૫. અત્થકામવગ્ગો

[૪૧] ૧. લોસકજાતકવણ્ણના

યો અત્થકામસ્સાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો લોસકતિસ્સત્થેરં નામ આરબ્ભ કથેસિ. કો પનેસ લોસકતિસ્સત્થેરો નામાતિ? કોસલરટ્ઠે એકો અત્તનો કુલનાસકો કેવટ્ટપુત્તકો અલાભી ભિક્ખુ. સો કિર નિબ્બત્તટ્ઠાનેતા ચવિત્વા કોસલરટ્ઠે એકસ્મિં કુલસહસ્સવાસે કેવટ્ટગામે એકિસ્સા કેવટ્ટિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણદિવસે તં કુલસહસ્સં જાલહત્થં નદિયઞ્ચ તળાકાદીસુ ચ મચ્છે પરિયેસન્તં એકં ખુદ્દકમચ્છમ્પિ નાલત્થ. તતો પટ્ઠાય ચ તે કેવટ્ટા પરિહાયન્તિયેવ. તસ્મિઞ્હિ કુચ્છિગતેયેવ નેસં ગામો સત્ત વારે અગ્ગિના દડ્ઢો, સત્ત વારે રઞ્ઞા દણ્ડિતો. એવં અનુક્કમેન દુગ્ગતા જાતા. તે ચિન્તયિંસુ ‘‘પુબ્બે અમ્હાકં એવરૂપં નત્થિ, ઇદાનિ પન પરિહાયામ, અમ્હાકં અન્તરે એકાય કાળકણ્ણિયા ભવિતબ્બં, દ્વે ભાગા હોમા’’તિ પઞ્ચ પઞ્ચ કુલસતાનિ એકતો અહેસું. તતો યત્થ તસ્સ માતાપિતરો, સોવ કોટ્ઠાસો પરિહાયતિ, ઇતરો વડ્ઢતિ. તે તમ્પિ કોટ્ઠાસં દ્વિધા, તમ્પિ દ્વિધાતિ એવં યાવ તમેવ કુલં એકં અહોસિ, તાવ વિભજિત્વા તેસં કાળકણ્ણિભાવં ઞત્વા પોથેત્વા નિક્કડ્ઢિંસુ.

અથસ્સ માતા કિચ્છેન જીવમાના પરિપક્કે ગબ્ભે એકસ્મિં ઠાને વિજાયિ. પચ્છિમભવિકસત્તં ન સક્કા નાસેતું, અન્તોઘટે પદીપો વિય તસ્સ હદયે અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયો જલતિ. સા તં દારકં પટિજગ્ગિત્વા આધાવિત્વા પરિધાવિત્વા વિચરણકાલે એકમસ્સ કપાલકં હત્થે દત્વા ‘‘પુત્ત, એતં ઘરં પવિસા’’તિ પેસેત્વા પલાતા. સો તતો પટ્ઠાય એકકોવ હુત્વા તત્થ તત્થ ભિક્ખં પરિયેસિત્વા એકસ્મિં ઠાને સયતિ, ન ન્હાયતિ, ન સરીરં પટિજગ્ગતિ, પંસુપિસાચકો વિય કિચ્છેન જીવિકં કપ્પેતિ. સો અનુક્કમેન સત્તવસ્સિકો હુત્વા એકસ્મિં ગેહદ્વારે ઉક્ખલિધોવનસ્સ છડ્ડિતટ્ઠાને કાકો વિય એકેકં ભત્તસિત્થં ઉચ્ચિનિત્વા ખાદતિ.

અથ નં ધમ્મસેનાપતિ સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરમાનો દિસ્વા ‘‘અયં સત્તો અતિકારુઞ્ઞપ્પત્તો, કતરગામવાસિકો નુ ખો’’તિ તસ્મિં મેત્તચિત્તં વડ્ઢેત્વા ‘‘એહિ, રે’’તિ આહ. સો આગન્ત્વા થેરં વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં થેરો ‘‘કતરગામવાસિકોસિ, કહં વા તે માતાપિતરો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અહં, ભન્તે, નિપ્પચ્ચયો, મય્હં માતાપિતરો મં નિસ્સાય ‘કિલન્તમ્હા’તિ મં છડ્ડેત્વા પલાતા’’તિ. ‘‘અપિ પન પબ્બજિસ્સસી’’તિ. ‘‘ભન્તે, અહં તાવ પબ્બજેય્યં, માદિસં પન કપણં કો પબ્બાજેસ્સસી’’તિ? ‘‘અહં પબ્બાજેસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે, પબ્બાજેથા’’તિ. થેરો તસ્સ ખાદનીયભોજનીયં દત્વા તં વિહારં નેત્વા સહત્થેનેવ ન્હાપેત્વા પબ્બાજેત્વા પરિપુણ્ણવસ્સં ઉપસમ્પાદેસિ. સો મહલ્લકકાલે ‘‘લોસકતિસ્સત્થેરો’’તિ પઞ્ઞાયિત્થ અપ્પપુઞ્ઞો અપ્પલાભો. તેન કિર અસદિસદાનેપિ કુચ્છિપૂરો ન લદ્ધપુબ્બો, જીવિતઘટનમત્તમેવ લભતિ. તસ્સ હિ પત્તે એકસ્મિંયેવ યાગુઉળુઙ્કે દિન્ને પત્તો સમતિત્તિકો વિય હુત્વા પઞ્ઞાયતિ. અથ મનુસ્સા ‘‘ઇમસ્સ પત્તો પૂરો’’તિ હેટ્ઠા યાગું દેન્તિ. તસ્સ પત્તે યાગું દાનકાલે મનુસ્સાનં ભાજને યાગુ અન્તરધાયતીતિપિ વદન્તિ. ખજ્જકાદીસુપિ એસેવ નયો.

સો અપરેન સમયેન વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અગ્ગફલે અરહત્તે પતિટ્ઠિતોપિ અપ્પલાભોવ અહોસિ. અથસ્સ અનુપુબ્બેન આયુસઙ્ખારેસુ પરિહીનેસુ પરિનિબ્બાનદિવસો સમ્પાપુણિ. ધમ્મસેનાપતિ આવજ્જેન્તો તસ્સ પરિનિબ્બાનભાવં ઞત્વા ‘‘અયં લોસકતિસ્સત્થેરો અજ્જ પરિનિબ્બાયિસ્સતિ, અજ્જ મયા એતસ્સ યાવદત્થં આહારં દાતું વટ્ટતી’’તિ તં આદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિ. થેરો તં નિસ્સાય તાવ બહુમનુસ્સાય સાવત્થિયા હત્થં પસારેત્વા વન્દનમત્તમ્પિ નાલત્થ. અથ નં થેરો ‘‘ગચ્છાવુસો, આસનસાલાય નિસીદા’’તિ ઉય્યોજેત્વા ગતો. તં આગતમેવ મનુસ્સા ‘‘અય્યો, આગતો’’તિ આસને નિસીદાપેત્વા ભોજેસિ. થેરોપિ ‘‘ઇમં લોસકસ્સ દેથા’’તિ લદ્ધાહારં પેસેસિ. તં ગહેત્વા ગતા લોસકતિસ્સત્થેરં અસરિત્વા સયમેવ ભુઞ્જિંસુ. અથ થેરસ્સ ઉટ્ઠાય વિહારં ગમનકાલે લોસકતિસ્સત્થેરો આગન્ત્વા થેરં વન્દિ, થેરો નિવત્તિત્વા ઠિતકોવ ‘‘લદ્ધં તે, આવુસો, ભત્ત’’ન્તિ પુચ્છિ. લભિસ્સામ નો, ભન્તેતિ. થેરો સંવેગપત્તો કાલં ઓલોકેસિ, કાલો અતિક્કન્તો. થેરો ‘‘હોતાવુસો, ઇધેવ નિસીદા’’તિ લોસકત્થેરં આસનસાલાયં નિસીદાપેત્વા કોસલરઞ્ઞો નિવેસનં અગમાસિ. રાજા થેરસ્સ પત્તં ગાહાપેત્વા ‘‘ભત્તસ્સ અકાલો’’તિ પત્તપૂરં ચતુમધુરં દાપેસિ. થેરો તં આદાય ગન્ત્વા ‘‘એહાવુસો, તિસ્સ ઇમં ચતુમધુરં ભુઞ્જા’’તિ વત્વા પત્તં ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. સો થેરે ગારવેન લજ્જન્તો ન પરિભુઞ્જતિ. અથ નં થેરો ‘‘એહાવુસો તિસ્સ, અહં ઇમં પત્તં ગહેત્વાવ ઠસ્સામિ, ત્વં નિસીદિત્વા પરિભુઞ્જ. સચે અહં પત્તં હત્થતો મુઞ્ચેય્યં, કિઞ્ચિ ન ભવેય્યા’’તિ આહ. અથાયસ્મા લોસકતિસ્સત્થેરો અગ્ગસાવકે ધમ્મસેનાપતિમ્હિ પત્તં ગહેત્વા ઠિતે ચતુમધુરં પરિભુઞ્જિ. તં થેરસ્સ અરિયિદ્ધિબલેન પરિક્ખયં ન અગમાસિ. તદા લોસકતિસ્સત્થેરો યાવદત્થં ઉદરપૂરં કત્વા પરિભુઞ્જિ, તં દિવસંયેવ ચ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ. સમ્માસમ્બુદ્ધો સન્તિકે ઠત્વા સરીરનિક્ખેપં કારેસિ, ધાતુયો ગહેત્વા ચેતિયં કરિંસુ.

તદા ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં સન્નિપતિત્વા ‘‘આવુસો, અહો લોસકતિસ્સત્થેરો અપ્પપુઞ્ઞો અપ્પલાભી, એવરૂપેન નામ અપ્પપુઞ્ઞેન અપ્પલાભિના કથં અરિયધમ્મો લદ્ધો’’તિ કથેન્તા નિસીદિંસુ. સત્થા ધમ્મસભં ગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિ. તે ‘‘ઇમાય નામ, ભન્તે’’તિ આરોચયિંસુ. સત્થા ‘‘ભિક્ખવે, એસો ભિક્ખુ અત્તનો અલાભિભાવઞ્ચ અરિયધમ્મલાભિભાવઞ્ચ અત્તનાવ અકાસિ. અયઞ્હિ પુબ્બે પરેસં લાભન્તરાયં કત્વા અપ્પલાભી જાતો, ‘‘અનિચ્ચં, દુક્ખં, અનત્તા’’તિ વિપસ્સનાય યુત્તભાવસ્સ બલેન અરિયધમ્મલાભી જાતો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે કિર કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ એકં કુટુમ્બિકં નિસ્સાય ગામકાવાસે વસતિ પકતત્તો સીલવા વિપસ્સનાય યુત્તપ્પયુત્તો. અથેકો ખીણાસવત્થેરો સમવત્તવાસં વસમાનો અનુપુબ્બેન તસ્સ ભિક્ખુનો ઉપટ્ઠાકકુટુમ્બિકસ્સ વસનગામં સમ્પત્તો. કુટુમ્બિકો થેરસ્સ ઇરિયાપથેયેવ પસીદિત્વા પત્તં આદાય ઘરં પવેસેત્વા સક્કચ્ચં ભોજેત્વા થોકં ધમ્મકથં સુત્વા થેરં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં ધુરવિહારમેવ ગચ્છથ, મયં સાયન્હસમયે આગન્ત્વા પસ્સિસ્સામા’’તિ આહ. થેરો વિહારં ગન્ત્વા નેવાસિકત્થેરં વન્દિત્વા આપુચ્છિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સોપિ તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા ‘‘લદ્ધો તે, આવુસો, ભિક્ખાહારો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, લદ્ધો’’તિ. ‘‘કહં લદ્ધો’’તિ? ‘‘તુમ્હાકં ધુરગામે કુટુમ્બિકઘરે’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા અત્તનો સેનાસનં પુચ્છિત્વા પટિજગ્ગિત્વા પત્તચીવરં પટિસામેત્વા ઝાનસુખેન ફલસુખેન ચ વીતિનામેન્તો નિસીદિ.

સોપિ કુટુમ્બિકો સાયન્હે ગન્ધમાલઞ્ચેવ પદીપેય્યઞ્ચ ગાહાપેત્વા વિહારં ગન્ત્વા નેવાસિકત્થેરં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, એકો આગન્તુકત્થેરો અત્થિ, આગતો નુ ખો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, આગતો’’તિ. ‘‘ઇદાનિ કહ’’ન્તિ. ‘‘અસુકસેનાસને નામા’’તિ. સો તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ધમ્મકથં સુત્વા સીતલવેલાય ચેતિયઞ્ચ બોધિઞ્ચ પૂજેત્વા દીપે જાલેત્વા ઉભોપિ જને નિમન્તેત્વા ગતો. નેવાસિકત્થેરોપિ ખો ‘‘અયં કુટુમ્બિકો પરિભિન્નો, સચાયં ભિક્ખુ ઇમસ્મિં વિહારે વસિસ્સતિ, ન મં એસ કિસ્મિઞ્ચિ ગણયિસ્સતી’’તિ થેરે અનત્તમનતં આપજ્જિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં વિહારે એતસ્સ અવસનાકારો મયા કાતું વટ્ટતી’’તિ તેન ઉપટ્ઠાનવેલાય આગતેન સદ્ધિં કિઞ્ચિ ન કથેસિ. ખીણાસવત્થેરો તસ્સ અજ્ઝાસયં જાનિત્વા ‘‘અયં થેરો મમ કુલે વા ગણે વા અપલિબુદ્ધભાવં ન જાનાતી’’તિ અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ઝાનસુખેન ફલસુખેન વીતિનામેસિ.

નેવાસિકોપિ પુનદિવસે નખપિટ્ઠેન ગણ્ડિં પહરિત્વા નખેન દ્વારં આકોટેત્વા કુટુમ્બિકસ્સ ગેહં અગમાસિ. સો તસ્સ પત્તં ગહેત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેત્વા ‘‘આગન્તુકત્થેરો કહં, ભન્તે’’તિ પુચ્છિ. ‘‘નાહં તવ કુલૂપકસ્સ પવત્તિં જાનામિ, ગણ્ડિં પહરન્તોપિ દ્વારં આકોટેન્તોપિ પબોધેતું નાસક્ખિં, હિય્યો તવ ગેહે પણીતભોજનં ભુઞ્જિત્વા જીરાપેતું અસક્કોન્તો ઇદાનિ નિદ્દં ઓક્કન્તોયેવ ભવિસ્સતિ, ત્વં પસીદમાનો એવરૂપેસુયેવ ઠાનેસુ પસીદસી’’તિ આહ – ‘‘ખીણાસવત્થેરોપિ અત્તનો ભિક્ખાચારવેલં સલ્લક્ખેત્વા સરીરં પટિજગ્ગિત્વા પત્તચીવરમાદાય આકાસે ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞત્થ અગમાસિ. સો કુટુમ્બિકો નેવાસિકત્થેરં સપ્પિમધુસક્ખરાભિસઙ્ખતં પાયાસં પાયેત્વા પત્તં ગન્ધચુણ્ણેહિ ઉબ્બટ્ટેત્વા પુન પૂરેત્વા ‘‘ભન્તે, સો થેરો મગ્ગકિલન્તો ભવિસ્સતિ, ઇદમસ્સ હરથા’’તિ અદાસિ. ઇતરો અપટિક્ખિપિત્વાવ ગહેત્વા ગચ્છન્તો ‘‘સચે સો ભિક્ખુ ઇમં પાયાસં પિવિસ્સતિ, ગીવાયં ગહેત્વા નિક્કડ્ઢિયમાનોપિ ન ગમિસ્સતિ. સચે પનાહં ઇમં પાયાસં મનુસ્સાનં દસ્સામિ, પાકટં મે કમ્મં ભવિસ્સતિ. સચે ઉદકે ઓપિલાપેસ્સામિ, ઉદકપિટ્ઠે સપ્પિ પઞ્ઞાયિસ્સતિ. સચે ભૂમિયં છડ્ડેસ્સામિ, કાકસન્નિપાતેન પઞ્ઞાયિસ્સતિ. કત્થ નુ ખો ઇમં છડ્ડેય્ય’’ન્તિ ઉપધારેન્તો એકં ઝામક્ખેત્તં દિસ્વા અઙ્ગારે વિયૂહિત્વા તત્થ પક્ખિપિત્વા ઉપરિ અઙ્ગારેહિ પટિચ્છાદેત્વા વિહારં ગતો તં ભિક્ખું અદિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘અદ્ધા સો ભિક્ખુ ખીણાસવો મમ અજ્ઝાસયં વિદિત્વા અઞ્ઞત્થ ગતો ભવિસ્સતિ, અહો મયા ઉદરહેતુ અયુત્તં કત’’ન્તિ તાવદેવસ્સ મહન્તં દોમનસ્સં ઉદપાદિ. તતો પટ્ઠાયેવ ચ મનુસ્સપેતો હુત્વા ન ચિરસ્સેવ કાલં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તિ.

સો બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિત્વા પક્કાવસેસેન પટિપાટિયા પઞ્ચજાતિસતેસુ યક્ખો હુત્વા એકદિવસમ્પિ ઉદરપૂરં આહારં ન લભિ. એકદિવસં પન ગબ્ભમલં ઉદરપૂરં લભિ. પુન પઞ્ચજાતિસતેસુ સુનખો અહોસિ. તદાપિ એકદિવસં ભત્તવમનં ઉદરપૂરં લભિ, સેસકાલે પન તેન ઉદરપૂરો આહારો નામ ન લદ્ધપુબ્બો. સુનખયોનિતો પન ચવિત્વા કાસિરટ્ઠે એકસ્મિં ગામે દુગ્ગતકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ નિબ્બત્તિતો પટ્ઠાય તં કુલં પરમદુગ્ગતમેવ જાતં, જાતિતો ઉદ્ધં ઉદકકઞ્જિકામત્તમ્પિ ન લભિ. તસ્સ પન ‘‘મિત્તવિન્દકો’’તિ નામં અહોસિ. માતાપિતરો છાતકદુક્ખં અધિવાસેતું અસક્કોન્તા ‘‘ગચ્છ કાળકણ્ણી’’તિ તં પોથેત્વા નીહરિંસુ. સો અપટિસરણો વિચરન્તો બારાણસિં અગમાસિ. તદા બોધિસત્તો બારાણસિયં દિસાપામોક્ખો આચરિયો હુત્વા પઞ્ચ માણવકસતાનિ સિપ્પં વાચેતિ. તદા બારાણસિવાસિનો દુગ્ગતાનં પરિબ્બયં દત્વા સિપ્પં સિક્ખાપેન્તિ. અયમ્પિ મિત્તવિન્દકો બોધિસત્તસ્સ સન્તિકે સિપ્પં સિક્ખતિ. સો ફરુસો અનોવાદક્ખમો તં તં પહરન્તો વિચરતિ, બોધિસત્તેન ઓવદિયમાનોપિ ઓવાદં ન ગણ્હાતિ. તં નિસ્સાય આયોપિસ્સ મન્દો જાતો.

અથ સો માણવકેહિ સદ્ધિં ભણ્ડિત્વા ઓવાદં અગ્ગણ્હન્તો તતો પલાયિત્વા આહિણ્ડન્તો એકં પચ્ચન્તગામં પત્વા ભતિં કત્વા જીવતિ. સો તત્થ એકાય દુગ્ગતિત્થિયા સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેસિ. સા તં નિસ્સાય દ્વે દારકે વિજાયિ. ગામવાસિનો ‘‘અમ્હાકં સુસાસનં દુસ્સાસનં આરોચેય્યાસી’’તિ મિત્તવિન્દકસ્સ ભતિં દત્વા તં ગામદ્વારે કુટિકાય વસાપેસું. તં પન મિત્તવિન્દકં નિસ્સાય તે પચ્ચન્તગામવાસિનો સત્તક્ખત્તું રાજદણ્ડં અગમંસુ, સત્તક્ખત્તું નેસં ગેહાનિ ઝાયિંસુ, સત્તક્ખત્તું તળાકં ભિજ્જિ. તે ચિન્તયિંસુ ‘‘અમ્હાકં પુબ્બે ઇમસ્સ મિત્તવિન્દકસ્સ અનાગમનકાલે એવરૂપં નત્થિ, ઇદાનિ પનસ્સ આગતકાલતો પટ્ઠાય પરિહાયામા’’તિ તં પોથેત્વા નીહરિંસુ.

સો અત્તનો દારકે ગહેત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તો એકં અમનુસ્સપરિગ્ગહં અટવિં પાવિસિ. તત્થસ્સ અમનુસ્સા દારકે ચ ભરિયઞ્ચ મારેત્વા મંસં ખાદિંસુ. સો તતો પલાયિત્વા તતો તતો આહિણ્ડન્તો એકં ગમ્ભીરં નામ પટ્ટનગામં નાવાવિસ્સજ્જનદિવસેયેવ પત્વા કમ્મકારકો હુત્વા નાવં અભિરુહિ. નાવા સમુદ્દપિટ્ઠે સત્તાહં ગન્ત્વા સત્તમે દિવસે સમુદ્દમજ્ઝે આકોટેત્વા ઠપિતા વિય અટ્ઠાસિ. તે કાળકણ્ણિસલાકં ચારેસું, સત્તક્ખત્તું મિત્તવિન્દકસ્સેવ પાપુણિ. મનુસ્સા તસ્સેકં વેળુકલાપં દત્વા હત્થે ગહેત્વા સમુદ્દપિટ્ઠે ખિપિંસુ, તસ્મિં ખિત્તમત્તે નાવા અગમાસિ. મિત્તવિન્દકો વેળુકલાપે નિપજ્જિત્વા સમુદ્દપિટ્ઠે ગચ્છન્તો કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે રક્ખિતસીલસ્સ ફલેન સમુદ્દપિટ્ઠે એકસ્મિં ફલિકવિમાને ચતસ્સો દેવધીતરો પટિલભિત્વા તાસં સન્તિકે સુખં અનુભવમાનો સત્તાહં વસિ. તા પન વિમાનપેતિયો સત્તાહં સુખં અનુભવન્તિ, સત્તાહં દુક્ખં. સત્તાહં દુક્ખં અનુભવિતું ગચ્છમાના ‘‘યાવ મયં આગચ્છામ, તાવ ઇધેવ હોહી’’તિ વત્વા અગમંસુ.

મિત્તવિન્દકો તાસં ગતકાલે વેળુકલાપે નિપજ્જિત્વા પુરતો ગચ્છન્તો રજતવિમાને અટ્ઠ દેવધીતરો લભિ. તતોપિ પરં ગચ્છન્તો મણિવિમાને સોળસ, કનકવિમાને દ્વત્તિંસ દેવધીતરો લભિ. તાસમ્પિ વચનં અકત્વા પરતો ગચ્છન્તો અન્તરદીપકે એકં યક્ખનગરં અદ્દસ. તત્થેકા યક્ખિની અજરૂપેન વિચરતિ. મિત્તવિન્દકો તસ્સા યક્ખિનિભાવં અજાનન્તો ‘‘અજમંસં ખાદિસ્સામી’’તિ તં પાદે અગ્ગહેસિ, સા યક્ખાનુભાવેન તં ઉક્ખિપિત્વા ખિપિ. સો તાય ખિત્તો સમુદ્દમત્થકેન ગન્ત્વા બારાણસિયં પરિખાપિટ્ઠે એકસ્મિં કણ્ટકગુમ્બમત્થકે પતિત્વા પવટ્ટમાનો ભૂમિયં પતિટ્ઠાસિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે તસ્મિં પરિખાપિટ્ઠે રઞ્ઞો અજિકા ચરમાના ચોરા હરન્તિ. અજિકગોપકા ‘‘ચોરે ગણ્હિસ્સામા’’તિ એકમન્તં નિલીના અટ્ઠંસુ. મિત્તવિન્દકો પવટ્ટિત્વા ભૂમિયં ઠિતો તા અજિકા દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘અહં સમુદ્દે એકસ્મિં દીપકે અજિકં પાદે ગહેત્વા તાય ખિત્તો ઇધ પતિતો. સચે ઇદાનિ એકં અજિકં પાદે ગહેસ્સામિ, સા મં પરતો સમુદ્દપિટ્ઠે વિમાનદેવતાનં સન્તિકે ખિપિસ્સતી’’તિ. સો એવં અયોનિસો મનસિકરિત્વા અજિકં પાદે ગણ્હિ, સા ગહિતમત્તા વિરવિ. અજિકગોપકા ઇતો ચિતો ચ આગન્ત્વા તં ગહેત્વા ‘‘એત્તકં કાલં રાજકુલે અજિકખાદકો એસ ચોરો’’તિ તં કોટ્ટેત્વા બન્ધિત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં નેન્તિ.

તસ્મિં ખણે બોધિસત્તો પઞ્ચસતમાણવકપરિવુતો નગરા નિક્ખમ્મ ન્હાયિતું ગચ્છન્તો મિત્તવિન્દકં દિસ્વા સઞ્જાનિત્વા તે મનુસ્સે આહ – ‘‘તાતા, અયં અમ્હાકં અન્તેવાસિકો, કસ્મા નં ગણ્હથા’’તિ? ‘‘અજિકચોરકો, અય્ય, એકં અજિકં પાદે ગણ્હિ, તસ્મા ગહિતો’’તિ. ‘‘તેન હેતં અમ્હાકં દાસં કત્વા દેથ, અમ્હે નિસ્સાય જીવિસ્સતી’’તિ. તે, ‘‘સાધુ અય્યા’’તિ તં વિસ્સજ્જેત્વા અગમંસુ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘મિત્તવિન્દક, ત્વં એત્તકં કાલં કહં વસી’’તિ પુચ્છિ. સો સબ્બં અત્તના કતકમ્મં આરોચેસિ. બોધિસત્તો ‘‘અત્થકામાનં વચનં અકરોન્તો એવં દુક્ખં પાપુણાતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૧. ‘‘યો અત્થકામસ્સ હિતાનુકમ્પિનો, ઓવજ્જમાનો ન કરોતિ સાસનં;

અજિયા પાદમોલમ્બ, મિત્તકો વિય સોચતી’’તિ.

તત્થ અત્થકામસ્સાતિ વુડ્ઢિં ઇચ્છન્તસ્સ. હિતાનુકમ્પિનોતિ હિતેન અનુકમ્પમાનસ્સ. ઓવજ્જમાનોતિ મુદુકેન હિતચિત્તેન ઓવદિયમાનો. ન કરોતિ સાસનન્તિ અનુસિટ્ઠં ન કરોતિ, દુબ્બચો અનોવાદકો હોતિ. મિત્તકો વિય સોચતીતિ યથાયં મિત્તવિન્દકો અજિકાય પાદં ગહેત્વા સોચતિ કિલમતિ, એવં નિચ્ચકાલં સોચતીતિ ઇમાય ગાથાય બોધિસત્તો ધમ્મં દેસેસિ.

એવં તેન થેરેન એત્તકે અદ્ધાને તીસુયેવ અત્તભાવેસુ કુચ્છિપૂરો લદ્ધપુબ્બો. યક્ખેન હુત્વા એકદિવસં ગબ્ભમલં લદ્ધં, સુનખેન હુત્વા એકદિવસં ભત્તવમનં, પરિનિબ્બાનદિવસે ધમ્મસેનાપતિસ્સાનુભાવેન ચતુમધુરં લદ્ધં. એવં પરસ્સ લાભન્તરાયકરણં નામ મહાદોસન્તિ વેદિતબ્બં. તસ્મિં પન કાલે સોપિ આચરિયો મિત્તવિન્દકોપિ યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ‘‘એવં, ભિક્ખવે, અત્તનો અપ્પલાભિભાવઞ્ચ અરિયધમ્મલાભિભાવઞ્ચ સયમેવ એસ અકાસી’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મિત્તવિન્દકો લોસકતિસ્સત્થેરો અહોસિ, દિસાપામોક્ખાચરિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

લોસકજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૪૨] ૨. કપોતજાતકવણ્ણના

યો અત્થકામસ્સાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં લોલભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તસ્સ લોલભાવો નવકનિપાતે કાકજાતકે આવિ ભવિસ્સતિ. તદા પન તં ભિક્ખૂ ‘‘અયં, ભન્તે, ભિક્ખુ લોલો’’તિ સત્થુ આરોચેસું. અથ નં સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ લોલોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. સત્થા ‘‘પુબ્બેપિ ત્વં ભિક્ખુ લોલો લોલકારણા જીવિતક્ખયં પત્તો, પણ્ડિતાપિ તં નિસ્સાય અત્તનો વસનટ્ઠાના પરિહીના’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો પારાવતયોનિયં નિબ્બત્તિ. તદા બારાણસિવાસિનો પુઞ્ઞકામતાય તસ્મિં તસ્મિં ઠાને સકુણાનં સુખવસનત્થાય થુસપચ્છિયો ઓલમ્બેન્તિ. બારાણસિસેટ્ઠિનોપિ ભત્તકારકો અત્તનો મહાનસે એકં થુસપચ્છિં ઓલમ્બેત્વા ઠપેસિ, બોધિસત્તો તત્થ વાસં કપ્પેસિ. સો પાતોવ નિક્ખમિત્વા ગોચરે ચરિત્વા સાયં આગન્ત્વા તત્થ વસન્તો કાલં ખેપેસિ. અથેકદિવસં એકો કાકો મહાનસમત્થકેન ગચ્છન્તો અમ્બિલાનમ્બિલમચ્છમંસાનં ધૂપનવાસં ઘાયિત્વા લોભં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘કં નુ ખો નિસ્સાય ઇમં મચ્છમંસં લભિસ્સામી’’તિ અવિદૂરે નિસીદિત્વા પરિગ્ગણ્હન્તો સાયં બોધિસત્તં આગન્ત્વા મહાનસં પવિસન્તં દિસ્વા ‘‘ઇમં પારાવતં નિસ્સાય મચ્છમંસં લભિસ્સામી’’તિ પુનદિવસે પાતોવ આગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ નિક્ખમિત્વા ગોચરત્થાય ગમનકાલે પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અગમાસિ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘કસ્મા ત્વં, સમ્મ, અમ્હેહિ સદ્ધિં ચરસી’’તિ આહ. ‘‘સામિ, તુમ્હાહં કિરિયા મય્હં રુચ્ચતિ, ઇતો પટ્ઠાય તુમ્હે ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ. ‘‘સમ્મ, તુમ્હે અઞ્ઞગોચરા, મયં અઞ્ઞગોચરા, તુમ્હેહિ અમ્હાકં ઉપટ્ઠાનં દુક્કર’’ન્તિ. ‘‘સામિ, તુમ્હાકં ગોચરગ્ગહણકાલે અહમ્પિ ગોચરં ગહેત્વા તુમ્હેહિ સદ્ધિંયેવ ગમિસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ, કેવલં તે અપ્પમત્તેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ એવં બોધિસત્તો કાકં ઓવદિત્વા ગોચરં ચરન્તો તિણબીજાદીનિ ખાદતિ. બોધિસત્તસ્સ પન ગોચરગ્ગહણકાલે કાકો ગન્ત્વા ગોમયપિણ્ડં અપનેત્વા પાણકે ખાદિત્વા ઉદરં પૂરેત્વા બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા ‘‘સામિ, તુમ્હે અતિવેલં ચરથ, અતિબહુભક્ખેન નામ ભવિતું ન વટ્ટતી’’તિ વત્વા બોધિસત્તેન ગોચરં ગહેત્વા સાયં આગચ્છન્તેન સદ્ધિંયેવ મહાનસં પાવિસિ. ભત્તકારકો ‘‘અમ્હાકં કપોતો અઞ્ઞમ્પિ ગહેત્વા આગતો’’તિ કાકસ્સપિ પચ્છિં ઠપેસિ. તતો પટ્ઠાય દ્વે જના વસન્તિ.

અથેકદિવસં સેટ્ઠિસ્સ બહું મચ્છમંસં આહરિંસુ. તં આદાય ભત્તકારકો મહાનસે તત્થ તત્થ ઓલમ્બેસિ. કાકો તં દિસ્વા લોભં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘સ્વે ગોચરભૂમિં અગન્ત્વા મયા ઇદમેવ ખાદિતબ્બ’’ન્તિ રત્તિં નિત્થુનન્તો નિપજ્જિ. પુનદિવસે બોધિસત્તો ગોચરાય ગચ્છન્તો ‘‘એહિ, સમ્મ, કાકા’’તિ આહ. ‘‘સામિ, તુમ્હે ગચ્છથ, મય્હં કુચ્છિરોગો અત્થી’’તિ. ‘‘સમ્મ, કાકાનં કુચ્છિરોગો નામ ન કદાચિ ભૂતપુબ્બો, રત્તિં તીસુ યામેસુ એકેકસ્મિં યામે મુચ્છિતા હોન્તિ, દીપવટ્ટિં ગિલિતકાલે પન નેસં મુહુત્તં તિત્તિ હોતિ, ત્વં ઇમં મચ્છમંસં ખાદિતુકામો ભવિસ્સસિ, એહિ મનુસ્સપરિભોગો નામ તુમ્હાકં દુપ્પરિભુઞ્જિયો, મા એવરૂપં અકાસિ, મયા સદ્ધિંયેવ ગોચરાય ગચ્છાહી’’તિ. ‘‘ન સક્કોમિ, સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ પઞ્ઞાયિસ્સસિ સકેન કમ્મેન, લોભવસં અગન્ત્વા અપ્પમત્તો હોહી’’તિ તં ઓવદિત્વા બોધિસત્તો ગોચરાય ગતો.

ભત્તકારકો નાનપ્પકારં મચ્છમંસવિકતિં સમ્પાદેત્વા ઉસુમનિક્ખમનત્થં ભાજનાનિ થોકં વિવરિત્વા રસપરિસ્સાવનકરોટિં ભાજનમત્થકે ઠપેત્વા બહિ નિક્ખમિત્વા સેદં પુઞ્છમાનો અટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે કાકો પચ્છિતો સીસં ઉક્ખિપિત્વા ભત્તગેહં ઓલોકેન્તો તસ્સ નિક્ખન્તભાવં ઞત્વા ‘‘અયંદાનિ મય્હં મનોરથં પૂરેત્વા મંસં ખાદિતું કાલો, કિં નુ ખો મહામંસં ખાદામિ, ઉદાહુ ચુણ્ણિકમંસ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ચુણ્ણિકમંસેન નામ ખિપ્પં કુચ્છિં પૂરેતું ન સક્કા, મહન્તં મંસખણ્ડં આહરિત્વા પચ્છિયં નિક્ખિપિત્વા ખાદમાનો નિપજ્જિસ્સામી’’તિ પચ્છિતો ઉપ્પતિત્વા રસકરોટિયં નિલીયિ. સા ‘‘કિરી’’તિ સદ્દમકાસિ. ભત્તકારકો તં સદ્દં સુત્વા ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ પવિટ્ઠો કાકં દિસ્વા ‘‘અયં દુટ્ઠકાકો મહાસેટ્ઠિનો પક્કમંસં ખાદિતુકામો, અહં ખો પન સેટ્ઠિં નિસ્સાય જીવામિ, ન ઇમં બાલં, કિં મે ઇમિના’’તિ દ્વારં પિધાય કાકં ગહેત્વા સકલસરીરે પત્તાનિ લુઞ્ચિત્વા અલ્લસિઙ્ગીવેરલોણજીરકાદયો કોટ્ટેત્વા અમ્બિલતક્કેન આલોળેત્વા તેનસ્સ સકલસરીરં મક્ખેત્વા તં કાકં પચ્છિયં ખિપિ. સો અધિમત્તવેદનાભિભૂતો નિત્થુનન્તો નિપજ્જિ.

બોધિસત્તો સાયં આગન્ત્વા તં બ્યસનપ્પત્તં દિસ્વા ‘‘લોલકાક, મમ વચનં અકત્વા તવ લોભં નિસ્સાય મહાદુક્ખં પત્તોસી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૨. ‘‘યો અત્થકામસ્સ હિતાનુકમ્પિનો, ઓવજ્જમાનો ન કરોતિ સાસનં;

કપોતકસ્સ વચનં અકત્વા, અમિત્તહત્થત્થગતોવ સેતી’’તિ.

તત્થ કપોતકસ્સ વચનં અકત્વાતિ પારાવતસ્સ હિતાનુસાસનવચનં અકત્વા. અમિત્તહત્થત્થગતોવ સેતીતિ અમિત્તાનં અનત્થકારકાનં દુક્ખુપ્પાદકપુગ્ગલાનં હત્થત્થં હત્થપથં ગતો અયં કાકો વિય સો પુગ્ગલો મહન્તં બ્યસનં પત્વા અનુસોચમાનો સેતીતિ.

બોધિસત્તો ઇમં ગાથં વત્વા ‘‘ઇદાનિ મયા ચ ઇમસ્મિં ઠાને ન સક્કા વસિતુ’’ન્તિ અઞ્ઞત્થ ગતો. કાકોપિ તત્થેવ જીવિતક્ખયં પત્તો. અથ નં ભત્તકારકો સદ્ધિં પચ્છિયા ગહેત્વા સઙ્કારટ્ઠાને છડ્ડેસિ.

સત્થાપિ ‘‘ન ત્વં ભિક્ખુ ઇદાનેવ લોલો, પુબ્બેપિ લોલોયેવ, તઞ્ચ પન તે લોલ્યં નિસ્સાય પણ્ડિતાપિ સકાવાસા પરિહીના’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો ભિક્ખુ અનાગામિફલં પત્તો. સત્થા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કાકો લોલભિક્ખુ અહોસિ, પારાવતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કપોતજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૪૩] ૩. વેળુકજાતકવણ્ણના

યો અત્થકામસ્સાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં દુબ્બચભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ ભગવા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ દુબ્બચોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ન ત્વં ભિક્ખુ ઇદાનેવ દુબ્બચો, પુબ્બેપિ દુબ્બચોયેવ, દુબ્બચત્તાયેવ ચ પણ્ડિતાનં વચનં અકત્વા સપ્પમુખે જીવિતક્ખયં પત્તો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે મહાભોગકુલે નિબ્બત્તો વિઞ્ઞુતં પત્વા કામેસુ આદીનવં નેક્ખમ્મે ચાનિસંસં દિસ્વા કામે પહાય હિમવન્તં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા કસિણપરિકમ્મં કત્વા પઞ્ચાભિઞ્ઞા અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચ ઉપ્પાદેત્વા ઝાનસુખેન વીતિનામેન્તો અપરભાગે મહાપરિવારો પઞ્ચહિ તાપસસતેહિ પરિવુતો ગણસ્સ સત્થા હુત્વા વિહાસિ. અથેકો આસિવિસપોતકો અત્તનો ધમ્મતાય ચરન્તો અઞ્ઞતરસ્સ તાપસસ્સ અસ્સમપદં પત્તો. તાપસો તસ્મિં પુત્તસિનેહં ઉપ્પાદેત્વા તં એકસ્મિં વેળુપબ્બે સયાપેત્વા પટિજગ્ગતિ. તસ્સ વેળુપબ્બે સયનતો ‘‘વેળુકો’’ત્વેવ નામં અકંસુ. તં પુત્તસિનેહેન પટિજગ્ગનતો તાપસસ્સ ‘‘વેળુકપિતા’’ત્વેવ નામં અકંસુ.

તદા બોધિસત્તો ‘‘એકો કિર તાપસો આસિવિસં પટિજગ્ગતી’’તિ સુત્વા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં આસિવિસં પટિજગ્ગસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘આસિવિસેન સદ્ધિં વિસ્સાસો નામ નત્થિ, મા એવં જગ્ગાહી’’તિ આહ. ‘‘સો મે આચરિય પુત્તો, નાહં તેન વિના વત્તિતું સક્ખિસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ એતસ્સેવ સન્તિકા જીવિતક્ખયં પાપુણિસ્સસી’’તિ. તાપસો બોધિસત્તસ્સ વચનં ન ગણ્હિ, આસિવિસમ્પિ જહિતું નાસક્ખિ. તતો કતિપાહચ્ચયેનેવ સબ્બે તાપસા ફલાફલત્થાય ગન્ત્વા ગતટ્ઠાને ફલાફલસ્સ સુલભભાવં દિસ્વા દ્વે તયો દિવસે તત્થેવ વસિંસુ, વેળુકપિતાપિ તેહિ સદ્ધિં ગચ્છન્તો આસિવિસં વેળુપબ્બેયેવ સયાપેત્વા પિદહિત્વા ગતો. સો પુન તાપસેહિ સદ્ધિં દ્વીહતીહચ્ચયેન આગન્ત્વા ‘‘વેળુકસ્સ ગોચરં દસ્સામી’’તિ વેળુપબ્બં ઉગ્ઘાટેત્વા ‘‘એહિ, પુત્તક, છાતકોસી’’તિ હત્થં પસારેસિ. આસિવિસો દ્વીહતીહં નિરાહારતાય કુજ્ઝિત્વા પસારિતહત્થં ડંસિત્વા તાપસં તત્થેવ જીવિતક્ખયં પાપેત્વા અરઞ્ઞં પાવિસિ. તાપસા તં દિસ્વા બોધિસત્તસ્સ આરોચેસું. બોધિસત્તો તસ્સ સરીરકિચ્ચં કારેત્વા ઇસિગણસ્સ મજ્ઝે નિસીદિત્વા ઇસીનં ઓવાદવસેન ઇમં ગાથમાહ –

૪૩. ‘‘યો અત્થકામસ્સ હિતાનુકમ્પિનો, ઓવજ્જમાનો ન કરોતિ સાસનં;

એવં સો નિહતો સેતિ, વેળુકસ્સ યથા પિતા’’તિ.

તત્થ એવં સો નિહતો સેતીતિ યો હિ ઇસીનં ઓવાદં ન ગણ્હાતિ, સો યથા એસ તાપસો આસિવિસમુખે પૂતિભાવં પત્વા નિહતો સેતિ, એવં મહાવિનાસં પત્વા નિહતો સેતીતિ અત્થો. એવં બોધિસત્તો ઇસિગણં ઓવદિત્વા ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા આયુપરિયોસાને બ્રહ્મલોકે ઉપ્પજ્જિ.

સત્થા ‘‘ન ત્વં ભિક્ખુ ઇદાનેવ દુબ્બચો, પુબ્બેપિ દુબ્બચોયેવ, દુબ્બચભાવેનેવ ચ આસિવિસમુખે પૂતિભાવં પત્તો’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા વેળુકપિતા દુબ્બચભિક્ખુ અહોસિ, સેસપરિસા બુદ્ધપરિસા, ગણસત્થા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વેળુકજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૪૪] ૪. મકસજાતકવણ્ણના

સેય્યો અમિત્તોતિ ઇદં સત્થા મગધેસુ ચારિકં ચરમાનો અઞ્ઞતરસ્મિં ગામકે બાલગામિકમનુસ્સે આરબ્ભ કથેસિ. તથાગતો કિર એકસ્મિં સમયે સાવત્થિતો મગધરટ્ઠં ગન્ત્વા તત્થ ચારિકં ચરમાનો અઞ્ઞતરં ગામકં સમ્પાપુણિ. સો ચ ગામકો યેભુય્યેન અન્ધબાલમનુસ્સેહિયેવ ઉસ્સન્નો. તત્થેકદિવસં તે અન્ધબાલમનુસ્સા સન્નિપતિત્વા ‘‘ભો, અમ્હે અરઞ્ઞં પવિસિત્વા કમ્મં કરોન્તે મકસા ખાદન્તિ, તપ્પચ્ચયા અમ્હાકં કમ્મચ્છેદો હોતિ, સબ્બેવ ધનૂનિ ચેવ આવુધાનિ ચ આદાય ગન્ત્વા મકસેહિ સદ્ધિં યુજ્ઝિત્વા સબ્બમકસે વિજ્ઝિત્વા છિન્દિત્વા ચ મારેસ્સામા’’તિ મન્તયિત્વા અરઞ્ઞં ગન્ત્વા ‘‘મકસે વિજ્ઝિસ્સામા’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિજ્ઝિત્વા ચ પહરિત્વા ચ દુક્ખપ્પત્તા આગન્ત્વા અન્તોગામે ચ ગામમજ્ઝે ચ ગામદ્વારે ચ નિપજ્જિંસુ.

સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો તં ગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. અવસેસા પણ્ડિતમનુસ્સા ભગવન્તં દિસ્વા ગામદ્વારે મણ્ડપં કારેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિસીદિંસુ. સત્થા તસ્મિં તસ્મિં ઠાને પતિતમનુસ્સે દિસ્વા તે ઉપાસકે પુચ્છિ ‘‘બહૂ ઇમે ગિલાના મનુસ્સા, કિં એતેહિ કત’’ન્તિ? ‘‘ભન્તે, એતે મનુસ્સા ‘મકસયુદ્ધં કરિસ્સામા’તિ ગન્ત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં વિજ્ઝિત્વા સયં ગિલાના જાતા’’તિ. સત્થા ‘‘ન ઇદાનેવ અન્ધબાલમનુસ્સા ‘મકસે પહરિસ્સામા’તિ અત્તાનં પહરન્તિ, પુબ્બેપિ ‘મકસં પહરિસ્સામા’તિ પરં પહરણકમનુસ્સા અહેસુંયેવા’’તિ વત્વા તેહિ મનુસ્સેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો વણિજ્જાય જીવિકં કપ્પેતિ. તદા કાસિરટ્ઠે એકસ્મિં પચ્ચન્તગામે બહૂ વડ્ઢકી વસન્તિ. તત્થેકો ખલિતવડ્ઢકી રુક્ખં તચ્છતિ, અથસ્સ એકો મકસો તમ્બલોહથાલકપિટ્ઠિસદિસે સીસે નિસીદિત્વા સત્તિયા પહરન્તો વિય સીસં મુખતુણ્ડકેન વિજ્ઝિ. સો અત્તનો સન્તિકે નિસિન્નં પુત્તં આહ – ‘‘તાત, મય્હં સીસં મકસો સત્તિયા પહરન્તો વિય વિજ્ઝતિ, વારેહિ ન’’ન્તિ. ‘‘તાત, અધિવાસેહિ, એકપ્પહારેનેવ તં મારેસ્સામી’’તિ. તસ્મિં સમયે બોધિસત્તોપિ અત્તનો ભણ્ડં પરિયેસમાનો તં ગામં પત્વા તસ્સા વડ્ઢકિસાલાય નિસિન્નો હોતિ. અથ સો વડ્ઢકી પુત્તં આહ – ‘‘તાત, ઇમં મકસં વારેહી’’તિ. સો ‘‘વારેસ્સામિ, તાતા’’તિ તિખિણં મહાફરસું ઉક્ખિપિત્વા પિતુ પિટ્ઠિપસ્સે ઠત્વા ‘‘મકસં પહરિસ્સામી’’તિ પિતુ મત્થકં દ્વિધા ભિન્દિ, વડ્ઢકી તત્થેવ જીવિતક્ખયં પત્તો.

બોધિસત્તો તસ્સ તં કમ્મં દિસ્વા ‘‘પચ્ચામિત્તોપિ પણ્ડિતોવ સેય્યો. સો હિ દણ્ડભયેનપિ મનુસ્સે ન મારેસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૪. ‘‘સેય્યો અમિત્તો મતિયા ઉપેતો, ન ત્વેવ મિત્તો મતિવિપ્પહીનો;

‘મકસં વધિસ્સ’ન્તિ હિ એળમૂગો, પુત્તો પિતુ અબ્ભિદા ઉત્તમઙ્ગ’’ન્તિ.

તત્થ સેય્યોતિ પવરો ઉત્તમો. મતિયા ઉપેતોતિ પઞ્ઞાય સમન્નાગતો. એળમૂગોતિ લાલામુખો બાલો. પુત્તો પિતુ અબ્ભિદા ઉત્તમઙ્ગન્તિ અત્તનો બાલતાય પુત્તોપિ હુત્વા પિતુ ઉત્તમઙ્ગં મત્થકં ‘‘મકસં પહરિસ્સામી’’તિ દ્વિધા ભિન્દિ. તસ્મા બાલમિત્તતો પણ્ડિતઅમિત્તોવ સેય્યોતિ ઇમં ગાથં વત્વા બોધિસત્તો ઉટ્ઠાય યથાકમ્મં ગતો. વડ્ઢકિસ્સપિ ઞાતકા સરીરકિચ્ચં અકંસુ.

સત્થા ‘‘એવં ઉપાસકા પુબ્બેપિ ‘મકસં પહરિસ્સામા’તિ પરં પહરણકમનુસ્સા અહેસુંયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા ગાથં વત્વા પક્કન્તો પણ્ડિતવાણિજો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મકસજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૪૫] ૫. રોહિણિજાતકવણ્ણના

સેય્યો અમિત્તોતિઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં અનાથપિણ્ડિકસેટ્ઠિનો દાસિં આરબ્ભ કથેસિ. અનાથપિણ્ડિકસ્સ કિર એકા રોહિણી નામ દાસી અહોસિ. તસ્સા વીહિપહરણટ્ઠાને આગન્ત્વા મહલ્લિકા માતા નિપજ્જિ, તં મક્ખિકા પરિવારેત્વા સૂચિયાવિજ્ઝમાના વિય ખાદન્તિ. સા ધીતરં આહ – ‘‘અમ્મ, મક્ખિકા મં ખાદન્તિ, એતા વારેહી’’તિ. સા ‘‘વારેસ્સામિ, અમ્મા’’તિ મુસલં ઉક્ખિપિત્વા ‘‘માતુ સરીરે મક્ખિકા મારેત્વા વિનાસં પાપેસ્સામી’’તિ માતરં મુસલેન પહરિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસિ. તં દિસ્વા ‘‘માતા મે મતા’’તિ રોદિતું આરભિ. તં પવત્તિં સેટ્ઠિસ્સ આરોચેસું. સેટ્ઠિ તસ્સા સરીરકિચ્ચં કારેત્વા વિહારં ગન્ત્વા સબ્બં તં પવત્તિં સત્થુ આરોચેસિ. સત્થા ‘‘ન ખો, ગહપતિ, એસા ‘માતુ સરીરે મક્ખિકા મારેસ્સામી’તિ ઇદાનેવ મુસલેન પહરિત્વા માતરં મારેસિ, પુબ્બેપિ મારેસિયેવા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિત્વા પિતુઅચ્ચયેન સેટ્ઠિટ્ઠાનં પાપુણિ. તસ્સાપિ રોહિણીયેવ નામ દાસી અહોસિ. સાપિ અત્તનો વીહિપહરણટ્ઠાનં આગન્ત્વા નિપન્નં માતરં ‘‘મક્ખિકા મે, અમ્મ, વારેહી’’તિ વુત્તા એવમેવ મુસલેન પહરિત્વા માતરં જીવિતક્ખયં પાપેત્વા રોદિતું આરભિ. બોધિસત્તો તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘અમિત્તોપિ હિ ઇમસ્મિં લોકે પણ્ડિતોવ સેય્યો’’તિ ચિન્તેત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૫. ‘‘સેય્યો અમિત્તો મેધાવી, યઞ્ચે બાલાનુકમ્પકો;

પસ્સ રોહિણિકં જમ્મિં, માતરં હન્ત્વાન સોચતી’’તિ.

તત્થ મેધાવીતિ પણ્ડિતો ઞાણી વિભાવી. યઞ્ચે બાલાનુકમ્પકોતિ એત્થ યન્તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતો, ચેતિ નામત્થે નિપાતો. યો નામ બાલો અનુકમ્પકો, તતો સતગુણેન સહસ્સગુણેન પણ્ડિતો અમિત્તો હોન્તોપિ સેય્યોયેવાતિ અત્થો. અથ વા યન્તિ પટિસેધનત્થે નિપાતો, નો ચે બાલાનુકમ્પકોતિ અત્થો. જમ્મિન્તિ લામિકં દન્ધં. માતરં હન્ત્વાન સોચતીતિ ‘‘મક્ખિકા મારેસ્સામી’’તિ માતરં હન્ત્વા ઇદાનિ અયં બાલા સયમેવ રોદતિ પરિદેવતિ. ઇમિના કારણેન ઇમસ્મિં લોકે અમિત્તોપિ પણ્ડિતો સેય્યોતિ બોધિસત્તો પણ્ડિતં પસંસન્તો ઇમાય ગાથાય ધમ્મં દેસેસિ.

સત્થા ‘‘ન ખો, ગહપતિ, એસા ઇદાનેવ ‘મક્ખિકા મારેસ્સામી’તિ માતરં ઘાતેસિ, પુબ્બેપિ ઘાતેસિયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા માતાયેવ માતા અહોસિ, ધીતાયેવ ધીતા, મહાસેટ્ઠિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

રોહિણિજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૪૬] ૬. આરામદૂસકજાતકવણ્ણના

ન વે અનત્થકુસલેનાતિ ઇદં સત્થા અઞ્ઞતરસ્મિં કોસલગામકે વિહરન્તો ઉય્યાનદૂસકં આરબ્ભ કથેસિ. સત્થા કિર કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો અઞ્ઞતરં ગામકં સમ્પાપુણિ. તત્થેકો કુટુમ્બિકો તથાગતં નિમન્તેત્વા અત્તનો ઉય્યાને નિસીદાપેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા ‘‘ભન્તે, યથારુચિયા ઇમસ્મિં ઉય્યાને વિચરથા’’તિ આહ. ભિક્ખૂ ઉટ્ઠાય ઉય્યાનપાલં ગહેત્વા ઉય્યાને વિચરન્તા એકં અઙ્ગણટ્ઠાનં દિસ્વા ઉય્યાનપાલં પુચ્છિંસુ ‘‘ઉપાસક, ઇમં ઉય્યાનં અઞ્ઞત્થ સન્દચ્છાયં, ઇમસ્મિં પન ઠાને ન કોચિ રુક્ખો વા ગચ્છો વા અત્થિ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ? ‘‘ભન્તે, ઇમસ્સ ઉય્યાનસ્સ રોપનકાલે એકો ગામદારકો ઉદકં સિઞ્ચન્તો ઇમસ્મિં ઠાને રુક્ખપોતકે ઉમ્મૂલં કત્વા મૂલપ્પમાણેન ઉદકં સિઞ્ચિ. તે રુક્ખપોતકા મિલાયિત્વા મતા. ઇમિના કારણેન ઇદં ઠાનં અઙ્ગણં જાત’’ન્તિ. ભિક્ખૂ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં આરોચેસું. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, સો ગામદારકો ઇદાનેવ આરામદૂસકો, પુબ્બેપિ આરામદૂસકોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બારાણસિયં નક્ખત્તં ઘોસયિંસુ. નક્ખત્તભેરિસદ્દસવનકાલતો પટ્ઠાય સકલનગરવાસિનો નક્ખત્તનિસ્સિતકા હુત્વા વિચરન્તિ. તદા રઞ્ઞો ઉય્યાને બહૂ મક્કટા વસન્તિ. ઉય્યાનપાલો ચિન્તેસિ ‘‘નગરે નક્ખત્તં ઘુટ્ઠં, ઇમે વાનરે ‘ઉદકં સિઞ્ચથા’તિ વત્વા અહં નક્ખત્તં કીળિસ્સામી’’તિ જેટ્ઠકવાનરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સમ્મ વાનરજેટ્ઠક, ઇમં ઉય્યાનં તુમ્હાકમ્પિ બહૂપકારં, તુમ્હે એત્થ પુપ્ફફલપલ્લવાનિ ખાદથ, નગરે નક્ખત્તં ઘુટ્ઠં, અહં નક્ખત્તં કીળિસ્સામિ. યાવાહં આગચ્છામિ, તાવ ઇમસ્મિં ઉય્યાને રુક્ખપોતકેસુ ઉદકં સિઞ્ચિતું સક્ખિસ્સથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સાધુ, સિઞ્ચિસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ અપ્પમત્તા હોથા’’તિ ઉદકસિઞ્ચનત્થાય તેસં ચમ્મકુટે ચ દારુકુટે ચ દત્વા ગતો. વાનરા ચમ્મકુટે ચેવ દારુકુટે ચ ગહેત્વા રુક્ખપોતકેસુ ઉદકં સિઞ્ચન્તિ. અથ ને વાનરજેટ્ઠકો એવમાહ ‘‘ભોન્તો વાનરા, ઉદકં નામ રક્ખિતબ્બં, તુમ્હે રુક્ખપોતકેસુ ઉદકં સિઞ્ચન્તા ઉપ્પાટેત્વા ઉપ્પાટેત્વા મૂલં ઓલોકેત્વા ગમ્ભીરગતેસુ મૂલેસુ બહું ઉદકં સિઞ્ચથ, અગમ્ભીરગતેસુ અપ્પં, પચ્છા અમ્હાકં ઉદકં દુલ્લભં ભવિસ્સતી’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તથા અકંસુ.

તસ્મિં સમયે એકો પણ્ડિતપુરિસો રાજુય્યાને તે વાનરે તથા કરોન્તે દિસ્વા એવમાહ ‘‘ભોન્તો વાનરા, કસ્મા તુમ્હે રુક્ખપોતકે ઉપ્પાટેત્વા ઉપ્પાટેત્વા મૂલપ્પમાણેન ઉદકં સિઞ્ચથા’’તિ? તે ‘‘એવં નો વાનરજેટ્ઠકો ઓવદતી’’તિ આહંસુ. સો તં વચનં સુત્વા ‘‘અહો વત ભો બાલા અપણ્ડિતા, ‘અત્થં કરિસ્સામા’તિ અનત્થમેવ કરોન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૬. ‘‘ન વે અનત્થકુસલેન, અત્થચરિયા સુખાવહા;

હાપેતિ અત્થં દુમ્મેધો, કપિ આરામિકો યથા’’તિ.

તત્થ વેતિ નિપાતમત્તં. અનત્થકુસલેનાતિ અનત્થે અનાયતને કુસલેન, અત્થે આયતને કારણે અકુસલેન વાતિ અત્થો. અત્થચરિયાતિ વુડ્ઢિકિરિયા. સુખાવહાતિ એવરૂપેન અનત્થકુસલેન કાયિકચેતસિકસુખસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ ચરિયા ન સુખાવહા, ન સક્કા આવહિતુન્તિ અત્થો. કિંકારણા? એકન્તેનેવ હિ હાપેતિ અત્થં દુમ્મેધોતિ, બાલપુગ્ગલો ‘‘અત્થં કરિસ્સામી’’તિ અત્થં હાપેત્વા અનત્થમેવ કરોતિ. કપિ આરામિકો યથાતિ યથા આરામે નિયુત્તો આરામરક્ખનકો મક્કટો ‘‘અત્થં કરિસ્સામી’’તિ અનત્થમેવ કરોતિ, એવં યો કોચિ અનત્થકુસલો, તેન ન સક્કા અત્થચરિયં આવહિતું, સો એકંસેન અત્થં હાપેતિયેવાતિ. એવં સો પણ્ડિતો પુરિસો ઇમાય ગાથાય વાનરજેટ્ઠકં ગરહિત્વા અત્તનો પરિસં આદાય ઉય્યાના નિક્ખમિ.

સત્થાપિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, એસ ગામદારકો ઇદાનેવ આરામદૂસકો, પુબ્બેપિ આરામદૂસકોયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા વાનરજેટ્ઠકો આરામદૂસકગામદારકો અહોસિ, પણ્ડિતપુરિસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

આરામદૂસકજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૪૭] ૭. વારુણિદૂસકજાતકવણ્ણના

ન વે અનત્થકુસલેનાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો વારુણિદૂસકં આરબ્ભ કથેસિ. અનાથપિણ્ડિકસ્સ કિર સહાયો એકો વારુણિવાણિજો તિખિણં વારુણિં યોજેત્વા હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીનિ ગહેત્વા વિક્કિણન્તો મહાજને સન્નિપતિતે ‘‘તાત, ત્વં મૂલં ગહેત્વા વારુણિં દેહી’’તિ અન્તેવાસિકં આણાપેત્વા સયં ન્હાયિતું અગમાસિ. અન્તેવાસિકો મહાજનસ્સ વારુણિં દેન્તો મનુસ્સે અન્તરન્તરા લોણસક્ખરા આહરાપેત્વા ખાદન્તે દિસ્વા ‘‘અયં સુરા અલોણિકા ભવિસ્સતિ, લોણમેત્થ પક્ખિપિસ્સામી’’તિ સુરાચાટિયં નાળિમત્તં લોણં પક્ખિપિત્વા તેસં સુરં અદાસિ. તે મુખં પૂરેત્વા પૂરેત્વા છડ્ડેત્વા ‘‘કિં તે કત’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘તુમ્હે સુરં પિવિત્વા લોણં આહરાપેન્તે દિસ્વા લોણેન યોજેસિ’’ન્તિ. ‘‘એવરૂપં નામ મનાપં વારુણિં નાસેસિ બાલા’’તિ તં ગરહિત્વા ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય પક્કન્તા. વારુણિવાણિજો આગન્ત્વા એકમ્પિ અદિસ્વા ‘‘વારુણિપાયકા કહં ગતા’’તિ પુચ્છિ, સો તમત્થં આરોચેસિ. અથ નં આચરિયો ‘‘બાલ, એવરૂપા નામ તે સુરા નાસિતા’’તિ ગરહિત્વા ઇમં કારણં અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરોચેસિ. અનાથપિણ્ડિકો ‘‘અત્થિદાનિ મે ઇદં કથાપાભત’’ન્તિ જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એતમત્થં આરોચેસિ. સત્થા ‘‘ન એસ, ગહપતિ, ઇદાનેવ વારુણિદૂસકો, પુબ્બેપિ વારુણિદૂસકોયેવા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બારાણસિયં સેટ્ઠિ અહોસિ. તં ઉપનિસ્સાય એકો વારુણિવાણિજો જીવતિ. સો તિખિણં સુરં યોજેત્વા ‘‘ઇમં વિક્કિણાહી’’તિ અન્તેવાસિકં વત્વા ન્હાયિતું ગતો. અન્તેવાસિકો તસ્મિં ગતમત્તેયેવ સુરાય લોણં પક્ખિપિત્વા ઇમિનાવ નયેન સુરં વિનાસેસિ. અથસ્સ આચરિયો આગન્ત્વા તં કારણં ઞત્વા સેટ્ઠિસ્સ આરોચેસિ. સેટ્ઠિ ‘‘અનત્થકુસલા નામ બાલા ‘અત્થં કરિસ્સામા’તિ અનત્થમેવ કરોન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૭. ‘‘ન વે અનત્થકુસલેન, અત્થચરિયા સુખાવહા;

હાપેતિ અત્થં દુમ્મેધો, કોણ્ડઞ્ઞો વારુણિં યથા’’તિ.

તત્થ કોણ્ડઞ્ઞો વારુણિં યથાતિ યથા અયં કોણ્ડઞ્ઞનામકો અન્તેવાસિકો ‘‘અત્થં કરિસ્સામી’’તિ લોણં પક્ખિપિત્વા વારુણિં હાપેસિ પરિહાપેસિ વિનાસેસિ, એવં સબ્બોપિ અનત્થકુસલો અત્થં હાપેતીતિ બોધિસત્તો ઇમાય ગાથાય ધમ્મં દેસેસિ.

સત્થાપિ ‘‘ન એસ ગહપતિ ઇદાનેવ વારુણિદૂસકો, પુબ્બેપિ વારુણિદૂસકોયેવા’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા વારુણિદૂસકો ઇદાનિપિ વારુણિદૂસકોવ અહોસિ, બારાણસિસેટ્ઠિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વારુણિદૂસકજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૪૮] ૮. વેદબ્બજાતકવણ્ણના

અનુપાયેન યો અત્થન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દુબ્બચભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ ભિક્ખું સત્થા ‘‘ન ત્વં ભિક્ખુ ઇદાનેવ દુબ્બચો, પુબ્બેપિ દુબ્બચોયેવ, તેનેવ ચ કારણેન પણ્ડિતાનં વચનં અકત્વા તિણ્હેન અસિના દ્વિધા કત્વા છિન્નો હુત્વા મગ્ગે નિપતિત્થ, તઞ્ચ એકકં નિસ્સાય પુરિસસહસ્સં જીવિતક્ખયં પત્ત’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે એકસ્મિં ગામકે અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો વેદબ્બં નામ મન્તં જાનાતિ. સો કિર મન્તો અનગ્ઘો મહારહો, નક્ખત્તયોગે લદ્ધે તં મન્તં પરિવત્તેત્વા આકાસે ઉલ્લોકિતે આકાસતો સત્તરતનવસ્સં વસ્સતિ. તદા બોધિસત્તો તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હાતિ. અથેકદિવસં બ્રાહ્મણો બોધિસત્તં આદાય કેનચિદેવ કરણીયેન અત્તનો ગામા નિક્ખમિત્વા ચેતરટ્ઠં અગમાસિ, અન્તરામગ્ગે ચ એકસ્મિં અરઞ્ઞટ્ઠાને પઞ્ચસતા પેસનકચોરા નામ પન્થઘાતં કરોન્તિ. તે બોધિસત્તઞ્ચ વેદબ્બબ્રાહ્મણઞ્ચ ગણ્હિંસુ. કસ્મા પનેતે ‘‘પેસનકચોરા’’તિ વુચ્ચન્તિ? તે કિર દ્વે જને ગહેત્વા એકં ધનાહરણત્થાય પેસેન્તિ, તસ્મા ‘‘પેસનકચોરા’’ત્વેવ વુચ્ચન્તિ. તેપિ ચ પિતાપુત્તે ગહેત્વા પિતરં ‘‘ત્વં અમ્હાકં ધનં આહરિત્વા પુત્તં ગહેત્વા યાહી’’તિ વદન્તિ. એતેનુપાયેન માતુધીતરો ગહેત્વા માતરં વિસ્સજ્જેન્તિ, જેટ્ઠકનિટ્ઠે ગહેત્વા જેટ્ઠભાતિકં વિસ્સજ્જેન્તિ, આચરિયન્તેવાસિકે ગહેત્વા અન્તેવાસિકં વિસ્સજ્જેન્તિ. તે તસ્મિં કાલે વેદબ્બબ્રાહ્મણં ગહેત્વા બોધિસત્તં વિસ્સજ્જેસું.

બોધિસત્તો આચરિયં વન્દિત્વા ‘‘અહં એકાહદ્વીહચ્ચયેન આગમિસ્સામિ, તુમ્હે મા ભાયિત્થ, અપિચ ખો પન મમ વચનં કરોથ, અજ્જ ધનવસ્સાપનકનક્ખત્તયોગો ભવિસ્સતિ, મા ખો તુમ્હે દુક્ખં અસહન્તા મન્તં પરિવત્તેત્વા ધનં વસ્સાપયિત્થ. સચે વસ્સાપેસ્સથ, તુમ્હે ચ વિનાસં પાપુણિસ્સથ, ઇમે ચ પઞ્ચસતા ચોરા’’તિ એવં આચરિયં ઓવદિત્વા ધનત્થાય અગમાસિ. ચોરાપિ સૂરિયે અત્થઙ્ગતે બ્રાહ્મણં બન્ધિત્વા નિપજ્જાપેસું. તઙ્ખણઞ્ઞેવ પાચીનલોકધાતુતો પરિપુણ્ણચન્દમણ્ડલં ઉટ્ઠહિ. બ્રાહ્મણો નક્ખત્તં ઓલોકેન્તો ‘‘ધનવસ્સાપનકનક્ખત્તયોગો લદ્ધો, કિં મે દુક્ખેન અનુભૂતેન, મન્તં પરિવત્તેત્વા રતનવસ્સં વસ્સાપેત્વા ચોરાનં ધનં દત્વા યથાસુખં ગમિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ચોરે આમન્તેસિ ‘‘ભોન્તો ચોરા, તુમ્હે મં કિમત્થાય ગણ્હથા’’તિ? ‘‘ધનત્થાય, અય્યા’’તિ. ‘‘સચે વો, ધનેન અત્થો, ખિપ્પં મં બન્ધના મોચેત્વા સીસં ન્હાપેત્વા અહતવત્થાનિ અચ્છાદેત્વા ગન્ધેહિ વિલિમ્પાપેત્વા પુપ્ફાનિ પિલન્ધાપેત્વા ઠપેથા’’તિ. ‘‘ચોરા તસ્સ કથં સુત્વા તથા અકંસુ’’.

બ્રાહ્મણો નક્ખત્તયોગં ઞત્વા મન્તં પરિવત્તેત્વા આકાસં ઉલ્લોકેસિ, તાવદેવ આકાસતો રતનાનિ પતિંસુ. ચોરા તં ધનં સઙ્કડ્ઢિત્વા ઉત્તરાસઙ્ગેસુ ભણ્ડિકં કત્વા પાયિંસુ. બ્રાહ્મણોપિ તેસં પચ્છતોવ અગમાસિ. અથ તે ચોરે અઞ્ઞે પઞ્ચસતા ચોરા ગણ્હિંસુ. ‘‘કિમત્થં અમ્હે ગણ્હથા’’તિ ચ વુત્તા ‘‘ધનત્થાયા’’તિ આહંસુ. ‘‘યદિ વો ધનેન અત્થો, એતં બ્રાહ્મણં ગણ્હથ, એસો આકાસં ઉલ્લોકેત્વા ધનં વસ્સાપેસિ, અમ્હાકમ્પેતં એતેનેવ દિન્ન’’ન્તિ. ચોરા ચોરે વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘અમ્હાકમ્પિ ધનં દેહી’’તિ બ્રાહ્મણં ગણ્હિંસુ. બ્રાહ્મણો ‘‘અહં તુમ્હાકં ધનં દદેય્યં, ધનવસ્સાપનકનક્ખત્તયોગો પન ઇતો સંવચ્છરમત્થકે ભવિસ્સતિ. યદિ વો ધનેનત્થો, અધિવાસેથ, તદા ધનવસ્સં વસ્સાપેસ્સામી’’તિ આહ. ચોરા કુજ્ઝિત્વા ‘‘અમ્ભો, દુટ્ઠબ્રાહ્મણ, અઞ્ઞેસં ઇદાનેવ ધનં વસ્સાપેત્વા અમ્હે અઞ્ઞં સંવચ્છરં અધિવાસાપેસી’’તિ તિણ્હેન અસિના બ્રાહ્મણં દ્વિધા છિન્દિત્વા મગ્ગે છડ્ડેત્વા વેગેન અનુબન્ધિત્વા તેહિ ચોરેહિ સદ્ધિં યુજ્ઝિત્વા તે સબ્બેપિ મારેત્વા ધનં આદાય પુન દ્વે કોટ્ઠાસા હુત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં યુજ્ઝિત્વા અડ્ઢતેય્યાનિ પુરિસસતાનિ ઘાતેત્વા એતેન ઉપાયેન યાવ દ્વે જના અવસિટ્ઠા અહેસું, તાવ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘાતયિંસુ. એવં તં પુરિસસહસ્સં વિનાસં પત્તં.

તે પન દ્વે જના ઉપાયેન તં ધનં આહરિત્વા એકસ્મિં ગામસમીપે ગહનટ્ઠાને ધનં પટિચ્છાદેત્વા એકો ખગ્ગં ગહેત્વા રક્ખન્તો નિસીદિ, એકો તણ્ડુલે ગહેત્વા ભત્તં પચાપેતું ગામં પાવિસિ. લોભો ચ નામેસ વિનાસમૂલમેવાતિ ધનસન્તિકે નિસિન્નો ચિન્તેસિ ‘‘તસ્મિં આગતે ઇદં ધનં દ્વે કોટ્ઠાસા ભવિસ્સન્તિ, યંનૂનાહં તં આગતમત્તમેવ ખગ્ગેન પહરિત્વા ઘાતેય્ય’’ન્તિ. સો ખગ્ગં સન્નય્હિત્વા તસ્સ આગમનં ઓલોકેન્તો નિસીદિ. ઇતરોપિ ચિન્તેસિ ‘‘તં ધનં દ્વે કોટ્ઠાસા ભવિસ્સન્તિ, યંનૂનાહં ભત્તે વિસં પક્ખિપિત્વા તં પુરિસં ભોજેત્વા જીવિતક્ખયં પાપેત્વા એકકોવ ધનં ગણ્હેય્ય’’ન્તિ. સો નિટ્ઠિતે ભત્તે સયં ભુઞ્જિત્વા સેસકે વિસં પક્ખિપિત્વા તં આદાય તત્થ અગમાસિ. તં ભત્તં ઓતારેત્વા ઠિતમત્તમેવ ઇતરો ખગ્ગેન દ્વિધા છિન્દિત્વા તં પટિચ્છન્નટ્ઠાને છડ્ડેત્વા તઞ્ચ ભત્તં ભુઞ્જિત્વા સયમ્પિ તત્થેવ જીવિતક્ખયં પાપુણિ. એવઞ્ચ તં ધનં નિસ્સાય સબ્બેવ વિનાસં પાપુણિંસુ.

બોધિસત્તોપિ ખો એકાહદ્વીહચ્ચયેન ધનં આદાય આગતો તસ્મિં ઠાને આચરિયં અદિસ્વા વિપ્પકિણ્ણં પન ધનં દિસ્વા ‘‘આચરિયેન મમ વચનં અકત્વા ધનં વસ્સાપિતં ભવિસ્સતિ, સબ્બેહિ વિનાસં પત્તેહિ ભવિતબ્બ’’ન્તિ મહામગ્ગેન પાયાસિ. ગચ્છન્તો આચરિયં મહામગ્ગે દ્વિધા છિન્નં દિસ્વા ‘‘મમ વચનં અકત્વા મતો’’તિ દારૂનિ ઉદ્ધરિત્વા ચિતકં કત્વા આચરિયં ઝાપેત્વા વનપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા પુરતો ગચ્છન્તો જીવિતક્ખયં પત્તે પઞ્ચસતે, પુરતો અડ્ઢતેય્યસતેતિ અનુક્કમેન અવસાને દ્વે જને જીવિતક્ખયં પત્તે દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘ઇમં દ્વીહિ ઊનં પુરિસસહસ્સં વિનાસં પત્તં, અઞ્ઞેહિ દ્વીહિ ચોરેહિ ભવિતબ્બં, તેપિ સન્થમ્ભિતું ન સક્ખિસ્સન્તિ, કહં નુ ખો તે ગતા’’તિ ગચ્છન્તો તેસં ધનં આદાય ગહનટ્ઠાનં પવિટ્ઠમગ્ગં દિસ્વા ગચ્છન્તો ભણ્ડિકબદ્ધસ્સ ધનસ્સ રાસિં દિસ્વા એકં ભત્તપાતિં અવત્થરિત્વા મતં અદ્દસ. તતો ‘‘ઇદં નામ તેહિ કતં ભવિસ્સતી’’તિ સબ્બં ઞત્વા ‘‘કહં નુ ખો સો પુરિસો’’તિ વિચિનન્તો તમ્પિ પટિચ્છન્નટ્ઠાને અપવિદ્ધં દિસ્વા ‘‘અમ્હાકં આચરિયો મમ વચનં અકત્વા અત્તનો દુબ્બચભાવેન અત્તનાપિ વિનાસં પત્તો, અપરમ્પિ તેન પુરિસસહસ્સં વિનાસિતં, અનુપાયેન વત અકારણેન અત્તનો વુડ્ઢિં પત્થયમાના અમ્હાકં આચરિયો વિય મહાવિનાસમેવ પાપુણિસ્સન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૮. ‘‘અનુપાયેન યો અત્થં, ઇચ્છતિ સો વિહઞ્ઞતિ;

ચેતા હનિંસુ વેદબ્બં, સબ્બે તે બ્યસનમજ્ઝગૂ’’તિ.

તત્થ સો વિહઞ્ઞતીતિ સો અનુપાયેન ‘‘અત્તનો અત્થં વુડ્ઢિં સુખં ઇચ્છામી’’તિ અકાલે વાયામં કરોન્તો પુગ્ગલો વિહઞ્ઞતિ કિલમતિ મહાવિનાસં પાપુણાતિ. ચેતાતિ ચેતરટ્ઠવાસિનો ચોરા. હનિંસુ વેદબ્બન્તિ વેદબ્બમન્તવસેન ‘‘વેદબ્બો’’તિ લદ્ધનામં બ્રાહ્મણં હનિંસુ. સબ્બે તે બ્યસનમજ્ઝગૂતિ તેપિ ચ અનવસેસા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘાતયમાના બ્યસનં અધિગચ્છિંસુ પટિલભિંસૂતિ.

એવં બોધિસત્તો ‘‘યથા અમ્હાકં આચરિયો અનુપાયેન અટ્ઠાને પરક્કમં કરોન્તો ધનં વસ્સાપેત્વા અત્તનાપિ જીવિતક્ખયં પત્તો, અઞ્ઞેસઞ્ચ વિનાસપચ્ચયો જાતો, એવમેવ યો અઞ્ઞોપિ અનુપાયેન અત્તનો અત્થં ઇચ્છન્તો વાયામં કરિસ્સતિ, સબ્બો સો અત્તના ચ વિનસ્સિસ્સતિ, પરેસઞ્ચ વિનાસપચ્ચયો ભવિસ્સતી’’તિ વનં ઉન્નાદેન્તો દેવતાસુ સાધુકારં દદમાનાસુ ઇમાય ગાથાય ધમ્મં દેસેત્વા તં ધનં ઉપાયેન અત્તનો ગેહં આહરિત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો યાવતાયુકં ઠત્વા જીવિતપરિયોસાને સગ્ગપથં પૂરયમાનો અગમાસિ.

સત્થાપિ ‘‘ન ત્વં ભિક્ખુ ઇદાનેવ દુબ્બચો, પુબ્બેપિ દુબ્બચોવ, દુબ્બચત્તા પન મહાવિનાસં પત્તો’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા વેદબ્બબ્રાહ્મણો દુબ્બચભિક્ખુ અહોસિ, અન્તેવાસિકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વેદબ્બજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૪૯] ૯. નક્ખત્તજાતકવણ્ણના

નક્ખત્તં પતિમાનેન્તન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં આજીવકં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિરેકં કુલધીતરં જનપદે એકો કુલપુત્તો અત્તનો પુત્તસ્સ વારેત્વા ‘‘અસુકદિવસે નામ ગણ્હિસ્સામી’’તિ દિવસં ઠપેત્વા તસ્મિં દિવસે સમ્પત્તે અત્તનો કુલૂપકં આજીવકં પુચ્છિ ‘‘ભન્તે, અજ્જ મયં એકં મઙ્ગલં કરિસ્સામ, સોભનં નુ ખો નક્ખત્ત’’ન્તિ. સો ‘‘અયં મં પઠમં અપુચ્છિત્વાવ દિવસં ઠપેત્વા ઇદાનિ પટિપુચ્છતિ, હોતુ, સિક્ખાપેસ્સામિ ન’’ન્તિ કુજ્ઝિત્વા ‘‘અજ્જ અસોભનં નક્ખત્તં, મા અજ્જ મઙ્ગલં કરિત્થ, સચે કરિસ્સથ, મહાવિનાસો ભવિસ્સતી’’તિ આહ. તસ્મિં કુલે મનુસ્સા તસ્સ સદ્દહિત્વા તં દિવસં ન ગચ્છિંસુ. નગરવાસિનો સબ્બં મઙ્ગલકિરિયં કત્વા તેસં અનાગમનં દિસ્વા ‘‘તેહિ અજ્જ દિવસો ઠપિતો, નો ચ ખો આગતા, અમ્હાકમ્પિ બહુ વયકમ્મં કતં, કિં નો તેહિ, અમ્હાકં ધીતરં અઞ્ઞસ્સ દસ્સામા’’તિ યથાકતેનેવ મઙ્ગલેન ધીતરં અઞ્ઞસ્સ કુલસ્સ અદંસુ.

ઇતરે પુનદિવસે આગન્ત્વા ‘‘દેથ નો દારિક’’ન્તિ આહંસુ. અથ ને સાવત્થિવાસિનો ‘‘જનપદવાસિનો નામ તુમ્હે ગહપતિકા પાપમનુસ્સા દિવસં ઠપેત્વા અવઞ્ઞાય ન આગતા, આગતમગ્ગેનેવ પટિગચ્છથ, અમ્હેહિ અઞ્ઞેસં દારિકા દિન્ના’’તિ પરિભાસિંસુ. તે તેહિ સદ્ધિં કલહં કત્વા દારિકં અલભિત્વા યથાગતમગ્ગેનેવ ગતા. તેનપિ આજીવકેન તેસં મનુસ્સાનં મઙ્ગલન્તરાયસ્સ કતભાવો ભિક્ખૂનં અન્તરે પાકટો જાતો. તે ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં સન્નિપતિતા ‘‘આવુસો, આજીવકેન કુલસ્સ મઙ્ગલન્તરાયો કતો’’તિ કથયમાના નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિ. તે ‘‘ઇમાય નામા’’તિ કથયિંસુ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ આજીવકો તસ્સ કુલસ્સ મઙ્ગલન્તરાયં કરોતિ, પુબ્બેપિ એસ તેસં કુજ્ઝિત્વા મઙ્ગલન્તરાયં અકાસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે નગરવાસિનો જનપદવાસીનં ધીતરં વારેત્વા દિવસં ઠપેત્વા અત્તનો કુલૂપકં આજીવકં પુચ્છિંસુ ‘‘ભન્તે, અજ્જ અમ્હાકં એકા મઙ્ગલકિરિયા, સોભનં નુ ખો નક્ખત્ત’’ન્તિ. સો ‘‘ઇમે અત્તનો રુચિયા દિવસં ઠપેત્વા ઇદાનિ મં પુચ્છન્તી’’તિ કુજ્ઝિત્વા ‘‘અજ્જ નેસં મઙ્ગલન્તરાયં કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અજ્જ અસોભનં નક્ખત્તં, સચે કરોથ, મહાવિનાસં પાપુણિસ્સથા’’તિ આહ. તે તસ્સ સદ્દહિત્વા ન ગમિંસુ. જનપદવાસિનો તેસં અનાગમનં ઞત્વા ‘‘તે અજ્જ દિવસં ઠપેત્વાપિ ન આગતા, કિં નો તેહિ, અઞ્ઞેસં ધીતરં દસ્સામા’’તિ અઞ્ઞેસં ધીતરં અદંસુ. નગરવાસિનો પુનદિવસે આગન્ત્વા દારિકં યાચિંસુ. જનપદવાસિનો ‘‘તુમ્હે નગરવાસિનો નામ છિન્નહિરિકા ગહપતિકા, દિવસં ઠપેત્વા દારિકં ન ગણ્હિત્થ, મયં તુમ્હાકં અનાગમનભાવેન અઞ્ઞેસં અદમ્હા’’તિ. મયં આજીવકં પટિપુચ્છિત્વા ‘‘‘નક્ખત્તં ન સોભન’ન્તિ નાગતા, દેથ નો દારિક’’ન્તિ. ‘‘અમ્હેહિ તુમ્હાકં અનાગમનભાવેન અઞ્ઞેસં દિન્ના, ઇદાનિ દિન્નદારિકં કથં પુન આનેસ્સામા’’તિ.

એવં તેસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં કરોન્તેસુ એકો નગરવાસી પણ્ડિતપુરિસો એકેન કમ્મેન જનપદં ગતો તેસં નગરવાસીનં ‘‘મયં આજીવકં પુચ્છિત્વા નક્ખત્તસ્સ અસોભનભાવેન નાગતા’’તિ કથેન્તાનં સુત્વા ‘‘નક્ખત્તેન કો અત્થો, નનુ દારિકાય લદ્ધભાવોવ નક્ખત્ત’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૯. ‘‘નક્ખત્તં પતિમાનેન્તં, અત્થો બાલં ઉપચ્ચગા;

અત્થો અત્થસ્સ નક્ખત્તં, કિં કરિસ્સન્તિ તારકા’’તિ.

તત્થ પતિમાનેન્તન્તિ ઓલોકેન્તં, ‘‘ઇદાનિ નક્ખત્તં ભવિસ્સતિ, ઇદાનિ નક્ખત્તં ભવિસ્સતી’’તિ આગમયમાનં. અત્થો બાલં ઉપચ્ચગાતિ એતં નગરવાસિકં બાલં દારિકાપટિલાભસઙ્ખાતો અત્થો અતિક્કન્તો. અત્થો અત્થસ્સ નક્ખત્તન્તિ યં અત્થં પરિયેસન્તો ચરતિ, સો પટિલદ્ધો અત્થોવ અત્થસ્સ નક્ખત્તં નામ. કિં કરિસ્સન્તિ તારકાતિ ઇતરે પન આકાસે તારકા કિં કરિસ્સન્તિ, કતરં અત્થં સાધેસ્સન્તીતિ અત્થો. નગરવાસિનો કલહં કત્વા દારિકં અલભિત્વાવ અગમંસુ.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, એસ આજીવકો ઇદાનેવ કુલસ્સ મઙ્ગલન્તરાયં કરોતિ, પુબ્બેપિ અકાસિયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા આજીવકો એતરહિ આજીવકોવ અહોસિ, તાનિપિ કુલાનિ એતરહિ કુલાનિયેવ, ગાથં વત્વા ઠિતો પણ્ડિતપુરિસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

નક્ખત્તજાતકવણ્ણના નવમા.

[૫૦] ૧૦. દુમ્મેધજાતકવણ્ણના

દુમ્મેધાનન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો લોકત્થચરિયં આરબ્ભ કથેસિ. સા દ્વાદસકનિપાતે મહાકણ્હજાતકે (જા. ૧.૧૨.૬૧ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ રઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે ‘‘બ્રહ્મદત્તકુમારો’’તિ નામં અકંસુ. સો સોળસવસ્સુદ્દેસિકો હુત્વા તક્કસિલાયં સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા તિણ્ણં વેદાનં પારં ગન્ત્વા અટ્ઠારસન્નં વિજ્જટ્ઠાનાનં નિપ્ફત્તિં પાપુણિ, અથસ્સ પિતા ઓપરજ્જં અદાસિ. તસ્મિં સમયે બારાણસિવાસિનો દેવતામઙ્ગલિકા હોન્તિ, દેવતા નમસ્સન્તિ, બહૂ અજેળકકુક્કુટભૂકરાદયો વધિત્વા નાનપ્પકારેહિ પુપ્ફગન્ધેહિ ચેવ મંસલોહિતેહિ ચ બલિકમ્મં કરોન્તિ. બોધિસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘ઇદાનિ સત્તા દેવતામઙ્ગલિકા, બહું પાણવધં કરોન્તિ, મહાજનો યેભુય્યેન અધમ્મસ્મિંયેવ નિવિટ્ઠો, અહં પિતુ અચ્ચયેન રજ્જં લભિત્વા એકમ્પિ અકિલમેત્વા ઉપાયેનેવ પાણવધં કાતું ન દસ્સામી’’તિ. સો એકદિવસં રથં અભિરુય્હ નગરા નિક્ખન્તો અદ્દસ એકસ્મિં મહન્તે વટરુક્ખે મહાજનં સન્નિપતિતં, તસ્મિં રુક્ખે નિબ્બત્તદેવતાય સન્તિકે પુત્તધીતુયસધનાદીસુ યં યં ઇચ્છતિ, તં તં પત્થેન્તં. સો તં દિસ્વા રથા ઓરુય્હ તં રુક્ખં ઉપસઙ્કમિત્વા ગન્ધપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા ઉદકેન અભિસેકં કત્વા રુક્ખં પદક્ખિણં કત્વા દેવતામઙ્ગલિકો વિય હુત્વા દેવતં નમસ્સિત્વા રથં અભિરુય્હ નગરં પાવિસિ. તતો પટ્ઠાય ઇમિનાવ નિયામેન અન્તરન્તરે તત્થ ગન્ત્વા દેવતામઙ્ગલિકો વિય પૂજં કરોતિ.

સો અપરેન સમયેન પિતુ અચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠાય ચતસ્સો અગતિયો વજ્જેત્વા દસ રાજધમ્મે અકોપેન્તો ધમ્મેન રજ્જં કારેન્તો ચિન્તેસિ ‘‘મય્હં મનોરથો મત્થકં પત્તો, રજ્જે પતિટ્ઠિતોમ્હિ. યં પનાહં પુબ્બે એકં અત્થં ચિન્તયિં, ઇદાનિ તં મત્થકં પાપેસ્સામી’’તિ અમચ્ચે ચ બ્રાહ્મણગહપતિકાદયો ચ સન્નિપાતાપેત્વા આમન્તેસિ ‘‘જાનાથ ભો મયા કેન કારણેન રજ્જં પત્ત’’ન્તિ? ‘‘ન જાનામ, દેવા’’તિ. ‘‘અપિ વોહં અસુકં નામ વટરુક્ખં ગન્ધાદીહિ પૂજેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા નમસ્સમાનો દિટ્ઠપુબ્બો’’તિ. ‘‘આમ, દેવા’’તિ. તદાહં પત્થનં અકાસિં ‘‘સચે રજ્જં પાપુણિસ્સામિ, બલિકમ્મં તે કરિસ્સામી’’તિ. ‘‘તસ્સા મે દેવતાય આનુભાવેન ઇદં રજ્જં લદ્ધં, ઇદાનિસ્સા બલિકમ્મં કરિસ્સામિ, તુમ્હે પપઞ્ચં અકત્વા ખિપ્પં દેવતાય બલિકમ્મં સજ્જેથા’’તિ. ‘‘કિં કિં ગણ્હામ, દેવા’’તિ? ભો અહં દેવતાય આયાચમાનો ‘‘યે મય્હં રજ્જે પાણાતિપાતાદીનિ પઞ્ચ દુસ્સીલકમ્માનિ દસ અકુસલકમ્મપથે સમાદાય વત્તિસ્સન્તિ, તે ઘાતેત્વા અન્તવટ્ટિમંસલોહિતાદીહિ બલિકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ આયાચિં. તસ્મા તુમ્હે એવં ભેરિં ચરાપેથ ‘‘અમ્હાકં રાજા ઉપરાજકાલેયેવ એવં આયાચિ ‘સચાહં રજ્જં પાપુણિસ્સામિ, યે મે રજ્જે દુસ્સીલા ભવિસ્સન્તિ, તે સબ્બે ઘાતેત્વા બલિકમ્મં કરિસ્સામી’તિ, સો ઇદાનિ પઞ્ચવિધં દુસ્સીલકમ્મં દસવિધં અકુસલકમ્મપથં સમાદાય વત્તમાનાનં દુસ્સીલાનં સહસ્સં ઘાતેત્વા તેસં હદયમંસાદીનિ ગાહાપેત્વા દેવતાય બલિકમ્મં કાતુકામો, એવં નગરવાસિનો જાનન્તૂ’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા ‘‘યેદાનિ ઇતો પટ્ઠાય દુસ્સીલકમ્મે વત્તિસ્સન્તિ, તેસં સહસ્સં ઘાતેત્વા યઞ્ઞં યજિત્વા આયાચનતો મુચ્ચિસ્સામી’’તિ એતમત્થં પકાસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૫૦. ‘‘દુમ્મેધાનં સહસ્સેન, યઞ્ઞો મે ઉપયાચિતો;

ઇદાનિ ખોહં યજિસ્સામિ, બહુ અધમ્મિકો જનો’’તિ.

તત્થ દુમ્મેધાનં સહસ્સેનાતિ ‘‘ઇદં કમ્મં કાતું વટ્ટતિ, ઇદં ન વટ્ટતી’’તિ અજાનનભાવેન, દસસુ વા પન અકુસલકમ્મપથેસુ સમાદાય વત્તનભાવેન દુટ્ઠા મેધા એતેસન્તિ દુમ્મેધા, તેસં દુમ્મેધાનં નિપ્પઞ્ઞાનં બાલપુગ્ગલાનં ગણિત્વા ગહિતેન સહસ્સેન. યઞ્ઞો મે ઉપયાચિતોતિ મયા દેવતં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘એવં યજિસ્સામી’’તિ યઞ્ઞો યાચિતો. ઇદાનિ ખોહં યજિસ્સામીતિ સો અહં ઇમિના આયાચનેન રજ્જસ્સ પટિલદ્ધત્તા ઇદાનિ યજિસ્સામિ. કિંકારણા? ઇદાનિ હિ બહુ અધમ્મિકો જનો, તસ્મા ઇદાનેવ નં ગહેત્વા બલિકમ્મં કરિસ્સામીતિ.

અમચ્ચા બોધિસત્તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ દ્વાદસયોજનિકે બારાણસિનગરે ભેરિં ચરાપેસું. ભેરિયા આણં સુત્વા એકમ્પિ દુસ્સીલકમ્મં સમાદાય ઠિતો એકપુરિસોપિ નાહોસિ. ઇતિ યાવ બોધિસત્તો રજ્જં કારેસિ, તાવ એકપુગ્ગલોપિ પઞ્ચસુ દસસુ વા દુસ્સીલકમ્મેસુ એકમ્પિ કમ્મં કરોન્તો ન પઞ્ઞાયિત્થ. એવં બોધિસત્તો એકપુગ્ગલમ્પિ અકિલમેન્તો સકલરટ્ઠવાસિનો સીલં રક્ખાપેત્વા સયમ્પિ દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા જીવિતપરિયોસાને અત્તનો પરિસં આદાય દેવનગરં પૂરેન્તો અગમાસિ.

સત્થાપિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, તથાગતો ઇદાનેવ લોકસ્સ અત્થં ચરતિ, પુબ્બેપિ ચરિયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદાપરિસા બુદ્ધપરિસા અહેસું, બારાણસિરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

દુમ્મેધજાતકવણ્ણના દસમા.

અત્થકામવગ્ગો પઞ્ચમો.

તસ્સુદ્દાનં –

લોસકતિસ્સકપોત, વેળુકં મકસમ્પિ ચ;

રોહિણી આરામદૂસં, વારુણીદૂસવેદબ્બં;

નક્ખત્તં દુમ્મેધં દસાતિ.

પઠમો પણ્ણાસકો.