૬. આસીસવગ્ગો

[૫૧] ૧. મહાસીલવજાતકવણ્ણના

આસીસેથેવ પુરિસોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઓસ્સટ્ઠવીરિયં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ ઓસ્સટ્ઠવીરિયોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ ચ વુત્તે ‘‘કસ્મા ત્વં ભિક્ખુ એવરૂપે નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા વીરિયં ઓસ્સજિ, પુબ્બે પણ્ડિતા રજ્જા પરિહાયિત્વાપિ અત્તનો વીરિયે ઠત્વાવ નટ્ઠમ્પિ યસં પુન ઉપ્પાદયિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો રઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તો. તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે ‘‘સીલવકુમારો’’તિ નામં અકંસુ. સો સોળસવસ્સુદ્દેસિકોવ સબ્બસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં પત્વા અપરભાગે પિતુ અચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠિતો મહાસીલવરાજા નામ અહોસિ ધમ્મિકો ધમ્મરાજા. સો નગરસ્સ ચતૂસુ દ્વારેસુ ચતસ્સો, મજ્ઝે એકં, નિવેસનદ્વારે એકન્તિ નિચ્ચં છ દાનસાલાયો કારાપેત્વા કપણદ્ધિકાનં દાનં દેતિ, સીલં રક્ખતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, ખન્તિમેત્તાનુદ્દયસમ્પન્નો અઙ્કે નિસિન્નં પુત્તં પરિતોસયમાનો વિય સબ્બસત્તે પરિતોસયમાનો ધમ્મેન રજ્જં કારેતિ. તસ્સેકો અમચ્ચો અન્તેપુરે પદુબ્ભિત્વા અપરભાગે પાકટો જાતો. અમચ્ચા રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા પરિગ્ગણ્હન્તો અત્તના પચ્ચક્ખતો ઞત્વા તં અમચ્ચં પક્કોસાપેત્વા ‘‘અન્ધબાલ અયુત્તં તે કતં, ન ત્વં મમ વિજિતે વસિતું અરહસિ, અત્તનો ધનઞ્ચ પુત્તદારે ચ ગહેત્વા અઞ્ઞત્થ યાહી’’તિ રટ્ઠા પબ્બાજેસિ. સો નિક્ખમિત્વા કાસિરટ્ઠં અતિક્કમ્મ કોસલજનપદં ગન્ત્વા કોસલરાજાનં ઉપટ્ઠહન્તો અનુક્કમેન રઞ્ઞો અબ્ભન્તરિકો વિસ્સાસિકો જાતો.

સો એકદિવસં કોસલરાજાનં આહ – ‘‘દેવ બારાણસિરજ્જં નામ નિમ્મક્ખિકમધુપટલસદિસં, રાજા અતિમુદુકો, અપ્પેનેવ બલવાહનેન સક્કા બારાણસિરજ્જં ગણ્હિતુ’’ન્તિ. રાજા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘બારાણસિરજ્જં નામ મહા, અયઞ્ચ ‘અપ્પેનેવ બલવાહનેન સક્કા બારાણસિરજ્જં ગણ્હિતુ’ન્તિ આહ, કિં નુ ખો પન પયુત્તકચોરો સિયા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘પયુત્તકોસિ મઞ્ઞે’’તિ આહ. ‘‘નાહં, દેવ, પયુત્તકો, સચ્ચમેવ વદામિ. સચે મે ન સદ્દહથ, મનુસ્સે પેસેત્વા પચ્ચન્તગામં હનાપેથ, તે મનુસ્સે ગહેત્વા અત્તનો સન્તિકં નીતે ધનં દત્વા વિસ્સજ્જેસ્સતી’’તિ. રાજા ‘‘અયં અતિવિય સૂરો હુત્વા વદતિ, વીમંસિસ્સામિ તાવા’’તિ અત્તનો પુરિસે પેસેત્વા પચ્ચન્તગામં હનાપેસિ. મનુસ્સા તે ચોરે ગહેત્વા બારાણસિરઞ્ઞો દસ્સેસું. રાજા તે દિસ્વા ‘‘તાતા, કસ્મા ગામં હનથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘જીવિતું અસક્કોન્તા, દેવા’’તિ વુત્તે રાજા ‘‘અથ કસ્મા મમ સન્તિકં નાગમિત્થ, ઇતોદાનિ પટ્ઠાય એવરૂપં કમ્મં મા કરિત્થા’’તિ તેસં ધનં દત્વા વિસ્સજ્જેસિ. તે ગન્ત્વા કોસલરઞ્ઞો તં પવત્તિં આરોચેસું. સો એત્તકેનાપિ ગન્તું અવિસહન્તો પુન મજ્ઝેજનપદં હનાપેસિ. તેપિ ચોરે રાજા તથેવ ધનં દત્વા વિસ્સજ્જેસિ. સો એત્તકેનાપિ અગન્ત્વા પુન પેસેત્વા અન્તરવીથિયં વિલુમ્પાપેસિ, રાજા તેસમ્પિ ચોરાનં ધનં દત્વા વિસ્સજ્જેસિયેવ. તદા કોસલરાજા ‘‘અતિવિય ધમ્મિકો રાજા’’તિ ઞત્વા ‘‘બારાણસિરજ્જં ગહેસ્સામી’’તિ બલવાહનં આદાય નિય્યાસિ.

તદા પન બારાણસિરઞ્ઞો મત્તવારણેપિ અભિમુખં આગચ્છન્તે અનિવત્તનધમ્મા અસનિયાપિ સીસે પતન્તિયા અસન્તસનસભાવા સીલવમહારાજસ્સ રુચિયા સતિ સકલજમ્બુદીપે રજ્જં ગહેતું સમત્થા સહસ્સમત્તા અભેજ્જવરસૂરા મહાયોધા હોન્તિ. તે ‘‘કોસલરાજા આગચ્છતી’’તિ સુત્વા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘દેવ, કોસલરાજા કિર ‘બારાણસિરજ્જં ગણ્હિસ્સામી’તિ આગચ્છતિ, ગચ્છામ, નં અમ્હાકં રજ્જસીમં અનોક્કન્તમેવ પોથેત્વા ગણ્હામા’’તિ વદિંસુ. રાજા ‘‘તાતા, મં નિસ્સાય અઞ્ઞેસં કિલમનકિચ્ચં નત્થિ, રજ્જત્થિકો રજ્જં ગણ્હાતુ, માગમિત્થા’’તિ નિવારેસિ. કોસલરાજા રજ્જસીમં અતિક્કમિત્વા જનપદમજ્ઝં પાવિસિ. અમચ્ચા પુનપિ રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા તથેવ વદિંસુ, રાજા પુરિમનયેનેવ નિવારેસિ. કોસલરાજા બહિનગરે ઠત્વા ‘‘રજ્જં વા દેતુ યુદ્ધં વા’’તિ સીલવમહારાજસ્સ સાસનં પેસેસિ. રાજા તં સુત્વા ‘‘નત્થિ મયા સદ્ધિં યુદ્ધં, રજ્જં ગણ્હાતૂ’’તિ પટિસાસનં પેસેસિ. પુનપિ અમચ્ચા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘દેવ, ન મયં કોસલરઞ્ઞો નગરં પવિસિતું દેમ, બહિનગરેયેવ નં પોથેત્વા ગણ્હામા’’તિ આહંસુ, રાજા પુરિમનયેનેવ નિવારેત્વા નગરદ્વારાનિ વિવરાપેત્વા સદ્ધિં અમચ્ચસહસ્સેન મહાતલે પલ્લઙ્કમજ્ઝે નિસીદિ.

કોસલરાજા મહન્તેન બલવાહનેન બારાણસિં પાવિસિ. સો એકમ્પિ પટિસત્તું અપસ્સન્તો રઞ્ઞો નિવેસનદ્વારં ગન્ત્વા અમચ્ચગણપરિવુતો અપારુતદ્વારે નિવેસને અલઙ્કતપટિયત્તં મહાતલં આરુય્હ નિસિન્નં નિરાપરાધં સીલવમહારાજાનં સદ્ધિં અમચ્ચસહસ્સેન ગણ્હાપેત્વા ‘‘ગચ્છથ, ઇમં રાજાનં સદ્ધિં અમચ્ચેહિ પચ્છાબાહં ગાળ્હબન્ધનં બન્ધિત્વા આમકસુસાનં નેત્વા ગલપ્પમાણે આવાટે ખનિત્વા યથા એકોપિ હત્થં ઉક્ખિપિતું ન સક્કોતિ, એવં પંસું પક્ખિપિત્વા નિખનથ, રત્તિં સિઙ્ગાલા આગન્ત્વા એતેસં કાતબ્બયુત્તકં કરિસ્સન્તી’’તિ આહ. મનુસ્સા ચોરરઞ્ઞો આણં સુત્વા રાજાનં સદ્ધિં અમચ્ચેહિ પચ્છાબાહં ગાળ્હબન્ધનં બન્ધિત્વા નિક્ખમિંસુ. તસ્મિમ્પિ કાલે સીલવમહારાજા ચોરરઞ્ઞો આઘાતમત્તમ્પિ નાકાસિ. તેસુપિ અમચ્ચેસુ એવં બન્ધિત્વા નીયમાનેસુ એકોપિ રઞ્ઞો વચનં ભિન્દિતું સમત્થો નામ નાહોસિ. એવં સુવિનીતા કિરસ્સ પરિસા. અથ તે રાજપુરિસા સામચ્ચં સીલવમહારાજાનં આમકસુસાનં નેત્વા ગલપ્પમાણે આવાટે ખનિત્વા સીલવમહારાજાનં મજ્ઝે, ઉભોસુ પસ્સેસુ સેસઅમચ્ચેતિ એવં સબ્બેપિ આવાટેસુ ઓતારેત્વા પંસું આકિરિત્વા ઘનં આકોટેત્વા અગમંસુ. તદા સીલવમહારાજા અમચ્ચે આમન્તેત્વા ‘‘ચોરરઞ્ઞો ઉપરિ કોપં અકત્વા મેત્તં એવ ભાવેથ, તાતા’’તિ ઓવદિ.

અથ અડ્ઢરત્તસમયે ‘‘મનુસ્સમંસં ખાદિસ્સામા’’તિ સિઙ્ગાલા આગમિંસુ. તે દિસ્વા રાજા ચ અમચ્ચા ચ એકપ્પહારેનેવ સદ્દમકંસુ, સિઙ્ગાલા ભીતા પલાયિંસુ. તે નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તા પચ્છતો કસ્સચિ અનાગમનભાવં ઞત્વા પુન પચ્ચાગમિંસુ. ઇતરેપિ તથેવ સદ્દમકંસુ. એવં યાવતતિયં પલાયિત્વા પુન ઓલોકેન્તા તેસુ એકસ્સપિ અનાગમનભાવં ઞત્વા ‘‘વજ્ઝપ્પત્તા એતે ભવિસ્સન્તી’’તિ સૂરા હુત્વા નિવત્તિત્વા પુન તેસુ સદ્દં કરોન્તેસુપિ ન પલાયિંસુ. જેટ્ઠકસિઙ્ગાલો રાજાનં ઉપગઞ્છિ, સેસા સિઙ્ગાલા સેસાનં અમચ્ચાનં સન્તિકં અગમંસુ. ઉપાયકુસલો રાજા તસ્સ અત્તનો સન્તિકં આગતભાવં ઞત્વા ડંસિતું ઓકાસં દેન્તો વિય ગીવં ઉક્ખિપિત્વા તં ગીવાય ડંસમાનં હનુકટ્ઠિકેન આકડ્ઢિત્વા યન્તે પક્ખિપિત્વા વિય ગાળ્હં ગણ્હિ, નાગબલેન રઞ્ઞા હનુકટ્ઠિકેન આકડ્ઢિત્વા ગીવાય ગાળ્હં ગહિતસિઙ્ગાલો અત્તાનં મોચેતું અસક્કોન્તો મરણભયતજ્જિતો મહાવિરવં વિરવિ. અવસેસા સિઙ્ગાલા તસ્સ તં અટ્ટસ્સરં સુત્વા ‘‘એકેન પુરિસેન સુગ્ગહિતો ભવિસ્સતી’’તિ અમચ્ચે ઉપસઙ્કમિતું અસક્કોન્તા મરણભયતજ્જિતા સબ્બે પલાયિંસુ. રઞ્ઞો હનુકટ્ઠિકેન દળ્હં કત્વા ગહિતસિઙ્ગાલે અપરાપરં સઞ્ચરન્તે પંસુ સિથિલા અહોસિ. સોપિ સિઙ્ગાલો મરણભયભીતો ચતૂહિ પાદેહિ રઞ્ઞો ઉપરિભાગે પંસું અપબ્યૂહિ, રાજા પંસુનો સિથિલભાવં ઞત્વા સિઙ્ગાલં વિસ્સજ્જેત્વા નાગબલો થામસમ્પન્નો અપરાપરં સઞ્ચરન્તો ઉભો હત્થે ઉક્ખિપિત્વા આવાટમુખવટ્ટિયં ઓલુબ્ભ વાતચ્છિન્નવલાહકો વિય નિક્ખમિત્વા ઠિતો અમચ્ચે અસ્સાસેત્વા પંસું વિયૂહિત્વા સબ્બે ઉદ્ધરિત્વા અમચ્ચપરિવુતો આમકસુસાને અટ્ઠાસિ.

તસ્મિં સમયે મનુસ્સા એકં મતમનુસ્સં આમકસુસાને છડ્ડેન્તા દ્વિન્નં યક્ખાનં સીમન્તરિકાય છડ્ડેસું. તે યક્ખા તં મતમનુસ્સં ભાજેતું અસક્કોન્તા ‘‘ન મયં ઇમં ભાજેતું સક્કોમ, અયં સીલવરાજા ધમ્મિકો, એસ નો ભાજેત્વા દસ્સતિ, એતસ્સ સન્તિકં ગચ્છામા’’તિ તં મતમનુસ્સં પાદે ગહેત્વા આકડ્ઢન્તા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘દેવ, અમ્હાકં ઇમં મતકં ભાજેત્વા દેહી’’તિ આહંસુ. ‘‘ભો યક્ખા, અહં ઇમં તુમ્હાકં ભાજેત્વા દદેય્યં, અપરિસુદ્ધો પનમ્હિ, ન્હાયિસ્સામિ તાવા’’તિ. યક્ખા ચોરરઞ્ઞો ઠપિતં વાસિતઉદકં અત્તનો આનુભાવેન આહરિત્વા રઞ્ઞો ન્હાનત્થાય અદંસુ. ન્હત્વા ઠિતસ્સ સંહરિત્વા ઠપિતે ચોરરઞ્ઞો સાટકે આહરિત્વા અદંસુ, તે નિવાસેત્વા ઠિતસ્સ ચતુજ્જાતિયગન્ધસમુગ્ગં આહરિત્વા અદંસુ, ગન્ધે વિલિમ્પિત્વા ઠિતસ્સ સુવણ્ણસમુગ્ગે મણિતાલવણ્ટેસુ ઠપિતાનિ નાનાપુપ્ફાનિ આહરિત્વા અદંસુ. પુપ્ફાનિ પિળન્ધિત્વા ઠિતકાલે ‘‘અઞ્ઞં કિં કરોમા’’તિ પુચ્છિંસુ. રાજા અત્તનો છાતકાકારં દસ્સેસિ, તે ગન્ત્વા ચોરરઞ્ઞો સમ્પાદિતં નાનગ્ગરસભોજનં આહરિત્વા અદંસુ, રાજા ન્હાતાનુલિત્તો સુમણ્ડિતપ્પસાધિતો નાનગ્ગરસભોજનં ભુઞ્જિ. યક્ખા ચોરરઞ્ઞો ઠપિતં વાસિતપાનીયં સુવણ્ણભિઙ્કારેનેવ સુવણ્ણસરકેનપિ સદ્ધિં આહરિંસુ. અથસ્સ પાનીયં પિવિત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા હત્થે ધોવિત્વા ઠિતકાલે ચોરરઞ્ઞો સમ્પાદિતં પઞ્ચસુગન્ધિકસુપરિભાવિતં તમ્બૂલં આહરિત્વા અદંસુ. તં ખાદિત્વા ઠિતકાલે ‘‘અઞ્ઞં કિં કરોમા’’તિ પુચ્છિંસુ. ગન્ત્વા ચોરરઞ્ઞો ઉસ્સીસકે નિક્ખિત્તં મઙ્ગલખગ્ગં આહરથાતિ. તમ્પિ ગન્ત્વા આહરિંસુ. રાજા તં ખગ્ગં ગહેત્વા તં મતમનુસ્સં ઉજુકં ઠપાપેત્વા મત્થકમજ્ઝે અસિના પહરિત્વા દ્વે કોટ્ઠાસે કત્વા દ્વિન્નં યક્ખાનં સમવિભત્તમેવ વિભજિત્વા અદાસિ, દત્વા ચ પન ખગ્ગં ધોવિત્વા સન્નય્હિત્વા અટ્ઠાસિ. અથ તે યક્ખા મનુસ્સમંસં ખાદિત્વા સુહિતા હુત્વા તુટ્ઠચિત્તા ‘‘અઞ્ઞં તે, મહારાજ, કિં કરોમા’’તિ પુચ્છિંસુ. તેન હિ તુમ્હે અત્તનો આનુભાવેન મં ચોરરઞ્ઞો સિરિગબ્ભે ઓતારેથ, ઇમે ચ અમચ્ચે અત્તનો અત્તનો ગેહેસુ પતિટ્ઠાપેથાતિ. તે ‘‘સાધુ દેવા’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તથા અકંસુ.

તસ્મિં સમયે ચોરરાજા અલઙ્કતસિરિગબ્ભે સિરિસયનપિટ્ઠે નિપન્નો નિદ્દાયતિ. રાજા તસ્સ પમત્તસ્સ નિદ્દાયન્તસ્સ ખગ્ગતલેન ઉદરં પહરિ. સો ભીતો પબુજ્ઝિત્વા દીપાલોકેન સીલવમહારાજાનં સઞ્જાનિત્વા સયના ઉટ્ઠાય સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા ઠિતો રાજાનં આહ ‘‘મહારાજ, એવરૂપાય રત્તિયા ગહિતારક્ખે પિહિતદ્વારે ભવને આરક્ખમનુસ્સેહિ નિરોકાસે ઠાને ખગ્ગં સન્નય્હિત્વા અલઙ્કતપટિયત્તો કથં નામ ત્વં ઇમં સયનપિટ્ઠં આગતોસી’’તિ. રાજા અત્તનો આગમનાકારં સબ્બં વિત્થારતો કથેસિ. તં સુત્વા ચોરરાજા સંવિગ્ગમાનસો ‘‘મહારાજ, અહં મનુસ્સભૂતોપિ સમાનો તુમ્હાકં ગુણે ન જાનામિ, પરેસં લોહિતમંસખાદકેહિ પન કક્ખળેહિ ફરુસેહિ યક્ખેહિ તવ ગુણા ઞાતા, ન દાનાહં, નરિન્દ, એવરૂપે સીલસમ્પન્ને તયિ દુબ્ભિસ્સામી’’તિ ખગ્ગં આદાય સપથં કત્વા રાજાનં ખમાપેત્વા મહાસયને નિપજ્જાપેત્વા અત્તના ખુદ્દકમઞ્ચકે નિપજ્જિત્વા પભાતાય રત્તિયા ઉટ્ઠિતે સૂરિયે ભેરિં ચરાપેત્વા સબ્બસેનિયો ચ અમચ્ચબ્રાહ્મણગહપતિકે ચ સન્નિપાતાપેત્વા તેસં પુરતો આકાસે પુણ્ણચન્દં ઉક્ખિપન્તો વિય સીલવરઞ્ઞો ગુણે કથેત્વા પરિસમજ્ઝેયેવ પુન રાજાનં ખમાપેત્વા રજ્જં પટિચ્છાપેત્વા ‘‘મહારાજ, ઇતો પટ્ઠાય તુમ્હાકં ઉપ્પન્નો ચોરૂપદ્દવો મય્હં ભારો, મયા ગહિતારક્ખા તુમ્હે રજ્જં કરોથા’’તિ વત્વા પેસુઞ્ઞકારકસ્સ આણં કારેત્વા અત્તનો બલવાહનં આદાય સકરટ્ઠમેવ ગતો.

સીલવરાજાપિ ખો અલઙ્કતપટિયત્તો સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા સરભપાદકે કઞ્ચનપલ્લઙ્કે નિસિન્નો અત્તનો સમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા ‘‘અયઞ્ચ એવરૂપા સમ્પત્તિ અમચ્ચસહસ્સસ્સ ચ જીવિતપટિલાભો મયિ વીરિયં અકરોન્તે ન કિઞ્ચિ અભવિસ્સ, વીરિયબલેન પનાહં નટ્ઠઞ્ચ ઇમં યસં પટિલભિં, અમચ્ચસહસ્સસ્સ ચ જીવિતદાનં અદાસિં, આસચ્છેદં વત અકત્વા વીરિયમેવ કત્તબ્બં. કતવીરિયસ્સ હિ ફલં નામ એવં સમિજ્ઝતી’’તિ ચિન્તેત્વા ઉદાનવસેન ઇમં ગાથમાહ –

૫૧. ‘‘આસીસેથેવ પુરિસો, ન નિબ્બિન્દેય્ય પણ્ડિતો;

પસ્સામિ વોહં અત્તાનં, યથા ઇચ્છિં તથા અહૂ’’તિ.

તત્થ આસીસેથેવાતિ ‘‘એવાહં વીરિયં આરભન્તો ઇમમ્હા દુક્ખા મુચ્ચિસ્સામી’’તિ અત્તનો વીરિયબલેન આસં કરોથેવ. ન નિબ્બિન્દેય્ય પણ્ડિતોતિ પણ્ડિતો ઉપાયકુસલો યુત્તટ્ઠાને વીરિયં કરોન્તો ‘‘અહં ઇમસ્સ વીરિયસ્સ ફલં ન લભિસ્સામી’’તિ ન ઉક્કણ્ઠેય્ય, આસચ્છેદં કરેય્યાતિ અત્થો. પસ્સામિ વોહં અત્તાનન્તિ એત્થ વોતિ નિપાતમત્તં, અહં અજ્જ અત્તાનં પસ્સામિ. યથા ઇચ્છિં તથા અહૂતિ અહઞ્હિ આવાટે નિખાતો તમ્હા દુક્ખા મુચ્ચિત્વા પુન અત્તનો રજ્જસમ્પત્તિં ઇચ્છિં, સો અહં ઇમં સમ્પત્તિં પત્તં અત્તાનં પસ્સામિ. યથેવાહં પુબ્બે ઇચ્છિં, તથેવ મે અત્તા જાતોતિ. એવં બોધિસત્તો ‘‘અહો વત ભો સીલસમ્પન્નાનં વીરિયફલં નામ સમિજ્ઝતી’’તિ ઇમાય ગાથાય ઉદાનં ઉદાનેત્વા યાવજીવં પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થાપિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઓસ્સટ્ઠવીરિયો ભિક્ખુ અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. સત્થા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પદુટ્ઠામચ્ચો દેવદત્તો અહોસિ, અમચ્ચસહસ્સં બુદ્ધપરિસા, સીલવમહારાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મહાસીલવજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૫૨] ૨. ચૂળજનકજાતકવણ્ણના

વાયમેથેવ પુરિસોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઓસ્સટ્ઠવીરિયમેવારબ્ભ કથેસિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં સબ્બં મહાજનકજાતકે (જા. ૨.૨૨.૧૨૩ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. જનકરાજા પન સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા નિસિન્નો ઇમં ગાથમાહ –

૫૨. ‘‘વાયમેથેવ પુરિસો, ન નિબ્બિન્દેય્ય પણ્ડિતો;

પસ્સામિ વોહં અત્તાનં, ઉદકા થલમુબ્ભત’’ન્તિ.

તત્થ વાયમેથેવાતિ વાયામં કરોથેવ. ઉદકા થલમુબ્ભતન્તિ ઉદકતો થલમુત્તિણ્ણં થલે પતિટ્ઠિતં અત્તાનં પસ્સામીતિ. ઇધાપિ ઓસ્સટ્ઠવીરિયો ભિક્ખુ અરહત્તં પત્તો, જનકરાજા સમ્માસમ્બુદ્ધોવ અહોસીતિ.

ચૂળજનકજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૫૩] ૩. પુણ્ણપાતિજાતકવણ્ણના

તથેવ પુણ્ણા પાતિયોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો વિસવારુણિં આરબ્ભ કથેસિ. એકં સમયં સાવત્થિયં સુરાધુત્તા સન્નિપતિત્વા મન્તયિંસુ – ‘‘સુરામૂલં નો ખીણં, કહં નુ ખો લભિસ્સામા’’તિ. અથેકો કક્ખળધુત્તો આહ ‘‘મા ચિન્તયિત્થ, અત્થેકો ઉપાયો’’તિ. ‘‘કતરો ઉપાયો નામા’’તિ? ‘‘અનાથપિણ્ડિકો અઙ્ગુલિમુદ્દિકા પિળન્ધિત્વા મટ્ઠસાટકનિવત્થો રાજુપટ્ઠાનં ગચ્છતિ, મયં સુરાપાતિયં વિસઞ્ઞીકરણં ભેસજ્જં પક્ખિપિત્વા આપાનં સજ્જેત્વા નિસીદિત્વા અનાથપિણ્ડિકસ્સ આગમનકાલે ‘ઇતો એહિ મહાસેટ્ઠી’તિ પક્કોસિત્વા તં સુરં પાયેત્વા વિસઞ્ઞીભૂતસ્સ અઙ્ગુલિમુદ્દિકા ચ સાટકે ચ ગહેત્વા સુરામૂલં કરિસ્સામા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તથા કત્વા સેટ્ઠિસ્સ આગમનકાલે પટિમગ્ગં ગન્ત્વા ‘‘સામિ, ઇતો તાવ આગચ્છથ, અયં અમ્હાકં સન્તિકે અતિમનાપા સુરા, થોકં પિવિત્વા ગચ્છથા’’તિ વદિંસુ. સોતાપન્નો અરિયસાવકો કિં સુરં પિવિસ્સતિ, અનત્થિકો સમાનોપિ પન ‘‘ઇમે ધુત્તે પરિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ તેસં આપાનભૂમિં ગન્ત્વા તેસં કિરિયં ઓલોકેત્વા ‘‘અયં સુરા ઇમેહિ ઇમિના નામ કારણેન યોજિતા’’તિ ઞત્વા ‘‘ઇતો દાનિ પટ્ઠાય ઇમે ઇતો પલાપેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા આહ – ‘‘હરે દુટ્ઠધુત્તા, તુમ્હે ‘સુરાપાતિયં ભેસજ્જં પક્ખિપિત્વા આગતાગતે પાયેત્વા વિસઞ્ઞી કત્વા વિલુમ્પિસ્સામા’તિ આપાનમણ્ડલં સજ્જેત્વા નિસિન્ના કેવલં ઇમં સુરં વણ્ણેથ, એકોપિ તં ઉક્ખિપિત્વા પિવિતું ન ઉસ્સહતિ. સચે અયં અયોજિતા અસ્સ, ઇમં તુમ્હેવ પિવેય્યાથા’’તિ તે ધુત્તે તજ્જેત્વા તતો પલાપેત્વા અત્તનો ગેહં ગન્ત્વા ‘‘ધુત્તેહિ કતકારણં તથાગતસ્સ આરોચેસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તો જેતવનં ગન્ત્વા આરોચેસિ. સત્થા ‘‘ઇદાનિ તાવ ગહપતિ તે ધુત્તા તં વઞ્ચેતુકામા જાતા, પુબ્બે પન પણ્ડિતેપિ વઞ્ચેતુકામા અહેસુ’’ન્તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બારાણસિસેટ્ઠિ અહોસિ. તદાપેતે ધુત્તા એવમેવ સમ્મન્તેત્વા સુરં યોજેત્વા બારાણસિસેટ્ઠિસ્સ આગમનકાલે પટિમગ્ગં ગન્ત્વા એવમેવ કથયિંસુ. સેટ્ઠિ અનત્થિકોપિ હુત્વા તે પરિગ્ગણ્હિતુકામો ગન્ત્વા તેસં કિરિયં ઓલોકેત્વા ‘‘ઇદં નામેતે કાતુકામા, પલાપેસ્સામિ ને ઇતો’’તિ ચિન્તેત્વા એવમાહ ‘‘ભોન્તો, ધુત્તા સુરં પિવિત્વા રાજકુલં ગન્તું નામ અયુત્તં, રાજાનં દિસ્વા પુન આગચ્છન્તો જાનિસ્સામિ, તુમ્હે ઇધેવ નિસીદથા’’તિ રાજુપટ્ઠાનં ગન્ત્વા પચ્ચાગઞ્છિ. ધુત્તા ‘‘ઇતો એથ, સામી’’તિ. સોપિ તત્થ ગન્ત્વા ભેસજ્જેન સંયોજિતા સુરાપાતિયો ઓલોકેત્વા એવમાહ ‘‘ભોન્તો ધુત્તા તુમ્હાકં કિરિયા મય્હં ન રુચ્ચતિ, તુમ્હાકં સુરાપાતિયો યથાપૂરિતાવ ઠિતા, તુમ્હે કેવલં સુરં વણ્ણેથ, ન પન પિવથ. સચાયં મનાપા અસ્સ, તુમ્હેપિ પિવેય્યાથ, ઇમાય પન વિસસંયુત્તાય ભવિતબ્બ’’ન્તિ તેસં મનોરથં ભિન્દન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૫૩. ‘‘તથેવ પુણ્ણા પાતિયો, અઞ્ઞાયં વત્તતે કથા;

આકારણેન જાનામિ, ન ચાયં ભદ્દિકા સુરા’’તિ.

તત્થ તથેવાતિ યથા મયા ગમનકાલે દિટ્ઠા, ઇદાનિપિ ઇમા સુરાપાતિયો તથેવ પુણ્ણા. અઞ્ઞાયં વત્તતે કથાતિ યા અયં તુમ્હાકં સુરાવણ્ણનકથા વત્તતિ, સા અઞ્ઞાવ અભૂતા અતચ્છા. યદિ હિ એસા સુરા મનાપા અસ્સ, તુમ્હેપિ પિવેય્યાથ, ઉપડ્ઢપાતિયો અવસિસ્સેય્યું. તુમ્હાકં પન એકેનાપિ સુરા ન પીતા. આકારણેન જાનામીતિ તસ્મા ઇમિના કારણેન જાનામિ. ન ચાયં ભદ્દિકા સુરાતિ ‘‘નેવાયં ભદ્દિકા સુરા, વિસસંયોજિતાય એતાય ભવિતબ્બ’’ન્તિ ધુત્તે નિગ્ગણ્હિત્વા યથા ન પુન એવરૂપં કરોન્તિ, તથા તે તજ્જેત્વા વિસ્સજ્જેસિ. સો યાવજીવં દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ધુત્તા એતરહિ ધુત્તા, બારાણસિસેટ્ઠિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

પુણ્ણપાતિજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૫૪] ૪. કિંફલજાતકવણ્ણના

નાયં રુક્ખો દુરારુહાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ફલકુસલં ઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ. એકો કિર સાવત્થિવાસી કુટુમ્બિકો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા અત્તનો આરામે નિસીદાપેત્વા યાગુખજ્જકં દત્વા ઉય્યાનપાલં આણાપેસિ ‘‘ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઉય્યાને વિચરિત્વા અય્યાનં અમ્બાદીનિ નાનાફલાનિ દેહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા ભિક્ખૂસઙ્ઘમાદાય ઉય્યાને વિચરન્તો રુક્ખં ઉલ્લોકેત્વાવ ‘‘એતં ફલં આમં, એતં ન સુપક્કં, એતં સુપક્ક’’ન્તિ જાનાતિ. યં સો વદતિ, તં તથેવ હોતિ. ભિક્ખૂ ગન્ત્વા તથાગતસ્સ આરોચેસું ‘‘ભન્તે, અયં ઉય્યાનપાલો ફલકુસલો ભૂમિયં ઠિતોવ રુક્ખં ઉલ્લોકેત્વા ‘એતં ફલં આમં, એતં ન સુપક્કં, એતં સુપક્ક’ન્તિ જાનાતિ. યં સો વદતિ, તં તથેવ હોતી’’તિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, અયમેવ ઉય્યાનપાલો ફલકુસલો, પુબ્બે પણ્ડિતાપિ ફલકુસલાયેવ અહેસુ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સત્થવાહકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ વણિજ્જં કરોન્તો એકસ્મિં કાલે મહાવત્તનિઅટવિં પત્વા અટવિમુખે ઠત્વા સબ્બે મનુસ્સે સન્નિપાતાપેત્વા ‘‘ઇમિસ્સા અટવિયા વિસરુક્ખા નામ હોન્તિ, વિસપત્તાનિ, વિસપુપ્ફાનિ, વિસફલાનિ, વિસમધૂનિ હોન્તિયેવ, પુબ્બે તુમ્હેહિ અપરિભુત્તં, યં કિઞ્ચિ પત્તં વા પુપ્ફં વા ફલં વા પલ્લવં વા મં અપરિપુચ્છિત્વા મા ખાદથા’’તિ આહ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા અટવિં ઓતરિંસુ. અટવિમુખે ચ એકસ્મિં ગામદ્વારે કિંફલરુક્ખો નામ અત્થિ, તસ્સ ખન્ધસાખાપલાસપુપ્ફફલાનિ સબ્બાનિ અમ્બસદિસાનેવ હોન્તિ. ન કેવલં વણ્ણસણ્ઠાનતોવ, ગન્ધરસેહિપિસ્સ આમપક્કાનિ ફલાનિ અમ્બફલસદિસાનેવ, ખાદિતાનિ પન હલાહલવિસં વિય તઙ્ખણઞ્ઞેવ જીવિતક્ખયં પાપેન્તિ. પુરતો ગચ્છન્તા એકચ્ચે લોલપુરિસા ‘‘અમ્બુરુક્ખો અય’’ન્તિ સઞ્ઞાય ફલાનિ ખાદિંસુ, એકચ્ચે ‘‘સત્થવાહં પુચ્છિત્વાવ ખાદિસ્સામા’’તિ હત્થેન ગહેત્વા અટ્ઠંસુ. તે સત્થવાહે આગતે ‘‘અય્ય, ઇમાનિ અમ્બફલાનિ ખાદામા’’તિ પુચ્છિંસુ. બોધિસત્તો ‘‘નાયં અમ્બરુક્ખો’’તિ ઞત્વા ‘‘કિં ફલરુક્ખો નામેસ, નાયં અમ્બરુક્ખો, મા ખાદિત્થા’’તિ વારેત્વા યે ખાદિંસુ. તેપિ વમાપેત્વા ચતુમધુરં પાયેત્વા નિરોગે અકાસિ.

પુબ્બે પન ઇમસ્મિં રુક્ખમૂલે મનુસ્સા નિવાસં કપ્પેત્વા ‘‘અમ્બફલાની’’તિ સઞ્ઞાય ઇમાનિ વિસફલાનિ ખાદિત્વા જીવિતક્ખયં પાપુણન્તિ. પુનદિવસે ગામવાસિનો નિક્ખમિત્વા મતમનુસ્સે દિસ્વા પાદે ગણ્હિત્વા પટિચ્છન્નટ્ઠાને છડ્ડેત્વા સકટેહિ સદ્ધિંયેવ સબ્બં તેસં સન્તકં ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. તે તં દિવસમ્પિ અરુણુગ્ગમનકાલેયેવ ‘‘મય્હં બલિબદ્દો ભવિસ્સતિ, મય્હં સકટં, મય્હં ભણ્ડ’’ન્તિ વેગેન તં રુક્ખમૂલં ગન્ત્વા મનુસ્સે નિરોગે દિસ્વા ‘‘કથં તુમ્હે ઇમં રુક્ખં ‘નાયં અમ્બરુક્ખો’તિ જાનિત્થા’’તિ પુચ્છિંસુ. તે ‘‘મયં ન જાનામ, સત્થવાહજેટ્ઠકો નો જાનાતી’’તિ આહંસુ. મનુસ્સા બોધિસત્તં પુચ્છિંસુ ‘‘પણ્ડિત, કિન્તિ કત્વા ત્વં ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ અનમ્બરુક્ખભાવં અઞ્ઞાસી’’તિ? સો ‘‘દ્વીહિ કારણેહિ અઞ્ઞાસિ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૫૪. ‘‘નાયં રુક્ખો દુરારુહો, નપિ ગામતો આરકા;

આકારણેન જાનામિ, નાયં સાદુફલો દુમો’’તિ.

તત્થ નાયં રુક્ખો દુરારુહોતિ અયં વિસરુક્ખો ન દુક્ખારુહો, ઉક્ખિપિત્વા ઠપિતનિસ્સેણી વિય સુખેનારોહિતું સક્કાતિ વદતિ. નપિ ગામતો આરકાતિ ગામતો દૂરે ઠિતોપિ ન હોતિ, ગામદ્વારે ઠિતોયેવાતિ દીપેતિ. આકારણેન જાનામીતિ ઇમિના દુવિધેન કારણેનાહં ઇમં રુક્ખં જાનામિ. કિન્તિ? નાયં સાદુફલો દુમોતિ. સચે હિ અયં મધુરફલો અમ્બરુક્ખો અભવિસ્સ, એવં સુખારુળ્હે અવિદૂરે ઠિતે એતસ્મિં એકમ્પિ ફલં ન તિટ્ઠેય્ય, ફલખાદકમનુસ્સેહિ નિચ્ચં પરિવુતોવ અસ્સ. એવં અહં અત્તનો ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા ઇમસ્સ વિસરુક્ખભાવં અઞ્ઞાસિન્તિ મહાજનસ્સ ધમ્મં દેસેત્વા સોત્થિગમનં ગતો.

સત્થાપિ ‘‘એવં, ભિક્ખવે, પુબ્બે પણ્ડિતાપિ ફલકુસલા અહેસુ’’ન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પરિસા બુદ્ધપરિસા અહેસું, સત્થવાહો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કિંફલજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૫૫] ૫. પઞ્ચાવુધજાતકવણ્ણના

યો અલીનેન ચિત્તેનાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ઓસ્સટ્ઠવીરિયં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ ભિક્ખું સત્થા આમન્તેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ ઓસ્સટ્ઠવીરિયોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખુ પુબ્બે પણ્ડિતા વીરિયં કાતું યુત્તટ્ઠાને વીરિયં કત્વા રજ્જસમ્પત્તિં પાપુણિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ રઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તિ. તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે અટ્ઠસતે બ્રાહ્મણે સબ્બકામેહિ સન્તપ્પેત્વા લક્ખણાનિ પુચ્છિંસુ. લક્ખણકુસલા બ્રાહ્મણા લક્ખણસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘પુઞ્ઞસમ્પન્નો, મહારાજ, કુમારો તુમ્હાકં અચ્ચયેન રજ્જં પાપુણિસ્સતિ, પઞ્ચાવુધકમ્મે પઞ્ઞાતો પાકટો જમ્બુદીપે અગ્ગપુરિસો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકરિંસુ. રાજા બ્રાહ્મણાનં વચનં સુત્વા કુમારસ્સ નામં ગણ્હન્તો ‘‘પઞ્ચાવુધકુમારો’’તિ નામં અકાસિ. અથ નં વિઞ્ઞુતં પત્વા સોળસવસ્સુદ્દેસે ઠિતં રાજા આમન્તેત્વા ‘‘તાત, સિપ્પં ઉગ્ગણ્હાહી’’તિ આહ. ‘‘કસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગણ્હામિ, દેવા’’તિ? ‘‘ગચ્છ, તાત, ગન્ધારરટ્ઠે તક્કસિલનગરે દિસાપામોક્ખસ્સ આચરિયસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગણ્હ, ઇદઞ્ચસ્સ આચરિયભાગં દજ્જેય્યાસી’’તિ સહસ્સં દત્વા ઉય્યોજેસિ. સો તત્થ ગન્ત્વા સિપ્પં સિક્ખિત્વા આચરિયેન દિન્નં પઞ્ચાવુધં ગહેત્વા આચરિયં વન્દિત્વા તક્કસિલનગરતો નિક્ખમિત્વા સન્નદ્ધપઞ્ચાવુધો બારાણસિમગ્ગં પટિપજ્જિ.

સો અન્તરામગ્ગે સિલેસલોમયક્ખેન નામ અધિટ્ઠિતં એકં અટવિં પાપુણિ. અથ નં અટવિમુખે મનુસ્સા દિસ્વા ‘‘ભો માણવ, મા ઇમં અટવિં પવિસ, સિલેસલોમયક્ખો નામેત્થ અત્થિ, સો દિટ્ઠદિટ્ઠે મનુસ્સે જીવિતક્ખયં પાપેતી’’તિ વારયિંસુ. બોધિસત્તો અત્તાનં તક્કેન્તો અસમ્ભીતકેસરસીહો વિય અટવિં પાવિસિયેવ. તસ્મિં અટવિમજ્ઝં સમ્પત્તે સો યક્ખો તાલમત્તો હુત્વા કૂટાગારમત્તં સીસં પત્તપ્પમાણાનિ અક્ખીનિ, દકલિમકુળમત્તા દ્વે દાઠા ચ માપેત્વા સેતમુખો કબરકુચ્છિ નીલહત્થપાદો હુત્વા બોધિસત્તસ્સ અત્તાનં દસ્સેત્વા ‘‘કહં યાસિ, તિટ્ઠ ભક્ખોસિ મે’’તિ આહ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘યક્ખ, અહં અત્તાનં તક્કેત્વા ઇધ પવિટ્ઠો, ત્વં અપ્પમત્તો હુત્વા મં ઉપગચ્છેય્યાસિ. વિસપીતેન હિ સરેન તં વિજ્ઝિત્વા એત્થેવ પાતેસ્સામી’’તિ સન્તજ્જેત્વા હલાહલવિસપીતં સરં સન્નય્હિત્વા મુઞ્ચિ, સો યક્ખસ્સ લોમેસુયેવ અલ્લીયિ. તતો અઞ્ઞં, તતો અઞ્ઞન્તિ એવં પઞ્ઞાસ સરે મુઞ્ચિ, સબ્બે તસ્સ લોમેસુયેવ અલ્લીયિંસુ. યક્ખો સબ્બેપિ તે સરે ફોટેત્વા અત્તનો પાદમૂલેયેવ પાતેત્વા બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિ.

બોધિસત્તો પુનપિ તં તજ્જેત્વા ખગ્ગં કડ્ઢિત્વા પહરિ, તેત્તિંસઙ્ગુલાયતો ખગ્ગો લોમેસુયેવ અલ્લીયિ. અથ નં કણયેન પહરિ, સોપિ લોમેસુયેવ અલ્લીયિ. તસ્સ અલ્લીનભાવં ઞત્વા મુગ્ગરેન પહરિ, સોપિ લોમેસુયેવ અલ્લીયિ. તસ્સ અલ્લીનભાવં ઞત્વા કુન્તેન પહરિ, સોપિ લોમેસુયેવ અલ્લીયિ. તસ્સ અલ્લીનભાવં ઞત્વા ‘‘ભો યક્ખન, તે અહં ‘પઞ્ચાવુધકુમારો નામા’તિ સુતપુબ્બો, અહં તયા અધિટ્ઠિતં અટવિં પવિસન્તો ન ધનુઆદીનિ તક્કેત્વા પવિટ્ઠો, અત્તાનંયેવ પન તક્કેત્વા પવિટ્ઠો, અજ્જ તં પોથેત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણં કરિસ્સામી’’તિ ઉન્નાદેન્તો અત્તાનં તક્કેત્વા દક્ખિણહત્થેન યક્ખં પહરિ, હત્થો લોમેસુયેવ અલ્લીયિ. વામહત્થેન પહરિ, સોપિ અલ્લીયિ. દક્ખિણપાદેન પહરિ, સોપિ અલ્લીયિ. વામપાદેન પહરિ, સોપિ અલ્લીયિ. ‘‘સીસેન તં પોથેત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણં કરિસ્સામી’’તિ સીસેન પહરિ, તમ્પિ લોમેસુયેવ અલ્લીયિ. સો પઞ્ચોડ્ડિતો પઞ્ચસુ ઠાનેસુ બદ્ધો ઓલમ્બન્તોપિ નિબ્ભયો નિસ્સારજ્જોવ અહોસિ.

યક્ખો ચિન્તેસિ ‘‘અયં એકો પુરિસસીહો પુરિસાજાનીયો, ન પુરિસમત્તોવ, માદિસેન નામસ્સ યક્ખેન ગહિતસ્સ સન્તાસમત્તમ્પિ ન ભવિસ્સતિ, મયા ઇમં મગ્ગં હનન્તેન એકોપિ એવરૂપો પુરિસો ન દિટ્ઠપુબ્બો, કસ્મા નુ ખો એસ ન ભાયતી’’તિ. સો તં ખાદિતું અવિસહન્તો ‘‘કસ્મા નુ ખો, ત્વં માણવ, મરણભયં ન ભાયસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘કિંકારણા, યક્ખ, ભાયિસ્સામિ. એકસ્મિઞ્હિ અત્તભાવે એકં મરણં નિયતમેવ, અપિચ મય્હં કુચ્છિમ્હિ વજિરાવુધં અત્થિ. સચે મં ખાદિસ્સસિ, તં આવુધં જીરાપેતું ન સક્ખિસ્સસિ, તં તે અન્તાનિ ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસ્સતિ. ઇતિ ઉભોપિ નસ્સિસ્સામ, ઇમિના કારણેનાહં ન ભાયામી’’તિ. ઇદં કિર બોધિસત્તો અત્તનો અબ્ભન્તરે ઞાણાવુધં સન્ધાય કથેસિ. તં સુત્વા યક્ખો ચિન્તેસિ ‘‘અયં માણવો સચ્ચમેવ ભણતિ, ઇમસ્સ પુરિસસીહસ્સ સરીરતો મુગ્ગબીજમત્તમ્પિ મંસખણ્ડં મય્હં કુચ્છિ જીરેતું ન સક્ખિસ્સતિ, વિસ્સજ્જેસ્સામિ ન’’ન્તિ મરણભયતજ્જિતો બોધિસત્તં વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘માણવ, પુરિસસીહો ત્વં, ન તે અહં મંસં ખાદિસ્સામિ, ત્વં અજ્જ રાહુમુખા મુત્તચન્દો વિય મમ હત્થતો મુચ્ચિત્વા ઞાતિસુહજ્જમણ્ડલં તોસેન્તો યાહી’’તિ આહ.

અથ નં બોધિસત્તો આહ – ‘‘યક્ખ, અહં તાવ ગચ્છિસ્સામિ, ત્વં પન પુબ્બેપિ અકુસલં કત્વા લુદ્દો લોહિતપાણિ પરરુહિરમંસભક્ખો યક્ખો હુત્વા નિબ્બત્તો. સચે ઇધાપિ ઠત્વા અકુસલમેવ કરિસ્સસિ, અન્ધકારા અન્ધકારમેવ ગમિસ્સસિ, મં દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય પન ન સક્કા તયા અકુસલં કાતું, પાણાતિપાતકમ્મં નામ નિરયે તિરચ્છાનયોનિયં પેત્તિવિસયે અસુરકાયે ચ નિબ્બત્તેતિ, મનુસ્સેસુ નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને અપ્પાયુકસંવત્તનિકં હોતી’’તિ એવમાદિના નયેન પઞ્ચન્નં દુસ્સીલ્યકમ્માનં આદીનવં, પઞ્ચન્નં સીલાનં આનિસંસઞ્ચ કથેત્વા નાનાકારણેહિ યક્ખં તજ્જેત્વા ધમ્મં દેસેત્વા દમેત્વા નિબ્બિસેવનં કત્વા પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા તસ્સાયેવ નં અટવિયા બલિપટિગ્ગાહકં દેવતં કત્વા અપ્પમાદેન ઓવદિત્વા અટવિતો નિક્ખમિત્વા અટવિમુખે મનુસ્સાનં આચિક્ખિત્વા સન્નદ્ધપઞ્ચાવુધો બારાણસિં ગન્ત્વા માતાપિતરો દિસ્વા અપરભાગે રજ્જે પતિટ્ઠાય ધમ્મેન રજ્જં કારેન્તો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થાપિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૫૫. ‘‘યો અલીનેન ચિત્તેન, અલીનમનસો નરો;

ભાવેતિ કુસલં ધમ્મં, યોગક્ખેમસ્સ પત્તિયા;

પાપુણે અનુપુબ્બેન, સબ્બસંયોજનક્ખય’’ન્તિ.

તત્રાયં પિણ્ડત્થો – યો પુરિસો અલીનેન અસંકુટિતેન ચિત્તેન પકતિયાપિ અલીનમનો અલીનજ્ઝાસયોવ હુત્વા અનવજ્જટ્ઠેન કુસલં સત્તતિં સબોધિપક્ખિયભેદં ધમ્મં ભાવેતિ વડ્ઢેતિ, વિસાલેન ચિત્તેન વિપસ્સનં અનુયુઞ્જતિ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમસ્સ નિબ્બાનસ્સ પત્તિયા, સો એવં સબ્બસઙ્ખારેસુ ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’’તિ તિલક્ખણં આરોપેત્વા તરુણવિપસ્સનતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્ને બોધિપક્ખિયધમ્મે ભાવેન્તો અનુપુબ્બેન એકસંયોજનમ્પિ અનવસેસેત્વા સબ્બસંયોજનક્ખયકરસ્સ ચતુત્થમગ્ગસ્સ પરિયોસાને ઉપ્પન્નત્તા ‘‘સબ્બસંયોજનક્ખયો’’તિ સઙ્ખ્યં ગતં અરહત્તં પાપુણેય્યાતિ.

એવં સત્થા અરહત્તેન ધમ્મદેસનાય કૂટં ગહેત્વા મત્થકે ચત્તારિ સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો ભિક્ખુ અરહત્તં પાપુણિ. સત્થા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા યક્ખો અઙ્ગુલિમાલો અહોસિ, પઞ્ચાવુધકુમારો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

પઞ્ચાવુધજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૫૬] ૬. કઞ્ચનક્ખન્ધજાતકવણ્ણના

યો પહટ્ઠેન ચિત્તેનાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. એકો કિર સાવત્થિવાસી કુલપુત્તો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા રતનસાસને ઉરં દત્વા પબ્બજિ. અથસ્સ આચરિયુપજ્ઝાયા ‘‘આવુસો, એકવિધેન સીલં નામ, દુવિધેન, તિવિધેન, ચતુબ્બિધેન, પઞ્ચવિધેન, છબ્બિધેન, સત્તવિધેન, અટ્ઠવિધેન, નવવિધેન, દસવિધેન, બહુવિધેન સીલં નામ. ઇદં ચૂળસીલં નામ, ઇદં મજ્ઝિમસીલં નામ, ઇદં મહાસીલં નામ. ઇદં પાતિમોક્ખસંવરસીલં નામ, ઇદં ઇન્દ્રિયસંવરસીલં નામ, ઇદં આજીવપારિસુદ્ધિસીલં નામ, ઇદં પચ્ચયપટિસેવનસીલં નામા’’તિ સીલં આચિક્ખન્તિ. સો ચિન્તેસિ ‘‘ઇદં સીલં નામ અતિબહુ, અહં એત્તકં સમાદાય વત્તિતું ન સક્ખિસ્સામિ, સીલં પૂરેતું અસક્કોન્તસ્સ ચ નામ પબ્બજ્જાય કો અત્થો, અહં ગિહી હુત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ ચ કરિસ્સામિ, પુત્તદારઞ્ચ પોસેસ્સામી’’તિ. એવઞ્ચ પન ચિન્તેત્વા ‘‘ભન્તે, અહં સીલં રક્ખિતું ન સક્ખિસ્સામિ, અસક્કોન્તસ્સ ચ નામ પબ્બજ્જાય કો અત્થો, અહં હીનાયાવત્તિસ્સામિ, તુમ્હાકં પત્તચીવરં ગણ્હથા’’તિ આહ.

અથ નં આહંસુ ‘‘આવુસો એવં સન્તે દસબલં વન્દિત્વાવ યાહી’’તિ તે તં આદાય સત્થુ સન્તિકં ધમ્મસભં અગમંસુ. સત્થા દિસ્વાવ ‘‘કિં, ભિક્ખવે, અનત્થિકં ભિક્ખું આદાય આગતત્થા’’તિ આહ. ભન્તે, અયં ભિક્ખુ ‘‘અહં સીલં રક્ખિતું ન સક્ખિસ્સામી’’તિ પત્તચીવરં નિય્યાદેતિ, અથ નં મયં ગહેત્વા આગતમ્હાતિ. ‘‘કસ્મા પન તુમ્હે, ભિક્ખવે, ઇમસ્સ ભિક્ખુનો બહું સીલં આચિક્ખથ. યત્તકં એસ રક્ખિતું સક્કોતિ, તત્તકમેવ રક્ખિસ્સતિ. ઇતો પટ્ઠાય તુમ્હે એતં મા કિઞ્ચિ અવચુત્થ, અહમેત્થ કત્તબ્બં જાનિસ્સામિ, એહિ ત્વં ભિક્ખુ, કિં તે બહુના સીલેન, તીણિયેવ સીલાનિ રક્ખિતું સક્ખિસ્સસી’’તિ? ‘‘રક્ખિસ્સામિ, ભન્તે’’તિ. તેન હિ ત્વં ઇતો પટ્ઠાય કાયદ્વારં વચીદ્વારં મનોદ્વારન્તિ તીણિ દ્વારાનિ રક્ખ, મા કાયેન પાપકમ્મં કરિ, મા વાચાય, મા મનસા. ‘‘ગચ્છ મા હીનાયાવત્તિ, ઇમાનિ તીણિયેવ સીલાનિ રક્ખા’’તિ. એત્તાવતા સો ભિક્ખુ તુટ્ઠમાનસો ‘‘સાધુ, ભન્તે, રક્ખિસ્સામિ ઇમાનિ તીણિ સીલાની’’તિ સત્થારં વન્દિત્વા આચરિયુપજ્ઝાયેહિ સદ્ધિંયેવ અગમાસિ. સો તાનિ તીણિ સીલાનિ પૂરેન્તોવ અઞ્ઞાસિ ‘‘આચરિયુપજ્ઝાયેહિ મય્હં આચિક્ખિતં સીલમ્પિ એત્તકમેવ, તે પન અત્તનો અબુદ્ધભાવેન મં બુજ્ઝાપેતું નાસક્ખિંસુ, સમ્માસમ્બુદ્ધો અત્તનો બુદ્ધસુબુદ્ધતાય અનુત્તરધમ્મરાજતાય એત્તકં સીલં તીસુયેવ દ્વારેસુ પક્ખિપિત્વા મં ગણ્હાપેસિ, અવસ્સયો વત મે સત્થા જાતો’’તિ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા કતિપાહેનેવ અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ.

તં પવત્તિં ઞત્વા ધમ્મસભાયં સન્નિપતિતા ભિક્ખૂ ‘‘આવુસો, તં કિર ભિક્ખું ‘બહુસીલાનિ રક્ખિતું ન સક્કોમી’તિ હીનાયાવત્તન્તં સબ્બાનિ સીલાનિ તીહિ કોટ્ઠાસેહિ સઙ્ખિપિત્વા ગાહાપેત્વા સત્થા અરહત્તં પાપેસિ, અહો બુદ્ધાનં બલં નામ અચ્છરિય’’ન્તિ બુદ્ધગુણે કથેન્તા નિસીદિંસુ. અથ સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખવે, અતિગરુકોપિ ભારો કોટ્ઠાસવસેન ભાજેત્વા દિન્નો લહુકો વિય હોતિ, પુબ્બેપિ પણ્ડિતા મહન્તં કઞ્ચનક્ખન્ધં લભિત્વા ઉક્ખિપિતું અસક્કોન્તા વિભાગં કત્વા ઉક્ખિપિત્વા અગમંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો એકસ્મિં ગામકે કસ્સકો અહોસિ. સો એકદિવસં અઞ્ઞતરસ્મિં છડ્ડિતગામકે ખેત્તે કસિં કસતિ. પુબ્બે ચ તસ્મિં ગામે એકો વિભવસમ્પન્નો સેટ્ઠિ ઊરુમત્તપરિણાહં ચતુહત્થાયામં કઞ્ચનક્ખન્ધં નિદહિત્વા કાલમકાસિ. તસ્મિં બોધિસત્તસ્સ નઙ્ગલં લગિત્વા અટ્ઠાસિ. સો ‘‘મૂલસન્તાનકં ભવિસ્સતી’’તિ પંસું વિયૂહન્તો તં દિસ્વા પંસુના પટિચ્છાદેત્વા દિવસં કસિત્વા અત્થઙ્ગતે સૂરિયે યુગનઙ્ગલાદીનિ એકમન્તે નિક્ખિપિત્વા ‘‘કઞ્ચનક્ખન્ધં ગણ્હિત્વા ગચ્છિસ્સામી’’તિ તં ઉક્ખિપિતું નાસક્ખિ. અસક્કોન્તો નિસીદિત્વા ‘‘એત્તકં કુચ્છિભરણાય ભવિસ્સતિ, એત્તકં નિદહિત્વા ઠપેસ્સામિ, એત્તકેન કમ્મન્તે પયોજેસ્સામિ, એત્તકં દાનાદિપુઞ્ઞકિરિયાય ભવિસ્સતી’’તિ ચત્તારો કોટ્ઠાસે અકાસિ. તસ્સેવં વિભત્તકાલે સો કઞ્ચનક્ખન્ધો સલ્લહુકો વિય અહોસિ. સો તં ઉક્ખિપિત્વા ઘરં નેત્વા ચતુધા વિભજિત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

ઇતિ ભગવા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૫૬. ‘‘યો પહટ્ઠેન ચિત્તેન, પહટ્ઠમનસો નરો;

ભાવેતિ કુસલં ધમ્મં, યોગક્ખેમસ્સ પત્તિયા;

પાપુણે અનુપુબ્બેન, સબ્બસંયોજનક્ખય’’ન્તિ.

તત્થ પહટ્ઠેનાતિ વિનીવરણેન. પહટ્ઠમનસોતિ તાય એવ વિનીવરણતાય પહટ્ઠમાનસો, સુવણ્ણં વિય પહંસિત્વા સમુજ્જોતિતસપ્પભાસચિત્તો હુત્વાતિ અત્થો.

એવં સત્થા અરહત્તકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કઞ્ચનક્ખન્ધલદ્ધપુરિસો અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કઞ્ચનક્ખન્ધજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૫૭] ૭. વાનરિન્દજાતકવણ્ણના

યસ્સેતે ચતુરો ધમ્માતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તસ્સ વધાય પરિસક્કનં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિઞ્હિ સમયે સત્થા ‘‘દેવદત્તો વધાય પરિસક્કતી’’તિ સુત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ દેવદત્તો મય્હં વધાય પરિસક્કતિ, પુબ્બેપિ પરિસક્કિયેવ, તાસમત્તમ્પિ પન કાતું નાસક્ખી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કપિયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા વુડ્ઢિમન્વાય અસ્સપોતકપ્પમાણો થામસમ્પન્નો એકચરો હુત્વા નદીતીરે વિહરતિ. તસ્સા પન નદિયા વેમજ્ઝે એકો દીપકો નાનપ્પકારેહિ અમ્બપનસાદીહિ ફલરુક્ખેહિ સમ્પન્નો. બોધિસત્તો નાગબલો થામસમ્પન્નો નદિયા ઓરિમતીરતો ઉપ્પતિત્વા દીપકસ્સ ઓરતો નદીમજ્ઝે એકો પિટ્ઠિપાસાણો અત્થિ, તસ્મિં નિપતતિ, તતો ઉપ્પતિત્વા તસ્મિં દીપકે પતતિ. તત્થ નાનપ્પકારાનિ ફલાનિ ખાદિત્વા સાયં તેનેવ ઉપાયેન પચ્ચાગન્ત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાને વસિત્વા પુનદિવસેપિ તથેવ કરોતિ. ઇમિના નિયામેન તત્થ વાસં કપ્પેતિ.

તસ્મિં પન કાલે એકો કુમ્ભીલો સપજાપતિકો તસ્સા નદિયા વસતિ. તસ્સ ભરિયા બોધિસત્તં અપરાપરં ગચ્છન્તં દિસ્વા બોધિસત્તસ્સ હદયમંસે દોહળં ઉપ્પાદેત્વા કુમ્ભીલં આહ – ‘‘મય્હં ખો, અય્ય, ઇમસ્સ વાનરિન્દસ્સ હદયમંસે દોહળો ઉપ્પન્નો’’તિ. કુમ્ભીલો ‘‘સાધુ, ભદ્દે, લચ્છસી’’તિ વત્વા ‘‘અજ્જ તં સાયં દીપકતો આગચ્છન્તમેવ ગણ્હિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા પિટ્ઠિપાસાણે નિપજ્જિ.

બોધિસત્તો દિવસં ચરિત્વા સાયન્હસમયે દીપકે ઠિતોવ પાસાણં ઓલોકેત્વા – ‘‘અયં પાસાણો ઇદાનિ ઉચ્ચતરો ખાયતિ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ ચિન્તેસિ. તસ્સ કિર ઉદકપ્પમાણઞ્ચ પાસાણપ્પમાણઞ્ચ સુવવત્થાપિતમેવ હોતિ. તેનસ્સ એતદહોસિ ‘‘અજ્જ ઇમિસ્સા નદિયા ઉદકં નેવ હાયતિ, ન ચ વડ્ઢતિ, અથ ચ પનાયં પાસાણો મહા હુત્વા પઞ્ઞાયતિ, કચ્ચિ નુ ખો એત્થ મય્હં ગહણત્થાય કુમ્ભીલો નિપન્નો’’તિ. સો ‘‘વીમંસામિ તાવ ન’’ન્તિ તત્થેવ ઠત્વા પાસાણેન સદ્ધિં કથેન્તો વિય ‘‘ભો પાસાણા’’તિ વત્વા પટિવચનં અલભન્તો યાવતતિયં ‘‘ભો પાસાણા’’તિ આહ. પાસાણો કિં પટિવચનં દસ્સતિ. પુનપિ વાનરો ‘‘કિં ભો પાસાણ, અજ્જ મય્હં પટિવચનં ન દેસી’’તિ આહ. કુમ્ભીલો ‘‘અદ્ધા અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ અયં પાસાણો વાનરિન્દસ્સ પટિવચનં અદાસિ, દસ્સામિ દાનિસ્સ પટિવચન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘કિં, ભો વાનરિન્દા’’તિ આહ. ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ? ‘‘અહં કુમ્ભીલો’’તિ. ‘‘કિમત્થં એત્થ નિપન્નોસી’’તિ? ‘‘તવ હદયમંસં પત્થયમાનો’’તિ. બોધિસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘અઞ્ઞો મે ગમનમગ્ગો નત્થિ, અજ્જ મયા એસ કુમ્ભીલો વઞ્ચેતબ્બો’’તિ. અથ નં એવમાહ ‘‘સમ્મ કુમ્ભીલ, અહં અત્તાનં તુય્હં પરિચ્ચજિસ્સામિ, ત્વં મુખં વિવરિત્વા મં તવ સન્તિકં આગતકાલે ગણ્હાહી’’તિ. કુમ્ભીલાનઞ્હિ મુખે વિવટે અક્ખીનિ નિમ્મીલન્તિ. સો તં કારણં અસલ્લક્ખેત્વા મુખં વિવરિ, અથસ્સ અક્ખીનિ પિથીયિંસુ. સો મુખં વિવરિત્વા અક્ખીનિ નિમ્મીલેત્વા નિપજ્જિ. બોધિસત્તો તથાભાવં ઞત્વા દીપકા ઉપ્પતિતો ગન્ત્વા કુમ્ભીલસ્સ મત્થકે અક્કમિત્વા તતો ઉપ્પતિતો વિજ્જુલતા વિય વિજ્જોતમાનો પરતીરે અટ્ઠાસિ.

કુમ્ભીલો તં અચ્છરિયં દિસ્વા ‘‘ઇમિના વાનરિન્દેન અતિઅચ્છેરકં કત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ભો વાનરિન્દ, ઇમસ્મિં લોકે ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો પચ્ચામિત્તે અધિભવતિ. તે સબ્બેપિ તુય્હં અબ્ભન્તરે અત્થિ મઞ્ઞે’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૫૭. ‘‘યસ્સેતે ચતુરો ધમ્મા, વાનરિન્દ યથા તવ;

સચ્ચં ધમ્મો ધિતિ ચાગો, દિટ્ઠં સો અતિવત્તતી’’તિ.

તત્થ યસ્સાતિ યસ્સ કસ્સચિ પુગ્ગલસ્સ. એતેતિ ઇદાનિ વત્તબ્બે પચ્ચક્ખતો નિદ્દિસતિ. ચતુરો ધમ્માતિ ચત્તારો ગુણા. સચ્ચન્તિ વચીસચ્ચં, ‘‘મમ સન્તિકં આગમિસ્સામી’’તિ વત્વા મુસાવાદં અકત્વા આગતોયેવાતિ એતં તે વચીસચ્ચં. ધમ્મોતિ વિચારણપઞ્ઞા, ‘‘એવં કતે ઇદં નામ ભવિસ્સતી’’તિ એસા તે વિચારણપઞ્ઞા અત્થિ. ધિતીતિ અબ્બોચ્છિન્નં વીરિયં વુચ્ચતિ, એતમ્પિ તે અત્થિ. ચાગોતિ અત્તપરિચ્ચાગો, ત્વં અત્તાનં પરિચ્ચજિત્વા મમ સન્તિકં આગતો. યં પનાહં ગણ્હિતું નાસક્ખિં, મય્હમેવેસ દોસો. દિટ્ઠન્તિ પચ્ચામિત્તં. સો અતિવત્તતીતિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ યથા તવ, એવં એતે ચત્તારો ધમ્મા અત્થિ, સો યથા મં અજ્જ ત્વં અતિક્કન્તો, તથેવ અત્તનો પચ્ચામિત્તં અતિક્કમતિ અભિભવતીતિ. એવં કુમ્ભીલો બોધિસત્તં પસંસિત્વા અત્તનો વસટ્ઠાનં ગતો.

સત્થાપિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ મય્હં વધાય પરિસક્કતિ, પુબ્બેપિ પરિસક્કિયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કુમ્ભીલો દેવદત્તો અહોસિ, ભરિયાસ્સ ચિઞ્ચમાણવિકા, વાનરિન્દો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વાનરિન્દજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૫૮] ૮. તયોધમ્મજાતકવણ્ણના

યસ્સ એતે તયો ધમ્માતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તસ્સ વધાય પરિસક્કનમેવારબ્ભ કથેસિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે દેવદત્તો વાનરયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા હિમવન્તપ્પદેસે યૂથં પરિહરન્તો અત્તાનં પટિચ્ચ જાતાનં વાનરપોતકાનં ‘‘વુડ્ઢિપ્પત્તા ઇમે યૂથં પરિહરેય્યુ’’ન્તિ ભયેન દન્તેહિ ડંસિત્વા તેસં બીજાનિ ઉપ્પાટેતિ. તદા બોધિસત્તોપિ તઞ્ઞેવ પટિચ્ચ એકિસ્સા વાનરિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. અથ સા વાનરી ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં ઞત્વા અત્તનો ગબ્ભં અનુરક્ખમાના અઞ્ઞં પબ્બતપાદં અગમાસિ. સા પરિપક્કગબ્ભા બોધિસત્તં વિજાયિ. સો વુડ્ઢિમન્વાય વિઞ્ઞુતં પત્તો થામસમ્પન્નો અહોસિ. સો એકદિવસં માતરં પુચ્છિ ‘‘અમ્મ, મય્હં પિતા કહ’’ન્તિ? ‘‘તાત, અસુકસ્મિં નામ પબ્બતપાદે યૂથં પરિહરન્તો વસતી’’તિ. ‘‘અમ્મ, તસ્સ મં સન્તિકં નેહી’’તિ. ‘‘તાત, ન સક્કા તયા પિતુ સન્તિકં ગન્તું. પિતા હિ તે અત્તાનં પટિચ્ચ જાતાનં વાનરપોતકાનં યૂથપરિહરણભયેન દન્તેહિ ડંસિત્વા બીજાનિ ઉપ્પાટેતી’’તિ. ‘‘અમ્મ, નેહિ મં તત્થ, અહં જાનિસ્સામી’’તિ. સા પુત્તં આદાય તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ.

સો વાનરો અત્તનો પુત્તં દિસ્વાવ ‘‘અયં વડ્ઢન્તો મય્હં યૂથં પરિહરિતું ન દસ્સતિ, ઇદાનેવ મારેતબ્બો’’તિ ‘‘એતં આલિઙ્ગન્તો વિય ગાળ્હં પીળેત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘એહિ, તાત, એત્તકં કાલં કહં ગતોસી’’તિ બોધિસત્તં આલિઙ્ગન્તો વિય નિપ્પીળેસિ. બોધિસત્તો પન નાગબલો થામસમ્પન્નો, સોપિ નં નિપ્પીળેસિ, અથસ્સ અટ્ઠીનિ ભિજ્જનાકારપ્પત્તાનિ અહેસું. અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘અયં વડ્ઢન્તો મં મારેસ્સતિ, કેન નુ ખો ઉપાયેન પુરેતરઞ્ઞેવ મારેય્ય’’ન્તિ. તતો ચિન્તેસિ ‘‘અયં અવિદૂરે રક્ખસપરિગ્ગહિતો સરો અત્થિ, તત્થ નં રક્ખસેન ખાદાપેસ્સામી’’તિ. અથ નં એવમાહ ‘‘તાત, અહં મહલ્લકો, ઇમં યૂથં તુય્હં નિય્યાદેમિ, અજ્જેવ તં રાજાનં કરોમિ, અસુકસ્મિં નામ ઠાને સરો અત્થિ, તત્થ દ્વે કુમુદિનિયો, તિસ્સો ઉપ્પલિનિયો, પઞ્ચ પદુમિનિયો ચ પુપ્ફન્તિ, ગચ્છ, તતો પુપ્ફાનિ આહરા’’તિ. સો ‘‘સાધુ, તાત, આહરિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા સહસા અનોતરિત્વા સમન્તા પદં પરિચ્છિન્દન્તો ઓતિણ્ણપદઞ્ઞેવ અદ્દસ, ન ઉત્તિણ્ણપદં. સો ‘‘ઇમિના સરેન રક્ખસપરિગ્ગહિતેન ભવિતબ્બં, મય્હં પિતા અત્તના મારેતું અસક્કોન્તો રક્ખસેન મં ખાદાપેતુકામો ભવિસ્સતિ, અહં ઇમઞ્ચ સરં ન ઓતરિસ્સામિ, પુપ્ફાનિ ચ ગહેસ્સામી’’તિ નિરુદકટ્ઠાનં ગન્ત્વા વેગં ગહેત્વા ઉપ્પતિત્વા પરતો ગચ્છન્તો નિરુદકે ઓકાસે ઠિતાનેવ દ્વે પુપ્ફાનિ ગહેત્વા પરતીરે પતિ. પરતીરતોપિ ઓરિમતીરં આગચ્છન્તો તેનેવુપાયેન દ્વે ગણ્હિ. એવં ઉભોસુ પસ્સેસુ રાસિં કરોન્તો પુપ્ફાનિ ચ ગણ્હિ, રક્ખસસ્સ ચ આણટ્ઠાનં ન ઓતરિ.

અથસ્સ ‘‘ઇતો ઉત્તરિ ઉક્ખિપિતું ન સક્ખિસ્સામી’’તિ તાનિ પુપ્ફાનિ ગહેત્વા એકસ્મિં ઠાને રાસિં કરોન્તસ્સ સો રક્ખસો ‘‘મયા એત્તકં કાલં એવરૂપો પઞ્ઞવા અચ્છરિયપુરિસો ન દિટ્ઠપુબ્બો, પુપ્ફાનિ ચ નામ યાવદિચ્છકં ગહિતાનિ, મય્હઞ્ચ આણટ્ઠાનં ન ઓતરી’’તિ ઉદકં દ્વિધા ભિન્દન્તો ઉદકતો ઉટ્ઠાય બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘વાનરિન્દ, ઇમસ્મિં લોકે યસ્સ તયો ધમ્મા અત્થિ, સો પચ્ચામિત્તં અભિભવતિ, તે સબ્બેપિ તવ અબ્ભન્તરે અત્થિ મઞ્ઞે’’તિ વત્વા બોધિસત્તસ્સ થુતિં કરોન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૫૮. ‘‘યસ્સ એતે તયો ધમ્મા, વાનરિન્દ યથા તવ;

દક્ખિયં સૂરિયં પઞ્ઞા, દિટ્ઠં સો અતિવત્તતી’’તિ.

તત્થ દક્ખિયન્તિ દક્ખભાવો, સમ્પત્તભયં વિધમિતું જાનનપઞ્ઞાય સમ્પયુત્તઉત્તમવીરિયસ્સેતં નામં. સૂરિયન્તિ સૂરભાવો, નિબ્ભયભાવસ્સેતં નામં. પઞ્ઞાતિ પઞ્ઞાપદટ્ઠાનાય ઉપાયપઞ્ઞાયેતં નામં.

એવં સો દકરક્ખસો ઇમાય ગાથાય બોધિસત્તસ્સ થુતિં કત્વા ‘‘ઇમાનિ પુપ્ફાનિ કિમત્થં હરસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘પિતા મં રાજાનં કાતુકામો, તેન કારણેન હરામી’’તિ. ‘‘ન સક્કા તાદિસેન ઉત્તમપુરિસેન પુપ્ફાનિ વહિતું અહં વહિસ્સામી’’તિ ઉક્ખિપિત્વા તસ્સ પચ્છતો પચ્છતો અગમાસિ. અથસ્સ પિતા દૂરતોવ તં દિસ્વા ‘‘અહં ઇમં ‘રક્ખસભત્તં ભવિસ્સતી’તિ પહિણિં, સો દાનેસ રક્ખસં પુપ્ફાનિ ગાહાપેન્તો આગચ્છતિ, ઇદાનિમ્હિ નટ્ઠો’’તિ ચિન્તેન્તો સત્તધા હદયફાલનં પત્વા તત્થેવ જીવિતક્ખયં પત્તો. સેસવાનરા સન્નિપતિત્વા બોધિસત્તં રાજાનં અકંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા યૂથપતિ દેવદત્તો અહોસિ, યૂથપતિપુત્તો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

તયોધમ્મજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૫૯] ૯. ભેરિવાદકજાતકવણ્ણના

ધમે ધમેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં દુબ્બચભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ ભિક્ખું સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ દુબ્બચોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ વુત્તે ‘‘ન ત્વં ભિક્ખુ ઇદાનેવ દુબ્બચો, પુબ્બેપિ દુબ્બચોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ભેરિવાદકકુલે નિબ્બત્તિત્વા ગામકે વસતિ. સો ‘‘બારાણસિયં નક્ખત્તં ઘુટ્ઠ’’ન્તિ સુત્વા ‘‘સમજ્જમણ્ડલે ભેરિં વાદેત્વા ધનં આહરિસ્સામી’’તિ પુત્તં આદાય તત્થ ગન્ત્વા ભેરિં વાદેત્વા બહુધનં લભિ. સો તં આદાય અત્તનો ગામં ગચ્છન્તો ચોરાટવિં પત્વા પુત્તં નિરન્તરં ભેરિં વાદેન્તં વારેસિ ‘‘તાત, નિરન્તરં અવાદેત્વા મગ્ગપટિપન્નસ્સ ઇસ્સરસ્સ ભેરિં વિય અન્તરન્તરા વાદેહી’’તિ સો પિતરા વારિયમાનોપિ ‘‘ભેરિસદ્દેનેવ ચોરે પલાપેસ્સામી’’તિ વત્વા નિરન્તરમેવ વાદેસિ. ચોરા પઠમઞ્ઞેવ ભેરિસદ્દં સુત્વા ‘‘ઇસ્સરભેરી ભવિસ્સતી’’તિ પલાયિત્વા અતિ વિય એકાબદ્ધં સદ્દં સુત્વા ‘‘નાયં ઇસ્સરભેરી ભવિસ્સતી’’તિ આગન્ત્વા ઉપધારેન્તા દ્વેયેવ જને દિસ્વા પોથેત્વા વિલુમ્પિંસુ. બોધિસત્તો ‘‘કિચ્છેન વત નો લદ્ધં ધનં એકાબદ્ધં કત્વા વાદેન્તો નાસેસી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૫૯. ‘‘ધમે ધમે નાતિધમે, અતિધન્તઞ્હિ પાપકં;

ધન્તેન હિ સતં લદ્ધં, અતિધન્તેન નાસિત’’ન્તિ.

તત્થ ધમે ધમેતિ ધમેય્ય નો ન ધમેય્ય, ભેરિં વાદેય્ય નો ન વાદેય્યાતિ અત્થો. નાતિધમેતિ અતિક્કમિત્વા પન નિરન્તરમેવ કત્વા ન વાદેય્ય. કિંકારણા? અતિધન્તઞ્હિ પાપકં, નિરન્તરં ભેરિવાદનં ઇદાનિ અમ્હાકં પાપકં લામકં જાતં. ધન્તેન હિ સતં લદ્ધન્તિ નગરે ધમન્તેન ભેરિવાદનેન કહાપણસતં લદ્ધં. અતિધન્તેન નાસિતન્તિ ઇદાનિ પન મે પુત્તેન વચનં અકત્વા યદિદં અટવિયં અતિધન્તં, તેન અતિધન્તેન સબ્બં નાસિતન્તિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પુત્તો દુબ્બચભિક્ખુ અહોસિ, પિતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ભેરિવાદકજાતકવણ્ણના નવમા.

[૬૦] ૧૦. સઙ્ખધમજાતકવણ્ણના

ધમે ધમેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દુબ્બચમેવારબ્ભ કથેસિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સઙ્ખધમકકુલે નિબ્બત્તિત્વા બારાણસિયં નક્ખત્તે ઘુટ્ઠે પિતરં આદાય સઙ્ખધમનકમ્મેન ધનં લભિત્વા આગમનકાલે ચોરાટવિયં પિતરં નિરન્તરં સઙ્ખં ધમન્તં વારેસિ. સો ‘‘સઙ્ખસદ્દેન ચોરે પલાપેસ્સામી’’તિ નિરન્તરમેવ ધમિ, ચોરા પુરિમનયેનેવ આગન્ત્વા વિલુમ્પિંસુ. બોધિસત્તો પુરિમનયેનેવ ગાથં અભાસિ –

૬૦. ‘‘ધમે ધમે નાતિધમે, અતિધન્તઞ્હિ પાપકં;

ધન્તેનાધિગતા ભોગા, તે તાતો વિધમી ધમ’’ન્તિ.

તત્થ તે તાતો વિધમી ધમન્તિ તે સઙ્ખં ધમિત્વા લદ્ધભોગે મમ પિતા પુનપ્પુનં ધમન્તો વિધમિ વિદ્ધંસેસિ વિનાસેસીતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પિતા દુબ્બચભિક્ખુ અહોસિ, પુત્તો પનસ્સ અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સઙ્ખધમજાતકવણ્ણના દસમા.

આસીસવગ્ગો છટ્ઠો.

તસ્સુદ્દાનં –

મહાસીલવજનકં, પુણ્ણપાતિ ચ કિંફલં;

પઞ્ચાવુધકઞ્ચનક્ખન્ધં, વાનરિન્દં તયોધમ્મં;

ભેરિવાદસઙ્ખધમન્તિ.