સત્થેરો રત્તિભાગસમનન્તરે અચ્ચારદ્ધવીરિયો હુત્વા અતિવેગેન સમણધમ્મં કરોન્તો મજ્ઝિમયામસમનન્તરે આલમ્બનફલકં નિસ્સાય ઠિતકોવ નિદ્દાયન્તો પરિવત્તિત્વા પતિ, ઊરુટ્ઠિકં ભિજ્જિ, વેદના મહન્તા જાતા. તેસં ભિક્ખૂનં તં પટિજગ્ગન્તાનં ગમનં ન સમ્પજ્જિ. અથ ને ઉપટ્ઠાનવેલાયં આગતે સત્થા પુચ્છિ ‘‘નનુ તુમ્હે, ભિક્ખવે, ‘સ્વે ગમિસ્સામા’તિ હિય્યો આપુચ્છિત્થા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અપિચ ખો પન અમ્હાકં સહાયકો કુટુમ્બિકપુત્તતિસ્સત્થેરો અકાલે અતિવેગેન સમણધમ્મં કરોન્તો નિદ્દાભિભૂતો પરિવત્તિત્વા પતિતો, ઊરુટ્ઠિસ્સ ભિન્નં, તં નિસ્સાય અમ્હાકં ગમનં ન સમ્પજ્જી’’તિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવેસ અત્તનો હીનવીરિયભાવેન અકાલે અતિવેગેન વીરિયં કરોન્તો તુમ્હાકં ગમનન્તરાયં કરોતિ, પુબ્બેપેસ તુમ્હાકં ગમનન્તરાયં અકાસિયેવા’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે ગન્ધારરટ્ઠે તક્કસિલાયં બોધિસત્તો દિસાપામોક્ખો આચરિયો હુત્વા પઞ્ચ માણવકસતાનિ સિપ્પં ઉગ્ગણ્હાપેસિ. અથસ્સ તે માણવા એકદિવસં દારું આહરણત્થાય અરઞ્ઞં ગન્ત્વા દારૂનિ ઉદ્ધરિંસુ. તેસં અન્તરે એકો કુસીતમાણવો મહન્તં વરુણરુક્ખં દિસ્વા ‘‘સુક્ખરુક્ખો એસો’’તિ સઞ્ઞાય ‘‘મુહુત્તં તાવ નિપજ્જિત્વા પચ્છા રુક્ખં અભિરુહિત્વા દારૂનિ પાતેત્વા આદાય ગમિસ્સામી’’તિ ઉત્તરિસાટકં પત્થરિત્વા નિપજ્જિત્વા કાકચ્છમાનો નિદ્દં ઓક્કમિ. ઇતરે માણવકા દારુકલાપે બન્ધિત્વા આદાય ગચ્છન્તા તં પાદેન પિટ્ઠિયં પહરિત્વા પબોધેત્વા અગમંસુ. કુસીતમાણવો ઉટ્ઠાય અક્ખીનિ પુઞ્છિત્વા પુઞ્છિત્વા અવિગતનિદ્દોવ વરુણરુક્ખં અભિરુહિત્વા સાખં ગહેત્વા અત્તનો અભિમુખં આકડ્ઢિત્વા ભઞ્જન્તો ભિજ્જિત્વા ઉટ્ઠિતકોટિયા અત્તનો અક્ખિં ભિન્દાપેત્વા એકેન હત્થેન તં પિધાય એકેન હત્થેન અલ્લદારૂનિ ભઞ્જિત્વા રુક્ખતો ઓરુય્હ દારુકલાપં બન્ધિત્વા ઉક્ખિપિત્વા વેગેન ગન્ત્વા તેહિ પાતિતાનં દારૂનં ઉપરિ પાતેસિ.

તં દિવસઞ્ચ જનપદગામકે એકં કુલં ‘‘સ્વે બ્રાહ્મણવાચનકં કરિસ્સામા’’તિ આચરિયં નિમન્તેસિ. આચરિયો માણવકે આહ ‘‘તાતા, સ્વે એકં ગામકં ગન્તબ્બં, તુમ્હે પન નિરાહારા ન સક્ખિસ્સથ ગન્તું, પાતોવ યાગું પચાપેત્વા તત્થ ગન્ત્વા અત્તના લદ્ધકોટ્ઠાસઞ્ચ અમ્હાકં પત્તકોટ્ઠાસઞ્ચ સબ્બમાદાય આગચ્છથા’’તિ. તે પાતોવ યાગુપચનત્થાય દાસિં ઉટ્ઠાપેત્વા ‘‘ખિપ્પં નો યાગું પચાહી’’તિ આહંસુ. સા દારૂનિ ગણ્હન્તી ઉપરિ ઠિતાનિ અલ્લવરુણદારૂનિ ગહેત્વા પુનપ્પુનં મુખવાતં દદમાનાપિ અગ્ગિં ઉજ્જાલેતું અસક્કોન્તી સૂરિયં ઉટ્ઠાપેસિ. માણવકા ‘‘અતિદિવા જાતો, ઇદાનિ ન સક્કા ગન્તુ’’ન્તિ આચરિયસ્સ સન્તિકં અગમિંસુ. આચરિયો ‘‘કિં, તાતા, ન ગતત્થા’’તિ? ‘‘આમ, આચરિય ન ગતમ્હા’’તિ. ‘‘કિંકારણા’’તિ? ‘‘અસુકો નામ કુસીતમાણવો અમ્હેહિ સદ્ધિં દારૂનમત્થાય અરઞ્ઞં ગન્ત્વા વરુણરુક્ખમૂલે નિદ્દાયિત્વા પચ્છા વેગેન રુક્ખં આરુય્હ અક્ખિં ભિન્દાપેત્વા અલ્લવરુણદારૂનિ આહરિત્વા અમ્હેહિ આનીતદારૂનં ઉપરિ પક્ખિપિ. યાગુપાચિકા તાનિ સુક્ખદારુસઞ્ઞાય ગહેત્વા યાવ સૂરિયુગ્ગમના ઉજ્જાલેતું નાસક્ખિ. ઇમિના નો કારણેન ગમનન્તરાયો જાતો’’તિ. આચરિયો માણવેન કતકમ્મં સુત્વા ‘‘અન્ધબાલાનં કમ્મં નિસ્સાય એવરૂપા પરિહાનિ હોતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથં સમુટ્ઠાપેસિ –

૭૧. ‘‘યો પુબ્બે કરણીયાનિ, પચ્છા સો કાતુમિચ્છતિ;

વરુણકટ્ઠભઞ્જોવ, સ પચ્છા મનુતપ્પતી’’તિ.

તત્થ સ પચ્છા મનુતપ્પતીતિ યો કોચિ પુગ્ગલો ‘‘ઇદં પુબ્બે કત્તબ્બં, ઇદં પચ્છા’’તિ અવીમંસિત્વા પુબ્બે કરણીયાનિ પઠમમેવ કત્તબ્બકમ્માનિ પચ્છા કરોતિ, અયં વરુણકટ્ઠભઞ્જો અમ્હાકં માણવકો વિય સો બાલપુગ્ગલો પચ્છા અનુતપ્પતિ સોચતિ પરિદેવતીતિ અત્થો.

એવં બોધિસત્તો અન્તેવાસિકાનં ઇમં કારણં કથેત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરિત્વા જીવિતપરિયોસાને યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવેસ તુમ્હાકં અન્તરાયં કરોતિ, પુબ્બેપિ અકાસિયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા અક્ખિભેદં પત્તો માણવો ઊરુભેદં પત્તભિક્ખુ અહોસિ, સેસમાણવા બુદ્ધપરિસા, આચરિયબ્રાહ્મણો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વરુણજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૭૨] ૨. સીલવનાગરાજજાતકવણ્ણના

અકતઞ્ઞુસ્સ પોસસ્સાતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. ધમ્મસભાયઞ્હિ ભિક્ખૂ ‘‘આવુસો, દેવદત્તો અકતઞ્ઞૂ તથાગતસ્સ ગુણે ન જાનાતી’’તિ કથેન્તા નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ દેવદત્તો અકતઞ્ઞૂ, પુબ્બેપિ અકતઞ્ઞૂયેવ, ન કદાચિ મય્હં ગુણં જાનાતી’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હિમવન્તપ્પદેસે હત્થિયોનિયં નિબ્બત્તિ. સો માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તો સબ્બસેતો અહોસિ રજતપુઞ્જસન્નિભો, અક્ખીનિ પનસ્સ મણિગુળસદિસાનિ, પઞ્ઞાયમાનાનિ પઞ્ચ પસાદાનિ અહેસું, મુખં રત્તકમ્બલસદિસં, સોણ્ડા રત્તસુવણ્ણબિન્દુપટિમણ્ડિતં રજતદામં વિય, ચત્તારો પાદા કતલાખારસપરિકમ્મા વિય. એવમસ્સ દસહિ પારમીહિ અલઙ્કતો રૂપસોભગ્ગપ્પત્તો અત્તભાવો અહોસિ. અથ નં વિઞ્ઞુતં પત્તં સકલહિમવન્તે વારણા સન્નિપતિત્વા ઉપટ્ઠહન્તા વિચરિંસુ. એવં સો અસીતિસહસ્સવારણપરિવારો હિમવન્તપ્પદેસે વસમાનો અપરભાગે ગણે દોસં દિસ્વા ગણમ્હા કાયવિવેકાય એકકોવ અરઞ્ઞે વાસં કપ્પેસિ. સીલવન્તતાય ચ પનસ્સ ‘‘સીલવનાગરાજા’’ ત્વેવ નામં અહોસિ.

અથેકો બારાણસિવાસિકો વનચરકો હિમવન્તં પવિસિત્વા અત્તનો આજીવભણ્ડકં ગવેસમાનો દિસા વવત્થાપેતું અસક્કોન્તો મગ્ગમૂળ્હો હુત્વા મરણભયભીતો બાહા પગ્ગય્હ પરિદેવમાનો વિચરતિ. બોધિસત્તો તસ્સ તં બલવપરિદેવિતં સુત્વા ‘‘ઇમં પુરિસં દુક્ખા મોચેસ્સામી’’તિ કારુઞ્ઞેન ચોદિતો તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. સો તં દિસ્વાવ ભીતો પલાયિ. બોધિસત્તો તં પલાયન્તં દિસ્વા તત્થેવ અટ્ઠાસિ. સો પુરિસો બોધિસત્તં ઠિતં દિસ્વા અટ્ઠાસિ. બોધિસત્તો પુન અગમાસિ, સો પુન પલાયિત્વા તસ્સ ઠિતકાલે ઠત્વા ચિન્તેસિ ‘‘અયં વારણો મમ પલાયનકાલે તિટ્ઠતિ, ઠિતકાલે આગચ્છતિ, નાયં મય્હં અનત્થકામો, ઇમમ્હા પન મં દુક્ખા માચેતુકામો ભવિસ્સતી’’તિ સૂરો હુત્વા અટ્ઠાસિ. બોધિસત્તો તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કસ્મા ભો ત્વં પુરિસ, પરિદેવમાનો વિચરસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સામિ, દિસા વવત્થાપેતું અસક્કોન્તો મગ્ગમૂળ્હો હુત્વા મરણભયેના’’તિ. અથ નં બોધિસત્તો અત્તનો વસનટ્ઠાનં નેત્વા કતિપાહં ફલાફલેહિ સન્તપ્પેત્વા ‘‘ભો, પુરિસ, મા ભાયિ, અહં તં મનુસ્સપથં નેસ્સામી’’તિ અત્તનો પિટ્ઠે નિસીદાપેત્વા મનુસ્સપથં પાયાસિ.

અથ ખો સો મિત્તદુબ્ભી પુરિસો ‘‘સચે કોચિ પુચ્છિસ્સતિ, આચિક્ખિતબ્બં ભવિસ્સતી’’તિ બોધિસત્તસ્સ પિટ્ઠે નિસિન્નોયેવ રુક્ખનિમિત્તં પબ્બતનિમિત્તં ઉપધારેન્તોવ ગચ્છતિ. અથ નં બોધિસત્તો અરઞ્ઞા નીહરિત્વા બારાણસિગામિમહામગ્ગે ઠપેત્વા ‘‘ભો પુરિસ, ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છ, મય્હં પન વસનટ્ઠાનં પુચ્છિતોપિ અપુચ્છિતોપિ મા કસ્સચિ આચિક્ખી’’તિ તં ઉય્યોજેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનંયેવ અગમાસિ. અથ સો પુરિસો બારાણસિં ગન્ત્વા અનુવિચરન્તો દન્તકારવીથિં પત્વા દન્તકારે દન્તવિકતિયો કુરુમાને દિસ્વા ‘‘કિં પન ભો, જીવદન્તમ્પિ લભિત્વા ગણ્હેય્યાથા’’તિ? ‘‘ભો, કિં વદેસિ, જીવદન્તો નામ મતહત્થિદન્તતો મહગ્ઘતરો’’તિ. ‘‘તેન હિ અહં વો જીવદન્તં આહરિસ્સામી’’તિ પાથેય્યં ગહેત્વા ખરકકચં આદાય બોધિસત્તસ્સ વસનટ્ઠાનં અગમાસિ.

બોધિસત્તો તં દિસ્વા ‘‘કિમત્થં આગતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અહં, સામિ, દુગ્ગતો કપણો જીવિતું અસક્કોન્તો તુમ્હે દન્તખણ્ડં યાચિત્વા સચે દસ્સથ, તં આદાય ગન્ત્વા વિક્કિણિત્વા તેન મૂલેન જીવિસ્સામી’’તિ આગતોતિ. ‘‘હોતુ ભો, દન્તં તે દસ્સામિ, સચે દન્તકપ્પનત્થાય કકચં અત્થી’’તિ. ‘‘કકચં ગહેત્વા આગતોમ્હિ સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ દન્તે કકચેન કન્તિત્વા આદાય ગચ્છા’’તિ બોધિસત્તો પાદે સમિઞ્જિત્વા ગોનિસિન્નકં નિસીદિ. સો દ્વેપિ અગ્ગદન્તે છિન્દિ. બોધિસત્તો તે દન્તે સોણ્ડાય ગહેત્વા ‘‘ભો પુરિસ, નાહં ‘એતે દન્તા મય્હં અપ્પિયા અમનાપા’તિ દમ્મિ, ઇમેહિ પન મે દન્તેહિ સતગુણેન સહસ્સગુણેન સતસહસ્સગુણેન સબ્બધમ્મપટિવેધનસમત્થા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણદન્તાવ પિયતરા, તસ્સ મે ઇદં દન્તદાનં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપટિવિજ્ઝનત્થાય હોતૂ’’તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ આરાધનં કત્વા દન્તયુગલં અદાસિ.

સો તં આદાય ગન્ત્વા વિક્કિણિત્વા તસ્મિં મૂલે ખીણે પુન બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘સામિ, તુમ્હાકં દન્તે વિક્કિણિત્વા લદ્ધમૂલં મય્હં ઇણસોધનમત્તમેવ જાતં, અવસેસદન્તે દેથા’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા પુરિમનયેનેવ કપ્પાપેત્વા અવસેસદન્તે અદાસિ. સો તેપિ વિક્કિણિત્વા પુન આગન્ત્વા ‘‘સામિ, જીવિતું ન સક્કોમિ, મૂલદાઠા મે દેથા’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા પુરિમનયેનેવ નિસીદિ. સો પાપપુરિસો મહાસત્તસ્સ રજતદામસદિસં સોણ્ડં મદ્દમાનો કેલાસકૂટસદિસં કુમ્ભં અભિરુહિત્વા ઉભો દન્તકોટિયો પણ્હિયા પહરન્તો મંસં વિયૂહિત્વા કુમ્ભં આરુય્હ ખરકકચેન મૂલદાઠા કપ્પેત્વા પક્કામિ. બોધિસત્તસ્સ દસ્સનૂપચારં વિજહન્તેયેવ પન તસ્મિં પાપપુરિસે ચતુનહુતાધિકદ્વિયોજનસતસહસ્સબહલા ઘનપથવી સિનેરુયુગન્ધરાદયો મહાભારે દુગ્ગન્ધજેગુચ્છાનિ ગૂથમુત્તાદીનિ ચ ધારેતું સમત્થાપિ તસ્સ અગુણરાસિં ધારેતું અસક્કોન્તી વિય ભિજ્જિત્વા વિવરં અદાસિ. તાવદેવ અવીચિમહાનિરયતો અગ્ગિજાલા નિક્ખમિત્વા તં મિત્તદુબ્ભિપુરિસં કુલસન્તકેન કમ્બલેન પારુપન્તી વિય પરિક્ખિપિત્વા ગણ્હિ.

એવં તસ્સ પાપપુગ્ગલસ્સ પથવિં પવિટ્ઠકાલે તસ્મિં વનસણ્ડે અધિવત્થા રુક્ખદેવતા ‘‘અકતઞ્ઞૂ મિત્તદુબ્ભી પુગ્ગલો ચક્કવત્તિરજ્જં દત્વાપિ તોસેતું ન સક્કા’’તિ વનં ઉન્નાદેત્વા ધમ્મં દેસયમાના ઇમં ગાથમાહ –

૭૨. ‘‘અકતઞ્ઞુસ્સ પોસસ્સ, નિચ્ચં વિવરદસ્સિનો;

સબ્બં ચે પથવિં દજ્જા, નેવ નં અભિરાધયે’’તિ.

તત્થ અકતઞ્ઞુસ્સાતિ અત્તનો કતગુણં અજાનન્તસ્સ. પોસસ્સાતિ પુરિસસ્સ. વિવરદસ્સિનોતિ છિદ્દમેવ ઓકાસમેવ ઓલોકેન્તસ્સ. સબ્બં ચે પથવિં દજ્જાતિ સચેપિ તાદિસસ્સ પુગ્ગલસ્સ સકલં ચક્કવત્તિરજ્જં, ઇમં વા પન મહાપથવિં પરિવત્તેત્વા પથવોજં દદેય્ય. નેવ નં અભિરાધયેતિ એવં કરોન્તોપિ એવરૂપં કતગુણવિદ્ધંસકં કોચિ પરિતોસેતું વા પસાદેતું વા ન સક્કુણેય્યાતિ અત્થો.

એવં સા દેવતા વનં ઉન્નાદેત્વા ધમ્મં દેસેસિ. બોધિસત્તો યાવતાયુકં ઠત્વા યથાકમ્મં અગમાસિ.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ અકતઞ્ઞૂ, પુબ્બેપિ અકતઞ્ઞૂયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા મિત્તદુબ્ભી પુગ્ગલો દેવદત્તો અહોસિ, રુક્ખદેવતા સારિપુત્તો, સીલવનાગરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સીલવનાગરાજજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૭૩] ૩. સચ્ચંકિરજાતકવણ્ણના

સચ્ચં કિરેવમાહંસૂતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તસ્સ વધાય પરિસક્કનં આરબ્ભ કથેસિ. ભિક્ખુસઙ્ઘસ્મિઞ્હિ ધમ્મસભાયં નિસીદિત્વા ‘‘આવુસો, દેવદત્તો સત્થુ ગુણં ન જાનાતિ, વધાયયેવ પરિસક્કતી’’તિ દેવદત્તસ્સ અગુણં કથેન્તે સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ દેવદત્તો મય્હં વધાય પરિસક્કતિ, પુબ્બેપિ પરિસક્કિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે તસ્સ દુટ્ઠકુમારો નામ પુત્તો અહોસિ કક્ખળો ફરુસો પહટાસીવિસૂપમો, અનક્કોસિત્વા વા અપહરિત્વા વા કેનચિ સદ્ધિં ન કથેતિ. સો અન્તોજનસ્સ ચ બહિજનસ્સ ચ અક્ખિમ્હિ પતિતરજં વિય, ખાદિતું આગતપિસાચો વિય ચ અમનાપો અહોસિ ઉબ્બેજનીયો. સો એકદિવસં નદીકીળં કીળિતુકામો મહન્તેન પરિવારેન નદીતીરં અગમાસિ. તસ્મિં ખણે મહામેઘો ઉટ્ઠહિ, દિસા અન્ધકારા જાતા. સો દાસપેસ્સજનં આહ ‘‘એથ ભણે, મં ગહેત્વા નદીમજ્ઝં નેત્વા ન્હાપેત્વા આનેથા’’તિ. તે તં તત્થ નેત્વા ‘‘કિં નો રાજા કરિસ્સતિ, ઇમં પાપપુરિસં એત્થેવ મારેમા’’તિ મન્તયિત્વા ‘‘એત્થ ગચ્છ કાળકણ્ણી’’તિ ઉદકે નં ઓપિલાપેત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા તીરે અટ્ઠંસુ. ‘‘કહં કુમારો’’તિ ચ વુત્તે ‘‘ન મયં કુમારં પસ્સામ, મેઘં ઉટ્ઠિતં દિસ્વા ઉદકે નિમુજ્જિત્વા પુરતો આગતો ભવિસ્સતી’’તિ. અમચ્ચા રઞ્ઞો સન્તિકં અગમંસુ. રાજા ‘‘કહં મે પુત્તો’’તિ પુચ્છિ. ન જાનામ દેવ, મેઘે ઉટ્ઠિતે ‘‘પુરતો આગતો ભવિસ્સતી’’તિ સઞ્ઞાય આગતમ્હાતિ. રાજા દ્વારં વિવરાપેત્વા ‘‘નદીતીરં ગન્ત્વા વિચિનથા’’તિ તત્થ તત્થ વિચિનાપેસિ, કોચિ કુમારં નાદ્દસ.

સોપિ ખો મેઘન્ધકારે દેવે વસ્સન્તે નદિયા વુય્હમાનો એકં દારુક્ખન્ધં દિસ્વા તત્થ નિસીદિત્વા મરણભયતજ્જિતો પરિદેવમાનો ગચ્છતિ. તસ્મિં પન કાલે બારાણસિવાસી એકો સેટ્ઠિ નદીતીરે ચત્તાલીસકોટિધનં નિદહિત્વાવ મરન્તો ધનતણ્હાય ધનપિટ્ઠે સપ્પો હુત્વા નિબ્બત્તિ. અપરો તસ્મિંયેવ પદેસે તિંસ કોટિયો નિદહિત્વા ધનતણ્હાય તત્થેવ ઉન્દૂરો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તેસં વસનટ્ઠાનં ઉદકં પાવિસિ. તે ઉદકસ્સ પવિટ્ઠમગ્ગેનેવ નિક્ખમિત્વા સોતં છિન્દન્તા ગન્ત્વા તં રાજકુમારેન અભિનિસિન્નં દારુક્ખન્ધં પત્વા એકો એકં કોટિં, ઇતરો ઇતરં આરુય્હ ખન્ધપિટ્ઠેયેવ નિપજ્જિંસુ. તસ્સાયેવ ખો પન નદિયા તીરે એકો સિમ્બલિરુક્ખો અત્થિ, તત્થેકો સુવપોતકો વસતિ. સોપિ રુક્ખો ઉદકેન ધોતમૂલો નદીપિટ્ઠે પતિ, સુવપોતકો દેવે વસ્સન્તે ઉપ્પતિત્વા ગન્તું અસક્કોન્તો ગન્ત્વા તસ્સેવ ખન્ધસ્સ એકપસ્સે નિલીયિ. એવં તે ચત્તારો જના એકતો વુય્હમાના ગચ્છન્તિ.

બોધિસત્તોપિ ખો તસ્મિં કાલે કાસિરટ્ઠે ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વુડ્ઢિપ્પત્તો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા એકસ્મિં નદીનિવત્તને પણ્ણસાલં માપેત્વા વસતિ. સો અડ્ઢરત્તસમયે ચઙ્કમમાનો તસ્સ રાજકુમારસ્સ બલવપરિદેવનસદ્દં સુત્વા ચિન્તેસિ ‘‘માદિસે નામ મેત્તાનુદ્દયસમ્પન્ને તાપસે પસ્સન્તે એતસ્સ પુરિસસ્સ મરણં અયુત્તં, ઉદકતો ઉદ્ધરિત્વા તસ્સ જીવિતદાનં દસ્સામી’’તિ. સો તં ‘‘મા ભાયિ, મા ભાયી’’તિ અસ્સાસેત્વા ઉદકસોતં છિન્દન્તો ગન્ત્વા તં દારુક્ખન્ધં એકાય કોટિયા ગહેત્વા આકડ્ઢન્તો નાગબલો થામસમ્પન્નો એકવેગેન તીરં પત્વા કુમારં ઉક્ખિપિત્વા તીરે પતિટ્ઠાપેસિ. તેપિ સપ્પાદયો દિસ્વા ઉક્ખિપિત્વા અસ્સમપદં નેત્વા અગ્ગિં જાલેત્વા ‘‘ઇમે દુબ્બલતરા’’તિ પઠમં સપ્પાદીનં સરીરં સેદેત્વા પચ્છા રાજકુમારસ્સ સરીરં સેદેત્વા તમ્પિ અરોગં કત્વા આહારં દેન્તોપિ પઠમં સપ્પાદીનંયેવ દત્વા પચ્છા તસ્સ ફલાફલાનિ ઉપનામેસિ. રાજકુમારો ‘‘અયં કૂટતાપસો મં રાજકુમારં અગણેત્વા તિરચ્છાનગતાનં સમ્માનં કરોતી’’તિ બોધિસત્તે આઘાતં બન્ધિ.

તતો કતિપાહચ્ચયેન સબ્બેસુપિ તેસુ થામબલપ્પત્તેસુ નદિયા ઓઘે પચ્છિન્ને સપ્પો તાપસં વન્દિત્વા આહ ‘‘ભન્તે, તુમ્હેહિ મય્હં મહાઉપકારો કતો, ન ખો પનાહં દલિદ્દો, અસુકટ્ઠાને મે ચત્તાલીસ હિરઞ્ઞકોટિયો નિદહિત્વા ઠપિતા, તુમ્હાકં ધનેન કિચ્ચે સતિ સબ્બમ્પેતં ધનં તુમ્હાકં દાતું સક્કોમિ, તં ઠાનં આગન્ત્વા ‘દીઘા’તિ પક્કોસેય્યાથા’’તિ વત્વા પક્કામિ. ઉન્દૂરોપિ તથેવ તાપસં નિમન્તેત્વા ‘‘અસુકટ્ઠાને ઠત્વા ‘ઉન્દૂરા’તિ પક્કોસેય્યાથા’’તિ વત્વા પક્કામિ. સુવપોતકો પન તાપસં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, મય્હં ધનં નત્થિ, રત્તસાલીહિ પન વો અત્થે સતિ અસુકં નામ મય્હં વસનટ્ઠાનં, તત્થ ગન્ત્વા ‘સુવા’તિ પક્કોસેય્યાથ, અહં ઞાતકાનં આરોચેત્વા અનેકસકટપૂરમત્તા રત્તસાલિયો આહરાપેત્વા દાતું સક્કોમી’’તિ વત્વા પક્કામિ. ઇતરો પન મિત્તદુબ્ભી ‘‘ધમ્મસુધમ્મતાય કિઞ્ચિ અવત્વા ગન્તું અયુત્તં, એવં તં અત્તનો સન્તિકં આગતં મારેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ભન્તે, મયિ રજ્જે પતિટ્ઠિતે આગચ્છેય્યાથ, અહં વો ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ વત્વા પક્કામિ. સો ગન્ત્વા ન ચિરસ્સેવ રજ્જે પતિટ્ઠાસિ.

બોધિસત્તો ‘‘વીમંસિસ્સામિ તાવ ને’’તિ પઠમં સપ્પસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અવિદૂરે ઠત્વા ‘‘દીઘા’’તિ પક્કોસિ. સો એકવચનેનેવ નિક્ખમિત્વા બોધિસત્તં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં ઠાને ચત્તાલીસ હિરઞ્ઞકોટિયો, તા સબ્બાપિ નીહરિત્વા ગણ્હથા’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘એવમત્થુ, ઉપ્પન્ને કિચ્ચે જાનિસ્સામી’’તિ તં નિવત્તેત્વા ઉન્દૂરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા સદ્દમકાસિ. સોપિ તથેવ પટિપજ્જિ. બોધિસત્તો તમ્પિ નિવત્તેત્વા સુવસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘સુવા’’તિ પક્કોસિ. સોપિ એકવચનેનેવ રુક્ખગ્ગતો ઓતરિત્વા બોધિસત્તં વન્દિત્વા ‘‘કિં, ભન્તે, મય્હં ઞાતકાનં સન્તિકં ગન્ત્વા હિમવન્તપ્પદેસતો તુમ્હાકં સયંજાતસાલી આહરાપેમી’’તિ પુચ્છિ. બોધિસત્તો ‘‘અત્થે સતિ જાનિસ્સામી’’તિ તમ્પિ નિવત્તેત્વા ‘‘ઇદાનિ રાજાનં પરિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા રાજુય્યાને વસિત્વા પુનદિવસે આકપ્પસમ્પત્તિં કત્વા ભિક્ખાચારવત્તેન નગરં પાવિસિ. તસ્મિં ખણે સો મિત્તદુબ્ભી રાજા અલઙ્કતહત્થિક્ખન્ધવરગતો મહન્તેન પરિવારેન નગરં પદક્ખિણં કરોતિ. સો બોધિસત્તં દૂરતોવ દિસ્વા ‘‘અયં સો કૂટતાપસો મમ સન્તિકે ભુઞ્જિત્વા વસિતુકામો આગતો, યાવ પરિસમજ્ઝે અત્તનો મય્હં કતગુણં નપ્પકાસેતિ, તાવદેવસ્સ સીસં છિન્દાપેસ્સામી’’તિ પુરિસે ઓલોકેસિ. ‘‘કિં કરોમ, દેવા’’તિ ચ વુત્તે ‘‘એસ કૂટતાપસો મં કિઞ્ચિ યાચિતુકામો આગચ્છતિ મઞ્ઞે, એતસ્સ કાળકણ્ણિતાપસસ્સ મં પસ્સિતું અદત્વાવ એતં ગહેત્વા પચ્છાબાહં બન્ધિત્વા ચતુક્કે ચતુક્કે પહરન્તા નગરા નિક્ખામેત્વા આઘાતને સીસમસ્સ છિન્દિત્વા સરીરં સૂલે ઉત્તાસેથા’’તિ આહ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ગન્ત્વા નિરપરાધં મહાસત્તં બન્ધિત્વા ચતુક્કે ચતુક્કે પહરન્તા આઘાતનં નેતું આરભિંસુ. બોધિસત્તો પહટપહટટ્ઠાને ‘‘અમ્મ, તાતા’’તિ અકન્દિત્વા નિબ્બિકારો ઇમં ગાથમાહ –

૭૩. ‘‘સચ્ચં કિરેવમાહંસુ, નરા એકચ્ચિયા ઇધ;

કટ્ઠં નિપ્લવિતં સેય્યો, ન ત્વેવેકચ્ચિયો નરો’’તિ.

તત્થ સચ્ચં કિરેવમાહંસૂતિ અવિતથમેવ કિર એવં વદન્તિ. નરા એકચ્ચિયા ઇધાતિ ઇધેકચ્ચે પણ્ડિતપુરિસા. કટ્ઠં નિપ્લવિતં સેય્યોતિ નદિયા વુય્હમાનં સુક્ખદારું નિપ્લવિતં ઉત્તારેત્વા થલે ઠપિતં સેય્યો સુન્દરતરો. એવઞ્હિ વદમાના તે પુરિસા સચ્ચં કિર વદન્તિ. કિંકારણા? તઞ્હિ યાગુભત્તાદીનં પચનત્થાય, સીતાતુરાનં વિસિબ્બનત્થાય, અઞ્ઞેસમ્પિ ચ પરિસ્સયાનં હરણત્થાય ઉપકારં હોતિ. ન ત્વેવેકચ્ચિયો નરોતિ એકચ્ચો પન મિત્તદુબ્ભી અકતઞ્ઞૂ પાપપુરિસો ઓઘેન વુય્હમાનો હત્થેન ગહેત્વા ઉત્તારિતો ન ત્વેવ સેય્યો. તથા હિ અહં ઇમં પાપપુરિસં ઉત્તારેત્વા ઇમં અત્તનો દુક્ખં આહરિન્તિ. એવં પહટપહટટ્ઠાને ઇમં ગાથમાહ.

તં સુત્વા યે તત્થ પણ્ડિતપુરિસા, તે આહંસુ ‘‘કિં પન, ભો પબ્બજિત, તયા અમ્હાકં રઞ્ઞો અત્થિ કોચિ ગુણો કતો’’તિ? બોધિસત્તો તં પવત્તિં આરોચેત્વા ‘‘એવમિમં મહોઘતો ઉત્તારેન્તો અહમેવ અત્તનો દુક્ખં અકાસિં, ‘ન વત મે પોરાણકપણ્ડિતાનં વચનં કત’ન્તિ અનુસ્સરિત્વા એવં વદામી’’તિ આહ. તં સુત્વા ખત્તિયબ્રાહ્મણાદયો નગરવાસિનો ‘‘સ્વાયં મિત્તદુબ્ભી રાજા એવં ગુણસમ્પન્નસ્સ અત્તનો જીવિતદાયકસ્સ ગુણમત્તમ્પિ ન જાનાતિ, તં નિસ્સાય કુતો અમ્હાકં વુડ્ઢિ, ગણ્હથ ન’’ન્તિ કુપિતા સમન્તતો ઉટ્ઠહિત્વા ઉસુસત્તિપાસાણમુગ્ગરાદિપ્પહારેહિ હત્થિક્ખન્ધગતમેવ નં ઘાતેત્વા પાદે ગહેત્વા કડ્ઢિત્વા પરિખાપિટ્ઠે છડ્ડેત્વા બોધિસત્તં અભિસિઞ્ચિત્વા રજ્જે પતિટ્ઠાપેસું.

સો ધમ્મેન રજ્જં કારેન્તો પુન એકદિવસં સપ્પાદયો પરિગ્ગણ્હિતુકામો મહન્તેન પરિવારેન સપ્પસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ‘‘દીઘા’’તિ પક્કોસિ. સપ્પો આગન્ત્વા વન્દિત્વા ‘‘ઇદં તે સામિ ધનં ગણ્હા’’તિ આહ. રાજા ચત્તાલીસહિરઞ્ઞકોટિધનં અમચ્ચે પટિચ્છાપેત્વા ઉન્દૂરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ઉન્દૂરા’’તિ પક્કોસિ. સોપિ આગન્ત્વા વન્દિત્વા તિંસકોટિધનં નિય્યાદેસિ. રાજા તમ્પિ અમચ્ચે પટિચ્છાપેત્વા સુવસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ‘‘સુવા’’તિ પક્કોસિ. સોપિ આગન્ત્વા પાદે વન્દિત્વા ‘‘કિં, સામિ, સાલિં આહરામી’’તિ આહ. રાજા ‘‘સાલીહિ અત્થે સતિ આહરિસ્સસિ, એહિ ગચ્છામા’’તિ સત્તતિયા હિરઞ્ઞકોટીહિ સદ્ધિં તે તયોપિ જને ગાહાપેત્વા નગરં ગન્ત્વા પાસાદવરે મહાતલં આરુય્હં ધનં સઙ્ગોપેત્વા સપ્પસ્સ વસનત્થાય સુવણ્ણનાળિં, ઉન્દૂરસ્સ ફલિકગુહં, સુવસ્સ સુવણ્ણપઞ્જરં કારાપેત્વા સપ્પસ્સ ચ સુવસ્સ ચ ભોજનત્થાય દેવસિકં કઞ્ચનતટ્ટકે મધુલાજે, ઉન્દૂરસ્સ ગન્ધસાલિતણ્ડુલે દાપેસિ, દાનાદીનિ ચ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. એવં તે ચત્તારોપિ જના યાવજીવં સમગ્ગા સમ્મોદમાના વિહરિત્વા જીવિતક્ખયે યથાકમ્મં અગમંસુ.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ મય્હં વધાય પરિસક્કતિ, પુબ્બેપિ પરિસક્કિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા દુટ્ઠરાજા દેવદત્તો અહોસિ, સપ્પો સારિપુત્તો, ઉન્દૂરો મોગ્ગલ્લાનો, સુવો આનન્દો, પચ્છા રજ્જપ્પત્તો ધમ્મરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સચ્ચંકિરજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૭૪] ૪. રુક્ખધમ્મજાતકવણ્ણના

સાધૂ સમ્બહુલા ઞાતીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉદકકલહે અત્તનો ઞાતકાનં મહાવિનાસં પચ્ચુપટ્ઠિતં ઞત્વા આકાસેન ગન્ત્વા રોહિણીનદિયા ઉપરિ પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા નીલરંસિં વિસ્સજ્જેત્વા ઞાતકે સંવેજેત્વા આકાસા ઓરુય્હ નદીતીરે નિસિન્નો તં કલહં આરબ્ભ કથેસિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન કુણાલજાતકે (જા. ૨.૨૧.કુણાલજાતક) આવિ ભવિસ્સતિ. તદા પન સત્થા ઞાતકે આમન્તેત્વા ‘‘મહારાજા, તુમ્હે ઞાતકા, ઞાતકેહિ નામ સમગ્ગેહિ સમ્મોદમાનેહિ ભવિતું વટ્ટતિ. ઞાતકાનઞ્હિ સામગ્ગિયા સતિ પચ્ચામિત્તા ઓકાસં ન લભન્તિ, તિટ્ઠન્તુ તાવ મનુસ્સભૂતા, અચેતનાનં રુક્ખાનમ્પિ સામગ્ગિં લદ્ધું વટ્ટતિ. અતીતસ્મિઞ્હિ હિમવન્તપ્પદેસે મહાવાતો સાલવનં પહરિ, તસ્સ પન સાલવનસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞં રુક્ખગચ્છગુમ્બલતાહિ સમ્બન્ધત્તા એકરુક્ખમ્પિ પાતેતું અસક્કોન્તો મત્થકમત્થકેનેવ અગમાસિ. એકં પન અઙ્ગણે ઠિતં સાખાવિટપસમ્પન્નમ્પિ મહારુક્ખં અઞ્ઞેહિ રુક્ખેહિ અસમ્બન્ધત્તા ઉમ્મૂલેત્વા ભૂમિયં પાતેસિ, ઇમિના કારણેન તુમ્હેહિપિ સમગ્ગેહિ સમ્મોદમાનેહિ ભવિતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે પઠમં ઉપ્પન્નો વેસ્સવણો મહારાજા ચવિ, સક્કો અઞ્ઞં વેસ્સવણં ઠપેસિ. એતસ્મિં વેસ્સવણે પરિવત્તે પચ્છા નિબ્બત્તવેસ્સવણો ‘‘રુક્ખગચ્છગુમ્બલતાનં અત્તનો અત્તનો રુચ્ચનટ્ઠાને વિમાનં ગણ્હન્તૂ’’તિ સાસનં પેસેસિ. તદા બોધિસત્તો હિમવન્તપ્પદેસે એકસ્મિં સાલવને રુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. સો ઞાતકે આહ ‘‘તુમ્હે વિમાનાનિ ગણ્હન્તા અઙ્ગણે ઠિતરુક્ખેસુ મા ગણ્હથ, ઇમસ્મિં પન સાલવને મયા ગહિતવિમાનં પરિવારેત્વા ઠિતવિમાનાનિ ગણ્હથા’’તિ. તત્થ બોધિસત્તસ્સ વચનકરા પણ્ડિતદેવતા બોધિસત્તસ્સ વિમાનં પરિવારેત્વા ઠિતવિમાનાનિ ગણ્હિંસુ. અપણ્ડિતા પન દેવતા ‘‘કિં અમ્હાકં અત્થો અરઞ્ઞવિમાનેહિ, મયં મનુસ્સપથે ગામનિગમરાજધાનિદ્વારેસુ વિમાનાનિ ગણ્હિસ્સામ. ગામાદયો હિ ઉપનિસ્સાય વસમાના દેવતા લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તા હોન્તી’’તિ મનુસ્સપથે અઙ્ગણટ્ઠાને નિબ્બત્તમહારુક્ખેસુ વિમાનાનિ ગણ્હિંસુ.

અથેકસ્મિં દિવસે મહતી વાતવુટ્ઠિ ઉપ્પજ્જિ. વાતસ્સ અતિબલવતાય દળ્હમૂલા વનજેટ્ઠકરુક્ખાપિ સંભગ્ગસાખાવિટપા સમૂલા નિપતિંસુ. તં પન અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્બન્ધનેન ઠિતં સાલવનં પત્વા ઇતો ચિતો ચ પહરન્તો એકરુક્ખમ્પિ પાતેતું નાસક્ખિ. ભગ્ગવિમાના દેવતા નિપ્પટિસરણા દારકે હત્થેસુ ગહેત્વા હિમવન્તં ગન્ત્વા અત્તનો પવત્તિં સાલવનદેવતાનં કથયિંસુ. તા તાસં એવં આગતભાવં બોધિસત્તસ્સ આરોચેસું. બોધિસત્તો ‘‘પણ્ડિતાનં વચનં અગ્ગહેત્વા નિપ્પચ્ચયટ્ઠાનં ગતા નામ એવરૂપાવ હોન્તી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૭૪. ‘‘સાધૂ સમ્બહુલા ઞાતી, અપિ રુક્ખા અરઞ્ઞજા;

વાતો વહતિ એકટ્ઠં, બ્રહન્તમ્પિ વનપ્પતિ’’ન્તિ.

તત્થ સમ્બહુલા ઞાતીતિ ચત્તારો ઉપાદાય તતુત્તરિ સતસહસ્સમ્પિ સમ્બહુલા નામ, એવં સમ્બહુલા અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય વસન્તા ઞાતકા. સાધૂતિ સોભના પસત્થા, પરેહિ અપ્પધંસિયાતિ અત્થો. અપિ રુક્ખા અરઞ્ઞજાતિ તિટ્ઠન્તુ મનુસ્સભૂતા, અરઞ્ઞે જાતરુક્ખાપિ સમ્બહુલા અઞ્ઞમઞ્ઞૂપત્થમ્ભેન ઠિતા સાધુયેવ. રુક્ખાનમ્પિ હિ સપચ્ચયભાવો લદ્ધું વટ્ટતિ. વાતો વહતિ એકટ્ઠન્તિ પુરત્થિમાદિભેદો વાતો વાયન્તો અઙ્ગણટ્ઠાને ઠિતં એકટ્ઠં એકકમેવ ઠિતં બ્રહન્તમ્પિ વનપ્પતિં સાખાવિટપસમ્પન્નં મહારુક્ખમ્પિ વહતિ, ઉમ્મૂલેત્વા પાતેતીતિ અત્થો. બોધિસત્તો ઇમં કારણં કથેત્વા આયુક્ખયે યથાકમ્મં ગતો.

સત્થાપિ ‘‘એવં, મહારાજા, ઞાતકાનં તાવ સામગ્ગિયેવ લદ્ધું વટ્ટતિ, સમગ્ગા સમ્મોદમાના પિયસંવાસમેવ વસથા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા દેવતા બુદ્ધપરિસા અહેસું, પણ્ડિતદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

રુક્ખધમ્મજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૭૫] ૫. મચ્છજાતકવણ્ણના

અભિત્થનય પજ્જુન્નાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અત્તના વસ્સાપિતવસ્સં આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિં કિર સમયે કોસલરટ્ઠે દેવો ન વસ્સિ, સસ્સાનિ મિલાયન્તિ, તેસુ તેસુ ઠાનેસુ તળાકપોક્ખરણિસરાનિ સુસ્સન્તિ. જેતવનદ્વારકોટ્ઠકસમીપે જેતવનપોક્ખરણિયાપિ ઉદકં છિજ્જિ. કલલગહનં પવિસિત્વા નિપન્ને મચ્છકચ્છપે કાકકુલલાદયો કણયગ્ગસદિસેહિ તુણ્ડેહિ કોટ્ટેત્વા નીહરિત્વા નીહરિત્વા વિપ્ફન્દમાને ખાદન્તિ.

સત્થા મચ્છકચ્છપાનં તં બ્યસનં દિસ્વા મહાકરુણાય ઉસ્સાહિતહદયો ‘‘અજ્જ મયા દેવં વસ્સાપેતું વટ્ટતી’’તિ પભાતાય રત્તિયા સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા ભિક્ખાચારવેલં સલ્લક્ખેત્વા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો બુદ્ધલીલાય સાવત્થિયં પિણ્ડાય પવિસિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો સાવત્થિતો વિહારં ગચ્છન્તો જેતવનપોક્ખરણિયા સોપાને ઠત્વા આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ ‘‘આનન્દ, ઉદકસાટિકં આહર, જેતવનપોક્ખરણિયં ન્હાયિસ્સામી’’તિ. ‘‘નનુ, ભન્તે, જેતવનપોક્ખરણિયં ઉદકં છિન્નં, કલલમત્તમેવ અવસિટ્ઠ’’ન્તિ? ‘‘આનન્દ, બુદ્ધબલં નામ મહન્તં, આહર ત્વં ઉદકસાટિક’’ન્તિ. થેરો આહરિત્વા અદાસિ. સત્થા એકેનન્તેન ઉદકસાટિકં નિવાસેત્વા એકેનન્તેન સરીરં પારુપિત્વા ‘‘જેતવનપોક્ખરણિયં ન્હાયિસ્સામી’’તિ સોપાને અટ્ઠાસિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ સક્કસ્સ પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સો ‘‘કિં નુ ખો’’તિ આવજ્જેન્તો તં કારણં ઞત્વા વસ્સવલાહકદેવરાજાનં પક્કોસાપેત્વા ‘‘તાત, સત્થા ‘જેતવનપોક્ખરણિયં ન્હાયિસ્સામી’તિ ધુરસોપાને ઠિતો, ખિપ્પં સકલકોસલરટ્ઠં એકમેઘં કત્વા વસ્સાપેહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા એકં વલાહકં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા મેઘગીતં ગાયન્તો પાચીનલોકધાતુઅભિમુખો પક્ખન્દિ. પાચીનદિસાભાગે ખલમણ્ડલમત્તં એકં મેઘપટલં ઉટ્ઠાય સતપટલં સહસ્સપટલં હુત્વા અભિત્થનન્તં વિજ્જુલતા નિચ્છારેન્તં અધોમુખં ઠપિતઉદકકુમ્ભાકારેન વસ્સમાનં સકલકોસલરટ્ઠં મહોઘેન વિય અજ્ઝોત્થરિ. દેવો અચ્છિન્નધારં વસ્સન્તો મુહુત્તેનેવ જેતવનપોક્ખરણિં પૂરેસિ, ધુરસોપાનં આહચ્ચ ઉદકં અટ્ઠાસિ.

સત્થા પોક્ખરણિયં ન્હાયિત્વા સુરત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા સુગતમહાચીવરં એકંસં કત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ગન્ત્વા ગન્ધકુટિપરિવેણે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસીદિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘેન વત્તે દસ્સિતે ઉટ્ઠાય મણિસોપાનફલકે ઠત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઓવાદં દત્વા ઉય્યોજેત્વા સુરભિગન્ધકુટિં પવિસિત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેત્વા સાયન્હસમયે ધમ્મસભાયં સન્નિપતિતાનં ભિક્ખૂનં ‘‘પસ્સથાવુસો, દસબલસ્સ ખન્તિમેત્તાનુદ્દયસમ્પત્તિં, વિવિધસસ્સેસુ મિલાયન્તેસુ નાનાજલાસયેસુ સુસ્સન્તેસુ મચ્છકચ્છપેસુ મહાદુક્ખં પાપુણન્તેસુ કારુઞ્ઞં પટિચ્ચ ‘મહાજનં દુક્ખા મોચેસ્સામી’તિ ઉદકસાટિકં નિવાસેત્વા જેતવનપોક્ખરણિયા ધુરસોપાને ઠત્વા મુહુત્તેન સકલકોસલરટ્ઠં મહોઘેન ઓપિલાપેન્તો વિય દેવં વસ્સાપેત્વા મહાજનં કાયિકચેતસિકદુક્ખતો મોચેત્વા વિહારં પવિટ્ઠો’’તિ કથાય વત્તમાનાય ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા ધમ્મસભં આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, તથાગતો ઇદાનેવ મહાજને કિલમન્તે દેવં વસ્સાપેતિ, પુબ્બે તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા મચ્છરાજકાલેપિ વસ્સાપેસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે ઇમસ્મિંયેવ કોસલરટ્ઠે ઇમિસ્સા સાવત્થિયા ઇમસ્મિંયેવ જેતવનપોક્ખરણિટ્ઠાને એકા વલ્લિગહનપરિક્ખિત્તા કન્દરા અહોસિ. તદા બોધિસત્તો મચ્છયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા મચ્છગણપરિવુતો તત્થ પટિવસતિ. યથા પન ઇદાનિ, એવમેવ તદાપિ તસ્મિં રટ્ઠે દેવો ન વસ્સિ, મનુસ્સાનં સસ્સાનિ મિલાયિંસુ, વાપિતળાકકન્દરાદીસુ ઉદકં છિજ્જિ, મચ્છકચ્છપા કલલગહનં પવિસિંસુ. ઇમિસ્સાપિ કન્દરાય મચ્છકચ્છપા કલલગહનં પવિસિત્વા તસ્મિં તસ્મિં ઠાને નિલીયિંસુ. કાકાદયો તુણ્ડેન કોટ્ટેત્વા નીહરિત્વા ખાદિંસુ.

બોધિસત્તો ઞાતિસઙ્ઘસ્સ તં બ્યસનં દિસ્વા ‘‘ઇમં તેસં દુક્ખં ઠપેત્વા મં અઞ્ઞો મોચેતું સમત્થો નામ નત્થિ, સચ્ચકિરિયં કત્વા દેવં વસ્સાપેત્વા ઞાતકે મરણદુક્ખા મોચેસ્સામી’’તિ કાળવણ્ણં કદ્દમં દ્વિધા વિયૂહિત્વા નિક્ખમિત્વા અઞ્જનરુક્ખસારઘટિકવણ્ણો મહામચ્છો સુધોતલોહિતઙ્ગમણિગુળસદિસાનિ અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા આકાસં ઉલ્લોકેત્વા પજ્જુન્નદેવરાજસ્સ સદ્દં દત્વા ‘‘ભો પજ્જુન્ન, અહં ઞાતકે નિસ્સાય દુક્ખિતો, ત્વં મયિ સીલવન્તે કિલમન્તે કસ્મા દેવં ન વસ્સાપેસિ? મયા સમાનજાતિકાનં ખાદનટ્ઠાને નિબ્બત્તિત્વા તણ્ડુલપ્પમાણમ્પિ મચ્છં આદિં કત્વા ખાદિતપુબ્બો નામ નત્થિ, અઞ્ઞોપિ મે પાણો જીવિતા ન વોરોપિતપુબ્બો, ઇમિના સચ્ચેન દેવં વસ્સાપેત્વા ઞાતિસઙ્ઘં મે દુક્ખા મોચેહી’’તિ વત્વા પરિચારકચેટકં આણાપેન્તો વિય પજ્જુન્નદેવરાજાનં આલપન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૭૫. ‘‘અભિત્થનય પજ્જુન્ન, નિધિં કાકસ્સ નાસય;

કાકં સોકાય રન્ધેહિ, મઞ્ચ સોકા પમોચયા’’તિ.

તત્થ અભિત્થનય પજ્જુન્નાતિ પજ્જુન્નો વુચ્ચતિ મેઘો, અયં પન મેઘવસેન લદ્ધનામં વસ્સવલાહકદેવરાજાનં આલપતિ. અયં કિરસ્સ અધિપ્પાયો – દેવો નામ અનભિત્થનન્તો વિજ્જુલતા અનિચ્છારેન્તો વસ્સન્તોપિ ન સોભતિ, તસ્મા ત્વં અભિત્થનન્તો વિજ્જુલતા નિચ્છારેન્તો વસ્સાપેહીતિ. નિધિં કાકસ્સ નાસયાતિ કાકા કલલં પવિસિત્વા ઠિતે મચ્છે તુણ્ડેન કોટ્ટેત્વા નીહરિત્વા ખાદન્તિ, તસ્મા તેસં અન્તોકલલે મચ્છા ‘‘નિધી’’તિ વુચ્ચન્તિ, તં કાકસઙ્ઘસ્સ નિધિં દેવં વસ્સાપેન્તો ઉદકેન પટિચ્છાદેત્વા નાસેહીતિ. કાકં સોકાય રન્ધેહીતિ કાકસઙ્ઘો ઇમિસ્સા કન્દરાય ઉદકેન પુણ્ણાય મચ્છે અલભમાનો સોચિસ્સતિ, તં કાકગણં ત્વં ઇમં કન્દરં પૂરેન્તો સોકાય રન્ધેહિ, સોકસ્સત્થાય મચ્છસ્સ અસ્સાસત્થાય દેવં વસ્સાપેહિ. યથા અન્તોનિજ્ઝાનલક્ખણં સોકં પાપુણાતિ, એવં કરોહીતિ અત્થો, મઞ્ચ સોકા પમોચયાતિ એત્થ ચ-કારો સમ્પિણ્ડનત્થો, મઞ્ચ મમ ઞાતકે ચ સબ્બેવ ઇમમ્હા મરણસોકા મોચેહીતિ.

એવં બોધિસત્તો પરિચારકચેટકં આણાપેન્તો વિય પજ્જુન્નં આલપિત્વા સકલકોસલરટ્ઠે મહાવસ્સં વસ્સાપેત્વા મહાજનં મરણદુક્ખા મોચેત્વા જીવિતપરિયોસાને યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, તથાગતો ઇદાનેવ દેવં વસ્સાપેતિ, પુબ્બે મચ્છયોનિયં નિબ્બત્તોપિ વસ્સાપેસિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મચ્છગણા બુદ્ધપરિસા અહેસું, પજ્જુન્નદેવરાજા આનન્દો, મચ્છરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મચ્છજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૭૬] ૬. અસઙ્કિયજાતકવણ્ણના

અસઙ્કિયોમ્હિ ગામમ્હીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં સાવત્થિવાસિં ઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર સોતાપન્નો અરિયસાવકો કેનચિદેવ કરણીયેન એકેન સકટસત્થવાહેન સદ્ધિં મગ્ગં પટિપજ્જિત્વા એકસ્મિં અરઞ્ઞટ્ઠાને સકટાનિ મોચેત્વા ખન્ધાવારબન્ધે કતે સત્થવાહસ્સ અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે ચઙ્કમતિ. અથત્તનો કાલં સલ્લક્ખેત્વા પઞ્ચસતા ચોરા ‘‘ખન્ધાવારં વિલુમ્પિસ્સામા’’તિ ધનુમુગ્ગરાદિહત્થા તં ઠાનં પરિવારયિંસુ. ઉપાસકોપિ ચઙ્કમતિયેવ. ચોરા નં દિસ્વા ‘‘અદ્ધા એસ ખન્ધાવારરક્ખકો ભવિસ્સતિ, ઇમસ્સ નિદ્દં ઓક્કન્તકાલે વિલુમ્પિસ્સામા’’તિ અજ્ઝોત્થરિતું અસક્કોન્તા તત્થ તત્થેવ અટ્ઠંસુ. સોપિ ઉપાસકો પઠમયામેપિ મજ્ઝિમયામેપિ પચ્છિમયામેપિ ચઙ્કમન્તોયેવ અટ્ઠાસિ. પચ્ચૂસકાલે જાતે ચોરા ઓકાસં અલભન્તા ગહિતે પાસાણમુગ્ગરાદયો છડ્ડેત્વા પલાયિંસુ.

ઉપાસકોપિ અત્તનો કમ્મં નિટ્ઠાપેત્વા પુન સાવત્થિં આગન્ત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભન્તે, અત્તાનં રક્ખમાના પરરક્ખકા હોન્તી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ઉપાસક, અત્તાનં રક્ખન્તો પરમ્પિ રક્ખતિ, પરં રક્ખન્તો અત્તાનમ્પિ રક્ખતી’’તિ. સો ‘‘યાવ સુભાસિતઞ્ચિદં, ભન્તે, ભગવતા, અહં એકેન સત્થવાહેન સદ્ધિં મગ્ગં પટિપન્નો રુક્ખમૂલે ચઙ્કમન્તો ‘મં રક્ખિસ્સામી’તિ સકલસત્થં રક્ખિ’’ન્તિ આહ. સત્થા ‘‘ઉપાસક, પુબ્બેપિ પણ્ડિતા અત્તાનં રક્ખન્તા પરં રક્ખિંસૂ’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો કામેસુ આદીનવં દિસ્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તે વસન્તો લોણમ્બિલસેવનત્થાય જનપદં આગન્ત્વા જનપદચારિકં ચરન્તો એકેન સત્થવાહેન સદ્ધિં મગ્ગં પટિપજ્જિત્વા એકસ્મિં અરઞ્ઞટ્ઠાને સત્થે નિવિટ્ઠે સત્થતો અવિદૂરે ઝાનસુખેન વીતિનામેન્તો અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે ચઙ્કમન્તો અટ્ઠાસિ. અથ ખો પઞ્ચસતા ચોરા ‘‘સાયમાસભત્તસ્સ ભુત્તકાલે તં સકટસત્થં વિલુમ્પિસ્સામા’’તિ આગન્ત્વા પરિવારયિંસુ. તે તં તાપસં દિસ્વા ‘‘સચે અયં અમ્હે પસ્સિસ્સતિ, સત્થવાસિકાનં આરોચેસ્સતિ, એતસ્સ નિદ્દૂપગતવેલાય વિલુમ્પિસ્સામા’’તિ તત્થેવ અટ્ઠંસુ. તાપસો સકલમ્પિ રત્તિં ચઙ્કમિયેવ. ચોરા ઓકાસં અલભિત્વા ગહિતગહિતે મુગ્ગરપાસાણે છડ્ડેત્વા સકટસત્થવાસીનં સદ્દં દત્વા ‘‘ભોન્તો, સત્થવાસિનો સચે એસ રુક્ખમૂલે ચઙ્કમનકતાપસો અજ્જ નાભવિસ્સ, સબ્બે મહાવિલોપં પત્તા અભવિસ્સથ, સ્વે તાપસસ્સ મહાસક્કારં કરેય્યાથા’’તિ વત્વા પક્કમિંસુ.

તે પભાતાય રત્તિયા ચોરેહિ છડ્ડિતે મુગ્ગરપાસાણાદયો દિસ્વા ભીતા બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, દિટ્ઠા વો ચોરા’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘આમાવુસો, દિટ્ઠા’’તિ. ‘‘ભન્તે, એત્તકેવો ચોરે દિસ્વા ભયં વા સારજ્જં વા ન ઉપ્પજ્જી’’તિ? બોધિસત્તો ‘‘આવુસો ચોરે દિસ્વા ભયં નામ સધનસ્સ હોતિ, અહં પન નિદ્ધનો, સ્વાહં કિં ભાયિસ્સામિ. મય્હઞ્હિ ગામેપિ અરઞ્ઞેપિ વસન્તસ્સ ભયં વા સારજ્જં વા નત્થી’’તિ વત્વા તેસં ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૭૬. ‘‘અસઙ્કિયોમ્હિ ગામમ્હિ, અરઞ્ઞે નત્થિ મે ભયં;

ઉજુમગ્ગં સમારુળ્હો, મેત્તાય કરુણાય ચા’’તિ.

તત્થ અસઙ્કિયોમ્હિ ગામમ્હીતિ સઙ્કાય નિયુત્તો પતિટ્ઠિતોતિ સઙ્કિયો, ન સઙ્કિયો અસઙ્કિયો. અહં ગામે વસન્તોપિ સઙ્કાય અપ્પતિટ્ઠિતત્તા અસઙ્કિયો નિબ્ભયો નિરાસઙ્કોતિ દીપેતિ. અરઞ્ઞેતિ ગામગામૂપચારવિનિમુત્તે ઠાને. ઉજુમગ્ગં સમારુળ્હો, મેત્તાય કરુણાય ચાતિ અહં તિકચતુક્કજ્ઝાનિકાહિ મેત્તાકરુણાહિ કાયવઙ્કાદિવિરહિતં ઉજું બ્રહ્મલોકગામિમગ્ગં આરુળ્હોતિ વદતિ. અથ વા પરિસુદ્ધસીલતાય કાયવચીમનોવઙ્કવિરહિતં ઉજું દેવલોકમગ્ગં આરુળ્હોમ્હીતિ દસ્સેત્વા તતો ઉત્તરિ મેત્તાય કરુણાય ચ પતિટ્ઠિતત્તા ઉજું બ્રહ્મલોકમગ્ગમ્પિ આરુળ્હોમ્હીતિપિ દસ્સેતિ. અપરિહીનજ્ઝાનસ્સ હિ એકન્તેન બ્રહ્મલોકપરાયણત્તા મેત્તાકરુણાદયો ઉજુમગ્ગા નામ.

એવં બોધિસત્તો ઇમાય ગાથાય ધમ્મં દેસેત્વા તુટ્ઠચિત્તેહિ તેહિ મનુસ્સેહિ સક્કતો પૂજિતો યાવજીવં ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સત્થવાસિનો બુદ્ધપરિસા અહેસું, તાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અસઙ્કિયજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૭૭] ૭. મહાસુપિનજાતકવણ્ણના

લાબૂનિ સીદન્તીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સોળસ મહાસુપિને આરબ્ભ કથેસિ. એકદિવસં કિર કોસલમહારાજા રત્તિં નિદ્દૂપગતો પચ્છિમયામે સોળસ મહાસુપિને દિસ્વા ભીતતસિતો પબુજ્ઝિત્વા ‘‘ઇમેસં સુપિનાનં દિટ્ઠત્તા કિં નુ ખો મે ભવિસ્સતી’’તિ મરણભયતજ્જિતો સયનપિટ્ઠે નિસિન્નકોવ રત્તિં વીતિનામેસિ.

અથ નં પભાતાય રત્તિયા બ્રાહ્મણપુરોહિતા ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સુખં સયિત્થ, મહારાજા’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘કુતો મે આચરિયા સુખં, અજ્જાહં પચ્ચૂસસમયે સોળસ મહાસુપિને પસ્સિં, સોમ્હિ તેસં દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય ભયપ્પત્તો’’તિ. ‘‘વદેથ, મહારાજ, સુત્વા જાનિસ્સામા’’તિ વુત્તં બ્રાહ્મણાનં દિટ્ઠસુપિને કથેત્વા ‘‘કિં નુ ખો મે ઇમેસં દિટ્ઠકારણા ભવિસ્સતી’’તિ પુચ્છિ. બ્રાહ્મણા હત્થે વિધુનિંસુ. ‘‘કસ્મા હત્થે વિધુનથા’’તિ ચ વુત્તે ‘‘કક્ખળા, મહારાજ, સુપિના’’તિ. ‘‘કા તેસં નિપ્ફત્તિ ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘રજ્જન્તરાયો જીવિતન્તરાયો ભોગન્તરાયોતિ ઇમેસં તિણ્ણં અન્તરાયાનં અઞ્ઞતરો’’તિ. ‘‘સપ્પટિકમ્મા, અપ્પટિકમ્મા’’તિ? ‘‘કામં એતે સુપિના અતિફરુસત્તા અપ્પટિકમ્મા, મયં પન તે સપ્પટિકમ્મે કરિસ્સામ, એતે પટિક્કમાપેતું અસક્કોન્તાનં અમ્હાકં સિક્ખિતભાવો નામ કિં કરિસ્સતી’’તિ. ‘‘કિં પન કત્વા પટિક્કમાપેસ્સથા’’તિ? ‘‘સબ્બચતુક્કેન યઞ્ઞં યજિસ્સામ, મહારાજા’’તિ. રાજા ભીતતસિતો ‘‘તેન હિ આચરિયા મમ જીવિતં તુમ્હાકં હત્થે હોતુ, ખિપ્પં મે સોત્થિં કરોથા’’તિ આહ. બ્રાહ્મણા ‘‘બહું ધનં લભિસ્સામ, બહું ખજ્જભોજ્જં આહરાપેસ્સામા’’તિ હટ્ઠતુટ્ઠા ‘‘મા ચિન્તયિત્થ, મહારાજા’’તિ રાજાનં સમસ્સાસેત્વા રાજનિવેસના નિક્ખમિત્વા બહિનગરે યઞ્ઞાવાટં કત્વા બહૂ ચતુપ્પદગણે થૂણૂપનીતે કત્વા પક્ખિગણે સમાહરિત્વા ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ પુનપ્પુનં સઞ્ચરન્તિ.

અથ ખો મલ્લિકા દેવી તં કારણં ઞત્વા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ ‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, બ્રાહ્મણા પુનપ્પુનં સઞ્ચરન્તી’’તિ? ‘‘સુખિતા, ત્વં ભદ્દે, અમ્હાકં કણ્ણમૂલે આસીવિસં ચરન્તં ન જાનાસી’’તિ. ‘‘કિં એતં, મહારાજા’’તિ? મયા એવરૂપા દુસ્સુપિના દિટ્ઠા, બ્રાહ્મણા ‘‘તિણ્ણં અન્તરાયાનં અઞ્ઞતરો પઞ્ઞાયતી’’તિ વત્વા ‘‘‘તેસં પટિઘાતાય યઞ્ઞં યજિસ્સામા’તિ વત્વા પુનપ્પુનં સઞ્ચરન્તી’’તિ. ‘‘કિં પન તે, મહારાજ, સદેવકે લોકે અગ્ગબ્રાહ્મણો સુપિનપટિકમ્મં પુચ્છિતો’’તિ? ‘‘કતરો પનેસ, ભદ્દે, સદેવકે લોકે અગ્ગબ્રાહ્મણો’’તિ. ‘‘સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલં સબ્બઞ્ઞું વિસુદ્ધં નિક્કિલેસં મહાબ્રાહ્મણં ન જાનાસિ. સો હિ ભગવા સુપિનન્તરં જાનેય્ય, ગચ્છ ત્વં પુચ્છ તં, મહારાજા’’તિ. ‘‘સાધુ, દેવી’’તિ રાજા વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિસીદિ.

સત્થા મધુરસ્સરં નિચ્છારેત્વા ‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, અતિપ્પગોવ આગતોસી’’તિ આહ. અહં, ભન્તે, પચ્ચૂસસમયે સોળસ મહાસુપિને દિસ્વા ભીતો બ્રાહ્મણાનં આરોચેસિં. બ્રાહ્મણા ‘‘કક્ખળા, મહારાજ, સુપિના, એતેસં પટિઘાતત્થાય સબ્બચતુક્કેન યઞ્ઞં યજિસ્સામા’’તિ યઞ્ઞં સજ્જેન્તિ, બહૂ પાણા મરણભયતજ્જિતા, તુમ્હે ચ સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલા, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં ઉપાદાય નત્થિ સો ઞેય્યધમ્મો, યો વો ઞાણમુખે આપાથં નાગચ્છતિ. ‘‘એતેસં મે સુપિનાનં નિપ્ફત્તિં કથેથ ભગવા’’તિ. ‘‘એવમેતં, મહારાજ, સદેવકે લોકે મં ઠપેત્વા અઞ્ઞો એતેસં સુપિનાનં અન્તરં વા નિપ્ફત્તિં વા જાનિતું સમત્થો નામ નત્થિ, અહં તે કથેસ્સામિ, અપિચ ખો ત્વં દિટ્ઠદિટ્ઠનિયામેનેવ સુપિને કથેહી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ રાજા દિટ્ઠનિયામેનેવ કથેન્તો –

‘‘ઉસભા રુક્ખા ગાવિયો ગવા ચ,

અસ્સો કંસો સિઙ્ગાલી ચ કુમ્ભો;

પોક્ખરણી ચ અપાકચન્દનં.

‘‘લાબૂનિ સીદન્તિ સિલા પ્લવન્તિ, મણ્ડૂકિયો કણ્હસપ્પે ગિલન્તિ;

કાકં સુવણ્ણા પરિવારયન્તિ, તસા વકા એળકાનં ભયા હી’’તિ. –

ઇમં માતિકં નિક્ખિપિત્વા કથેસિ.

(૧) અહં, ભન્તે, એકં તાવ સુપિનં એવં અદ્દસં – ચત્તારો અઞ્જનવણ્ણા કાળઉસભા ‘‘યુજ્ઝિસ્સામા’’તિ ચતૂહિ દિસાહિ રાજઙ્ગણં આગન્ત્વા ‘‘ઉસભયુદ્ધં પસ્સિસ્સામા’’તિ મહાજને સન્નિપતિતે યુજ્ઝનાકારં દસ્સેત્વા નદિત્વા ગજ્જિત્વા અયુજ્ઝિત્વાવ પટિક્કન્તા. ઇમં પઠમં સુપિનં અદ્દસં, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? ‘‘મહારાજ, ઇમસ્સ વિપાકો નેવ તવ, ન મમ કાલે ભવિસ્સતિ, અનાગતે પન અધમ્મિકાનં કપણરાજૂનં અધમ્મિકાનઞ્ચ મનુસ્સાનં કાલે લોકે વિપરિવત્તમાને કુસલે ઓસ્સન્ને, અકુસલે ઉસ્સન્ને, લોકસ્સ પરિહાયનકાલે દેવો ન સમ્મા વસ્સિસ્સતિ, મેઘપાદા પચ્છિજ્જિસ્સન્તિ, સસ્સાનિ મિલાયિસ્સન્તિ, દુબ્ભિક્ખં ભવિસ્સતિ, વસ્સિતુકામા વિય ચતૂહિ દિસાહિ મેઘા ઉટ્ઠહિત્વા ઇત્થિકાહિ આતપે પત્થટાનં વીહિઆદીનં તેમનભયેન અન્તોપવેસિતકાલે પુરિસેસુ કુદ્દાલપિટકહત્થેસુ આળિબન્ધનત્થાય નિક્ખન્તેસુ વસ્સનાકારં દસ્સેત્વા ગજ્જિત્વા વિજ્જુલતા નિચ્છારેત્વા તે ઉસભા વિય અયુજ્ઝિત્વા અવસ્સિત્વાવ પલાયિસ્સન્તિ. અયમેતસ્સ વિપાકો. તુય્હં પન તપ્પચ્ચયા કોચિ અન્તરાયો નત્થિ, અનાગતં આરબ્ભ દિટ્ઠો સુપિનો એસ, બ્રાહ્મણા પન અત્તનો જીવિતવુત્તિં નિસ્સાય કથયિંસૂ’’તિ એવં સત્થા સુપિનસ્સ નિપ્ફત્તિં કથેત્વા આહ ‘‘દુતિયં કથેહિ, મહારાજા’’તિ.

(૨) દુતિયાહં, ભન્તે, એવં અદ્દસં – ખુદ્દકા રુક્ખા ચેવ ગચ્છા ચ પથવિં ભિન્દિત્વા વિદત્થિમત્તમ્પિ રતનમત્તમ્પિ અનુગ્ગન્ત્વાવ પુપ્ફન્તિ ચેવ ફલન્તિ ચ. ઇમં દુતિયં અદ્દસં, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? મહારાજ, ઇમસ્સાપિ વિપાકો લોકસ્સ પરિહાયનકાલે મનુસ્સાનં પરિત્તાયુકકાલે ભવિસ્સતિ. અનાગતસ્મિઞ્હિ સત્તા તિબ્બરાગા ભવિસ્સન્તિ, અસમ્પત્તવયાવ કુમારિયો પુરિસન્તરં ગન્ત્વા ઉતુનિયો ચેવ ગબ્ભિનિયો ચ હુત્વા પુત્તધીતાહિ વડ્ઢિસ્સન્તિ. ખુદ્દકરુક્ખાનં પુપ્ફં વિય હિ તાસં ઉતુનિભાવો, ફલં વિય ચ પુત્તધીતરો ભવિસ્સન્તિ. ઇતોનિદાનમ્પિ તે ભયં નત્થિ, તતિયં કથેહિ, મહારાજાતિ.

(૩) ગાવિયો, ભન્તે, તદહુજાતાનં વચ્છકાનં ખીરં પિવન્તિયો અદ્દસં. અયં મે તતિયો સુપિનો, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? ઇમસ્સાપિ વિપાકો અનાગતે એવ મનુસ્સાનં જેટ્ઠાપચાયિકકમ્મસ્સ નટ્ઠકાલે ભવિસ્સતિ. અનાગતસ્મિઞ્હિ સત્તા માતાપિતૂસુ વા સસ્સુસસુરેસુ વા લજ્જં અનુપટ્ઠાપેત્વા સયમેવ કુટુમ્બં સંવિદહન્તાવ ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ મહલ્લકાનં દાતુકામા દસ્સન્તિ, અદાતુકામા ન દસ્સન્તિ. મહલ્લકા અનાથા અસયંવસી દારકે આરાધેત્વા જીવિસ્સન્તિ તદહુજાતાનં વચ્છકાનં ખીરં પિવન્તિયો મહાગાવિયો વિય. ઇતોનિદાનમ્પિ તે ભયં નત્થિ, ચતુત્થં કથેહિ, મહારાજાતિ.

(૪) ધુરવાહે, ભન્તે, આરોહપરિણાહસમ્પન્ને મહાગોણેયુગપરમ્પરાય અયોજેત્વા તરુણે ગોદમ્મે ધુરે યોજેન્તે અદ્દસં. તે ધુરં વહિતું અસક્કોન્તા છડ્ડેત્વા અટ્ઠંસુ, સકટાનિ નપ્પવટ્ટિંસુ. અયં મે ચતુત્થો સુપિનો, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? ઇમસ્સાપિ વિપાકો અનાગતે એવ અધમ્મિકરાજૂનં કાલે ભવિસ્સતિ. અનાગતસ્મિઞ્હિ અધમ્મિકકપણરાજાનો પણ્ડિતાનં પવેણિકુસલાનં કમ્મં નિત્થરણસમત્થાનં મહામત્તાનં યસં ન દસ્સન્તિ. ધમ્મસભાયં વિનિચ્છયટ્ઠાનેપિ પણ્ડિતે વોહારકુસલે મહલ્લકે અમચ્ચે ન ઠપેસ્સન્તિ, તબ્બિપરીતાનં પન તરુણતરુણાનં યસં દસ્સન્તિ, તથારૂપે એવ વિનિચ્છયટ્ઠાને ઠપેસ્સન્તિ, તે રાજકમ્માનિ ચેવ યુત્તાયુત્તઞ્ચ અજાનન્તા નેવ તં યસં ઉક્ખિપિતું સક્ખિસ્સન્તિ, ન રાજકમ્માનિ નિત્થરિતું. તે અસક્કોન્તા કમ્મધુરં છડ્ડેસ્સન્તિ, મહલ્લકાપિ પણ્ડિતામચ્ચા યસં અલભન્તા કિચ્ચાનિ નિત્થરિતું સમત્થાપિ ‘‘કિં અમ્હાકં એતેહિ, મયં બાહિરકા જાતા, અબ્ભન્તરિકા તરુણદારકા જાનિસ્સન્તી’’તિ ઉપ્પન્નાનિ કમ્માનિ ન કરિસ્સન્તિ, એવં સબ્બથાપિ તેસં રાજૂનં હાનિયેવ ભવિસ્સતિ, ધુરં વહિતું અસમત્થાનં વચ્છદમ્માનં ધુરે યોજિતકાલો વિય, ધુરવાહાનઞ્ચ મહાગોણાનં યુગપરમ્પરાય અયોજિતકાલો વિય ભવિસ્સતિ. ઇતોનિદાનમ્પિ તે ભયં નત્થિ, પઞ્ચમં કથેહિ, મહારાજાતિ.

(૫) ભન્તે, એકં ઉભતોમુખં અસ્સં અદ્દસં, તસ્સ દ્વીસુ પસ્સેસુ યવસં દેન્તિ, સો દ્વીહિ મુખેહિ ખાદતિ. અયં મે પઞ્ચમો સુપિનો, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? ઇમસ્સાપિ અનાગતે અધમ્મિકરાજકાલેયેવ વિપાકો ભવિસ્સતિ. અનાગતસ્મિઞ્હિ અધમ્મિકા બાલરાજાનો અધમ્મિકે લોલમનુસ્સે વિનિચ્છયે ઠપેસ્સન્તિ, તે પાપપુઞ્ઞેસુ અનાદરા બાલા સભાયં નિસીદિત્વા વિનિચ્છયં દેન્તા ઉભિન્નમ્પિ અત્થપચ્ચત્થિકાનં હત્થતો લઞ્જં ગહેત્વા ખાદિસ્સન્તિ અસ્સો વિય દ્વીહિ મુખેહિ યવસં. ઇતોનિદાનમ્પિ તે ભયં નત્થિ, છટ્ઠં કથેહિ, મહારાજાતિ.

(૬) ભન્તે, મહાજનો સતસહસ્સગ્ઘનિકં સુવણ્ણપાતિં સમ્મજ્જિત્વા ‘‘ઇધ પસ્સાવં કરોહી’’તિ એકસ્સ જરસિઙ્ગાલસ્સ ઉપનામેસિ, તં તત્થ પસ્સાવં કરોન્તં અદ્દસં. અયં મે છટ્ઠો સુપિનો, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? ઇમસ્સાપિ વિપાકો અનાગતેયેવ ભવિસ્સતિ. અનાગતસ્મિઞ્હિ અધમ્મિકા વિજાતિરાજાનો જાતિસમ્પન્નાનં કુલપુત્તાનં આસઙ્કાય યસં ન દસ્સન્તિ, અકુલીનાનંયેવ દસ્સન્તિ. એવં મહાકુલાનિ દુગ્ગતાનિ ભવિસ્સન્તિ, લામકકુલાનિ ઇસ્સરાનિ. તે ચ કુલીનપુરિસા જીવિતું અસક્કોન્તા ‘‘ઇમે નિસ્સાય જીવિસ્સામા’’તિ અકુલીનાનં ધીતરો દસ્સન્તિ, ઇતિ તાસં કુલધીતાનં અકુલીનેહિ સદ્ધિં સંવાસો જરસિઙ્ગાલસ્સ સુવણ્ણપાતિયં પસ્સાવકરણસદિસો ભવિસ્સતિ. ઇતોનિદાનમ્પિ તે ભયં નત્થિ, સત્તમં કથેહીતિ.

(૭) ભન્તે, એકો પુરિસો રજ્જું વટ્ટેત્વા વટ્ટેત્વા પાદમૂલે નિક્ખિપતિ, તેન નિસિન્નપીઠસ્સ હેટ્ઠા સયિતા એકા છાતસિઙ્ગાલી તસ્સ અજાનન્તસ્સેવ તં ખાદતિ, એવાહં અદ્દસં. અયં મે સત્તમો સુપિનો, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? ઇમસ્સાપિ અનાગતેયેવ વિપાકો ભવિસ્સતિ. અનાગતસ્મિઞ્હિ ઇત્થિયો પુરિસલોલા સુરાલોલા અલઙ્કારલોલા વિસિખાલોલા આમિસલોલા ભવિસ્સન્તિ દુસ્સીલા દુરાચારા, તા સામિકેહિ કસિગોરક્ખાદીનિ કમ્માનિ કત્વા કિચ્છેન કસિરેન સમ્ભતં ધનં જારેહિ સદ્ધિં સુરં પિવન્તિયો માલાગન્ધવિલેપનં ધારયમાના અન્તોગેહે અચ્ચાયિકમ્પિ કિચ્ચં અનોલોકેત્વા ગેહે પરિક્ખેપસ્સ ઉપરિભાગેનપિ છિદ્દટ્ઠાનેહિપિ જારે ઉપધારયમાના સ્વે વપિતબ્બયુત્તકં બીજમ્પિ કોટ્ટેત્વા યાગુભત્તખજ્જકાદીનિ સમ્પાદેત્વા ખાદમાના વિલુમ્પિસ્સન્તિ હેટ્ઠાપીઠકે નિપન્નછાતસિઙ્ગાલી વિય વટ્ટેત્વા વટ્ટેત્વા પાદમૂલે નિક્ખિત્તરજ્જું. ઇતોનિદાનમ્પિ તે ભયં નત્થિ, અટ્ઠમં કથેહીતિ.

(૮) ભન્તે, રાજદ્વારે બહૂહિ તુચ્છકુમ્ભેહિ પરિવારેત્વા ઠપિતં એકં મહન્તં પૂરિતકુમ્ભં અદ્દસં. ચત્તારોપિ પન વણ્ણા ચતૂહિ દિસાહિ ચતૂહિ અનુદિસાહિ ચ ઘટેહિ ઉદકં આહરિત્વા આહરિત્વા પૂરિતકુમ્ભમેવ પૂરેન્તિ, પૂરિતપૂરિતં ઉદકં ઉત્તરિત્વા પલાયતિ, તેપિ પુનપ્પુનં તત્થેવ ઉદકં આસિઞ્ચન્તિ, તુચ્છકુમ્ભે પન ઓલોકેન્તાપિ નત્થિ. અયં મે અટ્ઠમો સુપિનો, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? ઇમસ્સાપિ અનાગતેયેવ વિપાકો ભવિસ્સતિ. અનાગતસ્મિઞ્હિ લોકો પરિહાયિસ્સતિ, રટ્ઠં નિરોજં ભવિસ્સતિ, રાજાનો દુગ્ગતા કપણા ભવિસ્સન્તિ. યો ઇસ્સરો ભવિસ્સતિ, તસ્સ ભણ્ડાગારે સતસહસ્સમત્તા કહાપણા ભવિસ્સન્તિ, તે એવં દુગ્ગતા સબ્બે જાનપદે અત્તનોવ કમ્મે કારેસ્સન્તિ, ઉપદ્દુતા મનુસ્સા સકે કમ્મન્તે છડ્ડેત્વા રાજૂનઞ્ઞેવ અત્થાય પુબ્બણ્ણાપરણ્ણાનિ વપન્તા રક્ખન્તા લાયન્તા મદ્દન્તા પવેસેન્તા ઉચ્છુખેત્તાનિ કરોન્તા યન્તાનિ કરોન્તા યન્તાનિ વાહેન્તા ફાણિતાદીનિ પચન્તા પુપ્ફારામે ચ ફલારામે ચ કરોન્તા તત્થ તત્થ નિપ્ફન્નાનિ પુબ્બણ્ણાદીનિ આહરિત્વા રઞ્ઞો કોટ્ઠાગારમેવ પૂરેસ્સન્તિ, અત્તનો ગેહેસુ તુચ્છકોટ્ઠે ઓલોકેન્તાપિ ન ભવિસ્સન્તિ, તુચ્છકુમ્ભે અનોલોકેત્વા પૂરિતકુમ્ભે પૂરણસદિસમેવ ભવિસ્સતિ. ઇતોનિદાનમ્પિ તે ભયં નત્થિ, નવમં કથેહીતિ.

(૯) ભન્તે, એકં પઞ્ચવણ્ણપદુમસઞ્છન્નં ગમ્ભીરં સબ્બતો તિત્થં પોક્ખરણિં અદ્દસં. સમન્તતો દ્વિપદચતુપ્પદા ઓતરિત્વા તત્થ પાનીયં પિવન્તિ. તસ્સા મજ્ઝે ગમ્ભીરટ્ઠાને ઉદકં આવિલં, તીરપ્પદેસેસુ દ્વિપદચતુપ્પદાનં અક્કમટ્ઠાને અચ્છં વિપ્પસન્નં અનાવિલં. એવાહં અદ્દસં. અયં મે નવમો સુપિનો, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? ઇમસ્સાપિ અનાગતેયેવ વિપાકો ભવિસ્સતિ. અનાગતસ્મિઞ્હિ રાજાનો અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ, છન્દાદિવસેન અગતિં ગચ્છન્તા રજ્જં કારેસ્સન્તિ, ધમ્મેન વિનિચ્છયં નામ ન દસ્સન્તિ, લઞ્જવિત્તકા ભવિસ્સન્તિ ધનલોલા, રટ્ઠવાસિકેસુ નેસં ખન્તિમેત્તાનુદ્દયા નામ ન ભવિસ્સન્તિ, કક્ખળા ફરુસા ઉચ્છુયન્તે ઉચ્છુગણ્ઠિકા વિય મનુસ્સે પીળેન્તા નાનપ્પકારેન બલિં ઉપ્પાદેન્તા ધનં ગણ્હિસ્સન્તિ. મનુસ્સા બલિપીળિતા કિઞ્ચિ દાતું અસક્કોન્તા ગામનિગમાદયો છડ્ડેત્વા પચ્ચન્તં ગન્ત્વા વાસં કપ્પેસ્સન્તિ, મજ્ઝિમજનપદો સુઞ્ઞો ભવિસ્સતિ, પચ્ચન્તો ઘનવાસો સેય્યથાપિ પોક્ખરણિયા મજ્ઝે ઉદકં આવિલં પરિયન્તે વિપ્પસન્નં. ઇતોનિદાનમ્પિ તે ભયં નત્થિ, દસમં કથેહીતિ.

(૧૦) ભન્તે, એકિસ્સાયેવ કુમ્ભિયા પચ્ચમાનં ઓદનં અપાકં અદ્દસં ‘‘અપાક’’ન્તિ વિચારેત્વા વિભજિત્વા ઠપિતં વિય તીહાકારેહિ પચ્ચમાનં, એકસ્મિં પસ્સે અતિકિલિન્નો હોતિ, એકસ્મિં ઉત્તણ્ડુલો, એકસ્મિં સુપક્કોતિ. અયં મે દસમો સુપિનો, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? ઇમસ્સાપિ અનાગતેયેવ વિપાકો ભવિસ્સતિ. અનાગતસ્મિઞ્હિ રાજાનો અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ, તેસુ અધમ્મિકેસુ રાજયુત્તાપિ બ્રાહ્મણગહપતિકાપિ નેગમજાનપદાપીતિ સમણબ્રાહ્મણે ઉપાદાય સબ્બે મનુસ્સા અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ, તતો તેસં આરક્ખદેવતા, બલિપટિગ્ગાહિકા દેવતા, રુક્ખદેવતા, આકાસટ્ઠદેવતાતિ એવં દેવતાપિ અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ. અધમ્મિકરાજૂનઞ્ચ રજ્જે વાતા વિસમા ખરા વાયિસ્સન્તિ, તે આકાસટ્ઠવિમાનાનિ કમ્પેસ્સન્તિ, તેસુ કમ્પિતેસુ દેવતા કુપિતા દેવં વસ્સિતું ન દસ્સન્તિ, વસ્સમાનોપિ સકલરટ્ઠે એકપ્પહારેન ન વસ્સિસ્સતિ, વસ્સમાનોપિ સબ્બત્થ કસિકમ્મસ્સ વા વપ્પકમ્મસ્સ વા ઉપકારકો હુત્વા ન વસ્સિસ્સતિ. યથા ચ રટ્ઠે, એવં જનપદેપિ ગામેપિ એકતળાકેપિ એકસરેપિ એકપ્પહારેનેવ ન વસ્સિસ્સતિ, તળાકસ્સ ઉપરિભાગે વસ્સન્તો હેટ્ઠાભાગે ન વસ્સિસ્સતિ, હેટ્ઠા વસ્સન્તો ઉપરિ ન વસ્સિસ્સતિ. એકસ્મિં ભાગે સસ્સં અતિવસ્સેન નસ્સિસ્સતિ, એકસ્મિં અવસ્સનેન મિલાયિસ્સતિ, એકસ્મિં સમ્મા વસ્સમાનો સમ્પાદેસ્સતિ. એવં એકસ્સ રઞ્ઞો રજ્જે વુત્તસસ્સા તિપ્પકારા ભવિસ્સન્તિ એકકુમ્ભિયા ઓદનો વિય. ઇતોનિદાનમ્પિ તે ભયં નત્થિ, એકાદસમં કથેહીતિ.

(૧૧) ભન્તે, સતસહસ્સગ્ઘનિકં ચન્દનસારં પૂતિતક્કેન વિક્કિણન્તે અદ્દસં. અયં મે એકાદસમો સુપિનો, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? ઇમસ્સાપિ અનાગતેયેવ મય્હં સાસને પરિહાયન્તે વિપાકો ભવિસ્સતિ. અનાગતસ્મિઞ્હિ પચ્ચયલોલા અલજ્જી ભિક્ખૂ બહૂ ભવિસ્સન્તિ, તે મયા પચ્ચયલોલુપ્પં નિમ્મથેત્વા કથિતધમ્મદેસનં ચીવરાદિચતુપચ્ચયહેતુ પરેસં દેસેસ્સન્તિ, પચ્ચયેહિ મુચ્છિતા નિસ્સરણપક્ખે ઠિતા નિબ્બાનાભિમુખં કત્વા દેસેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ, કેવલં ‘‘પદબ્યઞ્જનસમ્પત્તિઞ્ચેવ મધુરસદ્દઞ્ચ સુત્વા મહગ્ઘાનિ ચીવરાદીનિ દસ્સન્તિ’’ ઇચ્ચેવં દેસેસ્સન્તિ. અપરે અન્તરવીથિચતુક્કરાજદ્વારાદીસુ નિસીદિત્વા કહાપણઅડ્ઢકહાપણપાદમાસકરૂપાદીનિપિ નિસ્સાય દેસેસ્સન્તિ. ઇતિ મયા નિબ્બાનગ્ઘનકં કત્વા દેસિતં ધમ્મં ચતુપચ્ચયત્થાય ચેવ કહાપણડ્ઢકહાપણાદીનં અત્થાય ચ વિક્કિણિત્વા દેસેન્તા સતસહસ્સગ્ઘનકં ચન્દનસારં પૂતિતક્કેન વિક્કિણન્તા વિય ભવિસ્સન્તિ. ઇતોનિદાનમ્પિ તે ભયં નત્થિ, દ્વાદસમં કથેહીતિ.

(૧૨) ભન્તે, તુચ્છલાબૂનિ ઉદકે સીદન્તાનિ અદ્દસં, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? ઇમસ્સપિ અનાગતે અધમ્મિકરાજકાલે લોકે વિપરિવત્તન્તેયેવ વિપાકો ભવિસ્સતિ. તદા હિ રાજાનો જાતિસમ્પન્નાનં કુલપુત્તાનં યસં ન દસ્સન્તિ, અકુલીનાનંયેવ દસ્સન્તિ, તે ઇસ્સરા ભવિસ્સન્તિ, ઇતરે દલિદ્દા. રાજસમ્મુખેપિ રાજદ્વારેપિ અમચ્ચસમ્મુખેપિ વિનિચ્છયટ્ઠાનેપિ તુચ્છલાબુસદિસાનં અકુલીનાનંયેવ કથા ઓસીદિત્વા ઠિતા વિય નિચ્ચલા સુપ્પતિટ્ઠિતા ભવિસ્સતિ. સઙ્ઘસન્નિપાતેસુપિ સઙ્ઘકમ્મગણકમ્મટ્ઠાનેસુ ચેવ પત્તચીવરપરિવેણાદિવિનિચ્છયટ્ઠાનેસુ ચ દુસ્સીલાનં પાપપુગ્ગલાનંયેવ કથા નિય્યાનિકા ભવિસ્સતિ, ન લજ્જિભિક્ખૂનન્તિ એવં સબ્બથાપિ તુચ્છલાબુસીદનકાલો વિય ભવિસ્સતિ. ઇતોનિદાનમ્પિ તે ભયં નત્થિ, તેરસમં કથેહીતિ.

(૧૩) ભન્તે, મહન્તમહન્તા કૂટાગારપ્પમાણા ઘનસિલા નાવા વિય ઉદકે પ્લવમાના અદ્દસં, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? ઇમસ્સપિ તાદિસેયેવ કાલે વિપાકો ભવિસ્સતિ. તદા હિ અધમ્મિકરાજાનો અકુલીનાનં યસં દસ્સન્તિ, તે ઇસ્સરા ભવિસ્સન્તિ, કુલીના દુગ્ગતા. તેસુ ન કેચિ ગારવં કરિસ્સન્તિ, ઇતરેસુયેવ કરિસ્સન્તિ. રાજસમ્મુખે વા અમચ્ચસમ્મુખે વા વિનિચ્છયટ્ઠાને વા વિનિચ્છયકુસલાનં ઘનસિલાસદિસાનં કુલપુત્તાનં કથા ન ઓગાહિત્વા પતિટ્ઠહિસ્સતિ. તેસુ કથેન્તેસુ ‘‘કિં ઇમે કથેન્તી’’તિ ઇતરે પરિહાસમેવ કરિસ્સન્તિ. ભિક્ખુસન્નિપાતેસુપિ વુત્તપ્પકારેસુ ઠાનેસુ નેવ પેસલે ભિક્ખૂ ગરુકાતબ્બે મઞ્ઞિસ્સન્તિ, નાપિ તેસં કથા પરિયોગાહિત્વા પતિટ્ઠહિસ્સતિ, સિલાનં પ્લવનકાલો વિય ભવિસ્સતિ. ઇતોનિદાનમ્પિ તે ભયં નત્થિ, ચુદ્દસમં કથેહીતિ.

(૧૪) ભન્તે, ખુદ્દકમધુકપુપ્ફપ્પમાણા મણ્ડૂકિયો મહન્તમહન્તે કણ્હસપ્પે વેગેન અનુબન્ધિત્વા ઉપ્પલનાળે વિય છિન્દિત્વા છિન્દિત્વા મંસં ખાદિત્વા ગિલન્તિયો અદ્દસં, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? ઇમસ્સપિ લોકે પરિહાયન્તે અનાગતે એવ વિપાકો ભવિસ્સતિ. તદા હિ મનુસ્સા તિબ્બરાગજાતિકા કિલેસાનુવત્તકા હુત્વા તરુણતરુણાનં અત્તનો ભરિયાનં વસે વત્તિસ્સન્તિ, ગેહે દાસકમ્મકરાદયોપિ ગોમહિંસાદયોપિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણમ્પિ સબ્બં તાસઞ્ઞેવ આયત્તં ભવિસ્સતિ. ‘‘અસુકં હિરઞ્ઞસુવણ્ણં વા પરિચ્છદાદિજાતં વા કહ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘યત્થ વા તત્થ વા હોતુ, કિં તુય્હિમિના બ્યાપારેન, ત્વં મય્હં ઘરે સન્તં વા અસન્તં વા જાનિતુકામો જાતો’’તિ વત્વા નાનપ્પકારેહિ અક્કોસિત્વા મુખસત્તીહિ કોટ્ટેત્વા દાસચેટકે વિય અત્તનો વસે કત્વા અત્તનો ઇસ્સરિયં પવત્તેસ્સન્તિ. એવં મધુકપુપ્ફપ્પમાણાનં મણ્ડૂકપોતિકાનં આસીવિસે કણ્હસપ્પે ગિલનકાલો વિય ભવિસ્સતિ. ઇતોનિદાનમ્પિ તે ભયં નત્થિ, પન્નરસમં કથેહીતિ.

(૧૫) ભન્તે, દસહિ અસદ્ધમ્મેહિ સમન્નાગતં ગામગોચરં કાકં કઞ્ચનવણ્ણતાય ‘‘સુવણ્ણા’’તિ લદ્ધનામે સુવણ્ણરાજહંસે પરિવારેન્તે અદ્દસં, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? ઇમસ્સાપિ અનાગતે દુબ્બલરાજકાલેયેવ વિપાકો ભવિસ્સતિ. અનાગતસ્મિઞ્હિ રાજાનો હત્થિસિપ્પાદીસુ અકુસલા યુદ્ધેસુ અવિસારદા ભવિસ્સન્તિ, તે અત્તનો રજ્જવિપત્તિં આસઙ્કમાના સમાનજાતિકાનં કુલપુત્તાનં ઇસ્સરિયં અદત્વા અત્તનો પાદમૂલિકન્હાપકકપ્પકાદીનં દસ્સન્તિ, જાતિગોત્તસમ્પન્ના કુલપુત્તા રાજકુલે પતિટ્ઠં અલભમાના જીવિકં કપ્પેતું અસમત્થા હુત્વા ઇસ્સરિયે ઠિતે જાતિગોત્તહીને અકુલીને ઉપટ્ઠહન્તા વિચરિસ્સન્તિ, સુવણ્ણરાજહંસેહિ કાકસ્સ પરિવારિતકાલો વિય ભવિસ્સતિ. ઇતોનિદાનમ્પિ તે ભયં નત્થિ, સોળસમં કથેહીતિ.

(૧૬) ભન્તે, પુબ્બે દીપિનો એળકે ખાદન્તિ, અહં પન એળકે દીપિનો અનુબન્ધિત્વા મુરુમુરૂતિ ખાદન્તે અદ્દસં. અથઞ્ઞે તસા વકા એળકે દૂરતોવ દિસ્વા તસિતા તાસપ્પત્તા હુત્વા એળકાનં ભયાપલાયિત્વા ગુમ્બગહનાદીનિ પવિસિત્વા નિલીયિંસુ, એવાહં અદ્દસં, ઇમસ્સ કો વિપાકોતિ? ઇમસ્સપિ અનાગતે અધમ્મિકરાજકાલેયેવ વિપાકો ભવિસ્સતિ. તદા હિ અકુલીના રાજવલ્લભા ઇસ્સરા ભવિસ્સન્તિ, કુલીના અપઞ્ઞાતા દુગ્ગતા. તે રાજવલ્લભા રાજાનં અત્તનો કથં ગાહાપેત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાનાદીસુ બલવન્તો હુત્વા કુલીનાનં પવેણિઆગતાનિ ખેત્તવત્થાદીનિ ‘‘અમ્હાકં સન્તકાનિ એતાની’’તિ અભિયુઞ્જિત્વા તેસુ ‘‘ન તુમ્હાકં, અમ્હાક’’ન્તિ આગન્ત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાનાદીસુ વિવદન્તેસુ વેત્તલતાદીહિ પહરાપેત્વા ગીવાયં ગહેત્વા અપકડ્ઢાપેત્વા ‘‘અત્તનો પમાણં ન જાનાથ, અમ્હેહિ સદ્ધિં વિવદથ, ઇદાનિ વો રઞ્ઞો કથેત્વા હત્થપાદચ્છેદનાદીનિ કારેસ્સામા’’તિ સન્તજ્જેસ્સન્તિ. તે તેસં ભયેન અત્તનો સન્તકાનિ વત્થૂનિ ‘‘તુમ્હાકંયેવેતાનિ ગણ્હથા’’તિ નિય્યાદેત્વા અત્તનો ગેહાનિ પવિસિત્વા ભીતા નિપજ્જિસ્સન્તિ. પાપભિક્ખૂપિ પેસલે ભિક્ખૂ યથારુચિ વિહેઠેસ્સન્તિ, તે પેસલા ભિક્ખૂ પટિસરણં અલભમાના અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ગહનટ્ઠાનેસુ નિલીયિસ્સન્તિ. એવં હીનજચ્ચેહિ ચેવ પાપભિક્ખૂહિ ચ ઉપદ્દુતાનં જાતિમન્તકુલપુત્તાનઞ્ચેવ પેસલભિક્ખૂનઞ્ચ એળકાનં ભયેન તસવકાનં પલાયનકાલો વિય ભવિસ્સતિ. ઇતોનિદાનમ્પિ તે ભયં નત્થિ. અયમ્પિ હિ સુપિનો અનાગતંયેવ આરબ્ભ દિટ્ઠો. બ્રાહ્મણા પન ન ધમ્મસુધમ્મતાય તયિ સિનેહેન કથયિંસુ, ‘‘બહુધનં લભિસ્સામા’’તિ આમિસાપેક્ખતાય જીવિતવુત્તિં નિસ્સાય કથયિંસૂતિ.

એવં સત્થા સોળસન્નં મહાસુપિનાનં નિપ્ફત્તિં કથેત્વા ‘‘ન ખો, મહારાજ, એતરહિ ત્વઞ્ઞેવ ઇમે સુપિને અદ્દસ, પોરાણકરાજાનોપિ અદ્દસંસુ. બ્રાહ્મણાપિ નેસં એવમેવ ઇમે સુપિને ગહેત્વા યઞ્ઞમત્થકે ખિપિંસુ, તતો પણ્ડિતેહિ દિન્નનયેન ગન્ત્વા બોધિસત્તં પુચ્છિંસુ. પોરાણકા પણ્ડિતાપિ નેસં ઇમે સુપિને કથેન્તા ઇમિનાવ નિયામેન કથેસુ’’ન્તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચેવ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા હિમવન્તપ્પદેસે ઝાનકીળં કીળન્તો વિહરતિ. તદા બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તો ઇમિનાવ નિયામેન ઇમે સુપિને દિસ્વા બ્રાહ્મણે પુચ્છિ. બ્રાહ્મણા એવમેવ યઞ્ઞં યજિતું આરભિંસુ. તેસુ પુરોહિતસ્સ અન્તેવાસિકમાણવો પણ્ડિતો બ્યત્તો આચરિયં આહ – ‘‘આચરિય, તુમ્હેહિ મયં તયો વેદે ઉગ્ગણ્હાપિતા, નનુ તેસુ એકં મારેત્વા એકસ્સ સોત્થિકમ્મસ્સ કારણં નામ નત્થી’’તિ. તાત, ઇમિના ઉપાયેન અમ્હાકં બહુધનં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, ત્વં પન રઞ્ઞો ધનં રક્ખિતુકામો મઞ્ઞેતિ. માણવો ‘‘તેન હિ, આચરિય, તુમ્હે તુમ્હાકં કમ્મં કરોથ, અહં તુમ્હાકં સન્તિકે કિં કરિસ્સામી’’તિ વિચરન્તો રઞ્ઞો ઉય્યાનં અગમાસિ.

તં દિવસમેવ બોધિસત્તોપિ તં કારણં ઞત્વા ‘‘અજ્જ મયિ મનુસ્સપથં ગતે મહાજનસ્સ બન્ધના મોક્ખો ભવિસ્સતી’’તિ આકાસેન ગન્ત્વા ઉય્યાને ઓતરિત્વા સુવણ્ણપટિમા વિય મઙ્ગલસિલાતલે નિસીદિ. માણવો બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા પટિસન્થારમકાસિ. બોધિસત્તોપિ તેન સદ્ધિં મધુરપટિસન્થારં કત્વા ‘‘કિં નુ ખો, માણવ, રાજા ધમ્મેન રજ્જં કારેતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ભન્તે, રાજા નામ ધમ્મિકો, અપિચ ખો તં બ્રાહ્મણા અતિત્થે પક્ખન્દાપે’’ન્તિ. રાજા સોળસ સુપિને દિસ્વા બ્રાહ્મણાનં આરોચેસિ. બ્રાહ્મણા ‘‘યઞ્ઞં યજિસ્સામા’’તિ આરદ્ધા. કિં નુ ખો, ભન્તે, ‘‘અયં નામ ઇમેસં સુપિનાનં નિપ્ફત્તી’’તિ રાજાનં સઞ્ઞાપેત્વા તુમ્હાકં મહાજનં ભયા મોચેતું ન વટ્ટતીતિ. મયં ખો, માણવ, રાજાનં ન જાનામ, રાજાપિ અમ્હે ન જાનાતિ. સચે પન ઇધાગન્ત્વા પુચ્છેય્ય, કથેય્યામસ્સ મયન્તિ. માણવો ‘‘અહં, ભન્તે, તં આનેસ્સામિ, તુમ્હે મમાગમનં ઉદિક્ખન્તા મુહુત્તં નિસીદથા’’તિ બોધિસત્તં પટિજાનાપેત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘મહારાજ, એકો આકાસચારિકો તાપસો તુમ્હાકં ઉય્યાને ઓતરિત્વા ‘તુમ્હેહિ દિટ્ઠસુપિનાનં નિપ્ફત્તિં કથેસ્સામી’તિ તુમ્હે પક્કોસતી’’તિ આહ.

રાજા તસ્સ કથં સુત્વા તાવદેવ મહન્તેન પરિવારેન ઉય્યાનં ગન્ત્વા તાપસં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો પુચ્છિ ‘‘તુમ્હે કિર, ભન્તે, મયા દિટ્ઠસુપિનાનં નિપ્ફત્તિં જાનાથા’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘તેન હિ કથેથા’’તિ. ‘‘કથેમિ, મહારાજ, યથાદિટ્ઠે તાવ સુપિને મં સાવેહી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ રાજા –

૭૭. ‘‘ઉસભા રુક્ખા ગાવિયો ગવા ચ,

અસ્સો કંસો સિઙ્ગાલી ચ કુમ્ભો;

પોક્ખરણી ચ અપાકચન્દનં.

‘‘લાબૂનિ સીદન્તિ સિલા પ્લવન્તિ, મણ્ડૂકિયો કણ્હસપ્પે ગિલન્તિ;

કાકં સુવણ્ણા પરિવારયન્તિ, તસા વકા એળકાનં ભયા હી’’તિ. –

વત્વા પસેનદિરઞ્ઞા કથિતનિયામેનેવ સુપિને કથેસિ.

બોધિસત્તોપિ તેસં ઇદાનિ સત્થારા કથિતનિયામેનેવ વિત્થારતો નિપ્ફત્તિં કથેત્વા પરિયોસાને સયં ઇદં કથેસિ –

‘‘વિપરિયાસો વત્તતિ નયિધ મત્થી’’તિ;

તત્રાયમત્થો – અયં, મહારાજ, ઇમેસં સુપિનાનં નિપ્ફત્તિ. યં પનેતં તેસં પટિઘાતત્થાય યઞ્ઞકમ્મં વત્તતિ, તં વિપરિયાસો વત્તતિ વિપરીતતો વત્તતિ, વિપલ્લાસેન વત્તતીતિ વુત્તં હોતિ. કિંકારણા? ઇમેસઞ્હિ નિપ્ફત્તિ નામ લોકસ્સ વિપરિવત્તનકાલે, અકારણસ્સ કારણન્તિ ગહણકાલે, કારણસ્સ અકારણન્તિ છડ્ડનકાલે, અભૂતસ્સ ભૂતન્તિ ગહણકાલે, ભૂતસ્સ અભૂતન્તિ જહનકાલે, અલજ્જીનં ઉસ્સન્નકાલે, લજ્જીનઞ્ચ પરિહીનકાલે ભવિસ્સતિ. નયિધ મત્થીતિ ઇદાનિ પન તવ વા મમ વા કાલે ઇધ ઇમસ્મિં પુરિસયુગે વત્તમાને એતેસં નિપ્ફત્તિ નત્થિ. તસ્મા એતેસં પટિઘાતાય વત્તમાનં યઞ્ઞકમ્મં વિપલ્લાસેન વત્તતિ, અલં તેન. નત્થિ તે ઇતોનિદાનં ભયં વા છમ્ભિતત્તં વાતિ મહાપુરિસો રાજાનં સમસ્સાસેત્વા મહાજનં બન્ધના મોચેત્વા પુન આકાસે ઠત્વા રઞ્ઞો ઓવાદં દત્વા પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય, મહારાજ, બ્રાહ્મણેહિ સદ્ધિં એકતો હુત્વા પસુઘાતયઞ્ઞં મા યજી’’તિ ધમ્મં દેસેત્વા આકાસેનેવ અત્તનો વસનટ્ઠાનં અગમાસિ. રાજાપિ તસ્સ ઓવાદે ઠિતો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘સુપિનપચ્ચયા તે ભયં નત્થિ, હરેતં યઞ્ઞ’’ન્તિ યઞ્ઞં હારેત્વા મહાજનસ્સ જીવિતદાનં દત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, માણવો સારિપુત્તો, તાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

પરિનિબ્બુતે પન ભગવતિ સઙ્ગીતિકારકા ‘‘ઉસભા’’તિઆદીનિ તીણિ પદાનિ અટ્ઠકથં આરોપેત્વા ‘‘લાબૂની’’તિઆદીનિ ચત્તારિ પદાનિ એકં ગાથં કત્વા એકકનિપાતપાળિં આરોપેસુન્તિ.

મહાસુપિનજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૭૮] ૮. ઇલ્લિસજાતકવણ્ણના

ઉભો ખઞ્જાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મચ્છરિયકોસિયસેટ્ઠિં આરબ્ભ કથેસિ. રાજગહનગરસ્સ કિર અવિદૂરે સક્કારં નામ નિગમો અહોસિ, તત્થેકો મચ્છરિયકોસિયો નામ સેટ્ઠિ અસીતિકોટિવિભવો પટિવસતિ. સો તિણગ્ગેન તેલબિન્દુમત્તમ્પિ નેવ પરેસં દેતિ, ન અત્તના પરિભુઞ્જતિ. ઇતિ તસ્સ તં વિભવજાતં નેવ પુત્તદારાદીનં, ન સમણબ્રાહ્મણાનં અત્થં અનુભોતિ, રક્ખસપરિગ્ગહિતપોક્ખરણી વિય અપરિભોગં તિટ્ઠતિ.

સત્થા એકદિવસં પચ્ચૂસસમયે મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય સકલલોકધાતુયં બોધનેય્યબન્ધવે ઓલોકેન્તો પઞ્ચચત્તાલીસયોજનમત્થકે વસન્તસ્સ તસ્સ સેટ્ઠિનો સપજાપતિકસ્સ સોતાપત્તિફલસ્સ ઉપનિસ્સયં અદ્દસ. તતો પુરિમદિવસે પન રાજાનં ઉપટ્ઠાતું રાજગેહં ગન્ત્વા રાજૂપટ્ઠાનં કત્વા આગચ્છન્તો એકં છાતજ્ઝત્તં જનપદમનુસ્સં કુમ્માસપૂરં કપલ્લપૂવં ખાદન્તં દિસ્વા તત્થ પિપાસં ઉપ્પાદેત્વા અત્તનો ઘરં ગન્ત્વા ચિન્તેસિ ‘‘સચાહં ‘કપલ્લપૂવં ખાદિતુકામોમ્હી’તિ વક્ખામિ, બહૂ મયા સદ્ધિં ખાદિતુકામા ભવિસ્સન્તિ, એવં મે બહૂનિ તણ્ડુલસપ્પિમધુફાણિતાદીનિ પરિક્ખયં ગમિસ્સન્તિ, ન કસ્સચિ કથેસ્સામી’’તિ તણ્હં અધિવાસેન્તો વિચરતિ. સો ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે ઉપ્પણ્ડુપણ્ડુકજાતો ધમનિસન્થતગત્તો જાતો. તતો તણ્હં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો ગબ્ભં પવિસિત્વા મઞ્ચકં ઉપગૂહિત્વા નિપજ્જિ. એવંગતોપિ ધનહાનિભયેન કસ્સચિ કિઞ્ચિ ન કથેસિ.

અથ નં ભરિયા ઉપસઙ્કમિત્વા પિટ્ઠિં પરિમજ્જિત્વા ‘‘કિં તે સામિ, અફાસુક’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ન મે કિઞ્ચિ અફાસુકં અત્થી’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો તે રાજા કુપિતો’’તિ? ‘‘રાજાપિ મે ન કુપ્પતી’’તિ. ‘‘અથ કિં તે પુત્તધીતાહિ વા દાસકમ્મકરાદીહિ વા કિઞ્ચિ અમનાપં કતં અત્થી’’તિ? ‘‘એવરૂપમ્પિ નત્થી’’તિ. ‘‘કિસ્મિઞ્ચિ પન તે તણ્હા અત્થી’’તિ? એવં વુત્તેપિ ધનહાનિભયેન કિઞ્ચિ અવત્વા નિસ્સદ્દોવ નિપજ્જિ. અથ નં ભરિયા ‘‘કથેહિ, સામિ, કિસ્મિં તે તણ્હા’’તિ આહ. સો વચનં પરિગિલન્તો વિય ‘‘અત્થિ મે એકા તણ્હા’’તિ આહ. ‘‘કિં તણ્હા, સામી’’તિ? ‘‘કપલ્લપૂવં ખાદિતુકામોમ્હી’’તિ. ‘‘અથ કિમત્થં ન કથેસિ, કિં ત્વં દલિદ્દો, ઇદાનિ સકલસક્કારનિગમવાસીનં પહોનકે કપલ્લપૂવે પચિસ્સામી’’તિ? ‘‘કિં તે એતેહિ, તે અત્તનો કમ્મં કત્વા ખાદિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘તેન હિ એકરચ્છવાસીનં પહોનકે પચામી’’તિ. જાનામહં તવ મહદ્ધનભાવન્તિ. ‘‘તેન હિ ઇમસ્મિં ગેહમત્તે સબ્બેસં પહોનકં કત્વા પચામી’’તિ. ‘‘જાનામહં તવ મહજ્ઝાસયભાવ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ તે પુત્તદારમત્તસ્સેવ પહોનકં કત્વા પચામી’’તિ. ‘‘કિં પન તે એતેહી’’તિ? ‘‘તેન હિ તુય્હઞ્ચ મય્હઞ્ચ પહોનકં કત્વા પચામી’’તિ. ‘‘ત્વં કિં કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘તેન હિ એકસ્સેવ તે પહોનકં કત્વા પચામી’’તિ. ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને પચ્ચમાનં બહૂ પચ્ચાસીસન્તિ, સકલતણ્ડુલે ઠપેત્વા ભિન્નતણ્ડુલે ચ ઉદ્ધનકપલ્લાદીનિ ચ આદાય થોકં ખીરસપ્પિમધુફાણિતઞ્ચ ગહેત્વા સત્તભૂમિકસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિમતલં આરુય્હ પચ, તત્થાહં એકકોવ નિસીદિત્વા ખાદિસ્સામી’’તિ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા ગહેતબ્બં ગાહાપેત્વા પાસાદં આરુય્હ દાસિયો વિસ્સજ્જેત્વા સેટ્ઠિં પક્કોસાપેસિ. સો આદિતો પટ્ઠાય દ્વારાનિ પિદહન્તો સબ્બદ્વારેસુ સૂચિઘટિકાનિ દત્વા સત્તમતલં અભિરુહિત્વા તત્થપિ દ્વારં પિદહિત્વા નિસીદિ. ભરિયાપિસ્સ ઉદ્ધને અગ્ગિં જાલેત્વા કપલ્લકં આરોપેત્વા પૂવે પચિતું આરભિ.

અથ સત્થા પાતોવ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં આમન્તેસિ, ‘‘એસો, મોગ્ગલ્લાન, રાજગહનગરસ્સ અવિદૂરે સક્કારનિગમે મચ્છરિયકોસિયસેટ્ઠિ ‘કપલ્લપૂવે ખાદિસ્સામી’તિ અઞ્ઞેસં દસ્સનભયેન સત્તભૂમિકે પાસાદે કપલ્લપૂવે પચાપેતિ. ત્વં તત્થ ગન્ત્વા તં સેટ્ઠિં દમેત્વા નિબ્બિસેવનં કત્વા ઉભોપિ જયમ્પતિકે પૂવે ચ ખીરસપ્પિમધુફાણિતાદીનિ ચ ગાહાપેત્વા અત્તનો બલેન જેતવનં આનેહિ. અજ્જાહં પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં વિહારેયેવ નિસીદિસ્સામિ, પૂવેહેવ ભત્તકિચ્ચં કરિસ્સામી’’તિ. થેરો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ સત્થુ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા તાવદેવ ઇદ્ધિબલેન તં નિગમં ગન્ત્વા તસ્સ પાસાદસ્સ સીહપઞ્જરદ્વારે સુનિવત્થો સુપારુતો આકાસેયેવ મણિરૂપકં વિય અટ્ઠાસિ.

મહાસેટ્ઠિનો થેરં દિસ્વાવ હદયમંસં કમ્પિ. સો ‘‘અહં એવરૂપાનઞ્ઞેવ ભયેન ઇમં ઠાનં આગતો, અયઞ્ચ આગન્ત્વા વાતપાનદ્વારે ઠિતો’’તિ ગહેતબ્બગહણં અપસ્સન્તો અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તલોણસક્ખરા વિય દોસેન તટતટાયન્તો એવમાહ ‘‘સમણ, આકાસે ઠત્વા ત્વં કિં લભિસ્સસિ, આકાસે અપદે પદં દસ્સેત્વા ચઙ્કમન્તોપિ નેવ લભિસ્સસી’’તિ. થેરો તસ્મિંયેવ ઠાને અપરાપરં ચઙ્કમિ. સેટ્ઠિ ‘‘ચઙ્કમન્તો કિં લભિસ્સસિ, આકાસે પલ્લઙ્કેન નિસીદમાનોપિ ન લભિસ્સસિયેવા’’તિ આહ. થેરો પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસીદિ. અથ નં ‘‘નિસિન્નો કિં લભિસ્સસિ, આગન્ત્વા વાતપાનઉમ્મારે ઠિતોપિ ન લભિસ્સસી’’તિ આહ. અથ થેરો ઉમ્મારે અટ્ઠાસિ. અથ નં ‘‘ઉમ્મારે ઠિતો કિં લભિસ્સસિ, ધૂમાયન્તોપિ ન લભિસ્સસિયેવા’’તિ આહ. થેરો ધૂમાયિ, સકલપાસાદો એકધૂમો અહોસિ, સેટ્ઠિનો અક્ખીનં સૂચિયા વિજ્ઝનકાલો વિય જાતો. ગેહજ્ઝાયનભયેન પન નં ‘‘પજ્જલન્તોપિ ન લભિસ્સસી’’તિ અવત્વા ચિન્તેસિ ‘‘અયં સમણો સુટ્ઠુ લગ્ગો, અલદ્ધા ન ગમિસ્સતિ, એકમસ્સ પૂવં દાપેસ્સામી’’તિ ભરિયં આહ – ‘‘ભદ્દે, એકં ખુદ્દકપૂવં પચિત્વા સમણસ્સ દત્વા ઉય્યોજેહિ ન’’ન્તિ. સા થોકઞ્ઞેવ પિટ્ઠં કપલ્લપાતિયં પક્ખિપિ, મહાપૂવો હુત્વા સકલપાતિં પૂરેત્વા ઉદ્ધુમાતો અટ્ઠાસિ.

સેટ્ઠિ તં દિસ્વા ‘‘બહુ તયા પિટ્ઠં ગહિતં ભવિસ્સતી’’તિ સયમેવ દબ્બિકણ્ણેન થોકતરં પિટ્ઠં ગહેત્વા પક્ખિપિ, પૂવો પુરિમપૂવતો મહન્તતરો જાતો. એવં યં યં પચતિ, સો સો મહન્તમહન્તોવ હોતિ. સો નિબ્બિન્નો ભરિયં આહ ‘‘ભદ્દે, ઇમસ્સ એકં પૂવં દેહી’’તિ. તસ્સા પચ્છિતો એકં પૂવં ગણ્હન્તિયા સબ્બે એકાબદ્ધા અલ્લીયિંસુ. સા સેટ્ઠિં આહ ‘‘સામિ, સબ્બે પૂવા એકતો લગ્ગા, વિસું કાતું ન સક્કોમી’’તિ. ‘‘અહં કરિસ્સામી’’તિ સોપિ કાતું નાસક્ખિ. ઉભો જના કોટિયં ગહેત્વા કડ્ઢન્તાપિ વિયોજેતું નાસક્ખિંસુયેવ. અથસ્સ પૂવેહિ સદ્ધિં વાયમન્તસ્સેવ સરીરતો સેદા મુચ્ચિંસુ, પિપાસા ચ પચ્છિજ્જિ. તતો ભરિયં આહ ‘‘ભદ્દે, ન મે પૂવેહિ અત્થો, પચ્છિયા સદ્ધિંયેવ ઇમસ્સ ભિક્ખુસ્સ દેહી’’તિ. સા પચ્છિં આદાય થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા સબ્બે પૂવે થેરસ્સ અદાસિ. થેરો ઉભિન્નમ્પિ ધમ્મં દેસેસિ, તિણ્ણં રતનાનં ગુણે કથેસિ, ‘‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠ’’ન્તિ દાનાદીનં ફલં ગગનતલે પુણ્ણચન્દં વિય દસ્સેસિ.

તં સુત્વા પસન્નચિત્તો સેટ્ઠિ ‘‘ભન્તે, આગન્ત્વા ઇમસ્મિં પલ્લઙ્કે નિસીદિત્વા પૂવે પરિભુઞ્જથા’’તિ આહ. થેરો ‘‘મહાસેટ્ઠિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો ‘પૂવે ખાદિસ્સામી’તિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં વિહારે નિસિન્નો, તુમ્હાકં રુચિયા સતિ સેટ્ઠિભરિયં પૂવે ચ ખીરાદીનિ ચ ગણ્હાપેથ, સત્થુ સન્તિકં ગમિસ્સામા’’તિ આહ. ‘‘કહં પન, ભન્તે, એતરહિ સત્થા’’તિ? ‘‘ઇતો પઞ્ચચત્તાલીસયોજનમત્થકે જેતવનમહાવિહારે’’તિ. ‘‘ભન્તે, કાલં અનતિક્કમિત્વા એત્તકં અદ્ધાનં કથં ગમિસ્સામા’’તિ? ‘‘મહાસેટ્ઠિ તુમ્હાકં રુચિયા સતિ અહં વો અત્તનો ઇદ્ધિબલેન નેસ્સામિ, તુમ્હાકં પાસાદે સોપાનસીસં અત્તનો ઠાનેયેવ ભવિસ્સતિ, સોપાનપરિયોસાનં પન જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે ભવિસ્સતિ, ઉપરિપાસાદા હેટ્ઠાપાસાદં ઓતરણકાલમત્તેન વો જેતવનં નેસ્સામી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ સમ્પટિચ્છિ. થેરો સોપાનસીસં તત્થેવ કત્વા ‘‘સોપાનપાદમૂલં જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ, તથેવાહોસિ.

ઇતિ થેરો સેટ્ઠિઞ્ચ સેટ્ઠિભરિયઞ્ચ ઉપરિપાસાદા હેટ્ઠાઓતરણકાલતો ખિપ્પતરં જેતવનં સમ્પાપેસિ. તે ઉભોપિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા કાલં આરોચેસું. સત્થા ભત્તગ્ગં પવિસિત્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસીદિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. મહાસેટ્ઠિ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દક્ખિણોદકં અદાસિ, સેટ્ઠિભરિયા તથાગતસ્સ પત્તે પૂવે પતિટ્ઠાપેસિ. સત્થા અત્તનો યાપનમત્તં ગણ્હિ, પઞ્ચસતા ભિક્ખૂપિ તથેવ ગણ્હિંસુ. સેટ્ઠિ ખીરસપ્પિમધુફાણિતસક્ખરાદીનિ દદમાનો અગમાસિ. સત્થા પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં ભત્તકિચ્ચં નિટ્ઠાપેસિ. મહાસેટ્ઠિપિ સદ્ધિં ભરિયાય યાવદત્થં ખાદિ, પૂવાનં પરિયોસાનમેવ ન પઞ્ઞાયતિ, સકલવિહારે ભિક્ખૂનઞ્ચ વિઘાસાદાનઞ્ચ દિન્નેપિ ન પરિયન્તો પઞ્ઞાયતિ. ‘‘ભન્તે, પૂવા પરિક્ખયં ન ગચ્છન્તી’’તિ ભગવતો આરોચેસું. તેન હિ જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે છડ્ડેથાતિ. અથ ને દ્વારકોટ્ઠકસ્સ અવિદૂરે પબ્ભારટ્ઠાને છડ્ડયિંસુ. અજ્જતનાપિ તં ઠાનં ‘‘કપલ્લપૂવપબ્ભારો’’ત્વેવ પઞ્ઞાયતિ. મહાસેટ્ઠિ સદ્ધિં ભરિયાય ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. ભગવા અનુમોદનં અકાસિ. અનુમોદનાપરિયોસાને ઉભોપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય સત્થારં વન્દિત્વા દ્વારકોટ્ઠકે સોપાનં આરુય્હ અત્તનો પાસાદેયેવ પતિટ્ઠહિંસુ. તતો પટ્ઠાય મહાસેટ્ઠિ અસીતિકોટિધનં બુદ્ધસાસનેયેવ વિકિરિ.

પુનદિવસે સમ્માસમ્બુદ્ધે સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા જેતવનં આગમ્મ ભિક્ખૂનં સુગતોવાદં દત્વા ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા પટિસલ્લીને સાયન્હસમયે ધમ્મસભાયં સન્નિપતિતા ભિક્ખૂ ‘‘પસ્સથાવુસો, મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સાનુભાવં, અનુપહચ્ચ સદ્ધં અનુપહચ્ચ ભોગે મચ્છરિયસેટ્ઠિં મુહુત્તેનેવ દમેત્વા નિબ્બિસેવનં કત્વા પૂવે ગાહાપેત્વા જેતવનં આનેત્વા સત્થુ સમ્મુખં કત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેસિ, અહો મહાનુભાવો થેરો’’તિ થેરસ્સ ગુણકથં કથેન્તા નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખવે, કુલદમકેન નામ ભિક્ખુના કુલે અવિહેઠેત્વા અકિલમેત્વા પુપ્ફતો રેણું ગણ્હન્તેન ભમરેન વિય ઉપસઙ્કમિત્વા બુદ્ધગુણે જાનાપેતબ્બ’’ન્તિ વત્વા થેરં પસંસન્તો –

‘‘યથાપિ ભમરો પુપ્ફં, વણ્ણગન્ધમહેઠયં;

પલેતિ રસમાદાય, એવં ગામે મુની ચરે’’તિ. (ધ. પ. ૪૯) –

ઇમં ધમ્મપદે ગાથં વત્વા ઉત્તરિપિ થેરસ્સ ગુણં પકાસેતું ‘‘ન ભિક્ખવે, ઇદાનેવ મોગ્ગલ્લાનેન મચ્છરિયસેટ્ઠિ દમિતો, પુબ્બેપિ તં દમેત્વા કમ્મફલસમ્બન્ધં જાનાપેસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બારાણસિયં ઇલ્લિસો નામ સેટ્ઠિ અહોસિ અસીતિકોટિવિભવો પુરિસદોસસમન્નાગતો ખઞ્જો કુણી વિસમક્ખિમણ્ડલો અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નો મચ્છરી, નેવ અઞ્ઞેસં દેતિ, ન સયં પરિભુઞ્જતિ. રક્ખસપરિગ્ગહિતપોક્ખરણી વિયસ્સ ગેહં અહોસિ. માતાપિતરો પનસ્સ યાવ સત્તમા કુલપરિવટ્ટા દાયકા દાનપતિનો. સો સેટ્ઠિટ્ઠાનં લભિત્વાયેવ કુલવંસં નાસેત્વા દાનસાલં ઝાપેત્વા યાચકે પોથેત્વા નિક્કડ્ઢિત્વા ધનમેવ સણ્ઠાપેસિ.

સો એકદિવસં રાજૂપટ્ઠાનં ગન્ત્વા અત્તનો ઘરં આગચ્છન્તો એકં મગ્ગકિલન્તં જાનપદમનુસ્સં, એકં સુરાવારકં, આદાય પીઠકે નિસીદિત્વા અમ્બિલસુરાય કોસકં પૂરેત્વા પૂરેત્વા પૂતિમચ્છકેન ઉત્તરિભઙ્ગેન પિવન્તં દિસ્વા સુરં પાતુકામો હુત્વા ચિન્તેસિ ‘‘સચાહં સુરં પિવિસ્સામિ, મયિ પિવન્તે બહૂ પિવિતુકામા ભવિસ્સન્તિ, એવં મે ધનપરિક્ખયો ભવિસ્સતી’’તિ. સો તણ્હં અધિવાસેન્તો વિચરિત્વા ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે અધિવાસેતું અસક્કોન્તો વિહતકપ્પાસો વિય પણ્ડુસરીરો અહોસિ ધમ્મનિસન્થતગત્તો જાતો. અથેકદિવસં ગબ્ભં પવિસિત્વા મઞ્ચકં ઉપગૂહિત્વા નિપજ્જિ. તમેનં ભરિયા ઉપસઙ્કમિત્વા પિટ્ઠિં પરિમજ્જિત્વા ‘‘કિં તે, સામિ, અફાસુક’’ન્તિ પુચ્છિ. સબ્બં હેટ્ઠા કથિતનિયામેનેવ વેદિતબ્બં. ‘‘તેન હિ એકસ્સેવ તે પહોનકં સુરં કરોમી’’તિ પન વુત્તે ‘‘ગેહે સુરાય કારિયમાનાય બહૂ પચ્ચાસીસન્તિ, અન્તરાપણતો આહરાપેત્વાપિ ન સક્કા ઇધ નિસિન્નેન પિવિતુ’’ન્તિ માસકમત્તં દત્વા અન્તરાપણતો સુરાવારકં આહરાપેત્વા ચેટકેન ગાહાપેત્વા નગરા નિક્ખમ્મ નદીતીરં ગન્ત્વા મહામગ્ગસમીપે એકં ગુમ્બં પવિસિત્વા સુરાવારકં ઠપાપેત્વા ‘‘ગચ્છ ત્વ’’ન્તિ ચેટકં દૂરે નિસીદાપેત્વા કોસકં પૂરેત્વા સુરં પાતું આરભિ.

પિતા પનસ્સ દાનાદીનં પુઞ્ઞાનં કતત્તા દેવલોકે સક્કો હુત્વા નિબ્બત્તિ. સો તસ્મિં ખણે ‘‘પવત્તતિ નુ ખો મે દાનગ્ગં, ઉદાહુ નો’’તિ આવજ્જેન્તો તસ્સ અપ્પવત્તિં ઞત્વા, પુત્તસ્સ કુલવંસં નાસેત્વા દાનસાલં ઝાપેત્વા યાચકે નિક્કડ્ઢિત્વા મચ્છરિયભાવે પતિટ્ઠાય ‘‘અઞ્ઞેસં દાતબ્બં ભવિસ્સતી’’તિ ભયેન ગુમ્બં પવિસિત્વા એકકસ્સેવ સુરં પિવનભાવઞ્ચ દિસ્વા ‘‘ગચ્છામિ, નં સઙ્ખોભેત્વા દમેત્વા કમ્મફલસમ્બન્ધં જાનાપેત્વા દાનં દાપેત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તનારહં કરોમી’’તિ મનુસ્સપથં ઓતરિત્વા ઇલ્લિસસેટ્ઠિના સદિસં ખઞ્જં કુણિં વિસમચક્ખુમણ્ડલં અત્તભાવં નિમ્મિનિત્વા બારાણસિનગરં પવિસિત્વા રઞ્ઞો નિવેસનદ્વારે ઠત્વા અત્તનો આગતભાવં આરોચાપેત્વા ‘‘પવિસતૂ’’તિ વુત્તે પવિસિત્વા રાજાનં વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. રાજા ‘‘કિં, મહાસેટ્ઠિ, અવેલાય આગતોસી’’તિ આહ. ‘‘આમ, આગતોમ્હિ, દેવ ઘરે મે અસીતિકોટિમત્તં ધનં અત્થિ, તં દેવો આહરાપેત્વા અત્તનો ભણ્ડાગારં પૂરાપેતૂ’’તિ. ‘‘અલં મહાસેટ્ઠિ, તવ ધનતો અમ્હાકં ગેહે બહુતરં ધન’’ન્તિ. ‘‘સચે, દેવ, તુમ્હાકં કમ્મં નત્થિ, યથારુચિયા ધનં ગહેત્વા દાનં દમ્મી’’તિ. ‘‘દેહિ, મહાસેટ્ઠી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ રાજાનં વન્દિત્વા નિક્ખમિત્વા ઇલ્લિસસેટ્ઠિનો ગેહં અગમાસિ, સબ્બે ઉપટ્ઠાકમનુસ્સા પરિવારેસું, એકોપિ ‘‘નાયં, ઇલ્લિસો’’તિ જાનિતું સમત્થો નામ નત્થિ.

સો ગેહં પવિસિત્વા અન્તોઉમ્મારે ઠત્વા દોવારિકં પક્કોસાપેત્વા ‘‘યો અઞ્ઞો મયા સમાનરૂપો આગન્ત્વા ‘મમેતં ગેહ’ન્તિ પવિસિતું આગચ્છતિ, તં પિટ્ઠિયં પહરિત્વા નીહરેય્યાથા’’તિ વત્વા પાસાદં આરુય્હ મહારહે આસને નિસીદિત્વા સેટ્ઠિભરિયં પક્કોસાપેત્વા સિતાકારં દસ્સેત્વા ‘‘ભદ્દે, દાનં દેમા’’તિ આહ. તસ્સ તં વચનં સુત્વાવ સેટ્ઠિભરિયા ચ પુત્તધીતરો ચ દાસકમ્મકરા ચ ‘‘એત્તકં કાલં દાનં દાતું ચિત્તમેવ નત્થિ, અજ્જ પન સુરં પિવિત્વા મુદુચિત્તો હુત્વા દાતુકામો જાતો ભવિસ્સતી’’તિ વદિંસુ. અથ નં સેટ્ઠિભરિયા ‘‘યથારુચિયા દેથ, સામી’’તિ આહ. તેન હિ ભેરિવાદકં પક્કોસાપેત્વા ‘‘‘સુવણ્ણરજતમણિમુત્તાદીહિ અત્થિકા ઇલ્લિસસેટ્ઠિસ્સ ઘરં ગચ્છન્તૂ’ન્તિ સકલનગરે ભેરિં ચરાપેહી’’તિ. સા ચ તથા કારેસિ. મહાજનો પચ્છિપસિબ્બકાદીનિ ગહેત્વા ગેહદ્વારે સન્નિપતિ. સક્કો સત્તરતનપૂરે ગબ્ભે વિવરાપેત્વા ‘‘તુમ્હાકં દમ્મિ, યાવદિચ્છકં ગહેત્વા ગચ્છથા’’તિ આહ. મહાજનો ધનં નીહરિત્વા મહાતલે રાસિં કત્વા આભતભાજનાનિ પૂરેત્વા ગચ્છતિ.

અઞ્ઞતરો જનપદમનુસ્સો ઇલ્લિસસેટ્ઠિનો ગોણે તસ્સેવ રથે યોજેત્વા સત્તહિ રતનેહિ પૂરેત્વા નગરા નિક્ખમ્મ મહામગ્ગં પટિપજ્જિત્વા તસ્સ ગુમ્બસ્સ અવિદૂરેન રથં પેસેન્તો ‘‘વસ્સસતં જીવ, સામિ, ઇલ્લિસસેટ્ઠિ, તં નિસ્સાય ઇદાનિ મે યાવજીવં કમ્મં અકત્વા જીવિતબ્બં જાતં, તવેવ રથો, તવેવ ગોણા, તવેવ ગેહે સત્ત રતનાનિ, નેવ માતરા દિન્નાનિ, ન પિતરા, તં નિસ્સાય લદ્ધાનિ, સામી’’તિ સેટ્ઠિનો ગુણકથં કથેન્તો ગચ્છતિ. સો તં સદ્દં સુત્વા ભીતતસિતો ચિન્તેસિ ‘‘અયં મમ નામં ગહેત્વા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ વદતિ, કચ્ચિ નુ ખો મમ ધનં રઞ્ઞા લોકસ્સ દિન્ન’’ન્તિ ગુમ્બા નિક્ખમિત્વા ગોણે ચ રથઞ્ચ સઞ્જાનિત્વા ‘‘અરે, ચેટક, મય્હં ગોણા, મય્હં રથો’’તિ વત્વા ગન્ત્વા ગોણે નાસારજ્જુયં ગણ્હિ, ગહપતિકો રથા ઓરુય્હ ‘‘અરે, દુટ્ઠચેટક, ઇલ્લિસમહાસેટ્ઠિ સકલનગરસ્સ દાનં દેતિ, ત્વં કિં અહોસી’’તિ પક્ખન્દિત્વા અસનિં પાતેન્તો વિય ખન્ધે પહરિત્વા રથં આદાય અગમાસિ. સો પુન કમ્પમાનો ઉટ્ઠાય પંસું પુઞ્છિત્વા પુઞ્છિત્વા વેગેન ગન્ત્વા રથં ગણ્હિ, ગહપતિકો રથા ઓતરિત્વા કેસેસુ ગહેત્વા ઓણામેત્વા કપ્પરપહારેહિ કોટ્ટેત્વા ગલે ગહેત્વા આગતમગ્ગાભિમુખં ખિપિત્વા પક્કામિ. એત્તાવતાસ્સ સુરામદો છિજ્જિ. સો કમ્પમાનો વેગેન નિવેસનદ્વારં ગન્ત્વા ધનં આદાય ગચ્છન્તે મહાજને દિસ્વા ‘‘અમ્ભો કિં નામેતં, કિં રાજા મમ ધનં વિલુમ્પાપેતી’’તિ તં તં ગન્ત્વા ગણ્હાતિ, ગહિતગહિતા પહરિત્વા પાદમૂલેયેવ પાતેન્તિ. સો વેદનાપ્પત્તો ગેહં પવિસિતું આરભિ. દ્વારપાલા ‘‘અરે, દુટ્ઠગહપતિ, કહં પવિસસી’’તિ વંસપેસિકાહિ પોથેત્વા ગીવાયં ગહેત્વા નીહરિંસુ.

સો ‘‘ઠપેત્વા ઇદાનિ રાજાનં નત્થિ મે અઞ્ઞો કોચિ પટિસરણો’’તિ રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘દેવ, મમ ગેહં તુમ્હે વિલુમ્પાપેથા’’તિ આહ. નાહં સેટ્ઠિ વિલુમ્પાપેમિ, નનુ ત્વમેવ આગન્ત્વા ‘‘સચે તુમ્હે ન ગણ્હથ, અહં મમ ધનં દાનં દસ્સામી’’તિ નગરે ભેરિં ચરાપેત્વા દાનં અદાસીતિ. નાહં, દેવ, તુમ્હાકં સન્તિકં આગચ્છામિ, કિં તુમ્હે મય્હં મચ્છરિયભાવં ન જાનાથ, અહં તિણગ્ગેન તેલબિન્દુમ્પિ ન કસ્સચિ દેમિ. યો દાનં દેતિ, તં પક્કોસાપેત્વા વીમંસથ, દેવાતિ. રાજા સક્કં પક્કોસાપેસિ, દ્વિન્નં જનાનં વિસેસં નેવ રાજા જાનાતિ, ન અમચ્ચા. મચ્છરિયસેટ્ઠિ ‘‘કિં, દેવ, અયં સેટ્ઠિ, અહં સેટ્ઠી’’તિ આહ. ‘‘મયં ન સઞ્જાનામ, અત્થિ તે કોચિ સઞ્જાનનકો’’તિ? ‘‘ભરિયા મે, દેવા’’તિ. ભરિયં પક્કોસાપેત્વા ‘‘કતરો તે સામિકો’’તિ પુચ્છિંસુ. સા ‘‘અય’’ન્તિ સક્કસ્સેવ સન્તિકે અટ્ઠાસિ. પુત્તધીતરો દાસકમ્મકરે ચ પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિંસુ, સબ્બેપિ સક્કસ્સેવ સન્તિકે તિટ્ઠન્તિ.

પુન સેટ્ઠિ ચિન્તેસિ ‘‘મય્હં સીસે પિળકા અત્થિ, કેસેહિ પટિચ્છન્ના, તં ખો પન કપ્પકો એવ જાનાતિ, તં પક્કોસાપેસ્સામી’’તિ. સો ‘‘કપ્પકો મં, દેવ, સઞ્જાનાતિ, તં પક્કોસાપેથા’’તિ આહ. તસ્મિં પન કાલે બોધિસત્તો તસ્સ કપ્પકો અહોસિ. રાજા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઇલ્લિસસેટ્ઠિં જાનાસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સીસં ઓલોકેત્વા જાનિસ્સામિ, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ દ્વિન્નમ્પિ સીસં ઓલોકેહી’’તિ. તસ્મિં ખણે સક્કો સીસે પિળકં માપેસિ. બોધિસત્તો દ્વિન્નમ્પિ સીસં ઓલોકેન્તો પિળકા દિસ્વા ‘‘મહારાજ, દ્વિન્નમ્પિ સીસે પિળકા અત્થેવ, નાહં એતેસુ એકસ્સાપિ ઇલ્લિસભાવં સઞ્જાનિતું સક્કોમી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૭૮. ‘‘ઉભો ખઞ્જા ઉભો કુણી, ઉભો વિસમચક્ખુકા;

ઉભિન્નં પિળકા જાતા, નાહં પસ્સામિ ઇલ્લિસ’’ન્તિ.

તત્થ ઉભોતિ દ્વેપિ જના. ખઞ્જાતિ કુણ્ઠપાદા. કુણીતિ કુણ્ઠહત્થા. વિસમચક્ખુકાતિ વિસમક્ખિમણ્ડલા કેકરા. પિળકાતિ દ્વિન્નમ્પિ એકસ્મિંયેવ સીસપદેસે એકસણ્ઠાનાવ પિળકા જાતા. નાહં પસ્સામીતિ અહં ‘‘ઇમેસુ અયં નામ ઇલ્લિસો’’તિ ન પસ્સામિ, એકસ્સાપિ ઇલ્લિસભાવં ન જાનામીતિ અવોચ.

બોધિસત્તસ્સ વચનં સુત્વા સેટ્ઠિ કમ્પમાનો ધનસોકેન સતિં પચ્ચુપટ્ઠાપેતું અસક્કોન્તો તત્થેવ પતિ. તસ્મિં ખણે સક્કો ‘‘નાહં, મહારાજ, ઇલ્લિસો, સક્કોહમસ્મી’’તિ મહતિયા સક્કલીલાય આકાસે અટ્ઠાસિ. ઇલ્લિસસ્સ મુખં પુઞ્છિત્વા ઉદકેન સિઞ્ચિંસુ, સો ઉટ્ઠાય સક્કં દેવરાજાનં વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં સક્કો આહ ‘‘ઇલ્લિસ, ઇદં ધનં મમ સન્તકં, ન તવ. અહઞ્હિ તે પિતા, ત્વં મમ પુત્તો. અહં દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સક્કત્તં પત્તો, ત્વં પન મે વંસં ઉપચ્છિન્દિત્વા અદાનસીલો હુત્વા મચ્છરિયે પતિટ્ઠાય દાનસાલાયો ઝાપેત્વા યાચકે નિક્કડ્ઢિત્વા ધનમેવ સણ્ઠાપેસિ. તં નેવ ત્વં પરિભુઞ્જસિ, ન અઞ્ઞેસં દેસિ, રક્ખસપરિગ્ગહિતં વિય તિટ્ઠતિ. સચે મે દાનસાલા પાકતિકા કત્વા દાનં દસ્સસિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે દસ્સસિ, સબ્બં તે ધનં અન્તરધાપેત્વા ઇમિના ઇન્દવજિરેન તે સીસં છિન્દિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસ્સામી’’તિ. ઇલ્લિસસેટ્ઠિ મરણભયેન સન્તજ્જિતો ‘‘ઇતો પટ્ઠાય દાનં દસ્સામી’’તિ પટિઞ્ઞં અદાસિ. સક્કો તસ્સ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા આકાસે નિસિન્નોવ ધમ્મં દેસેત્વા તં સીલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા સકટ્ઠાનમેવ અગમાસિ. ઇલ્લિસોપિ દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સગ્ગપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ મોગ્ગલ્લાનો મચ્છરિયસેટ્ઠિં દમેતિ, પુબ્બેપેસ ઇમિના દમિતોયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ઇલ્લિસો મચ્છરિયસેટ્ઠિ અહોસિ, સક્કો દેવરાજા મહામોગ્ગલ્લાનો, રાજા આનન્દો, કપ્પકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ઇલ્લિસજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૭૯] ૯. ખરસ્સરજાતકવણ્ણના

યતો વિલુત્તા ચ હતા ચ ગાવોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં અમચ્ચં આરબ્ભ કથેસિ. કોસલરઞ્ઞો કિર એકો અમચ્ચો રાજાનં આરાધેત્વા પચ્ચન્તગામે રાજબલિં લભિત્વા ચોરેહિ સદ્ધિં એકતો હુત્વા ‘‘અહં મનુસ્સે આદાય અરઞ્ઞં પવિસિસ્સામિ, તુમ્હે ગામં વિલુમ્પિત્વા ઉપડ્ઢં મય્હં દદેય્યાથા’’તિ વત્વા પગેવ મનુસ્સે સન્નિપાતેત્વા અરઞ્ઞં ગન્ત્વા ચોરેસુ આગન્ત્વા ગાવિયો ઘાતેત્વા મંસં ખાદિત્વા ગામં વિલુમ્પિત્વા ગતેસુ સાયન્હસમયે મહાજનપરિવુતો આગચ્છતિ. તસ્સ ન ચિરસ્સેવ તં કમ્મં પાકટં જાતં. મનુસ્સા રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા તં પક્કોસાપેત્વા દોસં પતિટ્ઠાપેત્વા સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા અઞ્ઞં ગામભોજકં પેસેત્વા જેતવનં ગન્ત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસિ. ભગવા ‘‘ન, મહારાજ, ઇદાનેવ એસ એવંસીલો, પુબ્બેપિ એવંસીલોયેવા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે એકસ્સ અમચ્ચસ્સ પચ્ચન્તગામં અદાસિ. સબ્બં પુરિમસદિસમેવ. તદા પન બોધિસત્તો વણિજ્જાય પચ્ચન્તે વિચરન્તો તસ્મિં ગામકે નિવાસં કપ્પેસિ. સો તસ્મિં ગામભોજકે સાયન્હસમયે મહાજનપરિવારેન ભેરિયા વજ્જમાનાય આગચ્છન્તે ‘‘અયં દુટ્ઠગામભોજકો ચોરેહિ સદ્ધિં એકતો હુત્વા ગામં વિલુમ્પાપેત્વા ચોરેસુ પલાયિત્વા અટવિં પવિટ્ઠેસુ ઇદાનિ ઉપસન્તૂપસન્તો વિય ભેરિયા વજ્જમાનાય આગચ્છતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૭૯. ‘‘યતો વિલુત્તા ચ હતા ચ ગાવો, દડ્ઢાનિ ગેહાનિ જનો ચ નીતો;

અથાગમા પુત્તહતાય પુત્તો, ખરસ્સરં ડિણ્ડિમં વાદયન્તો’’તિ.

તત્થ યતોતિ યદા. વિલુત્તા ચ હતા ચાતિ વિલુમ્પિત્વા બન્ધિત્વા ચ નીતા, મંસં ખાદનત્થાય ચ હતા. ગાવોતિ ગોરૂપાનિ. દડ્ઢાનીતિ અગ્ગિં દત્વા ઝાપિતાનિ. જનો ચ નીતોતિ કરમરગ્ગાહં ગહેત્વા નીતો. પુત્તહતાય પુત્તોતિ હતપુત્તાય પુત્તો, નિલ્લજ્જોતિ અત્થો. છિન્નહિરોત્તપ્પસ્સ હિ માતા નામ નત્થિ, ઇતિ સો તસ્સા જીવન્તોપિ હતપુત્તટ્ઠાને તિટ્ઠતીતિ હતપુત્તાય પુત્તો નામ હોતિ. ખરસ્સરન્તિ થદ્ધસદ્દં. ડિણ્ડિમન્તિ પટહભેરિં.

એવં બોધિસત્તો ઇમાય ગાથાય તં પરિભાસિ. ન ચિરેનેવ ચ તસ્સ તં કમ્મં પાકટં જાતં, અથસ્સ રાજા દોસાનુરૂપં નિગ્ગહં અકાસિ.