૭. ઇત્થિવગ્ગો

[૬૧] ૧. અસાતમન્તજાતકવણ્ણના

અસા લોકિત્થિયો નામાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉક્કણ્ઠિતં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તસ્સ વત્થુ ઉમ્માદન્તિજાતકે આવિ ભવિસ્સતિ. તં પન ભિક્ખું સત્થા ‘‘ભિક્ખુ ઇત્થિયો નામ અસાતા અસતિયો લામિકા પચ્છિમિકા, ત્વં એવરૂપં લામિકં ઇત્થિં નિસ્સાય કસ્મા ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ગન્ધારરટ્ઠે તક્કસિલાયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો તીસુ વેદેસુ સબ્બસિપ્પેસુ ચ નિપ્ફત્તિં પત્તો દિસાપામોક્ખો આચરિયો અહોસિ. તદા બારાણસિયં એકસ્મિં બ્રાહ્મણકુલે પુત્તસ્સ જાતદિવસે અગ્ગિં ગહેત્વા અનિબ્બાયન્તં ઠપયિંસુ. અથ નં બ્રાહ્મણકુમારં સોળસવસ્સકાલે માતાપિતરો આહંસુ ‘‘પુત્ત, મયં તવ જાતદિવસે અગ્ગિં ગહેત્વા ઠપયિમ્હ. સચે બ્રહ્મલોકપરાયણો ભવિતુકામો, ત્વં અગ્ગિં આદાય અરઞ્ઞં પવિસિત્વા અગ્ગિં ભગવન્તં નમસ્સમાનો બ્રહ્મલોકપરાયણો હોહિ. સચે અગારં અજ્ઝાવસિતુકામો, તક્કસિલં ગન્ત્વા દિસાપામોક્ખસ્સ આચરિયસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા કુટુમ્બં સણ્ઠપેહી’’તિ. માણવો ‘‘નાહં સક્ખિસ્સામિ અરઞ્ઞે અગ્ગિં પરિચરિતું, કુટુમ્બમેવ સણ્ઠપેસ્સામી’’તિ માતાપિતરો વન્દિત્વા આચરિયભાગં સહસ્સં ગહેત્વા તક્કસિલં ગન્ત્વા સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા પચ્ચાગમાસિ.

માતાપિતરો પનસ્સ અનત્થિકા ઘરાવાસેન, અરઞ્ઞે અગ્ગિં પરિચરાપેતુકામા હોન્તિ. અથ નં માતા ઇત્થીનં દોસં દસ્સેત્વા અરઞ્ઞં પેસેતુકામા ‘‘સો આચરિયો પણ્ડિતો બ્યત્તો સક્ખિસ્સતિ મે પુત્તસ્સ ઇત્થીનં દોસં કથેતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા આહ – ‘‘ઉગ્ગહિતં તે, તાત, સિપ્પ’’ન્તિ. ‘‘આમ, અમ્મા’’તિ. ‘‘અસાતમન્તોપિ તે ઉગ્ગહિતો’’તિ. ‘‘ન ઉગ્ગહિતો, અમ્મા’’તિ. ‘‘તાત, યદિ તે અસાતમન્તો ન ઉગ્ગહિતો, કિં નામ તે સિપ્પં ઉગ્ગહિતં, ગચ્છ, ઉગ્ગણ્હિત્વા એહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પુન તક્કસિલાભિમુખો પાયાસિ. તસ્સપિ આચરિયસ્સ માતા મહલ્લિકા વીસતિવસ્સસતિકા. સો તં સહત્થા ન્હાપેન્તો ભોજેન્તો પાયેન્તો પટિજગ્ગતિ. અઞ્ઞે મનુસ્સા નં તથા કરોન્તં જિગુચ્છન્તિ. સો ચિન્તેસિ ‘‘યંનૂનાહં અરઞ્ઞં પવિસિત્વા તત્થ માતરં પટિજગ્ગન્તો વિહરેય્ય’’ન્તિ. અથેકસ્મિં વિવિત્તે અરઞ્ઞે ઉદકફાસુકટ્ઠાને પણ્ણસાલં કારેત્વા સપ્પિતણ્ડુલાદીનિ આહરાપેત્વા માતરં ઉક્ખિપિત્વા તત્થ ગન્ત્વા માતરં પટિજગ્ગન્તો વાસં કપ્પેસિ.

સોપિ ખો માણવો તક્કસિલં ગન્ત્વા આચરિયં અપસ્સન્તો ‘‘કહં આચરિયો’’તિ પુચ્છિત્વા તં પવત્તિં સુત્વા તત્થ ગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં આચરિયો ‘‘કિં નુ ખો, તાત, અતિસીઘં આગતોસી’’તિ? ‘‘નનુ અહં તુમ્હેહિ અસાતમન્તો નામ ન ઉગ્ગણ્હાપિતો’’તિ? ‘‘કો પન તે અસાતમન્તે ઉગ્ગણ્હિતબ્બે કત્વા કથેસી’’તિ? ‘‘મય્હં માતા આચરિયા’’તિ. બોધિસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘અસાતમન્તો નામ કોચિ નત્થિ, ઇમસ્સ પન માતા ઇમં ઇત્થિદોસે જાનાપેતુકામા ભવિસ્સતી’’તિ. અથ નં ‘‘સાધુ, તાત, દસ્સામિ તે અસાતમન્તે, ત્વં અજ્જ આદિં કત્વા મમ ઠાને ઠત્વા મમ માતરં સહત્થા ન્હાપેન્તો ભોજેન્તો પાયેન્તો પટિજગ્ગાહિ, હત્થપાદસીસપિટ્ઠિસમ્બાહનાદીનિ ચસ્સા કરોન્તો ‘અય્યે જરં પત્તકાલેપિ તાવ તે એવરૂપં સરીરં, દહરકાલે કીદિસં અહોસી’તિ હત્થપાદપરિકમ્માદિકરણકાલે હત્થપાદાદીનં વણ્ણં કથેય્યાસિ. યઞ્ચ તે મમ માતા કથેતિ, તં અલજ્જન્તો અનિગુહન્તો મય્હં આરોચેય્યાસિ, એવં કરોન્તો અસાતમન્તે લચ્છસિ, અકરોન્તો ન લચ્છસી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધુ આચરિયા’’તિ તસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા તતો પટ્ઠાય સબ્બં યથાવુત્તવિધાનં અકાસિ.

અથસ્સા તસ્મિં માણવે પુનપ્પુનં વણ્ણયમાને ‘‘અયં મયા સદ્ધિં અભિરમિતુકામો ભવિસ્સતી’’તિ અન્ધાય જરાજિણ્ણાય અબ્ભન્તરે કિલેસો ઉપ્પજ્જિ. સા એકદિવસં અત્તનો સરીરવણ્ણં કથયમાનં માણવં આહ ‘‘મયા સદ્ધિં અભિરમિતું ઇચ્છસી’’તિ? ‘‘અય્યે, અહં તાવ ઇચ્છેય્યં, આચરિયો પન ગરુકો’’તિ. ‘‘સચે મં ઇચ્છસિ, પુત્તં મે મારેહી’’તિ. ‘‘અહં આચરિયસ્સ સન્તિકે એત્તકં સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા કિલેસમત્તં નિસ્સાય કિન્તિ કત્વા આચરિયં મારેસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ સચે ત્વં મં ન પરિચ્ચજસિ, અહમેવ નં મારેસ્સામી’’તિ. એવં ઇત્થિયો નામ અસાતા લામિકા પચ્છિમિકા, તથારૂપે નામ વયે ઠિતા રાગચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા કિલેસં અનુવત્તમાના એવં ઉપકારકં પુત્તં મારેતુકામા જાતા. માણવો સબ્બં તં કથં બોધિસત્તસ્સ આરોચેસિ.

બોધિસત્તો ‘‘સુટ્ઠુ તે, માણવ, કતં મય્હં આરોચેન્તેના’’તિ વત્વા માતુ આયુસઙ્ખારં ઓલોકેન્તો ‘‘અજ્જેવ મરિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘એહિ, માણવ, વીમંસિસ્સામ ન’’ન્તિ એકં ઉદુમ્બરરુક્ખં છિન્દિત્વા અત્તનો પમાણેન કટ્ઠરૂપકં કત્વા સસીસં પારુપિત્વા અત્તનો સયનટ્ઠાને ઉત્તાનં નિપજ્જાપેત્વા રજ્જુકં બન્ધિત્વા અન્તેવાસિકં આહ – ‘‘તાત, ફરસું આદાય ગન્ત્વા મમ માતુ સઞ્ઞં દેહી’’તિ. માણવો ગન્ત્વા ‘‘અય્યે, આચરિયો પણ્ણસાલાયં અત્તનો સયનટ્ઠાને નિપન્નો, રજ્જુસઞ્ઞા મે બદ્ધા, ઇમં ફરસું આદાય ગન્ત્વા સચે સક્કોસિ, મારેહિ ન’’ન્તિ આહ. ‘‘ત્વં પન મં ન પરિચ્ચજિસ્સસી’’તિ? ‘‘કિંકારણા પરિચ્ચજિસ્સામી’’તિ? સા ફરસું આદાય પવેધમાના ઉટ્ઠાય રજ્જુસઞ્ઞાય ગન્ત્વા હત્થેન પરામસિત્વા ‘‘અયં મે પુત્તો’’તિ સઞ્ઞાય કટ્ઠરૂપકસ્સ મુખતો સાટકં અપનેત્વા ફરસું આદાય ‘‘એકપ્પહારેનેવ મારેસ્સામી’’તિ ગીવાયમેવ પહરિત્વા ‘‘ધ’’ન્તિ સદ્દે ઉપ્પન્ને રુક્ખભાવં અઞ્ઞાસિ. અથ બોધિસત્તેન ‘‘કિં કરોસિ, અમ્મા’’તિ વુત્તે સા ‘‘વઞ્ચિતામ્હી’’તિ તત્થેવ મરિત્વા પતિતા. અત્તનો કિર પણ્ણસાલાય નિપન્નાયપિ તઙ્ખણઞ્ઞેવ તાય મરિતબ્બમેવ.

સો તસ્સા મતભાવં ઞત્વા સરીરકિચ્ચં કત્વા આળાહનં નિબ્બાપેત્વા વનપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા માણવં આદાય પણ્ણસાલદ્વારે નિસીદિત્વા ‘‘તાત, પાટિયેક્કો અસાતમન્તો નામ નત્થિ, ઇત્થિયો અસાતા નામ, તવ માતા ‘અસાતમન્તં ઉગ્ગણ્હા’તિ મમ સન્તિકં પેસયમાના ઇત્થીનં દોસં જાનનત્થં પેસેસિ. ઇદાનિ પન તે પચ્ચક્ખમેવ મમ માતુ દોસો દિટ્ઠો, ઇમિના કારણેન ‘ઇત્થિયો નામ અસાતા લામિકા પચ્છિમિકા’તિ જાનેય્યાસી’’તિ તં ઓવદિત્વા ઉય્યોજેસિ. સોપિ આચરિયં વન્દિત્વા માતાપિતૂનં સન્તિકં અગમાસિ. અથ નં માતા પુચ્છિ ‘‘તાત, ઉગ્ગહિતો તે અસાતમન્તો’’તિ? ‘‘આમ, અમ્મા’’તિ. ‘‘ઇદાનિ કિં કરિસ્સસિ, પબ્બજિત્વા અગ્ગિં વા પરિચરિસ્સસિ, અગારમજ્ઝે વા વસિસ્સસી’’તિ? માણવો ‘‘મયા, અમ્મ, પચ્ચક્ખતો ઇત્થીનં દોસા દિટ્ઠા, અગારેન મે કિચ્ચં નત્થિ, પબ્બજિસ્સામહ’’ન્તિ અત્તનો અધિપ્પાયં પકાસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૬૧. ‘‘અસા લોકિત્થિયો નામ, વેલા તાસં ન વિજ્જતિ;

સારત્તા ચ પગબ્ભા ચ, સિખી સબ્બઘસો યથા;

તા હિત્વા પબ્બજિસ્સામિ, વિવેકમનુબ્રૂહય’’ન્તિ.

તત્થ અસાતિ અસતિયો લામિકા. અથ વા સાતં વુચ્ચતિ સુખં, તં તાસુ નત્થિ. અત્તનિ પટિબદ્ધચિત્તાનં અસાતમેવ દેન્તીતિપિ અસા, દુક્ખા દુક્ખવત્થુભૂતાતિ અત્થો. ઇમસ્સ પનત્થસ્સ સાધનત્થાય ઇદં સુત્તં આહરિતબ્બં –

‘‘માયા ચેતા મરીચી ચ, સોકો રોગો ચુપદ્દવો;

ખરા ચ બન્ધના ચેતા, મચ્ચુપાસા ગુહાસયા;

તાસુ યો વિસ્સસે પોસો, સો નરેસુ નરાધમો’’તિ. (જા. ૨.૨૧.૧૧૮);

લોકિત્થિયોતિ લોકે ઇત્થિયો. વેલા તાસં ન વિજ્જતીતિ અમ્મ, તાસં ઇત્થીનં કિલેસુપ્પત્તિં પત્વા વેલા સંવરો મરિયાદા પમાણં નામ નત્થિ. સારત્તા ચ પગબ્ભા ચાતિ વેલા ચ એતાસં નત્થિ, પઞ્ચસુ કામગુણેસુ સારત્તા અલ્લીના, તથા કાયપાગબ્ભિયેન, વાચાપાગબ્ભિયેન, મનોપાગબ્ભિયેનાતિ તિવિધેન પાગબ્ભિયેન સમન્નાગતત્તા પગબ્ભા ચેતા. એતાસઞ્હિ અબ્ભન્તરે કાયદ્વારાદીનિ પત્વા સંવરો નામ નત્થિ, લોલા કાકપટિભાગાતિ દસ્સેતિ. સિખી સબ્બઘસો યથાતિ અમ્મ, યથા જાલસિખાય ‘‘સિખી’’તિ સઙ્ખં ગતો અગ્ગિ નામ ગૂથગતાદિભેદં અસુચિમ્પિ, સપ્પિમધુફાણિતાદિભેદં સુચિમ્પિ, ઇટ્ઠમ્પિ અનિટ્ઠમ્પિ યં યદેવ લભતિ, સબ્બં ઘસતિ ખાદતિ, તસ્મા ‘‘સબ્બઘસો’’તિ વુચ્ચતિ. તથેવ તા ઇત્થિયોપિ હત્થિમેણ્ડગોમેણ્ડાદયો વા હોન્તુ હીનજચ્ચા હીનકમ્મન્તા, ખત્તિયાદયો વા હોન્તુ ઉત્તમકમ્મન્તા, હીનુક્કટ્ઠભાવં અચિન્તેત્વા લોકસ્સાદવસેન કિલેસસન્થવે ઉપ્પન્ને યં યં લભન્તિ, સબ્બમેવ સેવન્તીતિ સબ્બઘસસિખિસદિસા હોન્તિ. તસ્મા સિખી સબ્બઘસો યથા, તથેવેતાતિ વેદિતબ્બા.

તા હિત્વા પબ્બજિસ્સામીતિ અહં તા લામિકા દુક્ખવત્થુભૂતા ઇત્થિયો હિત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિસ્સામિ. વિવેકમનુબ્રૂહયન્તિ કાયવિવેકો ચિત્તવિવેકો ઉપધિવિવેકોતિ તયો વિવેકા, તેસુ ઇધ કાયવિવેકોપિ વટ્ટતિ ચિત્તવિવેકોપિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – અહં, અમ્મ, પબ્બજિત્વા કસિણપરિકમ્મં કત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચ પઞ્ચાભિઞ્ઞા ચ ઉપ્પાદેત્વા ગણતો કાયં, કિલેસેહિ ચ ચિત્તં વિવેચેત્વા ઇમં વિવેકં બ્રૂહેન્તો વડ્ઢેન્તો બ્રહ્મલોકપરાયણો ભવિસ્સામિ, અલં મે અગારેનાતિ. એવં ઇત્થિયો ગરહિત્વા માતાપિતરો વન્દિત્વા હિમવન્તં પવિસિત્વા પબ્બજિત્વા વુત્તપ્પકારં વિવેકં બ્રૂહેન્તો બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થાપિ ‘‘એવં ભિક્ખુ ઇત્થિયો નામ અસાતા લામિકા પચ્છિમિકા દુક્ખદાયિકા’’તિ ઇત્થીનં અગુણં કથેત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. સત્થા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા માતા ભદ્દકાપિલાની, પિતા મહાકસ્સપો અહોસિ, અન્તેવાસિકો આનન્દો, આચરિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અસાતમન્તજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૬૨] ૨. અણ્ડભૂતજાતકવણ્ણના

યં બ્રાહ્મણો અવાદેસીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉક્કણ્ઠિતમેવારબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખુ ઇત્થિયો નામ અરક્ખિયા, પુબ્બે પણ્ડિતા ઇત્થિં ગબ્ભતો પટ્ઠાય રક્ખન્તાપિ રક્ખિતું નાસક્ખિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો સબ્બસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં પત્વા પિતુ અચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠાય ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ. સો પુરોહિતેન સદ્ધિં જૂતં કીળતિ. કીળન્તો પન –

‘‘સબ્બા નદી વઙ્કગતી, સબ્બે કટ્ઠમયા વના;

સબ્બિત્થિયો કરે પાપં, લભમાને નિવાતકે’’તિ. (જા. ૨.૨૧.૩૦૮) –

ઇમં જૂતગીતં ગાયન્તો રજતફલકે સુવણ્ણપાસકે ખિપતિ. એવં કીળન્તો પન રાજા નિચ્ચં જિનાતિ, પુરોહિતો પરાજીયતિ.

સો અનુક્કમેન ઘરે વિભવે પરિક્ખયં ગચ્છન્તે ચિન્તેસિ ‘‘એવં સન્તે સબ્બં ઇમસ્મિં ઘરે ધનં ખીયિસ્સતિ, પરિયેસિત્વા પુરિસન્તરં અગતં એકં માતુગામં ઘરે કરિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘અઞ્ઞં પુરિસં દિટ્ઠપુબ્બં ઇત્થિં રક્ખિતું ન સક્ખિસ્સામિ, ગબ્ભતો પટ્ઠાયેકં માતુગામં રક્ખિત્વા તં વયપ્પત્તં વસે ઠપેત્વા એકપુરિસિકં કત્વા ગાળ્હં આરક્ખં સંવિદહિત્વા રાજકુલતો ધનં આહરિસ્સામી’’તિ. સો ચ અઙ્ગવિજ્જાય છેકો હોતિ, અથેકં દુગ્ગતિત્થિં ગબ્ભિનિં દિસ્વા ‘‘ધીતરં વિજાયિસ્સતી’’તિ ઞત્વા તં પક્કોસાપેત્વા પરિબ્બયં દત્વા ઘરેયેવ વસાપેત્વા વિજાતકાલે ધનં દત્વા ઉય્યોજેત્વા તં કુમારિકં અઞ્ઞેસં પુરિસાનં દટ્ઠું અદત્વા ઇત્થીનંયેવ હત્થે દત્વા પોસાપેત્વા વયપ્પત્તકાલે તં અત્તનો વસે ઠપેસિ. યાવ ચેસા વડ્ઢતિ, તાવ રઞ્ઞા સદ્ધિં જૂતં ન કીળિ. તં પન વસે ઠપેત્વા બ્રાહ્મણો ‘‘મહારાજ, જૂતં કીળામા’’તિ આહ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ પુરિમનિયામેનેવ કીળિ. પુરોહિતો રઞ્ઞો ગાયિત્વા પાસકં ખિપનકાલે ‘‘ઠપેત્વા મમ માણવિક’’ન્તિ આહ. તતો પટ્ઠાય પુરોહિતો જિનાતિ, રાજા પરાજીયતિ.

બોધિસત્તો ‘‘ઇમસ્સ ઘરે એકપુરિસિકાય એકાય ઇત્થિયા ભવિતબ્બ’’ન્તિ પરિગ્ગણ્હાપેન્તો અત્થિભાવં ઞત્વા ‘‘સીલમસ્સા ભિન્દાપેસ્સામી’’તિ એકં ધુત્તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સક્ખિસ્સસિ પુરોહિતસ્સ ઇત્થિયા સીલં ભિન્દિતુ’’ન્તિ આહ. ‘‘સક્કોમિ, દેવા’’તિ. અથસ્સ રાજા ધનં દત્વા ‘‘તેન હિ ખિપ્પં નિટ્ઠાપેહી’’તિ તં પહિણિ. સો રઞ્ઞો સન્તિકા ધનં આદાય ગન્ધધૂમચુણ્ણકપ્પૂરાદીનિ ગહેત્વા તસ્સ ઘરતો અવિદૂરે સબ્બગન્ધાપણં પસારેસિ. પુરોહિતસ્સપિ ગેહં સત્તભૂમકં સત્તદ્વારકોટ્ઠકં હોતિ, સબ્બેસુ દ્વારકોટ્ઠકેસુ ઇત્થીનંયેવ આરક્ખા. ઠપેત્વા પન બ્રાહ્મણં અઞ્ઞો પુરિસો ગેહં પવિસિતું લભન્તો નામ નત્થિ, કચવરછડ્ડનપચ્છિમ્પિ સોધેત્વાયેવ પવેસેન્તિ. તં માણવિકં પુરોહિતોયેવ દટ્ઠું લભતિ. તસ્સા ચ એકા પરિચારિકા ઇત્થી અત્થિ. અથસ્સા સા પરિચારિકા ગન્ધપુપ્ફમૂલં ગહેત્વા ગચ્છન્તી તસ્સ ધુત્તસ્સ આપણસમીપેન ગચ્છતિ. સો ‘‘અયં તસ્સા પરિચારિકા’’તિ સુટ્ઠુ ઞત્વા એકદિવસં તં આગચ્છન્તિં દિસ્વા આપણા ઉટ્ઠાય ગન્ત્વા તસ્સા પાદમૂલે પતિત્વા ઉભોહિ હત્થેહિ પાદે ગાળ્હં ગહેત્વા ‘‘અમ્મ, એત્તકં કાલં કહં ગતાસી’’તિ પરિદેવિ, અવસેસાપિ પયુત્તકધુત્તા એકમન્તં ઠત્વા ‘‘હત્થપાદમુખસણ્ઠાનેહિ ચ આકપ્પેન ચ માતાપુત્તા એકસદિસાયેવા’’તિ આહંસુ. સા ઇત્થી તેસુ તેસુ કથેન્તેસુ અત્તનો અસદ્દહિત્વા ‘‘અયં મે પુત્તો ભવિસ્સતી’’તિ સયમ્પિ રોદિતું આરભિ. તે ઉભોપિ કન્દિત્વા રોદિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં આલિઙ્ગેત્વા અટ્ઠંસુ.

અથ સો ધુત્તો આહ ‘‘અમ્મ, કહં વસસી’’તિ? ‘‘કિન્નરિલીલાય વસમાનાય રૂપસોભગ્ગપ્પત્તાય પુરોહિતસ્સ દહરિત્થિયા ઉપટ્ઠાનં કુરુમાના વસામિ, તાતા’’તિ. ‘‘ઇદાનિ કહં યાસિ, અમ્મા’’તિ? ‘‘તસ્સા ગન્ધમાલાદીનં અત્થાયા’’તિ. ‘‘અમ્મ, કિં તે અઞ્ઞત્થ ગતાય, ઇતો પટ્ઠાય મમેવ સન્તિકા હરા’’તિ મૂલં અગ્ગહેત્વાવ બહૂનિ તમ્બૂલતક્કોલકાદીનિ ચેવ નાનાપુપ્ફાનિ ચ અદાસિ. માણવિકા બહૂનિ ગન્ધપુપ્ફાદીનિ દિસ્વા ‘‘કિં, અમ્મ, અજ્જ અમ્હાકં બ્રાહ્મણો પસન્નો’’તિ આહ. ‘‘કસ્મા એવં વદસી’’તિ? ‘‘ઇમેસં બહુભાવં દિસ્વા’’તિ. ન બ્રાહ્મણો બહુમૂલં અદાસિ, મયા પનેતં મય્હં પુત્તસ્સ સન્તિકા આભતન્તિ. તતો પટ્ઠાય સા બ્રાહ્મણેન દિન્નમૂલં અત્તના ગહેત્વા તસ્સેવ સન્તિકા ગન્ધપુપ્ફાદીનિ આહરતિ. ધુત્તો કતિપાહચ્ચયેન ગિલાનાલયં કત્વા નિપજ્જિ. સા તસ્સ આપણદ્વારં ગન્ત્વા તં અદિસ્વા ‘‘કહં મે પુત્તો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘પુત્તસ્સ તે અફાસુકં જાત’’ન્તિ? સા તસ્સ નિપન્નટ્ઠાનં ગન્ત્વા નિસીદિત્વા પિટ્ઠિં પરિમજ્જન્તી ‘‘કિં તે, તાત, અફાસુક’’ન્તિ પુચ્છિ. સો તુણ્હી અહોસિ. ‘‘કિં ન કથેસિ પુત્તા’’તિ? ‘‘અમ્મ, મરન્તેનાપિ તુય્હં કથેતું ન સક્કા’’તિ. ‘‘તાત, મય્હં અકથેત્વા કસ્સ કથેય્યાસિ, કથેહિ, તાતા’’તિ. ‘‘અમ્મ, મય્હં અઞ્ઞં અફાસુકં નત્થિ, તસ્સા પન માણવિકાય વણ્ણં સુત્વા પટિબદ્ધચિત્તોસ્મિ, તં લભન્તો જીવિસ્સામિ, અલભન્તો ઇધેવ મરિસ્સામી’’તિ. ‘‘તાત, મય્હં એસ ભારો, મા ત્વં એતં નિસ્સાય ચિન્તયી’’તિ તં અસ્સાસેત્વા બહૂનિ ગન્ધપુપ્ફાદીનિ આદાય માણવિકાય સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘પુત્તો મે, અમ્મ, મમ સન્તિકા તવ વણ્ણં સુત્વા પટિબદ્ધચિત્તો જાતો, કિં કાતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘સચે આનેતું સક્કોથ, મયા કતોકાસોયેવા’’તિ.

સા તસ્સા વચનં સુત્વા તતો પટ્ઠાય તસ્સ ગેહસ્સ કણ્ણકણ્ણેહિ બહું કચવરં સઙ્કડ્ઢિત્વા આરક્ખિત્થિયા ઉપરિ છડ્ડેસિ. સા તેન અટ્ટીયમાના અપેતિ. ઇતરા તેનેવ નિયામેન યા યા કિઞ્ચિ કથેતિ, તસ્સા તસ્સા ઉપરિ કચવરં છડ્ડેસિ. તતો પટ્ઠાય પન સા યં યં આહરતિ વા હરતિ વા, તં તં ન કાચિ સોધેતું ઉસ્સહતિ. તસ્મિં કાલે સા તં ધુત્તં પુપ્ફપચ્છિયં નિપજ્જાપેત્વા માણવિકાય સન્તિકં અભિહરિ. ધુત્તો માણવિકાય સીલં ભિન્દિત્વા એકાહદ્વીહં પાસાદેયેવ અહોસિ. પુરોહિતે બહિ નિક્ખન્તે ઉભો અભિરમન્તિ. તસ્મિં આગતે ધુત્તો નિલીયતિ.

અથ નં સા એકાહદ્વીહચ્ચયેન ‘‘સામિ, ઇદાનિ તયા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ આહ. ‘‘અહં બ્રાહ્મણં પહરિત્વા ગન્તુકામો’’તિ. સા ‘‘એવં હોતૂ’’તિ ધુત્તં નિલીયાપેત્વા બ્રાહ્મણે આગતે એવમાહ ‘‘અહં, અય્ય, તુમ્હેસુ વીણં વાદેન્તેસુ નચ્ચિતું ઇચ્છામી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભદ્દે, નચ્ચસ્સૂ’’તિ વીણં વાદેસિ. ‘‘તુમ્હેસુ ઓલોકેન્તેસુ લજ્જામિ, મુખં પન વો સાટકેન બન્ધિત્વા નચ્ચિસ્સામી’’તિ. ‘‘સચે લજ્જસિ, એવં કરોહી’’તિ. માણવિકા ઘનસાટકં ગહેત્વા તસ્સ અક્ખીનિ પિદહમાના મુખં બન્ધિ. બ્રાહ્મણો મુખં બન્ધાપેત્વા વીણં વાદેસિ. સા મુહુત્તં નચ્ચિત્વા ‘‘અય્ય, અહં તે એકવારં સીસે પહરિતુકામા’’તિ આહ. ઇત્થિલોલો બ્રાહ્મણો કિઞ્ચિ કારણં અજાનન્તો ‘‘પહરાહી’’તિ આહ, માણવિકા ધુત્તસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ. સો સણિકં આગન્ત્વા બ્રાહ્મણસ્સ પિટ્ઠિપસ્સે ઠત્વા સીસે કપ્પરેન પહરિ, અક્ખીનિ પતનાકારપ્પત્તાનિ અહેસું, સીસે ગણ્ડો ઉટ્ઠહિ. સો વેદનાટ્ટો હુત્વા ‘‘આહર તે હત્થ’’ન્તિ આહ. માણવિકા અત્તનો હત્થં ઉક્ખિપિત્વા તસ્સ હત્થે ઠપેસિ. બ્રાહ્મણો ‘‘હત્થો મુદુકો, પહારો પન થદ્ધો’’તિ આહ. ધુત્તો બ્રાહ્મણં પહરિત્વા નિલીયિ. માણવિકા તસ્મિં નિલીને બ્રાહ્મણસ્સ મુખતો સાટકં મોચેત્વા તેલં આદાય સીસં પરિસમ્બાહિ. બ્રાહ્મણે બહિ નિક્ખન્તે પુન સા ઇત્થી ધુત્તં પચ્છિયં નિપજ્જાપેત્વા નીહરિ.

સો રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા સબ્બં તં પવત્તિં આરોચેસિ. રાજા અત્તનો ઉપટ્ઠાનં આગતં બ્રાહ્મણં આહ ‘‘જૂતં કીળામ બ્રાહ્મણા’’તિ? ‘‘સાધુ, મહારાજા’’તિ. રાજા જૂતમણ્ડલં સજ્જાપેત્વા પુરિમનયેનેવ જૂતગીતં ગાયિત્વા પાસકે ખિપતિ. બ્રાહ્મણો માણવિકાય તપસ્સ ભિન્નભાવં અજાનન્તો ‘‘ઠપેત્વા મમ માણવિક’’ન્તિ આહ. એવં વદન્તોપિ પરાજિતોયેવ. રાજા જિનિત્વા ‘‘બ્રાહ્મણ, કિં વદેસિ, માણવિકાય તે તપો ભિન્નો, ત્વં ‘માતુગામં ગબ્ભતો પટ્ઠાય રક્ખન્તો સત્તસુ ઠાનેસુ આરક્ખં કરોન્તો રક્ખિતું સક્ખિસ્સામી’તિ મઞ્ઞસિ, માતુગામો નામ કુચ્છિયં પક્ખિપિત્વા ચરન્તેનાપિ રક્ખિતું ન સક્કા, એકપુરિસિકા ઇત્થી નામ નત્થિ, તવ માણવિકા ‘નચ્ચિતુકામામ્હી’તિ વત્વા વીણં વાદેન્તસ્સ તવ સાટકેન મુખં બન્ધિત્વા અત્તનો જારં તવ સીસે કપ્પરેન પહરાપેત્વા ઉય્યોજેસિ, ઇદાનિ કિં કથેસી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૬૨. ‘‘યં બ્રાહ્મણો અવાદેસિ, વીણં સમુખવેઠિતો;

અણ્ડભૂતાભતા ભરિયા, તાસુ કો જાતુ વિસ્સસે’’તિ.

તત્થ યં બ્રાહ્મણો અવાદેસિ, વીણં સમુખવેઠિતોતિ યેન કારણેન બ્રાહ્મણો ઘનસાટકેન સહ મુખેન વેઠિતો હુત્વા વીણં વાદેસિ, તં કારણં ન જાનાતીતિ અત્થો. તઞ્હિ સા વઞ્ચેતુકામા એવમકાસિ. બ્રાહ્મણો પન તં ઇત્થિં બહુમાયાભાવં અજાનન્તો માતુગામસ્સ સદ્દહિત્વા ‘‘મં એસા લજ્જતી’’તિ એવંસઞ્ઞી અહોસિ, તેનસ્સ અઞ્ઞાણભાવં પકાસેન્તો રાજા એવમાહ, અયમેત્થાધિપ્પાયો. અણ્ડભૂતાભતા ભરિયાતિ અણ્ડં વુચ્ચતિ બીજં, બીજભૂતા માતુકુચ્છિતો અનિક્ખન્તકાલેયેવ આભતા આનીતા, ભતાતિ વા પુટ્ઠાતિ અત્થો. કા સા? ભરિયા પજાપતિ પાદપરિચારિકા. સા હિ ભત્તવત્થાદીહિ ભરિતબ્બતાય, ભિન્નસંવરતાય, લોકધમ્મેહિ ભરિતતાય વા ‘‘ભરિયા’’તિ વુચ્ચતિ. તાસુ કો જાતુ વિસ્સસેતિ જાતૂતિ એકંસાધિવચનં, તાસુ માતુકુચ્છિતો પટ્ઠાય રક્ખિયમાનાસુપિ એવં વિપ્પકારં આપજ્જન્તીસુ ભરિયાસુ કો નામ પણ્ડિતો પુરિસો એકંસેન વિસ્સસે, ‘‘નિબ્બિકારા એસા મયી’’તિ કો સદ્દહેય્યાતિ અત્થો. અસદ્ધમ્મવસેન હિ આમન્તકેસુ નિમન્તકેસુ વિજ્જમાનેસુ માતુગામો નામ ન સક્કા રક્ખિતુન્તિ.

એવં બોધિસત્તો બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. બ્રાહ્મણો બોધિસત્તસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા નિવેસનં ગન્ત્વા તં માણવિકં આહ – ‘‘તયા કિર એવરૂપં પાપકમ્મં કત’’ન્તિ? ‘‘અય્ય, કો એવમાહ, ન કરોમિ, ‘અહમેવ પહરિં, ન અઞ્ઞો કોચિ’. સચે ન સદ્દહથ, અહં ‘તુમ્હે ઠપેત્વા અઞ્ઞસ્સ પુરિસસ્સ હત્થસમ્ફસ્સં ન જાનામી’તિ સચ્ચકિરિયં કત્વા અગ્ગિં પવિસિત્વા તુમ્હે સદ્દહાપેસ્સામી’’તિ. બ્રાહ્મણો ‘‘એવં હોતૂ’’તિ મહન્તં દારુરાસિં કારેત્વા અગ્ગિં કત્વા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચે અત્તનો સદ્દહસિ, અગ્ગિં પવિસાહી’’તિ આહ.

માણવિકા અત્તનો પરિચારિકં પઠમમેવ સિક્ખાપેસિ ‘‘અમ્મ, તવ પુત્તં તત્થ ગન્ત્વા મમ અગ્ગિં પવિસનકાલે હત્થગ્ગહણં કાતું વદેહી’’તિ. સા ગન્ત્વા તથા અવચ. ધુત્તો આગન્ત્વા પરિસમજ્ઝે અટ્ઠાસિ. સા માણવિકા બ્રાહ્મણં વઞ્ચેતુકામા મહાજનમજ્ઝે ઠત્વા ‘‘બ્રાહ્મણ, તં ઠપેત્વા અઞ્ઞસ્સ પુરિસસ્સ હત્થસમ્ફસ્સં નામ ન જાનામિ, ઇમિના સચ્ચેન અયં અગ્ગિ મા મં ઝાપેસી’’તિ અગ્ગિં પવિસિતું આરદ્ધા. તસ્મિં ખણે ધુત્તો ‘‘પસ્સથ ભો પુરોહિતબ્રાહ્મણસ્સ કમ્મં, એવરૂપં માતુગામં અગ્ગિં પવેસાપેતી’’તિ ગન્ત્વા તં માણવિકં હત્થે ગણ્હિ. સા હત્થં વિસ્સજ્જાપેત્વા પુરોહિતં આહ – ‘‘અય્ય, મમ સચ્ચકિરિયા ભિન્ના, ન સક્કા અગ્ગિં પવિસિતુ’’ન્તિ. ‘‘કિંકારણા’’તિ? ‘‘અજ્જ મયા એવરૂપા સચ્ચકિરિયા કતા ‘ઠપેત્વા મમ સામિકં અઞ્ઞસ્સ પુરિસસ્સ હત્થસમ્ફસ્સં ન જાનામી’તિ, ઇદાનિ ચમ્હિ ઇમિના પુરિસેન હત્થે ગહિતા’’તિ. બ્રાહ્મણો ‘‘વઞ્ચિતો અહં ઇમાયા’’તિ ઞત્વા તં પોથેત્વા નીહરાપેસિ. એવં અસદ્ધમ્મસમન્નાગતા કિરેતા ઇત્થિયો તાવ મહન્તમ્પિ પાપકમ્મં કત્વા અત્તનો સામિકં વઞ્ચેતું ‘‘નાહં એવરૂપં કમ્મં કરોમી’’તિ દિવસમ્પિ સપથં કુરુમાના નાનાચિત્તાવ હોન્તિ. તેન વુત્તં –

‘‘ચોરીનં બહુબુદ્ધીનં, યાસુ સચ્ચં સુદુલ્લભં;

થીનં ભાવો દુરાજાનો, મચ્છસ્સેવોદકે ગતં. (જા. ૨.૨૧.૩૪૭);

‘‘મુસા તાસં યથા સચ્ચં, સચ્ચં તાસં યથા મુસા;

ગાવો બહિ તિણસ્સેવ, ઓમસન્તિ વરં વરં.

‘‘ચોરિયો કથિના હેતા, વાળા ચ લપસક્ખરા;

ન તા કિઞ્ચિ ન જાનન્તિ, યં મનુસ્સેસુ વઞ્ચન’’ન્તિ. (જા. ૨.૨૧.૩૩૨, ૩૩૪);

સત્થા ‘‘એવં અરક્ખિયો માતુગામો’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સત્થાપિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા બારાણસિરાજા અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અણ્ડભૂતજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૬૩] ૩. તક્કપણ્ડિતજાતકવણ્ણના

કોધના અકતઞ્ઞૂ ચાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુઞ્ઞેવારબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ઇત્થિયો નામ ભિક્ખુ અકતઞ્ઞૂ મિત્તદુબ્ભા, કસ્મા તા નિસ્સાય ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ગઙ્ગાતીરે અસ્સમં માપેત્વા સમાપત્તિયો ચેવ અભિઞ્ઞાયો ચ નિબ્બત્તેત્વા ઝાનસુખેન વિહરતિ. તસ્મિં સમયે બારાણસિસેટ્ઠિનો ધીતા દુટ્ઠકુમારી નામ ચણ્ડા અહોસિ ફરુસા, દાસકમ્મકરે અક્કોસતિ પરિભાસતિ પહરતિ. અથ નં એકદિવસં પરિવારમનુસ્સા ગહેત્વા ‘‘ગઙ્ગાય કીળિસ્સામા’’તિ અગમંસુ. તેસં કીળન્તાનઞ્ઞેવ સૂરિયત્થઙ્ગમનવેલા જાતા, મેઘો ઉટ્ઠહિ, મનુસ્સા મેઘં દિસ્વા ઇતો ચિતો ચ વેગેન પલાયિંસુ. સેટ્ઠિધીતાયપિ દાસકમ્મકરા ‘‘અજ્જ અમ્હેહિ એતિસ્સા પિટ્ઠિં પસ્સિતું વટ્ટતી’’તિ તં અન્તોઉદકસ્મિંયેવ છડ્ડેત્વા ઉત્તરિંસુ. દેવો પાવસ્સિ, સૂરિયોપિ અત્થઙ્ગતો, અન્ધકારો જાતો. તે તાય વિનાવ ગેહં ગન્ત્વા ‘‘કહં સા’’તિ વુત્તે ‘‘ગઙ્ગાતો તાવ ઉત્તિણ્ણા, અથ નં ન જાનામ કહં ગતા’’તિ. ઞાતકા વિચિનિત્વાપિ ન પસ્સિંસુ.

સા મહાવિરવં વિરવન્તી ઉદકેન વુય્હમાના અડ્ઢરત્તસમયે બોધિસત્તસ્સ પણ્ણસાલાસમીપં પાપુણિ. સો તસ્સા સદ્દં સુત્વા ‘‘માતુગામસ્સ સદ્દો એસો, પરિત્તાણમસ્સા કરિસ્સામી’’તિ તિણુક્કં આદાય નદીતીરં ગન્ત્વા તં દિસ્વા ‘‘મા ભાયિ, મા ભાયી’’તિ અસ્સાસેત્વા નાગબલો થામસમ્પન્નો બોધિસત્તો નદિં તરમાનો ગન્ત્વા તં ઉક્ખિપિત્વા અસ્સમપદં આનેત્વા અગ્ગિં કત્વા અદાસિ. સીતે વિગતે મધુરાનિ ફલાફલાનિ ઉપનામેસિ. તાનિ ખાદિત્વા ઠિતં ‘‘કત્થ વાસિકાસિ, કથઞ્ચ ગઙ્ગાય પતિતાસી’’તિ પુચ્છિ. સા તં પવત્તિં આરોચેસિ. અથ નં ‘‘ત્વં ઇધેવ વસા’’તિ પણ્ણસાલાય વસાપેન્તો દ્વીહતીહં સયં અબ્ભોકાસે વસિત્વા ‘‘ઇદાનિ ગચ્છા’’તિ આહ. સા ‘‘ઇમં તાપસં સીલભેદં પાપેત્વા ગહેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ ન ગચ્છતિ. અથ ગચ્છન્તે કાલે ઇત્થિકુત્તં ઇત્થિલીલં દસ્સેત્વા તસ્સ સીલભેદં કત્વા ઝાનં અન્તરધાપેસિ. સો તં ગહેત્વા અરઞ્ઞેયેવ વસતિ. અથ નં સા આહ ‘‘અય્ય, કિં નો અરઞ્ઞવાસેન, મનુસ્સપથં ગમિસ્સામા’’તિ? સો તં આદાય એકં પચ્ચન્તગામકં ગન્ત્વા તક્કભતિયા જીવિકં કપ્પેત્વા તં પોસેતિ. તસ્સ તક્કં વિક્કિણિત્વા જીવતીતિ ‘‘તક્કપણ્ડિતો’’તિ નામં અકંસુ. અથસ્સ ગામવાસિનો પરિબ્બયં દત્વા ‘‘અમ્હાકં સુયુત્તદુયુત્તકં આચિક્ખન્તો એત્થ વસા’’તિ ગામદ્વારે કુટિયં વાસેસું.

તેન ચ સમયેન ચોરા પબ્બતા ઓરુય્હ પચ્ચન્તં પહરન્તિ. તે એકદિવસં તં ગામં પહરિત્વા ગામવાસિકેહિયેવ ભણ્ડિકા ઉક્ખિપાપેત્વા ગચ્છન્તા તમ્પિ સેટ્ઠિધીતરં ગહેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા સેસજને વિસ્સજ્જેસું. ચોરજેટ્ઠકો પન તસ્સા રૂપે બજ્ઝિત્વા તં અત્તનો ભરિયં અકાસિ. બોધિસત્તો ‘‘ઇત્થન્નામા કહ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ચોરજેટ્ઠકેન ગહેત્વા અત્તનો ભરિયા કતા’’તિ ચ સુત્વાપિ ‘‘ન સા તત્થ મયા વિના વસિસ્સતિ, પલાયિત્વા આગચ્છિસ્સતી’’તિ તસ્સા આગમનં ઓલોકેન્તો તત્થેવ વસિ.

સેટ્ઠિધીતાપિ ચિન્તેસિ ‘‘અહં ઇધ સુખં વસામિ, કદાચિ મં તક્કપણ્ડિતો કિઞ્ચિદેવ નિસ્સાય આગન્ત્વા ઇતો આદાય ગચ્છેય્ય, અથ એતસ્મા સુખા પરિહાયિસ્સામિ, યન્નૂનાહં સમ્પિયાયમાના વિય તં પક્કોસાપેત્વા ઘાતાપેય્ય’’ન્તિ. સા એકં મનુસ્સં પક્કોસિત્વા ‘‘અહં ઇધ દુક્ખં જીવામિ, તક્કપણ્ડિતો આગન્ત્વા મં આદાય ગચ્છતૂ’’તિ સાસનં પેસેસિ. સો તં સાસનં સુત્વા સદ્દહિત્વા તત્થ ગન્ત્વા ગામદ્વારે ઠત્વા સાસનં પેસેસિ. સા નિક્ખમિત્વા તં દિસ્વા ‘‘અય્ય, સચે મયં ઇદાનિ ગચ્છિસ્સામ, ચોરજેટ્ઠકો અનુબન્ધિત્વા ઉભોપિ અમ્હે ઘાતેસ્સતિ, રત્તિભાગે ગચ્છિસ્સામા’’તિ તં આનેત્વા ભોજેત્વા કોટ્ઠકે નિસીદાપેત્વા સાયં ચોરજેટ્ઠકસ્સ આગન્ત્વા સુરં પિવિત્વા મત્તકાલે ‘‘સામિ, સચે ઇમાય વેલાય તવ સત્તું પસ્સેય્યાસિ, કિન્તિ નં કરેય્યાસી’’તિ આહ. ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરિસ્સામીતિ’’. ‘‘કિં પન સો દૂરે, નનુ કોટ્ઠકે નિસિન્નો’’તિ? ચોરજેટ્ઠકો ઉક્કં આદાય તત્થ ગન્ત્વા તં દિસ્વા ગહેત્વા ગેહમજ્ઝે પાતેત્વા કપ્પરાદીહિ યથારુચિં પોથેસિ. સો પોથિયમાનોપિ અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અવત્વા ‘‘કોધના અકતઞ્ઞૂ ચ, પિસુણા મિત્તભેદિકા’’તિ એત્તકમેવ વદતિ. ચોરો તં પોથેત્વા બન્ધિત્વા નિપજ્જાપેત્વા સાયમાસં ભુઞ્જિત્વા સયિ. પબુદ્ધો જિણ્ણાય સુરાય પુન તં પોથેતું આરભિ, સોપિ તાનેવ ચત્તારિ પદાનિ વદતિ.

ચોરો ચિન્તેસિ ‘‘અયં એવં પોથિયમાનોપિ અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અવત્વા ઇમાનેવ ચત્તારિ પદાનિ વદતિ, પુચ્છિસ્સામિ ન’’ન્તિ તસ્સા સુત્તભાવં ઞત્વા તં પુચ્છિ ‘‘અમ્ભો ત્વં એવં પોથિયમાનોપિ કસ્મા એતાનેવ પદાનિ વદસી’’તિ? તક્કપણ્ડિતો ‘‘તેન હિ સુણાહી’’તિ તં કારણં આદિતો પટ્ઠાય કથેસિ. ‘‘અહં પુબ્બે અરઞ્ઞવાસિકો એકો તાપસો ઝાનલાભી, સ્વાહં એતં ગઙ્ગાય વુય્હમાનં ઉત્તારેત્વા પટિજગ્ગિં. અથ મં એસા પલોભેત્વા ઝાના પરિહાપેસિ, સ્વાહં અરઞ્ઞં પહાય એતં પોસેન્તો પચ્ચન્તગામકે વસામિ, અથેસા ચોરેહિ ઇધાનીતા ‘અહં દુક્ખં વસામિ, આગન્ત્વા મં નેતૂ’તિ મય્હં સાસનં પેસેત્વા ઇદાનિ તવ હત્થે પાતેસિ, ઇમિના કારણેનાહં એવં કથેમી’’તિ. ચોરો ચિન્તેસિ ‘‘યા એસા એવરૂપે ગુણસમ્પન્ને ઉપકારકે એવં વિપ્પટિપજ્જિ, સા મય્હં કતરં નામ ઉપદ્દવં ન કરેય્ય, મારેતબ્બા એસા’’તિ સો તક્કપણ્ડિતં અસ્સાસેત્વા તં પબોધેત્વા ખગ્ગં આદાય નિક્ખમ્મ ‘‘એતં પુરિસં ગામદ્વારે ઘાતેસ્સામી’’તિ વત્વા તાય સદ્ધિં બહિગામં ગન્ત્વા ‘‘એતં હત્થે ગણ્હા’’તિ તં તાય હત્થે ગાહાપેત્વા ખગ્ગં આદાય તક્કપણ્ડિતં પહરન્તો વિય તં દ્વિધા છિન્દિત્વા સસીસં ન્હાપેત્વા તક્કપણ્ડિતં કતિપાહં પણીતેન ભોજનેન સન્તપ્પેત્વા ઇદાનિ કહં ગમિસ્સસી’’તિ આહ. તક્કપણ્ડિતો ‘‘ઘરાવાસેન મે કિચ્ચં નત્થિ, ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તત્થેવ અરઞ્ઞે વસિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ અહમ્પિ પબ્બજિસ્સામી’’તિ ઉભોપિ પબ્બજિત્વા તં અરઞ્ઞાયતનં ગન્ત્વા પઞ્ચ અભિઞ્ઞા અટ્ઠ ચ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા જીવિતપરિયોસાને બ્રહ્મલોકૂપગા અહેસું.

સત્થા ઇમાનિ દ્વે વત્થૂનિ કથેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૬૩. ‘‘કોધના અકતઞ્ઞૂ ચ, પિસુણા મિત્તભેદિકા;

બ્રહ્મચરિયં ચર ભિક્ખુ, સો સુખં ન વિહાહિસી’’તિ.

તત્રાયં પિણ્ડત્થો – ભિક્ખુ ઇત્થિયો નામેતા કોધના, ઉપ્પન્નં કોધં નિવારેતું ન સક્કોન્તિ. અકતઞ્ઞૂ ચ, અતિમહન્તમ્પિ ઉપકારં ન જાનન્તિ. પિસુણા ચ, પિયસુઞ્ઞભાવકરણમેવ કથં કથેન્તિ. મિત્તભેદિકા, મિત્તે ભિન્દન્તિ, મિત્તભેદનકથં કથનસીલાયેવ, એવરૂપેહિ પાપધમ્મેહિ સમન્નાગતા એતા. કિં તે એતાહિ, બ્રહ્મચરિયં ચર ભિક્ખુ, અયઞ્હિ મેથુનવિરતિ પરિસુદ્ધટ્ઠેન બ્રહ્મચરિયં નામ, તં ચર. સો સુખં ન વિહાહિસીતિ સો ત્વં એતં બ્રહ્મચરિયવાસં વસન્તો ઝાનસુખં મગ્ગસુખં ફલસુખઞ્ચ ન વિહાહિસિ, એતં સુખં ન વિજહિસ્સતિ, એતસ્મા સુખા ન પરિહાયિસ્સસીતિ અત્થો. ‘‘ન પરિહાહિસી’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સત્થા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ચોરજેટ્ઠકો આનન્દો અહોસિ, તક્કપણ્ડિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

તક્કપણ્ડિતજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૬૪] ૪. દુરાજાનજાતકવણ્ણના

માસુ નન્દિ ઇચ્છતિ મન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ. એકો કિર સાવત્થિવાસી ઉપાસકો તીસુ સરણેસુ પઞ્ચસુ ચ સીલેસુ પતિટ્ઠિતો બુદ્ધમામકો, ધમ્મમામકો, સઙ્ઘમામકો, ભરિયા પનસ્સ દુસ્સીલા પાપધમ્મા. યં દિવસં મિચ્છાચારં ચરતિ, તં દિવસં સતકીતદાસી વિય હોતિ, મિચ્છાચારસ્સ પન અકતદિવસે સામિની વિય હોતિ ચણ્ડા ફરુસા. સો તસ્સા ભાવં જાનિતું ન સક્કોતિ, અથ તાય ઉબ્બાળ્હો બુદ્ધૂપટ્ઠાનં ન ગચ્છતિ. અથ નં એકદિવસં ગન્ધપુપ્ફાદીનિ આદાય આગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસિન્નં સત્થા આહ – ‘‘કિં નુ ખો ત્વં, ઉપાસક, સત્તટ્ઠ દિવસે બુદ્ધૂપટ્ઠાનં નાગચ્છસી’’તિ. ઘરણી મે, ભન્તે, એકસ્મિં દિવસે સતકીતદાસી વિય હોતિ, એકસ્મિં દિવસે સામિની વિય ચણ્ડા ફરુસા. અહં તસ્સા ભાવં જાનિતું ન સક્કોમિ, સ્વાહં તાય ઉબ્બાળ્હો બુદ્ધૂપટ્ઠાનં નાગચ્છામીતિ. અથસ્સ વચનં સુત્વા સત્થા ‘‘ઉપાસક, ‘માતુગામસ્સ ભાવો નામ દુજ્જાનો’તિ પુબ્બેપિ તે પણ્ડિતા કથયિંસુ, ત્વં પન તં ભવસઙ્ખેપગતત્તા સલ્લક્ખેતું ન સક્કોસી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો દિસાપામોક્ખો આચરિયો હુત્વા પઞ્ચ માણવકસતાનિ સિપ્પં સિક્ખાપેતિ. અથેકો તિરોરટ્ઠવાસિકો બ્રાહ્મણમાણવકો આગન્ત્વા તસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હન્તો એકાય ઇત્થિયા પટિબદ્ધચિત્તો હુત્વા તં ભરિયં કત્વા તસ્મિંયેવ બારાણસિનગરે વસન્તો દ્વે તિસ્સો વેલાયો આચરિયસ્સ ઉપટ્ઠાનં ન ગચ્છતિ. સા પનસ્સ ભરિયા દુસ્સીલા પાપધમ્મા. મિચ્છાચારં ચિણ્ણદિવસે દાસી વિય હોતિ, અચિણ્ણદિવસે સામિની વિય હોતિ ચણ્ડા ફરુસા. સો તસ્સા ભાવં જાનિતું અસક્કોન્તો તાય ઉબ્બાળ્હો આકુલચિત્તો આચરિયસ્સ ઉપટ્ઠાનં ન ગચ્છતિ. અથ નં સત્તટ્ઠ દિવસે અતિક્કમિત્વા આગતં ‘‘કિં, માણવ, ન પઞ્ઞાયસી’’તિ આચરિયો પુચ્છિ. સો ‘‘ભરિયા મં, આચરિય, એકદિવસં ઇચ્છતિ પત્થેતિ, દાસી વિય નિહતમાના હોતિ. એકદિવસં સામિની વિય થદ્ધા ચણ્ડા ફરુસા, અહં તસ્સા ભાવં જાનિતું ન સક્કોમિ, તાય ઉબ્બાળ્હો આકુલચિત્તો તુમ્હાકં ઉપટ્ઠાનં નાગતોમ્હી’’તિ. આચરિયો ‘‘એવમેતં, માણવ, ઇત્થિયો નામ અનાચારં ચિણ્ણદિવસે સામિકં અનુવત્તન્તિ, દાસી વિય નિહતમાના હોન્તિ. અનાચિણ્ણદિવસે પન માનત્થદ્ધા હુત્વા સામિકં ન ગણેન્તિ. એવં ઇત્થિયો નામેતા અનાચારા દુસ્સીલા, તાસં ભાવો નામ દુજ્જાનો, તાસુ ઇચ્છન્તીસુપિ અનિચ્છન્તીસુપિ મજ્ઝત્તેનેવ ભવિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા તસ્સોવાદવસેન ઇમં ગાથમાહ –

૬૪. ‘‘મા સુ નન્દિ ઇચ્છતિ મં, મા સુ સોચિ ન મિચ્છતિ;

થીનં ભાવો દુરાજાનો, મચ્છસ્સેવોદકે ગત’’ન્તિ.

તત્થ મા સુ નન્દિ ઇચ્છતિ મન્તિ સુ-કારો નિપાતમત્તં, ‘‘અયં ઇત્થી મં ઇચ્છતિ પત્થેતિ, મયિ સિનેહં કરોતી’’તિ મા તુસ્સિ. મા સુ સોચિ ન મિચ્છતીતિ ‘‘અયં મં ન ઇચ્છતી’’તિપિ મા સોચિ, તસ્સા ઇચ્છમાનાય નન્દિં, ન ઇચ્છમાનાય ચ સોકં અકત્વા મજ્ઝત્તોવ હોહીતિ દીપેતિ. થીનં ભાવો દુરાજાનોતિ ઇત્થીનં ભાવો નામ ઇત્થિમાયાય પટિચ્છન્નત્તા દુરાજાનો. યથા કિં? મચ્છસ્સેવોદકે ગતન્તિ યથા મચ્છસ્સ ગમનં ઉદકેન પટિચ્છન્નત્તા દુજ્જાનં, તેનેવ સો કેવટ્ટે આગતે ઉદકેન ગમનં પટિચ્છાદેત્વા પલાયતિ, અત્તાનં ગણ્હિતું ન દેતિ, એવમેવ ઇત્થિયો મહન્તમ્પિ દુસ્સીલકમ્મં કત્વા ‘‘મયં એવરૂપં ન કરોમા’’તિ અત્તના કતકમ્મં ઇત્થિમાયાય પટિચ્છાદેત્વા સામિકે વઞ્ચેન્તિ. એવં ઇત્થિયો નામેતા પાપધમ્મા દુરાજાના, તાસુ મજ્ઝત્તોયેવ સુખિતો હોતીતિ.

એવં બોધિસત્તો અન્તેવાસિકસ્સ ઓવાદં અદાસિ. તતો પટ્ઠાય સો તસ્સા ઉપરિ મજ્ઝત્તોવ અહોસિ. સાપિસ્સ ભરિયા ‘‘આચરિયેન કિર મે દુસ્સીલભાવો ઞાતો’’તિ તતો પટ્ઠાય ન અનાચારં ચરિ. સાપિ તસ્સ ઉપાસકસ્સ ઇત્થી ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેન કિર મય્હં દુરાચારભાવો ઞાતો’’તિ તતો પટ્ઠાય પાપકમ્મં નામ ન અકાસિ.

સત્થાપિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો ઉપાસકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સત્થા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા જયમ્પતિકાયેવ ઇદાનિ જયમ્પતિકા, આચરિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

દુરાજાનજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૬૫] ૫. અનભિરતિજાતકવણ્ણના

યથા નદી ચ પન્થો ચાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો તથારૂપંયેવ ઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ. સો પન પરિગ્ગણ્હન્તો તસ્સા દુસ્સીલભાવં ઞત્વા ભણ્ડિતો ચિત્તબ્યાકુલતાય સત્તટ્ઠ દિવસે ઉપટ્ઠાનં નાગમાસિ. સો એકદિવસં વિહારં ગન્ત્વા તથાગતં વન્દિત્વા નિસિન્નો ‘‘કસ્મા સત્તટ્ઠ દિવસાનિ નાગતોસી’’તિ વુત્તે ‘‘ભરિયા મે, ભન્તે, દુસ્સીલા, તસ્સા ઉપરિ બ્યાકુલચિત્તતાય નાગતોમ્હી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘ઉપાસક, ઇત્થીસુ ‘અનાચારા એતા’તિ કોપં અકત્વા મજ્ઝત્તેનેવ ભવિતું વટ્ટતીતિ પુબ્બેપિ તે પણ્ડિતા કથયિંસુ, ત્વં પન ભવન્તરેન પટિચ્છન્નત્તા તં કારણં ન સલ્લક્ખેસી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો પુરિમનયેનેવ દિસાપામોક્ખો આચરિયો અહોસિ. અથસ્સ અન્તેવાસિકો ભરિયાય દોસં દિસ્વા બ્યાકુલચિત્તતાય કતિપાહં અનાગન્ત્વા એકદિવસં આચરિયેન પુચ્છિતો તં કારણં નિવેદેસિ. અથસ્સ આચરિયો ‘‘તાત, ઇત્થિયો નામ સબ્બસાધારણા, તાસુ ‘દુસ્સીલા એતા’તિ પણ્ડિતા કોપં ન કરોન્તી’’તિ વત્વા ઓવાદવસેન ઇમં ગાથમાહ –

૬૫. ‘‘યથા નદી ચ પન્તો ચ, પાનાગારં સભા પપા;

એવં લોકિત્થિયો નામ, નાસં કુજ્ઝન્તિ પણ્ડિતા’’તિ.

તત્થ યથા નદીતિ યથા અનેકતિત્થા નદી ન્હાનત્થાય સમ્પત્તસમ્પત્તાનં ચણ્ડાલાદીનમ્પિ ખત્તિયાદીનમ્પિ સાધારણા, ન તત્થ કોચિ ન્હાયિતું ન લભતિ નામ. ‘‘પન્થો’’તિઆદીસુપિ યથા મહામગ્ગોપિ સબ્બેસં સાધારણો, ન કોચિ તેન ગન્તું ન લભતિ. પાનાગારમ્પિ સુરાગેહં સબ્બેસં સાધારણં, યો યો પાતુકામો, સબ્બો તત્થ પવિસતેવ. પુઞ્ઞત્થિકેહિ તત્થ તત્થ મનુસ્સાનં નિવાસત્થાય કતા સભાપિ સાધારણા, ન તત્થ કોચિ પવિસિતું ન લભતિ. મહામગ્ગે પાનીયચાટિયો ઠપેત્વા કતા પપાપિ સબ્બેસં સાધારણા, ન તત્થ કોચિ પાનીયં પિવિતું ન લભતિ. એવં લોકિત્થિયો નામાતિ એવમેવ તાત માણવ ઇમસ્મિં લોકે ઇત્થિયોપિ સબ્બસાધારણાવ, તેનેવ ચ સાધારણટ્ઠેન નદીપન્થપાનાગારસભાપપાસદિસા. તસ્મા નાસં કુજ્ઝન્તિ પણ્ડિતા, એતાસં ઇત્થીનં ‘‘લામિકા એતા અનાચારા દુસ્સીલા સબ્બસાધારણા’’તિ ચિન્તેત્વા પણ્ડિતા છેકા બુદ્ધિસમ્પન્ના ન કુજ્ઝન્તીતિ.

એવં બોધિસત્તો અન્તેવાસિકસ્સ ઓવાદં અદાસિ, સો તં ઓવાદં સુત્વા મજ્ઝત્તો અહોસિ. ભરિયાપિસ્સ ‘‘આચરિયેન કિરમ્હિ ઞાતા’’તિ તતો પટ્ઠાય પાપકમ્મં ન અકાસિ. તસ્સપિ ઉપાસકસ્સ ભરિયા ‘‘સત્થારા કિરમ્હિ ઞાતા’’તિ તતો પટ્ઠાય પાપકમ્મં ન અકાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉપાસકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સત્થાપિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા જયમ્પતિકાવ એતરહિ જયમ્પતિકા, આચરિયબ્રાહ્મણો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અનભિરતિજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૬૬] ૬. મુદુલક્ખણજાતકવણ્ણના

એકા ઇચ્છા પુરે આસીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સંકિલેસં આરબ્ભ કથેસિ. એકો કિર સાવત્થિવાસી કુલપુત્તો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા રતનસાસને ઉરં દત્વા પબ્બજિત્વા પટિપન્નકો યોગાવચરો અવિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાનો હુત્વા એકદિવસં સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરન્તો એકં અલઙ્કતપટિયત્તં ઇત્થિં દિસ્વા સુભવસેન ઇન્દ્રિયાનિ ભિન્દિત્વા ઓલોકેસિ. તસ્સ અબ્ભન્તરે કિલેસો ચલિ, વાસિયા આકોટિતખીરરુક્ખો વિય અહોસિ. સો તતો પટ્ઠાય કિલેસવસિકો હુત્વા નેવ કાયસ્સાદં ન ચિત્તસ્સાદં લભતિ, ભન્તમિગસપ્પટિભાગો સાસને અનભિરતો પરૂળ્હકેસલોમનખો કિલિટ્ઠચીવરો અહોસિ. અથસ્સ ઇન્દ્રિયવિકારં દિસ્વા સહાયકા ભિક્ખૂ ‘‘કિં નુ ખો તે, આવુસો, ન યથા પોરાણાનિ ઇન્દ્રિયાની’’તિ પુચ્છિંસુ. અનભિરતોસ્મિ, આવુસોતિ.

અથ નં તે સત્થુ સન્તિકં નયિંસુ. સત્થા ‘‘કિં, ભિક્ખવે, અનિચ્છમાનં ભિક્ખું આદાય આગતત્થા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અયં, ભન્તે, ભિક્ખુ અનભિરતો’’તિ? ‘‘સચ્ચં ભિક્ખૂ’’તિ. ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ. ‘‘કો તં ઉક્કણ્ઠાપેસી’’તિ? ‘‘અહં, ભન્તે, પિણ્ડાય ચરન્તો એકં ઇત્થિં દિસ્વા ઇન્દ્રિયાનિ ભિન્દિત્વા ઓલોકેસિં, અથ મે કિલેસો ચલિ, તેનમ્હિ ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘અનચ્છરિયમેતં ભિક્ખુ, યં ત્વં ઇન્દ્રિયાનિ ભિન્દિત્વા વિસભાગારમ્મણં સુભવસેન ઓલોકેન્તો કિલેસેહિ કમ્પિતો, પુબ્બે પઞ્ચાભિઞ્ઞા અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો ઝાનબલેન કિલેસે વિક્ખમ્ભેત્વા વિસુદ્ધચિત્તા ગગનતલચરા બોધિસત્તાપિ ઇન્દ્રિયાનિ ભિન્દિત્વા વિસભાગારમ્મણં ઓલોકયમાના ઝાના પરિહાયિત્વા કિલેસેહિ કમ્પિતા મહાદુક્ખં અનુભવિંસુ. ન હિ સિનેરુઉપ્પાટનકવાતો હત્થિમત્તં મુણ્ડપબ્બતં, મહાજમ્બુઉમ્મૂલકવાતો છિન્નતટે વિરૂળ્હગચ્છકં, મહાસમુદ્દં વા પન સોસનકવાતો ખુદ્દકતળાકં કિસ્મિઞ્ચિદેવ ગણેતિ, એવં ઉત્તમબુદ્ધીનં નામ વિસુદ્ધચિત્તાનં બોધિસત્તાનં અઞ્ઞાણભાવકરા કિલેસા તયિ કિં લજ્જિસ્સન્તિ, વિસુદ્ધાપિ સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ, ઉત્તમયસસમઙ્ગિનોપિ આયસક્યં પાપુણન્તી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે એકસ્સ મહાવિભવસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સબ્બસિપ્પાનં પારં ગન્ત્વા કામે પહાય ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા કસિણપરિકમ્મં કત્વા પઞ્ચ અભિઞ્ઞા ચ અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચ ઉપ્પાદેત્વા ઝાનસુખેન વીતિનામેન્તો હિમવન્તપ્પદેસે વાસં કપ્પેસિ. સો એકસ્મિં કાલે લોણમ્બિલસેવનત્થાય હિમવન્તા ઓતરિત્વા બારાણસિં પત્વા રાજુય્યાને વસિત્વા પુનદિવસે કતસરીરપટિજગ્ગનો રત્તવાકમયં નિવાસનપારુપનં સણ્ઠાપેત્વા અજિનચમ્મં એકસ્મિં અંસે કત્વા જટામણ્ડલં બન્ધિત્વા ભિક્ખાભાજનમાદાય બારાણસિયં ભિક્ખાય ચરમાનો રઞ્ઞો ઘરદ્વારં સમ્પાપુણિ. રાજા તસ્સ ઇરિયાપથેયેવ પસીદિત્વા પક્કોસાપેત્વા મહારહે આસને નિસીદાપેત્વા પણીતેન ખાદનીયભોજનીયેન સન્તપ્પેત્વા કતાનુમોદનં ઉય્યાને વસનત્થાય યાચિ. સો સમ્પટિચ્છિત્વા રાજગેહે ભુઞ્જિત્વા રાજકુલં ઓવદમાનો તસ્મિં ઉય્યાને સોળસ વસ્સાનિ વસિ.

અથેકદિવસં રાજા કુપિતં પચ્ચન્તં વૂપસમેતું ગચ્છન્તો મુદુલક્ખણં નામ અગ્ગમહેસિં ‘‘અપ્પમત્તા અય્યસ્સ ઉપટ્ઠાનં કરોહી’’તિ વત્વા અગમાસિ. બોધિસત્તો રઞ્ઞો ગતકાલતો પટ્ઠાય અત્તનો રુચ્ચનવેલાય રાજગેહં ગચ્છતિ. અથેકદિવસં મુદુલક્ખણા બોધિસત્તસ્સ આહારં સમ્પાદેત્વા – ‘‘અજ્જ અય્યો ચિરાયતી’’તિ ગન્ધોદકેન ન્હાયિત્વા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા મહાતલે ચૂળસયનં પઞ્ઞાપેત્વા બોધિસત્તસ્સ આગમનં ઓલોકયમાના નિપજ્જિ. બોધિસત્તોપિ અત્તનો વેલં સલ્લક્ખેત્વા ઝાના વુટ્ઠાય આકાસેનેવ રાજનિવેસનં અગમાસિ. મુદુલક્ખણા વાકચીરસદ્દં સુત્વાવ ‘‘અય્યો, આગતો’’તિ વેગેન ઉટ્ઠહિ, તસ્સા વેગેન ઉટ્ઠહન્તિયા મટ્ઠસાટકો ભસ્સિ. તાપસોપિ સીહપઞ્જરેન પવિસન્તો દેવિયા વિસભાગરૂપારમ્મણં ઇન્દ્રિયાનિ ભિન્દિત્વા સુભવસેન ઓલોકેસિ. અથસ્સ અબ્ભન્તરે કિલેસો ચલિ, વાસિયા પહટખીરરુક્ખો વિય અહોસિ. તાવદેવસ્સ ઝાનં અન્તરધાયિ, છિન્નપક્ખો કાકો વિય અહોસિ. સો ઠિતકોવ આહારં ગહેત્વા અભુઞ્જિત્વાવ કિલેસકમ્પિતો પાસાદા ઓરુય્હ ઉય્યાનં ગન્ત્વા પણ્ણસાલં પવિસિત્વા ફલકત્થરણસયનસ્સ હેટ્ઠા આહારં ઠપેત્વા વિસભાગારમ્મણેન બદ્ધો કિલેસગ્ગિના ડય્હમાનો નિરાહારતાય સુસ્સમાનો સત્ત દિવસાનિ ફલકત્થરણે નિપજ્જિ.

સત્તમે દિવસે રાજા પચ્ચન્તં વૂપસમેત્વા આગતો નગરં પદક્ખિણં કત્વા નિવેસનં અગન્ત્વાવ ‘‘અય્યં પસ્સિસ્સામી’’તિ ઉય્યાનં ગન્ત્વા પણ્ણસાલં પવિસિત્વા તં નિપન્નકં દિસ્વા ‘‘એકં અફાસુકં જાતં મઞ્ઞે’’તિ પણ્ણસાલં સોધાપેત્વા પાદે પરિમજ્જન્તો ‘‘કિં, અય્ય, અફાસુક’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘મહારાજ અઞ્ઞં મે અફાસુકં નત્થિ, કિલેસવસેન પનમ્હિ પટિબદ્ધચિત્તો જાતો’’તિ. ‘‘કહં પટિબદ્ધં તે, અય્ય, ચિત્ત’’ન્તિ? ‘‘મુદુલક્ખણાય, મહારાજા’’તિ. ‘‘સાધુ અય્ય, અહં મુદુલક્ખણં તુમ્હાકં દમ્મી’’તિ તાપસં આદાય નિવેસનં પવિસિત્વા દેવિં સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતં કત્વા તાપસસ્સ અદાસિ. દદમાનોયેવ ચ મુદુલક્ખણાય સઞ્ઞમદાસિ ‘‘તયા અત્તનો બલેન અય્યં રક્ખિતું વાયમિતબ્બ’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, દેવ, રક્ખિસ્સામી’’તિ. તાપસો દેવિં ગહેત્વા રાજનિવેસના ઓતરિ.

અથ નં મહાદ્વારતો નિક્ખન્તકાલે ‘‘અય્ય, અમ્હાકં એકં ગેહં લદ્ધું વટ્ટતિ, ગચ્છ, રાજાનં ગેહં યાચાહી’’તિ આહ. તાપસો ગન્ત્વા ગેહં યાચિ. રાજા મનુસ્સાનં વચ્ચકુટિકિચ્ચં સાધયમાનં એકં છડ્ડિતગેહં દાપેસિ. સો દેવિં ગહેત્વા તત્થ અગમાસિ, સા પવિસિતું ન ઇચ્છતિ. ‘‘કિંકારણા ન પવિસસી’’તિ? ‘‘અસુચિભાવેના’’તિ. ઇદાનિ ‘‘કિં કરોમી’’તિ. ‘‘પટિજગ્ગાહિ ન’’ન્તિ વત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં પેસેત્વા ‘‘ગચ્છ, કુદ્દાલં આહર, પચ્છિં આહરા’’તિ આહરાપેત્વા અસુચિઞ્ચ સઙ્કારઞ્ચ છડ્ડાપેત્વા ગામયં આહરાપેત્વા લિમ્પાપેત્વા પુનપિ ‘‘ગચ્છ, મઞ્ચં આહર, પીઠં આહર, અત્થરણં આહર, ચાટિં આહર, ઘટં આહરા’’તિ એકમેકં આહરાપેત્વા પુન ઉદકાહરણાદીનં અત્થાય આણાપેસિ. સો ઘટં આદાય ઉદકં આહરિત્વા ચાટિં પૂરેત્વા ન્હાનોદકં સજ્જેત્વા સયનં અત્થરિ. અથ નં સયને એકતો નિસિન્નં દાઠિકાસુ ગહેત્વા ‘‘તવ સમણભાવં વા બ્રાહ્મણભાવં વા ન જાનાસી’’તિ ઓણમેત્વા અત્તનો અભિમુખં આકડ્ઢિ. સો તસ્મિં કાલે સતિં પટિલભિ, એત્તકં પન કાલં અઞ્ઞાણી અહોસિ. એવં અઞ્ઞાણકરણા કિલેસા નામ. ‘‘કામચ્છન્દનીવરણં, ભિક્ખવે, અન્ધકરણં અઞ્ઞાણકરણ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૫.૨૨૧) ચેત્થ વત્તબ્બં.

સો સતિં પટિલભિત્વા ચિન્તેસિ ‘‘અયં તણ્હા વડ્ઢમાના મમ ચતૂહિ અપાયેહિ સીસં ઉક્ખિપિતું ન દસ્સતિ, અજ્જેવ મયા ઇમં રઞ્ઞો નિય્યાદેત્વા હિમવન્તં પવિસિતું વટ્ટતી’’તિ. સો તં આદાય રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘મહારાજ, તવ દેવિયા મય્હં અત્થો નત્થિ, કેવલં મે ઇમં નિસ્સાય તણ્હા વડ્ઢિતા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૬૬. ‘‘એકા ઇચ્છા પુરે આસિ, અલદ્ધા મુદુલક્ખણં;

યતો લદ્ધા અળારક્ખી, ઇચ્છા ઇચ્છં વિજાયથા’’તિ.

તત્રાયં પિણ્ડત્થો – મહારાજ, મય્હં ઇમં તવ દેવિં મુદુલક્ખણં અલભિત્વા પુરે ‘‘અહો વતાહં એતં લભેય્ય’’ન્તિ એકા ઇચ્છા આસિ, એકાવ તણ્હા ઉપ્પજ્જિ. યતો પન મે અયં અળારક્ખી વિસાલનેત્તા સોભનલોચના લદ્ધા, અથ મે સા પુરિમિકા ઇચ્છા ગેહતણ્હં ઉપકરણતણ્હં ઉપભોગતણ્હન્તિ ઉપરૂપરિ અઞ્ઞં નાનપ્પકારં ઇચ્છં વિજાયથ જનેસિ ઉપ્પાદેસિ. સા ખો પન મે એવં વડ્ઢમાના ઇચ્છા અપાયતો સીસં ઉક્ખિપિતું ન દસ્સતિ, અલં મે ઇમાય, ત્વઞ્ઞેવ તવ ભરિયં ગણ્હ, અહં પન હિમવન્તં ગમિસ્સામીતિ તાવદેવ નટ્ઠં ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા આકાસે નિસિન્નો ધમ્મં દેસેત્વા રઞ્ઞો ઓવાદં દત્વા આકાસેનેવ હિમવન્તં ગન્ત્વા પુન મનુસ્સપથં નામ નાગમાસિ, બ્રહ્મવિહારે પન ભાવેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો ભિક્ખુ અરહત્તફલે પતિટ્ઠહિ. સત્થાપિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, મુદુલક્ખણા ઉપ્પલવણ્ણા, ઇસિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મુદુલક્ખણજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૬૭] ૭. ઉચ્છઙ્ગજાતકવણ્ણના

ઉચ્છઙ્ગે દેવ મે પુત્તોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં જાનપદિત્થિં આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિઞ્હિ સમયે કોસલરટ્ઠે તયો જના અઞ્ઞતરસ્મિં અટવિમુખે કસન્તિ. તસ્મિં સમયે અન્તોઅટવિયં ચોરા મનુસ્સે વિલુમ્પિત્વા પલાયિંસુ. મનુસ્સા તે ચોરે પરિયેસિત્વા અપસ્સન્તા તં ઠાનં આગમ્મ ‘‘તુમ્હે અટવિયં વિલુમ્પિત્વા ઇદાનિ કસ્સકા વિય હોથા’’તિ ‘‘તે ચોરા ઇમે’’તિ બન્ધિત્વા આનેત્વા કોસલરઞ્ઞો અદંસુ. અથેકા ઇત્થી આગન્ત્વા ‘‘અચ્છાદનં મે દેથ, અચ્છાદનં મે દેથા’’તિ પરિદેવન્તી પુનપ્પુનં રાજનિવેસનં પરિયાતિ. રાજા તસ્સા સદ્દં સુત્વા ‘‘ગચ્છથ, દેથ ઇમિસ્સા અચ્છાદન’’ન્તિ આહ. મનુસ્સા સાટકં ગહેત્વા અદંસુ. સા તં દિસ્વા ‘‘નાહં એતં અચ્છાદનં યાચામિ, સામિકચ્છાદનં યાચામી’’તિ આહ. મનુસ્સા ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચયિંસુ ‘‘ન કિરેસા ઇદં અચ્છાદનં કથેતિ, સામિકચ્છાદનં કથેતી’’તિ. અથ નં રાજા પક્કોસાપેત્વા ‘‘ત્વં કિર સામિકચ્છાદનં યાચસી’’તિ પુચ્છિ. આમ, દેવ, ઇત્થિયા હિ સામિકો અચ્છાદનં નામ, સામિકે હિ અસતિ સહસ્સમૂલમ્પિ સાટકં નિવત્થા ઇત્થી નગ્ગાયેવ નામ. ઇમસ્સ પનત્થસ્સ સાધનત્થં –

‘‘નગ્ગા નદી અનૂદકા, નગ્ગં રટ્ઠં અરાજકં;

ઇત્થીપિ વિધવા નગ્ગા, યસ્સાપિ દસ ભાતરો’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૧૮૪૦) –

ઇદં સુત્તં આહરિતબ્બં.

રાજા તસ્સા પસન્નો ‘‘ઇમે તે તયો જના કે હોન્તી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘એકો મે, દેવ, સામિકો, એકો ભાતા, એકો પુત્તો’’તિ. રાજા ‘‘અહં તે તુટ્ઠો, ઇમેસુ તીસુ એકં દેમિ, કતરં ઇચ્છસી’’તિ પુચ્છિ. સા આહ ‘‘અહં, દેવ, જીવમાના એકં સામિકં લભિસ્સામિ, પુત્તમ્પિ લભિસ્સામિયેવ, માતાપિતૂનં પન મે મતત્તા ભાતાવ દુલ્લભો, ભાતરં મે દેહિ, દેવા’’તિ. રાજા તુસ્સિત્વા તયોપિ વિસ્સજ્જેસિ. એવં તં એકિકં નિસ્સાય તે તયો જના દુક્ખતો મુત્તા. તં કારણં ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટં જાતં. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં સન્નિપતિતા ‘‘આવુસો, એકં ઇત્થિં નિસ્સાય તયો જના દુક્ખતો મુત્તા’’તિ તસ્સા ગુણકથાય નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, એસા ઇત્થી ઇદાનેવ તે તયો જને દુક્ખા મોચેતિ, પુબ્બેપિ મોચેસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે તયો જના અટવિમુખે કસન્તીતિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ. તદા પન રઞ્ઞા ‘‘તીસુ જનેસુ કં ઇચ્છસી’’તિ વુત્તે સા આહ – ‘‘તયોપિ દાતું ન સક્કોથ, દેવા’’તિ? ‘‘આમ, ન સક્કોમી’’તિ. ‘‘સચે તયો દાતું ન સક્કોથ, ભાતરં મે દેથા’’તિ. ‘‘પુત્તં વા સામિકં વા ગણ્હ, કિં તે ભાતરા’’તિ ચ વુત્તા ‘‘એતે નામ દેવ સુલભા, ભાતા પન દુલ્લભો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૬૭. ‘‘ઉચ્છઙ્ગે દેવ મે પુત્તો, પથે ધાવન્તિયા પતિ;

તઞ્ચ દેસં ન પસ્સામિ, યતો સોદરિયમાનયે’’તિ.

તત્થ ઉચ્છઙ્ગે, દેવ, મે પુત્તોતિ દેવ, મય્હં પુત્તો ઉચ્છઙ્ગેયેવ. યથા હિ અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ઉચ્છઙ્ગે કત્વા ડાકં ઉચ્ચિનિત્વા તત્થ પક્ખિપન્તિયા ઉચ્છઙ્ગે ડાકં નામ સુલભં હોતિ, એવં ઇત્થિયા પુત્તોપિ સુલભો ઉચ્છઙ્ગે ડાકસદિસોવ. તેન વુત્તં ‘‘ઉચ્છઙ્ગે, દેવ, મે પુત્તો’’તિ. પથે ધાવન્તિયા પતીતિ મગ્ગં આરુય્હ એકિકાય ગચ્છમાનાયપિ હિ ઇત્થિયા પતિ નામ સુલભો, દિટ્ઠદિટ્ઠોયેવ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘પથે ધાવન્તિયા પતી’’તિ. તઞ્ચ દેસં ન પસ્સામિ, યતો સોદરિયમાનયેતિ યસ્મા પન મે માતાપિતરો નત્થિ, તસ્મા ઇદાનિ તં માતુકુચ્છિસઙ્ખાતં અઞ્ઞં દેસં ન પસ્સામિ. યતો અહં સમાને ઉદરે જાતત્તા સઉદરિયસઙ્ખાતં ભાતરં આનેય્યં, તસ્મા ભાતરંયેવ મે દેથાતિ.

રાજા ‘‘સચ્ચં એસા વદતી’’તિ તુટ્ઠચિત્તો તયોપિ જને બન્ધનાગારતો આનેત્વા અદાસિ, સા તયોપિ તે ગહેત્વા ગતા.

સત્થાપિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસા ઇમે તયો જને દુક્ખતો મોચેસિયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘અતીતે ચત્તારોવ એતરહિ ચત્તારો, રાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ઉચ્છઙ્ગજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૬૮] ૮. સાકેતજાતકવણ્ણના

યસ્મિં મનો નિવિસતીતિ ઇદં સત્થા સાકેતં નિસ્સાય અઞ્જનવને વિહરન્તો એકં બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ. ભગવતો કિર ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતસ્સ સાકેતં પિણ્ડાય પવિસનકાલે એકો સાકેતનગરવાસી મહલ્લકબ્રાહ્મણો નગરતો બહિ ગચ્છન્તો અન્તરદ્વારે દસબલં દિસ્વા પાદેસુ પતિત્વા ગોપ્ફકેસુ ગાળ્હં ગહેત્વા ‘‘તાત, નનુ નામ પુત્તેહિ જિણ્ણકાલે માતાપિતરો પટિજગ્ગિતબ્બા, કસ્મા એત્તકં કાલં અમ્હાકં અત્તાનં ન દસ્સેસિ? મયા તાવ દિટ્ઠોસિ, માતરં પન પસ્સિતું એહી’’તિ સત્થારં ગહેત્વા અત્તનો ગેહં અગમાસિ. સત્થા તત્થ ગન્ત્વા નિસીદિ પઞ્ઞત્તે આસને સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. બ્રાહ્મણીપિ આગન્ત્વા સત્થુ પાદેસુ પતિત્વા ‘‘તાત, એત્તકં કાલં કહં ગતોસિ, નનુ નામ માતાપિતરો મહલ્લકકાલે ઉપટ્ઠાતબ્બા’’તિ પરિદેવિ. પુત્તધીતરોપિ ‘‘એથ, ભાતરં વન્દથા’’તિ વન્દાપેસિ. ઉભો તુટ્ઠમાનસા મહાદાનં અદંસુ. સત્થા ભત્તકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા તેસં દ્વિન્નમ્પિ જનાનં જરાસુત્તં (સુ. નિ. ૮૧૦ આદયો) કથેસિ. સુત્તપરિયોસાને ઉભોપિ અનાગામિફલે પતિટ્ઠહિંસુ. સત્થા ઉટ્ઠાયાસના અઞ્જનવનમેવ અગમાસિ.

ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં સન્નિસિન્ના કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, બ્રાહ્મણો ‘તથાગતસ્સ પિતા સુદ્ધોદનો, માતા મહામાયા’તિ જાનાતિ, જાનન્તોવ સદ્ધિં બ્રાહ્મણિયા તથાગતં ‘અમ્હાકં પુત્તો’તિ વદતિ, સત્થાપિ અધિવાસેતિ. કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ? સત્થા તેસં કથં સુત્વા ‘‘ભિક્ખવે, ઉભોપિ તે અત્તનો પુત્તમેવ ‘પુત્તો’તિ વદન્તી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

ભિક્ખવે, અયં બ્રાહ્મણો અતીતે નિરન્તરં પઞ્ચ જાતિસતાનિ મય્હં પિતા અહોસિ, પઞ્ચ જાતિસતાનિ ચૂળપિતા, પઞ્ચ જાતિસતાનિ મહાપિતા. એસાપિ બ્રાહ્મણી નિરન્તરમેવ પઞ્ચ જાતિસતાનિ માતા અહોસિ, પઞ્ચ જાતિસતાનિ ચૂળમાતા, પઞ્ચ જાતિસતાનિ મહામાતા. એવાહં દિયડ્ઢજાતિસહસ્સં બ્રાહ્મણસ્સ હત્થે સંવડ્ઢો, દિયડ્ઢજાતિસહસ્સં બ્રાહ્મણિયા હત્થે સંવડ્ઢોતિ તીણિ જાતિસહસ્સાનિ કથેત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૬૮. ‘‘યસ્મિં મનો નિવિસતિ, ચિત્તઞ્ચાપિ પસીદતિ;

અદિટ્ઠપુબ્બકે પોસે, કામં તસ્મિમ્પિ વિસ્સસે’’તિ.

તત્થ યસ્મિં મનો નિવિસતીતિ યસ્મિં પુગ્ગલે દિટ્ઠમત્તેયેવ ચિત્તં પતિટ્ઠાતિ. ચિત્તઞ્ચાપિ પસીદતીતિ યસ્મિં દિટ્ઠમત્તે ચિત્તં પસીદતિ, મુદુકં હોતિ. અદિટ્ઠપુબ્બકે પોસેતિ પકતિયા તસ્મિં અત્તભાવે અદિટ્ઠપુબ્બેપિ પુગ્ગલે. કામં તસ્મિમ્પિ વિસ્સસેતિ અનુભૂતપુબ્બસિનેહેનેવ તસ્મિમ્પિ પુગ્ગલે એકંસેન વિસ્સસે, વિસ્સાસં આપજ્જતિયેવાતિ અત્થો.

એવં સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બ્રાહ્મણો ચ બ્રાહ્મણી ચ એતે એવ અહેસું, પુત્તો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સાકેતજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૬૯] ૯. વિસવન્તજાતકવણ્ણના

ધિરત્થુ તં વિસં વન્તન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ધમ્મસેનાપતિં આરબ્ભ કથેસિ. થેરસ્સ કિર પિટ્ઠખજ્જકખાદનકાલે મનુસ્સા સઙ્ઘસ્સ બહું પિટ્ઠખાદનીયં ગહેત્વા વિહારં અગમંસુ, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ગહિતાવસેસં બહુ અતિરિત્તં અહોસિ. મનુસ્સા ‘‘ભન્તે, અન્તોગામગતાનમ્પિ ગણ્હથા’’તિ આહંસુ. તસ્મિં ખણે થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકો દહરો અન્તોગામે હોતિ, તસ્સ કોટ્ઠાસં ગહેત્વા તસ્મિં અનાગચ્છન્તે ‘‘અતિદિવા હોતી’’તિ થેરસ્સ અદંસુ. થેરેન તસ્મિં પરિભુત્તે દહરો અગમાસિ. અથ નં થેરો ‘‘મયં, આવુસો, તુય્હં ઠપિતખાદનીયં પરિભુઞ્જિમ્હા’’તિ આહ. સો ‘‘મધુરં નામ, ભન્તે, કસ્સ અપ્પિય’’ન્તિ આહ. મહાથેરસ્સ સંવેગો ઉપ્પજ્જિ. સો ઇતો પટ્ઠાય ‘‘પિટ્ઠખાદનીયં ન ખાદિસ્સામી’’તિ અધિટ્ઠાસિ. તતો પટ્ઠાય કિર સારિપુત્તત્થેરેન પિટ્ઠખાદનીયં નામ ન ખાદિતપુબ્બં. તસ્સ પિટ્ઠખાદનીયં અખાદનભાવો ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટો જાતો. ભિક્ખૂ તં કથં કથેન્તા ધમ્મસભાયં નિસીદિંસુ. અથ સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખવે, સારિપુત્તો એકવારં જહિતકં જીવિતં પરિચ્ચજન્તોપિ પુન ન ગણ્હાતિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો વિસવેજ્જકુલે નિબ્બત્તિત્વા વેજ્જકમ્મેન જીવિકં કપ્પેસિ. અથેકં જનપદમનુસ્સં સપ્પો ડંસિ, તસ્સ ઞાતકા પમાદં અકત્વા ખિપ્પં વેજ્જં આનયિંસુ. વેજ્જો આહ ‘‘કિં તાવ ઓસધેન, પરિભાવેત્વા વિસં હરામિ, દટ્ઠસપ્પં આવાહેત્વા દટ્ઠટ્ઠાનતો તેનેવ વિસં આકડ્ઢાપેમી’’તિ. ‘‘સપ્પં આવાહેત્વા વિસં આકડ્ઢાપેહી’’તિ. સો સપ્પં આવાહેત્વા ‘‘તયા અયં દટ્ઠો’’તિ આહ. ‘‘આમ, મયા’’તિ. ‘‘તયા દટ્ઠટ્ઠાનતો ત્વઞ્ઞેવ મુખેન વિસં આકડ્ઢાહી’’તિ. ‘‘મયા એકવારં જહિતકં પુન ન ગહિતપુબ્બં, નાહં મયા જહિતવિસં આકડ્ઢિસ્સામી’’તિ. સો દારૂનિ આહરાપેત્વા અગ્ગિં કત્વા આહ ‘‘સચે અત્તનો વિસં નાકડ્ઢસિ, ઇમં અગ્ગિં પવિસા’’તિ. સપ્પો ‘‘અપિ અગ્ગિં પવિસિસ્સામિ, નેવત્તના એકવારં જહિતવિસં પચ્ચાહરિસ્સામી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૬૯. ‘‘ધિરત્થુ તં વિસં વન્તં, યમહં જીવિતકારણા;

વન્તં પચ્ચાહરિસ્સામિ, મતં મે જીવિતા વર’’ન્તિ.

તત્થ ધિરત્થૂતિ ગરહત્થે નિપાતો. તં વિસન્તિ યમહં જીવિતકારણા વન્તં વિસં પચ્ચાહરિસ્સામિ, તં વન્તં વિસં ધિરત્થુ. મતં મે જીવિતા વરન્તિ તસ્સ વિસસ્સ અપચ્ચાહરણકારણા યં અગ્ગિં પવિસિત્વા મરણં, તં મમ જીવિતતો વરન્તિ અત્થો.

એવઞ્ચ પન વત્વા અગ્ગિં પવિસિતું પાયાસિ. અથ નં વેજ્જો નિવારેત્વા તં પુરિસં ઓસધેહિ ચ મન્તેહિ ચ નિબ્બિસં અરોગં કત્વા સપ્પસ્સ સીલાનિ દત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય મા કઞ્ચિ વિહેઠેસી’’તિ વત્વા વિસ્સજ્જેસિ.

સત્થાપિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો એકવારં જહિતકં જીવિતમ્પિ પરિચ્ચજન્તો પુન ગણ્હાતી’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા સપ્પો સારિપુત્તો અહોસિ, વેજ્જો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વિસવન્તજાતકવણ્ણના નવમા.

[૭૦] ૧૦. કુદ્દાલજાતકવણ્ણના

ન તં જિતં સાધુ જિતન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચિત્તહત્થસારિપુત્તં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર સાવત્થિયં એકો કુલદારકો. અથેકદિવસં કસિત્વા આગચ્છન્તો વિહારં પવિસિત્વા એકસ્સ થેરસ્સ પત્તતો સિનિદ્ધં મધુરં પણીતભોજનં લભિત્વા ચિન્તેસિ ‘‘મયં રત્તિન્દિવં સહત્થેન નાનાકમ્માનિ કુરુમાનાપિ એવરૂપં મધુરાહારં ન લભામ, મયાપિ સમણેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ. સો પબ્બજિત્વા માસડ્ઢમાસચ્ચયેન અયોનિસો મનસિકરોન્તો કિલેસવસિકો હુત્વા વિબ્ભમિત્વા પુન ભત્તેન કિલમન્તો આગન્ત્વા પબ્બજિત્વા અભિધમ્મં ઉગ્ગણ્હિ. ઇમિનાવ ઉપાયેન છ વારે વિબ્ભમિત્વા પબ્બજિતો. તતો સત્તમે ભિક્ખુભાવે સત્તપ્પકરણિકો હુત્વા બહૂ ભિક્ખૂ ધમ્મં વાચેન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. અથસ્સ સહાયકા ભિક્ખૂ ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો ચિત્તહત્થ, પુબ્બે વિય તે એતરહિ કિલેસા ન વડ્ઢન્તી’’તિ પરિહાસં કરિંસુ. ‘‘આવુસો, અભબ્બો દાનિ અહં ઇતો પટ્ઠાય ગિહિભાવાયા’’તિ.

એવં તસ્મિં અરહત્તં પત્તે ધમ્મસભાયં કથા ઉદપાદિ ‘‘આવુસો, એવરૂપસ્સ નામ અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયે સતિ આયસ્મા ચિત્તહત્થસારિપુત્તો છક્ખત્તું ઉપ્પબ્બજિતો, અહો મહાદોસો પુથુજ્જનભાવો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખવે, પુથુજ્જનચિત્તં નામ લહુકં દુન્નિગ્ગહં, આરમ્મણવસેન ગન્ત્વા અલ્લીયતિ, એકવારં અલ્લીનં ન સક્કા હોતિ ખિપ્પં મોચેતું, એવરૂપસ્સ ચિત્તસ્સ દમથો સાધુ. દન્તમેવ હિ તં સુખં આવહતિ.

‘‘દુન્નિગ્ગહસ્સ લહુનો, યત્થકામનિપાતિનો;

ચિત્તસ્સ દમથો સાધુ, ચિત્તં દન્તં સુખાવહં’’. (ધ. પ. ૩૫);

તસ્સ પન દુન્નિગ્ગહતાય પુબ્બે પણ્ડિતા એકં કુદ્દાલકં નિસ્સાય તં જહિતું અસક્કોન્તા લોભવસેન છક્ખત્તું ઉપ્પબ્બજિત્વા સત્તમે પબ્બજિતભાવે ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા તં લોભં નિગ્ગણ્હિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો પણ્ણિકકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પાપુણિ, ‘‘કુદ્દાલપણ્ડિતો’’તિસ્સ નામં અહોસિ. સો કુદ્દાલકેન ભૂમિપરિકમ્મં કત્વા ડાકઞ્ચેવ અલાબુકુમ્ભણ્ડએળાલુકાદીનિ ચ વપિત્વા તાનિ વિક્કિણન્તો કપણજીવિકં કપ્પેસિ. તઞ્હિસ્સ એકં કુદ્દાલકં ઠપેત્વા અઞ્ઞં ધનં નામ નત્થિ. સો એકદિવસં ચિન્તેસિ ‘‘કિં મે ઘરાવાસેન, નિક્ખમિત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ. અથેકદિવસં કુદ્દાલકં પટિચ્છન્નટ્ઠાને ઠપેત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તં કુદ્દાલકં અનુસ્સરિત્વા લોભં છિન્દિતું અસક્કોન્તો કુણ્ઠકુદ્દાલકં નિસ્સાય ઉપ્પબ્બજિ. એવં દુતિયમ્પિ, તતિયમ્પીતિ છ વારે તં કુદ્દાલકં પટિચ્છન્નટ્ઠાને નિક્ખિપિત્વા પબ્બજિતો ચેવ ઉપ્પબ્બજિતો ચ.

સત્તમે પન વારે ચિન્તેસિ ‘‘અહં ઇમં કુણ્ઠકુદ્દાલકં નિસ્સાય પુનપ્પુનં ઉપ્પબ્બજિતો, ઇદાનિ નં મહાનદિયં પક્ખિપિત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ નદીતીરં ગન્ત્વા ‘‘સચસ્સ પતિતટ્ઠાનં પસ્સિસ્સામિ, પુનાગન્ત્વા ઉદ્ધરિતુકામતા ભવેય્યા’’તિ તં કુદ્દાલકં દણ્ડે ગહેત્વા નાગબલો થામસમ્પન્નો સીસસ્સ ઉપરિભાગે તિક્ખત્તું આવિજ્ઝિત્વા અક્ખીનિ નિમ્મીલેત્વા નદીમજ્ઝે ખિપિત્વા ‘‘જિતં મે જિતં મે’’તિ તિક્ખત્તું સીહનાદં નદિ. તસ્મિં ખણે બારાણસિરાજા પચ્ચન્તં વૂપસમેત્વા આગતો નદિયા સીસં ન્હાયિત્વા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતો હત્થિક્ખન્ધેન ગચ્છમાનો તં બોધિસત્તસ્સ સદ્દં સુત્વા ‘‘અયં પુરિસો ‘જિતં મે જિતં મે’તિ વદતિ, કો નુ ખો એતેન જિતો, પક્કોસથ ન’’ન્તિ પક્કોસાપેત્વા ‘‘ભો પુરિસ, અહં તાવ વિજિતસઙ્ગામો ઇદાનિ જયં ગહેત્વા આગચ્છામિ, તયા પન કો જિતો’’તિ પુચ્છિ. બોધિસત્તો ‘‘મહારાજ, તયા સઙ્ગામસતમ્પિ સઙ્ગામસહસ્સમ્પિ સઙ્ગામસતસહસ્સમ્પિ જિનન્તેન દુજ્જિતમેવ કિલેસાનં અજિતત્તા. અહં પન મમ અબ્ભન્તરે લોભં નિગ્ગણ્હન્તો કિલેસે જિનિ’’ન્તિ કથેન્તોયેવ મહાનદિં ઓલોકેત્વા આપોકસિણારમ્મણં ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા સમ્પત્તાનુભાવો આકાસે નિસીદિત્વા રઞ્ઞો ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૭૦. ‘‘ન તં જિતં સાધુ જિતં, યં જિતં અવજીયતિ;

તં ખો જિતં સાધુ જિતં, યં જિતં નાવજીયતી’’તિ.

તત્થ ન તં જિતં સાધુ જિતં, યં જિતં અવજીયતીતિ યં પચ્ચામિત્તે પરાજિનિત્વા રટ્ઠં જિતં પટિલદ્ધં પુનપિ તેહિ પચ્ચામિત્તેહિ અવજીયતિ, તં જિતં સાધુજિતં નામ ન હોતિ. કસ્મા? પુન અવજીયનતો. અપરો નયો – જિતં વુચ્ચતિ જયો. યો પચ્ચામિત્તેહિ સદ્ધિં યુજ્ઝિત્વા અધિગતો જયો પુન તેસુ જિનન્તેસુ, પરાજયો હોતિ, સો ન સાધુ ન સોભનો. કસ્મા? યસ્મા પુન પરાજયોવ હોતિ. તં ખો જિતં સાધુ જિતં, યં જિતં નાવજીયતીતિ યં ખો પન પચ્ચામિત્તે નિમ્મથેત્વા જિતં પુન તેહિ નાવજીયતિ, યો વા એકવારં લદ્ધો જયો ન પુન પરાજયો હોતિ, તં જિતં સાધુ જિતં સોભનં, સો જયો સાધુ સોભનો નામ હોતિ. કસ્મા? પુન નાવજીયનતો. તસ્મા, ત્વં મહારાજ, સતક્ખત્તુમ્પિ સહસ્સક્ખત્તુમ્પિ સતસહસ્સક્ખત્તુમ્પિ સઙ્ગામસીસં જિનિત્વાપિ સઙ્ગામયોધો નામ ન હોસિ. કિંકારણા? અત્તનો કિલેસાનં અજિતત્તા. યો પન એકવારમ્પિ અત્તનો અબ્ભન્તરે કિલેસે જિનાતિ, અયં ઉત્તમો સઙ્ગામસીસયોધોતિ આકાસે નિસિન્નકોવ બુદ્ધલીલાય રઞ્ઞો ધમ્મં દેસેસિ. ઉત્તમસઙ્ગામયોધભાવો પનેત્થ –

‘‘યો સહસ્સં સહસ્સેન, સઙ્ગામે માનુસે જિને;

એકઞ્ચ જેય્યમત્તાનં, સ વે સઙ્ગામજુત્તમો’’તિ. (ધ. પ. ૧૦૩) –

ઇદં સુત્તં સાધકં.

રઞ્ઞો પન ધમ્મં સુણન્તસ્સેવ તદઙ્ગપ્પહાનવસેન કિલેસા પહીના, પબ્બજ્જાય ચિત્તં નમિ. રાજબલસ્સપિ તથેવ કિલેસા પહીયિંસુ. રાજા ‘‘ઇદાનિ તુમ્હે કહં ગમિસ્સથા’’તિ બોધિસત્તં પુચ્છિ. ‘‘હિમવન્તં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિસ્સામિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘તેન હિ અહમ્પિ પબ્બજિસ્સામી’’તિ બોધિસત્તેનેવ સદ્ધિં નિક્ખમિ, બલકાયો બ્રાહ્મણગહપતિકા સબ્બા સેનિયોતિ સબ્બોપિ તસ્મિં ઠાને સન્નિપતિતો મહાજનકાયો રઞ્ઞા સદ્ધિંયેવ નિક્ખમિ. બારાણસિવાસિનોપિ ‘‘અમ્હાકં કિર રાજા કુદ્દાલપણ્ડિતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા પબ્બજ્જાભિમુખો હુત્વા સદ્ધિં બલકાયેન નિક્ખન્તો, મયં ઇધ કિં કરિસ્સામા’’તિ દ્વાદસયોજનિકાય બારાણસિયા સકલનગરવાસિનો નિક્ખમિંસુ. દ્વાદસયોજનિકા પરિસા અહોસિ. તં આદાય બોધિસત્તો હિમવન્તં પાવિસિ.

તસ્મિં ખણે સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો નિસિન્નાસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સો આવજ્જમાનો ‘‘કુદ્દાલપણ્ડિતો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તો’’તિ દિસ્વા ‘‘મહાસમાગમો ભવિસ્સતિ, વસનટ્ઠાનં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ વિસ્સકમ્મં આમન્તેત્વા ‘‘તાત, કુદ્દાલપણ્ડિતો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તો, વસનટ્ઠાનં લદ્ધું વટ્ટતિ, ત્વં હિમવન્તપ્પદેસં ગન્ત્વા સમે ભૂમિભાગે દીઘતો તિંસયોજનં વિત્થારતો પન્નરસયોજનં અસ્સમપદં માપેહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ પટિસ્સુણિત્વા ગન્ત્વા તથા અકાસિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન હત્થિપાલજાતકે આવિ ભવિસ્સતિ. ઇદઞ્ચ હિ તઞ્ચ એકપરિચ્છેદમેવ. વિસ્સકમ્મોપિ અસ્સમપદે પણ્ણસાલં માપેત્વા દુસ્સદ્દે મિગે ચ સકુણે ચ અમનુસ્સે ચ પટિક્કમાપેત્વા તેન તેન દિસાભાગેન એકપદિકમગ્ગં માપેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ અગમાસિ. કુદ્દાલપણ્ડિતોપિ તં પરિસં આદાય હિમવન્તં પવિસિત્વા સક્કદત્તિયં અસ્સમપદં ગન્ત્વા વિસ્સકમ્મેન માપિતં પબ્બજિતપરિક્ખારં ગહેત્વા પઠમં અત્તના પબ્બજિત્વા પચ્છા પરિસં પબ્બાજેત્વા અસ્સમપદં ભાજેત્વા અદાસિ. સત્ત રાજાનો સત્ત રજ્જાનિ છડ્ડયિંસુ. તિંસયોજનં અસ્સમપદં પૂરિ. કુદ્દાલપણ્ડિતો સેસકસિણેસુપિ પરિકમ્મં કત્વા બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા પરિસાય કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. સબ્બે સમાપત્તિલાભિનો હુત્વા બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણા અહેસું. યે પન તેસં પારિચરિયં અકંસુ, તે દેવલોકપરાયણા અહેસું.

સત્થા ‘‘એવં, ભિક્ખવે, ચિત્તં નામેતં કિલેસવસેન અલ્લીનં દુમ્મોચયં હોતિ, ઉપ્પન્ના લોભધમ્મા દુપ્પજહા, એવરૂપેપિ પણ્ડિતે અઞ્ઞાણે કરોન્તી’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને કેચિ સોતાપન્ના અહેસું, કેચિ સકદાગામિનો, કેચિ અનાગામિનો, કેચિ અરહત્તં પાપુણિંસુ. સત્થાપિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, પરિસા બુદ્ધપરિસા, કુદ્દાલપણ્ડિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કુદ્દાલજાતકવણ્ણના દસમા.

ઇત્થિવગ્ગો સત્તમો.

તસ્સુદ્દાનં –

અસાતમન્તણ્ડભૂતં, તક્કપણ્ડિ દુરાજાનં;

અનભિરતિ મુદુલક્ખણં, ઉચ્છઙ્ગમ્પિ ચ સાકેતં;

વિસવન્તં કુદ્દાલકન્તિ.