૪. કુલાવકવગ્ગો

[૩૧] ૧. કુલાવકજાતકવણ્ણના

કુલાવકાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અપરિસ્સાવેત્વા પાનીયં પીતં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિતો કિર દ્વે સહાયકા દહરભિક્ખૂ જનપદં ગન્ત્વા એકસ્મિં ફાસુકટ્ઠાને યથાજ્ઝાસયં વસિત્વા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધં પસ્સિસ્સામા’’તિ પુન તતો નિક્ખમિત્વા જેતવનાભિમુખા પાયિંસુ. એકસ્સ હત્થે પરિસ્સાવનં અત્થિ, એકસ્સ નત્થિ. દ્વેપિ એકતો પાનીયં પરિસ્સાવેત્વા પિવન્તિ. તે એકદિવસં વિવાદં અકંસુ. પરિસ્સાવનસામિકો ઇતરસ્સ પરિસ્સાવનં અદત્વા સયમેવ પાનીયં પરિસ્સાવેત્વા પિવિ, ઇતરો પન પરિસ્સાવનં અલભિત્વા પિપાસં સન્ધારેતું અસક્કોન્તો અપરિસ્સાવેત્વા પાનીયં પિવિ. તે ઉભોપિ અનુપુબ્બેન જેતવનં પત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિસીદિંસુ. સત્થા સમ્મોદનીયં કથં કથેત્વા ‘‘કુતો આગતત્થા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ભન્તે, મયં કોસલજનપદે એકસ્મિં ગામકે વસિત્વા તતો નિક્ખમિત્વા તુમ્હાકં દસ્સનત્થાય આગતા’’તિ. ‘‘કચ્ચિ પન વો સમગ્ગા આગતત્થા’’તિ? અપરિસ્સાવનકો આહ ‘‘અયં, ભન્તે, અન્તરામગ્ગે મયા સદ્ધિં વિવાદં કત્વા પરિસ્સાવનં નાદાસી’’તિ. ઇતરોપિ આહ ‘‘અયં, ભન્તે, અપરિસ્સાવેત્વાવ જાનં સપાણકં ઉદકં પિવી’’તિ. ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ જાનં સપાણકં ઉદકં પિવી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અપરિસ્સાવિતં ઉદકં પિવિન્તિ. સત્થા ‘‘ભિક્ખુ પુબ્બે પણ્ડિતા દેવનગરે રજ્જં કારેન્તા યુદ્ધપરાજિતા સમુદ્દપિટ્ઠેન પલાયન્તા ‘ઇસ્સરિયં નિસ્સાય પાણવધં ન કરિસ્સામા’તિ તાવ મહન્તં યસં પરિચ્ચજિત્વા સુપણ્ણપોતકાનં જીવિતં દત્વા રથં નિવત્તયિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે મગધરટ્ઠે રાજગહે એકો માગધરાજા રજ્જં કારેસિ. તદા બોધિસત્તો યથા એતરહિ સક્કો પુરિમત્તભાવે મગધરટ્ઠે મચલગામકે નિબ્બત્તિ, એવં તસ્મિંયેવ મચલગામકે મહાકુલસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. નામગ્ગહણદિવસે ચસ્સ ‘‘મઘકુમારો’’ત્વેવ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો ‘‘મઘમાણવો’’તિ પઞ્ઞાયિત્થ. અથસ્સ માતાપિતરો સમાનજાતિકકુલતો દારિકં આનયિંસુ. સો પુત્તધીતાહિ વડ્ઢમાનો દાનપતિ અહોસિ, પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખતિ. તસ્મિઞ્ચ ગામે તેત્તિંસેવ કુલાનિ હોન્તિ, તેપિ તેત્તિંસ કુલા મનુસ્સા એકદિવસં ગામમજ્ઝે ઠત્વા ગામકમ્મં કરોન્તિ. બોધિસત્તો ઠિતટ્ઠાને પાદેહિ પંસું વિયૂહિત્વા તં પદેસં રમણીયં કત્વા અટ્ઠાસિ, અથઞ્ઞો એકો આગન્ત્વા તસ્મિં ઠાને ઠિતો. બોધિસત્તો અપરં ઠાનં રમણીયં કત્વા અટ્ઠાસિ, તત્રાપિ અઞ્ઞો ઠિતો. બોધિસત્તો અપરમ્પિ અપરમ્પીતિ સબ્બેસમ્પિ ઠિતટ્ઠાનં રમણીયં કત્વા અપરેન સમયેન તસ્મિં ઠાને મણ્ડપં કારેસિ, મણ્ડપમ્પિ અપનેત્વા સાલં કારેસિ, તત્થ ફલકાસનાનિ સન્થરિત્વા પાનીયચાટિં ઠપેસિ.

અપરેન સમયેન તેપિ તેત્તિંસજના બોધિસત્તેન સમાનચ્છન્દા અહેસું. તે બોધિસત્તો પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા તતો પટ્ઠાય તેહિ સદ્ધિં પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો વિચરતિ. તેપિ તેનેવ સદ્ધિં પુઞ્ઞાનિ કરોન્તા કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય વાસિફરસુમુસલહત્થા ચતુમહાપથાદીસુ મુસલેન પાસાણે ઉબ્બત્તેત્વા પવટ્ટેન્તિ, યાનાનં અક્ખપટિઘાતરુક્ખે હરન્તિ, વિસમં સમં કરોન્તિ, સેતું અત્થરન્તિ, પોક્ખરણિયો ખણન્તિ, સાલં કરોન્તિ, દાનાનિ દેન્તિ, સીલાનિ રક્ખન્તિ. એવં યેભુય્યેન સકલગામવાસિનો બોધિસત્તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા સીલાનિ રક્ખિંસુ.

અથ નેસં ગામભોજકો ચિન્તેસિ ‘‘અહં પુબ્બે એતેસુ સુરં પિવન્તેસુ પાણાતિપાતાદીનિ કરોન્તેસુ ચાટિકહાપણાદિવસેન ચેવ દણ્ડબલિવસેન ચ ધનં લભામિ, ઇદાનિ પન મઘો માણવો સીલં રક્ખાપેતિ, તેસં પાણાતિપાતાદીનિ કાતું ન દેતિ, ઇદાનિ પન તે પઞ્ચ સીલાનિ ન રક્ખાપેસ્સામી’’તિ કુદ્ધો રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘દેવ, બહૂ ચોરા ગામઘાતાદીનિ કરોન્તા વિચરન્તી’’તિ આહ. રાજા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘ગચ્છ, તે આનેહી’’તિ આહ. સો ગન્ત્વા સબ્બેપિ તે બન્ધિત્વા આનેત્વા ‘‘આનીતા, દેવ, ચોરા’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તેસં કમ્મં અસોધેત્વાવ ‘‘હત્થિના ને મદ્દાપેથા’’તિ આહ. તતો સબ્બેપિ તે રાજઙ્ગણે નિપજ્જાપેત્વા હત્થિં આનયિંસુ. બોધિસત્તો તેસં ઓવાદં અદાસિ ‘‘તુમ્હે સીલાનિ આવજ્જેથ, પેસુઞ્ઞકારકે ચ રઞ્ઞે ચ હત્થિમ્હિ ચ અત્તનો સરીરે ચ એકસદિસમેવ મેત્તં ભાવેથા’’તિ. તે તથા અકંસુ. અથ નેસં મદ્દનત્થાય હત્થિં ઉપનેસું. સો ઉપનીયમાનોપિ ન ઉપગચ્છતિ, મહાવિરવં વિરવિત્વા પલાયતિ. અઞ્ઞં અઞ્ઞં હત્થિં આનયિંસુ, તેપિ તથેવ પલાયિંસુ.

રાજા ‘‘એતેસં હત્થે કિઞ્ચિ ઓસધં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘વિચિનથા’’તિ આહ. વિચિનન્તા અદિસ્વા ‘‘નત્થિ, દેવા’’તિ આહંસુ. તેન હિ કિઞ્ચિ મન્તં પરિવત્તેસ્સન્તિ, પુચ્છથ ને ‘‘અત્થિ વો પરિવત્તનમન્તો’’તિ? રાજપુરિસા પુચ્છિંસુ, બોધિસત્તો ‘‘અત્થી’’તિ આહ. રાજપુરિસા ‘‘અત્થિ કિર, દેવા’’તિ આરોચયિંસુ, રાજા સબ્બેપિ તે પક્કોસાપેત્વા ‘‘તુમ્હાકં જાનનમન્તં કથેથા’’તિ આહ. બોધિસત્તો અવોચ ‘‘દેવ, અઞ્ઞો અમ્હાકં મન્તો નામ નત્થિ, અમ્હે પન તેત્તિંસમત્તા જના પાણં ન હનામ, અદિન્નં નાદિયામ, મિચ્છાચારં ન ચરામ, મુસાવાદં ન ભણામ, મજ્જં ન પિવામ, મેત્તં ભાવેમ, દાનં દેમ, મગ્ગં સમં કરોમ, પોક્ખરણિયો ખણામ, સાલં કરોમ, અયં અમ્હાકં મન્તો ચ પરિત્તઞ્ચ વુડ્ઢિ ચા’’તિ. રાજા તેસં પસન્નો પેસુઞ્ઞકારકસ્સ સબ્બં ગેહવિભવં તઞ્ચ તેસંયેવ દાસં કત્વા અદાસિ, તં હત્થિઞ્ચ ગામઞ્ચ તેસંયેવ અદાસિ.

તે તતો પટ્ઠાય યથારુચિયા પુઞ્ઞાનિ કરોન્તા ‘‘ચતુમહાપથે મહન્તં સાલં કારેસ્સામા’’તિ વડ્ઢકિં પક્કોસાપેત્વા સાલં પટ્ઠપેસું. માતુગામેસુ પન વિગતચ્છન્દતાય તસ્સા સાલાય માતુગામાનં પત્તિં નાદંસુ. તેન ચ સમયેન બોધિસત્તસ્સ ગેહે સુધમ્મા, ચિત્તા, નન્દા, સુજાતિ ચતસ્સો ઇત્થિયો હોન્તિ. તાસુ સુધમ્મા વડ્ઢકિના સદ્ધિં એકતો હુત્વા ‘‘ભાતિક, ઇમિસ્સા સાલાય મં જેટ્ઠિકં કરોહી’’તિ વત્વા લઞ્જં અદાસિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા પઠમમેવ કણ્ણિકારુક્ખં સુક્ખાપેત્વા તચ્છેત્વા વિજ્ઝિત્વા કણ્ણિકં નિટ્ઠાપેત્વા વત્થેન પલિવેઠેત્વા ઠપેસિ. અથ સાલં નિટ્ઠાપેત્વા કણ્ણિકારોપનકાલે ‘‘અહો, અય્યા, એકં ન સરિમ્હા’’તિ આહ. ‘‘કિં નામ, ભો’’તિ. ‘‘કણ્ણિકા લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘હોતુ આહરિસ્સામા’’તિ? ‘‘ઇદાનિ છિન્નરુક્ખેન કાતું ન સક્કા, પુબ્બેયેવ છિન્દિત્વા તચ્છેત્વા વિજ્ઝિત્વા ઠપિતકણ્ણિકા લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘ઇદાનિ કિં કાતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘સચે કસ્સચિ ગેહે નિટ્ઠાપેત્વા ઠપિતા વિક્કાયિકકણ્ણિકા અત્થિ, સા પરિયેસિતબ્બા’’તિ. તે પરિયેસન્તા સુધમ્માય ગેહે દિસ્વા મૂલેન ન લભિંસુ. ‘‘સચે મં સાલાય પત્તિકં કરોથ, દસ્સામી’’તિ વુત્તે ‘‘ન મયં માતુગામાનં પત્તિં દમ્હા’’તિ આહંસુ.

અથ ને વડ્ઢકી આહ ‘‘અય્યા, તુમ્હે કિં કથેથ, ઠપેત્વા બ્રહ્મલોકં અઞ્ઞં માતુગામરહિતટ્ઠાનં નામ નત્થિ, ગણ્હથ કણ્ણિકં, એવં સન્તે અમ્હાકં કમ્મં નિટ્ઠં ગમિસ્સતી’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ કણ્ણિકં ગહેત્વા સાલં નિટ્ઠાપેત્વા આસનફલકાનિ સન્થરિત્વા પાનીયચાટિયો ઠપેત્વા યાગુભત્તં નિબન્ધિંસુ. સાલં પાકારેન પરિક્ખિપિત્વા દ્વારં યોજેત્વા અન્તોપાકારે વાલુકં આકિરિત્વા બહિપાકારે તાલપન્તિયો રોપેસું. ચિત્તાપિ તસ્મિં ઠાને ઉય્યાનં કારેસિ, ‘‘પુપ્ફૂપગફલૂપગરુક્ખો અસુકો નામ તસ્મિં નત્થી’’તિ નાહોસિ. નન્દાપિ તસ્મિંયેવ ઠાને પોક્ખરણિં કારેસિ પઞ્ચવણ્ણેહિ પદુમેહિ સઞ્છન્નં રમણીયં. સુજા ન કિઞ્ચિ અકાસિ.

બોધિસત્તો માતુ ઉપટ્ઠાનં પિતુ ઉપટ્ઠાનં કુલે જેટ્ઠાપચાયિકકમ્મં સચ્ચવાચં અફરુસવાચં અપિસુણવાચં મચ્છેરવિનયન્તિ ઇમાનિ સત્ત વતપદાનિ પૂરેત્વા –

‘‘માતાપેત્તિભરં જન્તું, કુલે જેટ્ઠાપચાયિનં;

સણ્હં સખિલસમ્ભાસં, પેસુણેય્યપ્પહાયિનં.

‘‘મચ્છેરવિનયે યુત્તં, સચ્ચં કોધાભિભું નરં;

તં વે દેવા તાવતિંસા, આહુ સપ્પુરિસો ઇતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૫૭) –

એવં પસંસિયભાવં આપજ્જિત્વા જીવિતપરિયોસાને તાવતિંસભવને સક્કો દેવરાજા હુત્વા નિબ્બત્તિ, તેપિસ્સ સહાયા તત્થેવ નિબ્બત્તિંસુ. તસ્મિં કાલે તાવતિંસભવને અસુરા પટિવસન્તિ. સક્કો દેવરાજા ‘‘કિં નો સાધારણેન રજ્જેના’’તિ અસુરે દિબ્બપાનં પાયેત્વા મત્તે સમાને પાદેસુ ગાહાપેત્વા સિનેરુપબ્બતપાદે ખિપાપેસિ. તે અસુરભવનમેવ સમ્પાપુણિંસુ.

અસુરભવનં નામ સિનેરુસ્સ હેટ્ઠિમતલે તાવતિંસદેવલોકપ્પમાણમેવ, તત્થ દેવાનં પારિચ્છત્તકો વિય ચિત્તપાટલિ નામ કપ્પટ્ઠિયરુક્ખો હોતિ. તે ચિત્તપાટલિયા પુપ્ફિતાય જાનન્તિ ‘‘નાયં અમ્હાકં દેવલોકો, દેવલોકસ્મિઞ્હિ પારિચ્છત્તકો પુપ્ફતી’’તિ. અથ તે ‘‘જરસક્કો અમ્હે મત્તે કત્વા મહાસમુદ્દપિટ્ઠે ખિપિત્વા અમ્હાકં દેવનગરં ગણ્હિ, તે મયં તેન સદ્ધિં યુજ્ઝિત્વા અમ્હાકં દેવનગરમેવ ગણ્હિસ્સામા’’તિ કિપિલ્લિકા વિય થમ્ભં સિનેરું અનુસઞ્ચરમાના ઉટ્ઠહિંસુ. સક્કો ‘‘અસુરા કિર ઉટ્ઠિતા’’તિ સુત્વા સમુદ્દપિટ્ઠેયેવ અબ્ભુગ્ગન્ત્વા યુજ્ઝમાનો તેહિ પરાજિતો દિયડ્ઢયોજનસતિકેન વેજયન્તરથેન દક્ખિણસમુદ્દસ્સ મત્થકેન પલાયિતું આરદ્ધો. અથસ્સ રથો સમુદ્દપિટ્ઠેન વેગેન ગચ્છન્તો સિમ્બલિવનં પક્ખન્તો, તસ્સ ગમનમગ્ગે સિમ્બલિવનં નળવનં વિય છિજ્જિત્વા છિજ્જિત્વા સમુદ્દપિટ્ઠે પતતિ. સુપણ્ણપોતકા સમુદ્દપિટ્ઠે પરિપતન્તા મહાવિરવં રવિંસુ. સક્કો માતલિં પુચ્છિ ‘‘સમ્મ માતલિ, કિં સદ્દો નામેસ, અતિકારુઞ્ઞરવો વત્તતી’’તિ? ‘‘દેવ, તુમ્હાકં રથવેગેન વિચુણ્ણિતે સિમ્બલિવને પતન્તે સુપણ્ણપોતકા મરણભયતજ્જિતા એકવિરવં વિરવન્તી’’તિ.

મહાસત્તો ‘‘સમ્મ માતલિ, મા અમ્હે નિસ્સાય એતે કિલમન્તુ, ન મયં ઇસ્સરિયં નિસ્સાય પાણવધકમ્મં કરોમ, એતેસં પન અત્થાય મયં જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા અસુરાનં દસ્સામ, નિવત્તયેતં રથ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૧. ‘‘કુલાવકા માતલિ સિમ્બલિસ્મિં, ઈસામુખેન પરિવજ્જયસ્સુ;

કામં ચજામ અસુરેસુ પાણં, મામે દિજા વિકુલાવા અહેસુ’’ન્તિ.

તત્થ કુલાવકાતિ સુપણ્ણપોતકા. માતલીતિ સારથિં આમન્તેસિ. સિમ્બલિસ્મિન્તિ પસ્સ એતે સિમ્બલિરુક્ખે ઓલમ્બન્તા ઠિતાતિ દસ્સેતિ. ઈસામુખેન પરિવજ્જયસ્સૂતિ એતે એતસ્સ રથસ્સ ઈસામુખેન યથા ન હઞ્ઞન્તિ, એવં તે પરિવજ્જયસ્સુ. કામં ચજામ અસુરેસુ પાણન્તિ યદિ અમ્હેસુ અસુરાનં પાણં ચજન્તેસુ એતેસં સોત્થિ હોતિ, કામં ચજામ એકંસેનેવ મયં અસુરેસુ અમ્હાકં પાણં ચજામ. મામે દિજા વિકુલાવા અહેસુન્તિ ઇમે પન દિજા ઇમે ગરુળપોતકા વિદ્ધસ્તવિચુણ્ણિતકુલાવકતાય વિકુલાવા મા અહેસું, મા અમ્હાકં દુક્ખં એતેસં ઉપરિ ખિપ, નિવત્તય નિવત્તય રથન્તિ. માતલિસઙ્ગાહકો તસ્સ વચનં સુત્વા રથં નિવત્તેત્વા અઞ્ઞેન મગ્ગેન દેવલોકાભિમુખં અકાસિ. અસુરા પન તં નિવત્તયમાનમેવ દિસ્વા ‘‘અદ્ધા અઞ્ઞેહિપિ ચક્કવાળેહિ સક્કા આગચ્છન્તિ, બલં લભિત્વા રથો નિવત્તો ભવિસ્સતી’’તિ મરણભયભીતા પલાયિત્વા અસુરભવનમેવ પવિસિંસુ.

સક્કોપિ દેવનગરં પવિસિત્વા દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવગણેન પરિવુતો નગરમજ્ઝે અટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે પથવિં ભિન્દિત્વા યોજનસહસ્સુબ્બેધો વેજયન્તપાસાદો ઉટ્ઠહિ. વિજયન્તે ઉટ્ઠિતત્તા ‘‘વેજયન્તો’’ ત્વેવ નામં અકંસુ. અથ સક્કો પુન અસુરાનં અનાગમનત્થાય પઞ્ચસુ ઠાનેસુ આરક્ખં ઠપેસિ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘અન્તરા દ્વિન્નં અયુજ્ઝપુરાનં, પઞ્ચવિધા ઠપિતા અભિરક્ખા;

ઉરગકરોટિપયસ્સ ચ હારી, મદનયુતા ચતુરો ચ મહન્તા’’તિ. (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૪૭);

દ્વે નગરાનિપિ યુદ્ધેન ગહેતું અસક્કુણેય્યતાય અયુજ્ઝપુરાનિ નામ જાતાનિ દેવનગરઞ્ચ અસુરનગરઞ્ચ. યદા હિ અસુરા બલવન્તા હોન્તિ, અથ દેવેહિ પલાયિત્વા દેવનગરં પવિસિત્વા દ્વારે પિહિતે અસુરાનં સતસહસ્સમ્પિ કિઞ્ચિ કાતું ન સક્કોતિ. યદા દેવા બલવન્તા હોન્તિ, અથ અસુરેહિ પલાયિત્વા અસુરનગરં પવિસિત્વા દ્વારે પિહિતે સક્કાનં સતસહસ્સમ્પિ કિઞ્ચિ કાતું ન સક્કોતિ. ઇતિ ઇમાનિ દ્વે નગરાનિ અયુજ્ઝપુરાનિ નામ. તેસં અન્તરા એતેસુ ઉરગાદીસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ સક્કેન આરક્ખા ઠપિતા. તત્થ ઉરગ-સદ્દેન નાગા ગહિતા. તે ઉદકે બલવન્તા હોન્તિ, તસ્મા સિનેરુસ્સ પઠમાલિન્દે તેસં આરક્ખા. કરોટિ-સદ્દેન સુપણ્ણા ગહિતા. તેસં કિર કરોટિ નામ પાનભોજનં, તેન તં નામં લભિંસુ, દુતિયાલિન્દે તેસં આરક્ખા. પયસ્સહારિ-સદ્દેન કુમ્ભણ્ડા ગહિતા. દાનવરક્ખસા કિરેતે, તતિયાલિન્દે તેસં આરક્ખા. મદનયુત-સદ્દેન યક્ખા ગહિતા. વિસમચારિનો કિર તે યુદ્ધસોણ્ડા, ચતુત્થાલિન્દે તેસં આરક્ખા. ચતુરો ચ મહન્તાતિ ચત્તારો મહારાજાનો વુત્તા, પઞ્ચમાલિન્દે તેસં આરક્ખા. તસ્મા યદિ અસુરા કુપિતા આવિલચિત્તા દેવપુરં ઉપયન્તિ, પઞ્ચવિધેસુ યં ગિરિનો પઠમં પરિભણ્ડં, તં ઉરગા પરિબાહિય તિટ્ઠન્તિ. એવં સેસેસુ સેસા.

ઇમેસુ પન પઞ્ચસુ ઠાનેસુ આરક્ખં ઠપેત્વા સક્કે દેવાનમિન્દે દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવમાને સુધમ્મા ચવિત્વા તસ્સેવ પાદપરિચારિકા હુત્વા નિબ્બત્તિ, કણ્ણિકાય દિન્નનિસ્સન્દેન ચસ્સા પઞ્ચયોજનસતિકા સુધમ્મા નામ દેવસભા ઉદપાદિ, યત્થ દિબ્બસેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા યોજનપ્પમાણે કઞ્ચનપલ્લઙ્કે નિસિન્નો સક્કો દેવાનમિન્દો દેવમનુસ્સાનં કત્તબ્બકિચ્ચાનિ કરોતિ. ચિત્તાપિ ચવિત્વા તસ્સેવ પાદપરિચારિકા હુત્વા નિબ્બત્તિ, ઉય્યાનસ્સ કરણનિસ્સન્દેન ચસ્સા ચિત્તલતાવનં નામ ઉય્યાનં ઉદપાદિ. નન્દાપિ ચવિત્વા તસ્સેવ પાદપરિચારિકા હુત્વા નિબ્બત્તિ, પોક્ખરણિયા નિસ્સન્દેન ચસ્સા નન્દા નામ પોક્ખરણી ઉદપાદિ.

સુજા પન કુસલકમ્મસ્સ અકતત્તા એકસ્મિં અરઞ્ઞે કન્દરાય બકસકુણિકા હુત્વા નિબ્બત્તા. સક્કો ‘‘સુજા ન પઞ્ઞાયતિ, કત્થ નુ ખો નિબ્બત્તા’’તિ આવજ્જેન્તો તં દિસ્વા તત્થ ગન્ત્વા તં આદાય દેવલોકં આગન્ત્વા તસ્સા રમણીયં દેવનગરં સુધમ્મં દેવસભં ચિત્તલતાવનં નન્દાપોક્ખરણિઞ્ચ દસ્સેત્વા ‘‘એતા કુસલં કત્વા મય્હં પાદપરિચારિકા હુત્વા નિબ્બત્તા, ત્વં પન કુસલં અકત્વા તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તા, ઇતો પટ્ઠાય સીલં રક્ખાહી’’તિ તં ઓવદિત્વા પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા તત્થેવ નેત્વા વિસ્સજ્જેસિ. સાપિ તતો પટ્ઠાય સીલં રક્ખતિ. સક્કો કતિપાહચ્ચયેન ‘‘સક્કા નુ ખો સીલં રક્ખિતુ’’ન્તિ ગન્ત્વા મચ્છરૂપેન ઉત્તાનો હુત્વા પુરતો નિપજ્જિ, સા ‘‘મતમચ્છકો’’તિ સઞ્ઞાય સીસે અગ્ગહેસિ, મચ્છો નઙ્ગુટ્ઠં ચાલેસિ, અથ નં ‘‘જીવતિ મઞ્ઞે’’તિ વિસ્સજ્જેસિ. સક્કો ‘‘સાધુ સાધુ, સક્ખિસ્સસિ સીલં રક્ખિતુ’’ન્તિ અગમાસિ. સા તતો ચુતા બારાણસિયં કુમ્ભકારગેહે નિબ્બત્તિ.

સક્કો ‘‘કહં નુ ખો નિબ્બત્તા’’તિ તત્થ નિબ્બત્તભાવં ઞત્વા સુવણ્ણએળાલુકાનં યાનકં પૂરેત્વા મજ્ઝે ગામસ્સ મહલ્લકવેસેન નિસીદિત્વા ‘‘એળાલુકાનિ ગણ્હથ, એળાલુકાનિ ગણ્હથા’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. મનુસ્સા આગન્ત્વા ‘‘દેહિ, તાતા’’તિ આહંસુ. ‘‘અહં સીલરક્ખકાનં દમ્મિ, તુમ્હે સીલં રક્ખથા’’તિ? ‘‘મયં સીલં નામ ન જાનામ, મૂલેન દેહી’’તિ. ‘‘ન મય્હં મૂલેન અત્થો, સીલરક્ખકાનઞ્ઞેવાહં દમ્મી’’તિ. મનુસ્સા ‘‘કો ચાયં એળાલુકો’’તિ પક્કમિંસુ. સુજા તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘મય્હં આનીતં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ગન્ત્વા તં ‘‘દેહિ, તાતા’’તિ આહ. ‘‘સીલં રક્ખસિ, અમ્મા’’તિ? ‘‘આમ, રક્ખામી’’તિ. ‘‘ઇદં મયા તુય્હમેવ અત્થાય આભત’’ન્તિ સદ્ધિં યાનકેન ગેહદ્વારે ઠપેત્વા પક્કામિ.

સાપિ યાવજીવં સીલં રક્ખિત્વા તતો ચુતા વેપચિત્તિસ્સ અસુરિન્દસ્સ ધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ, સીલાનિસંસેન અભિરૂપા અહોસિ. સો તસ્સા વયપ્પત્તકાલે ‘‘મય્હં ધીતા અત્તનો ચિત્તરુચિતં સામિકં ગણ્હતૂ’’તિ અસુરે સન્નિપાતેસિ. સક્કો ‘‘કહં નુ ખો સા નિબ્બત્તા’’તિ ઓલોકેન્તો તત્થ નિબ્બત્તભાવં ઞત્વા ‘‘સુજા ચિત્તરુચિતં સામિકં ગણ્હન્તી મં ગણ્હિસ્સતી’’તિ અસુરવણ્ણં માપેત્વા તત્થ અગમાસિ. સુજં અલઙ્કરિત્વા સન્નિપાતટ્ઠાનં આનેત્વા ‘‘ચિત્તરુચિતં સામિકં ગણ્હા’’તિ આહંસુ. સા ઓલોકેન્તી સક્કં દિસ્વા પુબ્બેપિ સિનેહવસેન ઉપ્પન્નપેમેન મહોઘેન વિય અજ્ઝોત્થટહદયા હુત્વા ‘‘અયં મે સામિકો’’તિ વત્વા તસ્સ ઉપરિ પુપ્ફદામં ખિપિત્વા અગ્ગહેસિ. અસુરા ‘‘અમ્હાકં રાજા એત્તકં કાલં ધીતુ અનુચ્છવિકં અલભિત્વા ઇદાનિ લભતિ, અયમેવસ્સા ધીતુ પિતામહતો મહલ્લકો અનુચ્છવિકો’’તિ લજ્જમાના પક્કમિંસુ. સો તં દેવનગરં આનેત્વા અડ્ઢતેય્યાનં નાટિકાકોટીનં જેટ્ઠિકં કત્વા યાવતાયુકં ઠત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘એવં ભિક્ખુ પુબ્બે પણ્ડિતા દેવનગરે રજ્જં કારયમાના અત્તનો જીવિતં પરિચ્ચજન્તાપિ પાણાતિપાતં ન કરિંસુ, ત્વં નામ એવરૂપે નિય્યાનિકે સાસને પબ્બજિત્વા અપરિસ્સાવિતં સપાણકં ઉદકં પિવિસ્સસી’’તિ તં ભિક્ખું ગરહિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા માતલિસઙ્ગાહકો આનન્દો અહોસિ, સક્કો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કુલાવકજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૩૨] ૨. નચ્ચજાતકવણ્ણના

રુદં મનુઞ્ઞન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં બહુભણ્ડિકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ હેટ્ઠા દેવધમ્મજાતકે (જા. ૧.૧.૬) વુત્તસદિસમેવ. સત્થા તં ભિક્ખું ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ બહુભણ્ડો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિંકારણા ત્વં ભિક્ખુ બહુભણ્ડો જાતોસી’’તિ? સો એત્તકં સુત્વાવ કુદ્ધો નિવાસનપારુપનં છડ્ડેત્વા ‘‘ઇમિના દાનિ નીહારેન વિચરામી’’તિ સત્થુ પુરતો નગ્ગો અટ્ઠાસિ. મનુસ્સા ‘‘ધી ધી’’તિ આહંસુ. સો તતો પલાયિત્વા હીનાયાવત્તો. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં સન્નિસિન્ના ‘‘સત્થુ નામ પુરતો એવરૂપં કરિસ્સતી’’તિ તસ્સ અગુણકથં કથેસું. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ ભિક્ખૂ પુચ્છિ. ભન્તે, ‘‘સો હિ નામ ભિક્ખુ તુમ્હાકં પુરતો ચતુપરિસમજ્ઝે હિરોત્તપ્પં પહાય ગામદારકો વિય નગ્ગો ઠત્વા મનુસ્સેહિ જિગુચ્છિયમાનો હીનાયાવત્તિત્વા સાસના પરિહીનો’’તિ તસ્સ અગુણકથાય નિસિન્નામ્હાતિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ સો ભિક્ખુ હિરોત્તપ્પાભાવેન રતનસાસના પરિહીનો, પુબ્બે ઇત્થિરતનપટિલાભતોપિ પરિહીનોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે પઠમકપ્પે ચતુપ્પદા સીહં રાજાનં અકંસુ, મચ્છા આનન્દમચ્છં, સકુણા સુવણ્ણહંસં. તસ્સ પન સુવણ્ણહંસરાજસ્સ ધીતા હંસપોતિકા અભિરૂપા અહોસિ. સો તસ્સા વરં અદાસિ, સા અત્તનો ચિત્તરુચિતં સામિકં વારેસિ. હંસરાજા તસ્સા વરં દત્વા હિમવન્તે સબ્બે સકુણે સન્નિપાતાપેસિ, નાનપ્પકારા હંસમોરાદયો સકુણગણા સમાગન્ત્વા એકસ્મિં મહન્તે પાસાણતલે સન્નિપતિંસુ. હંસરાજા ‘‘અત્તનો ચિત્તરુચિતં સામિકં આગન્ત્વા ગણ્હાતૂ’’તિ ધીતરં પક્કોસાપેસિ. સા સકુણસઙ્ઘં ઓલોકેન્તી મણિવણ્ણગીવં ચિત્રપેખુણં મોરં દિસ્વા ‘‘અયં મે સામિકો હોતૂ’’તિ આરોચેસિ. સકુણસઙ્ઘા મોરં ઉપસઙ્કમિત્વા આહંસુ ‘‘સમ્મ મોર, અયં રાજધીતા એત્તકાનં સકુણાનં મજ્ઝે સામિકં રોચેન્તી તયિ રુચિં ઉપ્પાદેસી’’તિ. મોરો ‘‘અજ્જાપિ તાવ મે બલં ન પસ્સતી’’તિ અતિતુટ્ઠિયા હિરોત્તપ્પં ભિન્દિત્વા તાવ મહતો સકુણસઙ્ઘસ્સ મજ્ઝે પક્ખે પસારેત્વા નચ્ચિતું આરભિ, નચ્ચન્તો અપ્પટિચ્છન્નો અહોસિ.

સુવણ્ણહંસરાજા લજ્જિતો ‘‘ઇમસ્સ નેવ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના હિરી અત્થિ, ન બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં, નાસ્સ ભિન્નહિરોત્તપ્પસ્સ મમ ધીતરં દસ્સામી’’તિ સકુણસઙ્ઘમજ્ઝે ઇમં ગાથમાહ –

૩૨. ‘‘રુદં મનુઞ્ઞં રુચિરા ચ પિટ્ઠિ, વેળુરિયવણ્ણૂપનિભા ચ ગીવા;

બ્યામમત્તાનિ ચ પેખુણાનિ, નચ્ચેન તે ધીતરં નો દદામી’’તિ.

તત્થ રુદં મનુઞ્ઞન્તિ ત-કારસ્સ દ-કારો કતો, રુતં મનાપં, વસ્સિતસદ્દો મધુરોતિ અત્થો. રુચિરા ચ પિટ્ઠીતિ પિટ્ઠિપિ તે ચિત્રા ચેવ સોભના ચ. વેળુરિયવણ્ણૂપનિભાતિ વેળુરિયમણિવણ્ણસદિસા. બ્યામમત્તાનીતિ એકબ્યામપ્પમાણાનિ. પેખુણાનીતિ પિઞ્છાનિ. નચ્ચેન તે ધીતરં નો દદામીતિ હિરોત્તપ્પં ભિન્દિત્વા નચ્ચિતભાવેનેવ તે એવરૂપસ્સ નિલ્લજ્જસ્સ ધીતરં નો દદામીતિ વત્વા હંસરાજા તસ્મિંયેવ પરિસમજ્ઝે અત્તનો ભાગિનેય્યસ્સ હંસપોતકસ્સ ધીતરં અદાસિ. મોરો હંસપોતિકં અલભિત્વા લજ્જિત્વા તતોવ ઉપ્પતિત્વા પલાયિ. હંસરાજાપિ અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગતો.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ એસ હિરોત્તપ્પં ભિન્દિત્વા રતનસાસના પરિહીનો, પુબ્બેપિ ઇત્થિરતનપટિલાભતો પરિહીનોયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મોરો બહુભણ્ડિકો અહોસિ, હંસરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

નચ્ચજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૩૩] ૩. સમ્મોદમાનજાતકવણ્ણના

સમ્મોદમાનાતિ ઇદં સત્થા કપિલવત્થું ઉપનિસ્સાય નિગ્રોધારામે વિહરન્તો ચુમ્બટકકલહં આરબ્ભ કથેસિ. સો કુણાલજાતકે (જા. ૨.૨૧.કુણાલજાતક) આવિ ભવિસ્સતિ. તદા પન સત્થા ઞાતકે આમન્તેત્વા ‘‘મહારાજા ઞાતકાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિગ્ગહો નામ ન યુત્તો, તિરચ્છાનગતાપિ હિ પુબ્બે સમગ્ગકાલે પચ્ચામિત્તે અભિભવિત્વા સોત્થિં પત્તા યદા વિવાદમાપન્ના, તદા મહાવિનાસં પત્તા’’તિ વત્વા ઞાતિરાજકુલેહિ આયાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો વટ્ટકયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા અનેકવટ્ટકસહસ્સપરિવારો અરઞ્ઞે પટિવસતિ. તદા એકો વટ્ટકલુદ્દકો તેસં વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા વટ્ટકવસ્સિતં કત્વા તેસં સન્નિપતિતભાવં ઞત્વા તેસં ઉપરિ જાલં ખિપિત્વા પરિયન્તેસુ મદ્દન્તો સબ્બે એકતો કત્વા પચ્છિં પૂરેત્વા ઘરં ગન્ત્વા તે વિક્કિણિત્વા તેન મૂલેન જીવિકં કપ્પેતિ. અથેકદિવસં બોધિસત્તો તે વટ્ટકે આહ – ‘‘અયં સાકુણિકો અમ્હાકં ઞાતકે વિનાસં પાપેતિ, અહં એકં ઉપાયં જાનામિ, એનેસ અમ્હે ગણ્હિતું ન સક્ખિસ્સતિ, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય એતેન તુમ્હાકં ઉપરિ જાલે ખિત્તમત્તે એકેકો એકેકસ્મિં જાલક્ખિકે સીસં ઠપેત્વા જાલં ઉક્ખિપિત્વા ઇચ્છિતટ્ઠાનં હરિત્વા એકસ્મિં કણ્ટકગુમ્બે પક્ખિપથ, એવં સન્તે હેટ્ઠા તેન તેન ઠાનેન પલાયિસ્સામા’’તિ. તે સબ્બે ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિંસુ. દુતિયદિવસે ઉપરિ જાલે ખિત્તે તે બોધિસત્તેન વુત્તનયેનેવ જાલં ઉક્ખિપિત્વા એકસ્મિં કણ્ટકગુમ્બે ખિપિત્વા સયં હેટ્ઠાભાગેન તતો તતો પલાયિંસુ. સાકુણિકસ્સ ગુમ્બતો જાલં મોચેન્તસ્સેવ વિકાલો જાતો, સો તુચ્છહત્થોવ અગમાસિ.

પુનદિવસતો પટ્ઠાયપિ વટ્ટકા તથેવ કરોન્તિ. સોપિ યાવ સૂરિયત્થઙ્ગમના જાલમેવ મોચેન્તો કિઞ્ચિ અલભિત્વા તુચ્છહત્થોવ ગેહં ગચ્છતિ. અથસ્સ ભરિયા કુજ્ઝિત્વા ‘‘ત્વં દિવસે દિવસે તુચ્છહત્થો આગચ્છસિ, અઞ્ઞમ્પિ તે બહિ પોસિતબ્બટ્ઠાનં અત્થિ મઞ્ઞે’’તિ આહ. સાકુણિકો ‘‘ભદ્દે, મમ અઞ્ઞં પોસિતબ્બટ્ઠાનં નત્થિ, અપિચ ખો પન તે વટ્ટકા સમગ્ગા હુત્વા ચરન્તિ, મયા ખિત્તમત્તે જાલં આદાય કણ્ટકગુમ્બે ખિપિત્વા ગચ્છન્તિ, ન ખો પનેતે સબ્બકાલમેવ સમ્મોદમાના વિહરિસ્સન્તિ, ત્વં મા ચિન્તયિ, યદા તે વિવાદમાપજ્જિસ્સન્તિ, તદા તે સબ્બેવ આદાય તવ મુખં હાસયમાનો આગચ્છિસ્સામી’’તિ વત્વા ભરિયાય ઇમં ગાથમાહ –

૩૩. ‘‘સમ્મોદમાના ગચ્છન્તિ, જાલમાદાય પક્ખિનો;

યદા તે વિવદિસ્સન્તિ, તદા એહિન્તિ મે વસ’’ન્તિ.

તત્થ યદા તે વિવદિસ્સન્તીતિ યસ્મિં કાલે તે વટ્ટકા નાનાલદ્ધિકા નાનાગાહા હુત્વા વિવદિસ્સન્તિ, કલહં કરિસ્સન્તીતિ અત્થો. તદા એહિન્તિ મે વસન્તિ તસ્મિં કાલે સબ્બેપિ તે મમ વસં આગચ્છિસ્સન્તિ. અથાહં તે ગહેત્વા તવ મુખં હાસેન્તો આગચ્છિસ્સામીતિ ભરિયં સમસ્સાસેસિ.

કતિપાહસ્સેવ પન અચ્ચયેન એકો વટ્ટકો ગોચરભૂમિં ઓતરન્તો અસલ્લક્ખેત્વા અઞ્ઞસ્સ સીસં અક્કમિ, ઇતરો ‘‘કો મં સીસે અક્કમી’’તિ કુજ્ઝિં. ‘‘અહં અસલ્લક્ખેત્વા અક્કમિં, મા કુજ્ઝી’’તિ વુત્તેપિ કુજ્ઝિયેવ. તે પુનપ્પુનં કથેન્તા ‘‘ત્વમેવ મઞ્ઞે જાલં ઉક્ખિપસી’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદં કરિંસુ. તેસુ વિવદન્તેસુ બોધિસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘વિવાદકે સોત્થિભાવો નામ નત્થિ, ઇદાનેવ તે જાલં ન ઉક્ખિપિસ્સન્તિ, તતો મહન્તં વિનાસં પાપુણિસ્સન્તિ, સાકુણિકો ઓકાસં લભિસ્સતિ, મયા ઇમસ્મિં ઠાને ન સક્કા વસિતુ’’ન્તિ. સો અત્તનો પરિસં આદાય અઞ્ઞત્થ ગતો. સાકુણિકોપિ ખો કતિપાહચ્ચયેન આગન્ત્વા વટ્ટકવસ્સિતં વસ્સિત્વા તેસં સન્નિપતિતાનં ઉપરિ જાલં ખિપિ. અથેકો વટ્ટકો ‘‘તુય્હં કિર જાલં ઉક્ખિપન્તસ્સેવ મત્થકે લોમાનિ પતિતાનિ, ઇદાનિ ઉક્ખિપા’’તિ આહ. અપરો ‘‘તુય્હં કિર જાલં ઉક્ખિપન્તસ્સેવ દ્વીસુ પક્ખેસુ પત્તાનિ પતિતાનિ, ઇદાનિ ઉક્ખિપા’’તિ આહ. ઇતિ તેસં ‘‘ત્વં ઉક્ખિપ, ત્વં ઉક્ખિપા’’તિ વદન્તાનઞ્ઞેવ સાકુણિકો જાલં ઉક્ખિપિત્વા સબ્બેવ તે એકતો કત્વા પચ્છિં પૂરેત્વા ભરિયં હાસયમાનો ગેહં અગમાસિ.

સત્થા ‘‘એવં મહારાજા ઞાતકાનં કલહો નામ ન યુત્તો, કલહો વિનાસમૂલમેવ હોતી’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા અપણ્ડિતવટ્ટકો દેવદત્તો અહોસિ, પણ્ડિતવટ્ટકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સમ્મોદમાનજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૩૪] ૪. મચ્છજાતકવણ્ણના

ન મં સીતં ન મં ઉણ્હન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પુરાણદુતિયિકાપલોભનં આરબ્ભ કથેસિ. તદા હિ સત્થા તં ભિક્ખું ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. ‘‘કેનાસિ ઉક્કણ્ઠાપિતો’’તિ? ‘‘પુરાણદુતિયિકા મે, ભન્તે મધુરહત્થરસા, તં જહિતું ન સક્કોમી’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘ભિક્ખુ એસા ઇત્થી તવ અનત્થકારિકા, પુબ્બેપિ ત્વં એતં નિસ્સાય મરણં પાપુણન્તો મં આગમ્મ મરણા મુત્તો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ પુરોહિતો અહોસિ. તદા કેવટ્ટા નદિયં જાલં ખિપિંસુ. અથેકો મહામચ્છો રતિવસેન અત્તનો મચ્છિયા સદ્ધિં કીળમાનો આગચ્છતિ. તસ્સ સા મચ્છી પુરતો ગચ્છમાના જાલગન્ધં ઘાયિત્વા જાલં પરિહરમાના ગતા. સો પન કામગિદ્ધો લોલમચ્છો જાલકુચ્છિમેવ પવિટ્ઠો. કેવટ્ટા તસ્સ જાલં પવિટ્ઠભાવં ઞત્વા જાલં ઉક્ખિપિત્વા મચ્છં ગહેત્વા અમારેત્વાવ વાલિકાપિટ્ઠે ખિપિત્વા ‘‘ઇમં અઙ્ગારેસુ પચિત્વા ખાદિસ્સામા’’તિ અઙ્ગારે કરોન્તિ, સૂલં તચ્છેન્તિ. મચ્છો ‘‘એતં અઙ્ગારતાપનં વા સૂલવિજ્ઝનં વા અઞ્ઞં વા પન દુક્ખં ન મં કિલમેતિ, યં પનેસા મચ્છી ‘અઞ્ઞં સો નૂન રતિયા ગતો’તિ મયિ દોમનસ્સં આપજ્જતિ, તમેવ મં બાધતી’’તિ પરિદેવમાનો ઇમં ગાથમાહ –

૩૪. ‘‘ન મં સીતં ન મં ઉણ્હં, ન મં જાલસ્મિ બાધનં;

યઞ્ચ મં મઞ્ઞતે મચ્છી, અઞ્ઞં સો રતિયા ગતો’’તિ.

તત્થ ન મં સીતં ન મં ઉણ્હન્તિ મચ્છાનં ઉદકા નીહટકાલે સીતં હોતિ, તસ્મિં વિગતે ઉણ્હં હોતિ, તદુભયમ્પિ સન્ધાય ‘‘ન મં સીતં ન મં ઉણ્હં બાધતી’’તિ પરિદેવતિ. યમ્પિ અઙ્ગારેસુ પચ્ચનમૂલકં દુક્ખં ભવિસ્સતિ, તમ્પિ સન્ધાય ‘‘ન મં ઉણ્હ’’ન્તિ પરિદેવતેવ. ન મં જાલસ્મિ બાધનન્તિ યમ્પિ મે જાલસ્મિં બાધનં અહોસિ, તમ્પિ મં ન બાધેતીતિ પરિદેવતિ. ‘‘યઞ્ચ મ’’ન્તિઆદીસુ અયં પિણ્ડત્થો – સા મચ્છી મમ જાલે પતિતસ્સ ઇમેહિ કેવટ્ટેહિ ગહિતભાવં અજાનન્તી મં અપસ્સમાના ‘‘સો મચ્છો ઇદાનિ અઞ્ઞં મચ્છિં કામરતિયા ગતો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેતિ, તં તસ્સા દોમનસ્સપ્પત્તાય ચિન્તનં મં બાધતીતિ વાલિકાપિટ્ઠે નિપન્નો પરિદેવતિ.

તસ્મિં સમયે પુરોહિતો દાસપરિવુતો ન્હાનત્થાય નદીતીરં આગતો. સો પન સબ્બરુતઞ્ઞૂ હોતિ. તેનસ્સ મચ્છપરિદેવનં સુત્વા એતદહોસિ ‘‘અયં મચ્છો કિલેસવસેન પરિદેવતિ, એવં આતુરચિત્તો ખો પનેસ મીયમાનો નિરયેયેવ નિબ્બત્તિસ્સતિ, અહમસ્સ અવસ્સયો ભવિસ્સામી’’તિ કેવટ્ટાનં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અમ્ભો તુમ્હે અમ્હાકં એકદિવસમ્પિ બ્યઞ્જનત્થાય મચ્છં ન દેથા’’તિ આહ. કેવટ્ટા ‘‘કિં વદેથ, સામિ, તુમ્હાકં રુચ્ચનકમચ્છં ગણ્હિત્વા ગચ્છથા’’તિ આહંસુ. ‘‘અમ્હાકં અઞ્ઞેન કમ્મં નત્થિ, ઇમઞ્ઞેવ દેથા’’તિ. ‘‘ગણ્હથ સામી’’તિ. બોધિસત્તો તં ઉભોહિ હત્થેહિ ગહેત્વા નદીતીરે નિસીદિત્વા ‘‘અમ્ભો મચ્છ, સચે તાહં અજ્જ ન પસ્સેય્યં, જીવિતક્ખયં પાપુણેય્યાસિ, ઇદાનિ ઇતો પટ્ઠાય મા કિલેસવસિકો અહોસી’’તિ ઓવદિત્વા ઉદકે વિસ્સજ્જેત્વા ન્હત્વા નગરં પાવિસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. સત્થાપિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મચ્છી પુરાણદુતિયિકા અહોસિ, મચ્છો ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ પુરોહિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મચ્છજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૩૫] ૫. વટ્ટકજાતકવણ્ણના

સન્તિ પક્ખા અપતનાતિ ઇદં સત્થા મગધેસુ ચારિકં ચરમાનો દાવગ્ગિનિબ્બાનં આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિઞ્હિ સમયે સત્થા મગધેસુ ચારિકં ચરમાનો અઞ્ઞતરસ્મિં મગધગામકે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો ભિક્ખુગણપરિવુતો મગ્ગં પટિપજ્જિ. તસ્મિં સમયે મહાડાહો ઉટ્ઠહિ, પુરતો ચ પચ્છતો ચ બહૂ ભિક્ખૂ દિસ્સન્તિ, સોપિ ખો અગ્ગિ એકધૂમો એકજાલો હુત્વા અવત્થરમાનો આગચ્છતેવ. તત્થેકે પુથુજ્જનભિક્ખૂ મરણભયભીતા ‘‘પટગ્ગિં દસ્સામ, તેન દડ્ઢટ્ઠાનં ઇતરો અગ્ગિ ન ઓત્થરિસ્સતી’’તિ અરણિસહિતં નીહરિત્વા અગ્ગિં કરોન્તિ. અપરે આહંસુ ‘‘આવુસો, તુમ્હે કિં નામ કરોથ, ગગનમજ્ઝે ઠિતં ચન્દમણ્ડલં, પાચીનલોકધાતુતો ઉગ્ગચ્છન્તં સહસ્સરંસિપટિમણ્ડિતં સૂરિયમણ્ડલં, વેલાય તીરે ઠિતા સમુદ્દં, સિનેરું નિસ્સાય ઠિતા સિનેરું અપસ્સન્તા વિય સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલં અત્તના સદ્ધિં ગચ્છન્તમેવ સમ્માસમ્બુદ્ધં અનોલોકેત્વા ‘પટગ્ગિં દેમા’તિ વદથ, બુદ્ધબલં નામ ન જાનાથ, એથ સત્થુ સન્તિકં ગમિસ્સામા’’તિ. તે પુરતો ચ પચ્છતો ચ ગચ્છન્તા સબ્બેપિ એકતો હુત્વા દસબલસ્સ સન્તિકં અગમંસુ. સત્થા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો અઞ્ઞતરસ્મિં પદેસે અટ્ઠાસિ. દાવગ્ગિ અભિભવન્તો વિય વિરવન્તો આગચ્છતિ. આગન્ત્વા તથાગતસ્સ ઠિતટ્ઠાનં પત્વા તસ્સ પદેસસ્સ સમન્તા સોળસકરીસમત્તટ્ઠાનં પત્તો ઉદકે ઓપિલાપિતતિણુક્કા વિય નિબ્બાયિ, વિનિબ્બેધતો દ્વત્તિંસકરીસમત્તટ્ઠાનં અવત્થરિતું નાસક્ખિ.

ભિક્ખૂ સત્થુ ગુણકથં આરભિંસુ – ‘‘અહો બુદ્ધાનં ગુણા નામ, અયઞ્હિ નામ અચેતનો અગ્ગિ બુદ્ધાનં ઠિતટ્ઠાનં અવત્થરિતું ન સક્કોતિ, ઉદકે તિણુક્કા વિય નિબ્બાયતિ, અહો બુદ્ધાનં આનુભાવો નામા’’તિ. સત્થા તેસં કથં સુત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, એતં એતરહિ મય્હં બલં, યં ઇમં ભૂમિપ્પદેસં પત્વા એસ અગ્ગિ નિબ્બાયતિ. ઇદં પન મય્હં પોરાણકસચ્ચબલં. ઇમસ્મિઞ્હિ પદેસે સકલમ્પિ ઇમં કપ્પં અગ્ગિ ન જલિસ્સતિ, કપ્પટ્ઠિયપાટિહારિયં નામેત’’ન્તિ આહ. અથાયસ્મા આનન્દો સત્થુ નિસીદનત્થાય ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેસિ, નિસીદિ સત્થા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ તથાગતં વન્દિત્વા પરિવારેત્વા નિસીદિ. અથ સત્થા ‘‘ઇદં તાવ, ભન્તે, અમ્હાકં પાકટં, અતીતં પટિચ્છન્નં, તં નો પાકટં કરોથા’’તિ ભિક્ખૂહિ આયાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે મગધરટ્ઠે તસ્મિંયેવ પદેસે બોધિસત્તો વટ્ટકયોનિયં પટિસન્ધિં ગહેત્વા માતુકુચ્છિતો જાતો અણ્ડકોસં પદાલેત્વા નિક્ખન્તકાલે મહાગેણ્ડુકપ્પમાણો વટ્ટકપોતકો અહોસિ. અથ નં માતાપિતરો કુલાવકે નિપજ્જાપેત્વા મુખતુણ્ડકેન ગોચરં આહરિત્વા પોસેન્તિ. તસ્સ પક્ખે પસારેત્વા આકાસે ગમનબલં વા પાદે ઉક્ખિપિત્વા થલે ગમનબલં વા નત્થિ. તઞ્ચ પદેસં સંવચ્છરે સંવચ્છરે દાવગ્ગિ ગણ્હાતિ, સો તસ્મિમ્પિ સમયે મહારવં રવન્તો તં પદેસં ગણ્હિ, સકુણસઙ્ઘા અત્તનો અત્તનો કુલાવકેહિ નિક્ખમિત્વા મરણભયભીતા વિરવન્તા પલાયન્તિ, બોધિસત્તસ્સપિ માતાપિતરો મરણભયભીતા બોધિસત્તં છડ્ડેત્વા પલાયિંસુ. બોધિસત્તો કુલાવકે નિપન્નકોવ ગીવં ઉક્ખિપિત્વા અવત્થરિત્વા આગચ્છન્તં અગ્ગિં દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘સચે મય્હં પક્ખે પસારેત્વા આકાસેન ગમનબલં ભવેય્ય, ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છેય્યં. સચે પાદે ઉક્ખિપિત્વા ગમનબલં ભવેય્ય, પદવારેન અઞ્ઞત્થ ગચ્છેય્યં. માતાપિતરોપિ ખો મે મરણભયભીતા મં એકકં પહાય અત્તાનં પરિત્તાયન્તા પલાતા. ઇદાનિ મે અઞ્ઞં પટિસરણં નત્થિ, અતાણોમ્હિ અસરણો, કિં નુ ખો અજ્જ મયા કાતું વટ્ટતી’’તિ.

અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘ઇમસ્મિં લોકે સીલગુણો નામ અત્થિ, સચ્ચગુણો નામ અત્થિ, અતીતે પારમિયો પૂરેત્વા બોધિમૂલે નિસીદિત્વા અભિસમ્બુદ્ધા સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્ના સચ્ચાનુદ્દયકારુઞ્ઞખન્તિસમન્નાગતા સબ્બસત્તેસુ સમપ્પવત્તમેત્તાભાવના સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધા નામ અત્થિ, તેહિ ચ પટિવિદ્ધા ધમ્મગુણા નામ અત્થિ, મયિ ચાપિ એકં સચ્ચં અત્થિ, સંવિજ્જમાનો એકો સભાવધમ્મો પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા અતીતે બુદ્ધે ચેવ તેહિ પટિવિદ્ધગુણે ચ આવજ્જેત્વા મયિ વિજ્જમાનં સચ્ચસભાવધમ્મં ગહેત્વા સચ્ચકિરિયં કત્વા અગ્ગિં પટિક્કમાપેત્વા અજ્જ મયા અત્તનો ચેવ સેસસકુણાનઞ્ચ સોત્થિભાવં કાતું વટ્ટતી’’તિ. તેન વુત્તં –

‘‘અત્થિ લોકે સીલગુણો, સચ્ચં સોચેય્યનુદ્દયા;

તેન સચ્ચેન કાહામિ, સચ્ચકિરિયમનુત્તરં.

‘‘આવજ્જેત્વા ધમ્મબલં, સરિત્વા પુબ્બકે જિને;

સચ્ચબલમવસ્સાય, સચ્ચકિરિયમકાસહ’’ન્તિ. (ચરિયા. ૩.૭૯-૮૦);

અથ બોધિસત્તો અતીતે પરિનિબ્બુતાનં બુદ્ધાનં ગુણે આવજ્જેત્વા અત્તનિ વિજ્જમાનં સચ્ચસભાવં આરબ્ભ સચ્ચકિરિયં કરોન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૩૫. ‘‘સન્તિ પક્ખા અપતના, સન્તિ પાદા અવઞ્ચના;

માતાપિતા ચ નિક્ખન્તા, જાતવેદ પટિક્કમા’’તિ.

તત્થ સન્તિ પક્ખા અપતનાતિ મય્હં પક્ખા નામ અત્થિ ઉપલબ્ભન્તિ, નો ચ ખો સક્કા એતેહિ ઉપ્પતિતું આકાસેન ગન્તુન્તિ અપતના. સન્તિ પાદા અવઞ્ચનાતિ પાદાપિ મે અત્થિ, તેહિ પન વઞ્ચિતું પદવારગમનેન ગન્તું ન સક્કાતિ અવઞ્ચના. માતાપિતા ચ નિક્ખન્તાતિ યે ચ મં અઞ્ઞત્થ નેય્યું, તેપિ મરણભયેન માતાપિતરો નિક્ખન્તા. જાતવેદાતિ અગ્ગિં આલપતિ. સો હિ જાતોવ વેદયતિ પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા ‘‘જાતવેદો’’તિ વુચ્ચતિ. પટિક્કમાતિ પટિગચ્છ નિવત્તાતિ જાતવેદં આણાપેતિ.

ઇતિ મહાસત્તો ‘‘સચે મય્હં પક્ખાનં અત્થિભાવો, તે ચ પસારેત્વા આકાસે અપતનભાવો, પાદાનં અત્થિભાવો, તે ચ ઉક્ખિપિત્વા અવઞ્ચનભાવો, માતાપિતૂનં મં કુલાવકેયેવ છડ્ડેત્વા પલાતભાવો ચ સચ્ચો સભાવભૂતોયેવ, જાતવેદ, એતેન સચ્ચેન ત્વં ઇતો પટિક્કમા’’તિ કુલાવકે નિપન્નકોવ સચ્ચકિરિયં અકાસિ. તસ્સ સહ સચ્ચકિરિયાય સોળસકરીસમત્તે ઠાને જાતવેદો પટિક્કમિ. પટિક્કમન્તો ચ ન ઝાયમાનોવ અઞ્ઞં ગતો, ઉદકે પન ઓપિલાપિતા ઉક્કા વિય તત્થેવ નિબ્બાયિ. તેન વુત્તં –

‘‘સહ સચ્ચે કતે મય્હં, મહાપજ્જલિતો સિખી;

વજ્જેસિ સોળસ કરીસાનિ, ઉદકં પત્વા યથા સિખી’’તિ. (ચરિયા. ૩.૮૨);

તં પન ઠાનં સકલેપિ ઇમસ્મિં કપ્પે અગ્ગિના અનભિભવનીયત્તા કપ્પટ્ઠિયપાટિહારિયં નામ જાતં. એવં બોધિસત્તો સચ્ચકિરિયં કત્વા જીવિતપરિયોસાને યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇમસ્સ વનસ્સ અગ્ગિના અનજ્ઝોત્થરણં એતરહિ મય્હં બલં, પોરાણં પનેતં વટ્ટપોતકકાલે મય્હમેવ સચ્ચબલ’’ન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ. સચ્ચપરિયોસાને કેચિ સોતાપન્ના અહેસું, કેચિ સકદાગામિનો, કેચિ અનાગામિનો, કેચિ અરહત્તં પત્તાતિ. સત્થાપિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા માતાપિતરો એતરહિ માતાપિતરોવ અહેસું, વટ્ટકરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વટ્ટકજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૩૬] ૬. સકુણજાતકવણ્ણના

યં નિસ્સિતાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દડ્ઢપણ્ણસાલં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. એકો કિર ભિક્ખુ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા જેતવનતો નિક્ખમ્મ કોસલેસુ એકં પચ્ચન્તગામં નિસ્સાય એકસ્મિં અરઞ્ઞસેનાસને વસતિ. અથસ્સ પઠમમાસેયેવ પણ્ણસાલા ડય્હિત્થ. સો ‘‘પણ્ણસાલા મે દડ્ઢા, દુક્ખં વસામી’’તિ મનુસ્સાનં આચિક્ખિ. મનુસ્સા ‘‘ઇદાનિ નો ખેત્તં પરિસુક્ખં, કેદારે પાયેત્વા કરિસ્સામ’’, તસ્મિં પાયિતે ‘‘બીજં વપિત્વા’’, બીજે વુત્તે ‘‘વતિં કત્વા’’, વતિયા કતાય ‘‘નિદ્દાયિત્વા, લાયિત્વા, મદ્દિત્વા’’તિ એવં તં તં કમ્મં અપદિસન્તાયેવ તેમાસં વીતિનામેસું. સો ભિક્ખુ તેમાસં અજ્ઝોકાસે દુક્ખં વસન્તો કમ્મટ્ઠાનં વડ્ઢેત્વા વિસેસં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ. પવારેત્વા પન સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા ‘‘કિં ભિક્ખુ સુખેન વસ્સંવુત્થોસિ, કમ્મટ્ઠાનં તે મત્થકં પત્ત’’ન્તિ પુચ્છિ. સો તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા ‘‘સેનાસનસપ્પાયસ્સ મે અભાવેન કમ્મટ્ઠાનં મત્થકં ન પત્ત’’ન્તિ આહ. સત્થા ‘‘પુબ્બે ભિક્ખુ તિરચ્છાનગતાપિ અત્તનો સપ્પાયાસપ્પાયં જાનિંસુ, ત્વં કસ્મા ન અઞ્ઞાસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સકુણયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા સકુણસઙ્ઘપરિવુતો અરઞ્ઞાયતને સાખાવિટપસમ્પન્નં મહારુક્ખં નિસ્સાય વસતિ. અથેકદિવસં તસ્સ રુક્ખસ્સ સાખાસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘંસન્તીસુ ચુણ્ણં પતતિ, ધૂમો ઉટ્ઠાતિ. તં દિસ્વા બોધિસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘ઇમા દ્વે સાખા એવં ઘંસમાના અગ્ગિં વિસ્સજ્જેસ્સન્તિ, સો પતિત્વા પુરાણપણ્ણાનિ ગણ્હિસ્સતિ, તતો પટ્ઠાય ઇમમ્પિ રુક્ખં ઝાપેસ્સતિ, ન સક્કા ઇધ અમ્હેહિ વસિતું, ઇતો પલાયિત્વા અઞ્ઞત્થ ગન્તું વટ્ટતી’’તિ. સો સકુણસઙ્ઘસ્સ ઇમં ગાથમાહ –

૩૬. ‘‘યં નિસ્સિતા જગતિરુહં વિહઙ્ગમા, સ્વાયં અગ્ગિં પમુઞ્ચતિ;

દિસા ભજથ વક્કઙ્ગા, જાતં સરણતો ભય’’ન્તિ.

તત્થ જગતિરુહન્તિ જગતિ વુચ્ચતિ પથવી, તત્થ જાતત્તા રુક્ખો ‘‘જગતિરુહો’’તિ વુચ્ચતિ. વિહઙ્ગમાતિ વિહં વુચ્ચતિ આકાસં, તત્થ ગમનતો પક્ખી ‘‘વિહઙ્ગમા’’તિ વુચ્ચન્તિ. દિસા ભજથાતિ ઇમં રુક્ખં મુઞ્ચિત્વા ઇતો પલાયન્તા ચતસ્સો દિસા ભજથ. વક્કઙ્ગાતિ સકુણે આલપતિ. તે હિ ઉત્તમઙ્ગં ગલં કદાચિ કદાચિ વઙ્કં કરોન્તિ, તસ્મા ‘‘વક્કઙ્ગા’’તિ વુચ્ચન્તિ. વઙ્કા વા તેસં ઉભોસુ પસ્સેસુ પક્ખા જાતાતિ વક્કઙ્ગા. જાતં સરણતો ભયન્તિ અમ્હાકં અવસ્સયરુક્ખતોયેવ ભયં નિબ્બત્તં, એથ અઞ્ઞત્થ ગચ્છામાતિ.

બોધિસત્તસ્સ વચનકરા પણ્ડિતસકુણા તેન સદ્ધિં એકપ્પહારેનેવ ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞત્થ ગતા. યે પન અપણ્ડિતા, તે ‘‘એવમેવ એસ બિન્દુમત્તે ઉદકે કુમ્ભીલે પસ્સતી’’તિ તસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વા તત્થેવ વસિંસુ. તતો ન ચિરસ્સેવ બોધિસત્તેન ચિન્તિતાકારેનેવ અગ્ગિ નિબ્બત્તિત્વા તં રુક્ખં અગ્ગહેસિ. ધૂમેસુ ચ જાલાસુ ચ ઉટ્ઠિતાસુ ધૂમન્ધા સકુણા અઞ્ઞત્થ ગન્તું નાસક્ખિંસુ, અગ્ગિમ્હિ પતિત્વા પતિત્વા વિનાસં પાપુણિંસુ.

સત્થા ‘‘એવં ભિક્ખુ પુબ્બે તિરચ્છાનગતાપિ રુક્ખગ્ગે વસન્તા અત્તનો સપ્પાયાસપ્પાયં જાનન્તિ, ત્વં કસ્મા ન અઞ્ઞાસી’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ. સચ્ચપરિયોસાને સો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતો. સત્થાપિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બોધિસત્તસ્સ વચનકરા સકુણા બુદ્ધપરિસા અહેસું, પણ્ડિતસકુણો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સકુણજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૩૭] ૭. તિત્તિરજાતકવણ્ણના

યે વુડ્ઢમપચાયન્તીતિ ઇદં સત્થા સાવત્થિં ગચ્છન્તો સારિપુત્તત્થેરસ્સ સેનાસનપટિબાહનં આરબ્ભ કથેસિ. અનાથપિણ્ડિકેન હિ વિહારં કારેત્વા દૂતે પેસિતે સત્થા રાજગહા નિક્ખમ્મ વેસાલિં પત્વા તત્થ યથાભિરન્તં વિહરિત્વા ‘‘સાવત્થિં ગમિસ્સામી’’તિ મગ્ગં પટિપજ્જિ. તેન ચ સમયેન છબ્બગ્ગિયાનં અન્તેવાસિકા પુરતો પુરતો ગન્ત્વા થેરાનં સેનાસનેસુ અગ્ગહિતેસ્વેવ ‘‘ઇદં સેનાસનં અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયસ્સ, ઇદં આચરિયસ્સ, ઇદં અમ્હાકમેવ ભવિસ્સતી’’તિ સેનાસનાનિ પલિબુન્ધેન્તિ. પચ્છા આગતા થેરા સેનાસનાનિ ન લભન્તિ. સારિપુત્તત્થેરસ્સાપિ અન્તેવાસિકા થેરસ્સ સેનાસનં પરિયેસન્તા ન લભિંસુ. થેરો સેનાસનં અલભન્તો સત્થુ સેનાસનસ્સ અવિદૂરે એકસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસજ્જાય ચ ચઙ્કમેન ચ રત્તિં વીતિનામેસિ. સત્થા પચ્ચૂસસમયે નિક્ખમિત્વા ઉક્કાસિ, થેરોપિ ઉક્કાસિ. ‘‘કો એસો’’તિ? ‘‘અહં, ભન્તે, સારિપુત્તો’’તિ. ‘‘સારિપુત્ત, ઇમાય વેલાય ઇધ કિં કરોસી’’તિ? ‘‘સો તં પવત્તિં આરોચેસિ’’. સત્થા થેરસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘ઇદાનિ તાવ મયિ જીવન્તેયેવ ભિક્ખૂ અઞ્ઞમઞ્ઞં અગારવા અપતિસ્સા વિહરન્તિ, પરિનિબ્બુતે કિં નુ ખો કરિસ્સન્તી’’તિ આવજ્જેન્તસ્સ ધમ્મસંવેગો ઉદપાદિ.

સો પભાતાય રત્તિયા ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ભિક્ખૂ પુચ્છિ ‘‘સચ્ચં કિર, ભિક્ખવે, છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ પુરતો પુરતો ગન્ત્વા થેરાનં ભિક્ખૂનં સેનાસનં પટિબાહન્તી’’તિ. ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ? તતો છબ્બગ્ગિયે ગરહિત્વા ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ ‘‘કો નુ ખો, ભિક્ખવે, અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડં અરહતી’’તિ? એકચ્ચે ‘‘ખત્તિયકુલા પબ્બજિતો’’તિ આહંસુ, એકચ્ચે ‘‘બ્રાહ્મણકુલા, ગહપતિકુલા પબ્બજિતો’’તિ, અપરે ‘‘વિનયધરો, ધમ્મકથિકો, પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી, દુતિયસ્સ, તતિયસ્સ, ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ લાભી’’તિ. અપરે ‘‘સોતાપન્નો, સકદાગામી, અનાગામી, અરહા, તેવિજ્જો, છળભિઞ્ઞો’’તિ આહંસુ. એવં તેહિ ભિક્ખૂહિ અત્તનો અત્તનો રુચિવસેન અગ્ગાસનાદિરહાનં કથિતકાલે સત્થા આહ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, મય્હં સાસને અગ્ગાસનાદીનિ પત્વા ખત્તિયકુલા પબ્બજિતો પમાણં, ન બ્રાહ્મણકુલા પબ્બજિતો, ન ગહપતિકુલા પબ્બજિતો, ન વિનયધરો, ન સુત્તન્તિકો, ન આભિધમ્મિકો, ન પઠમજ્ઝાનાદિલાભિનો, ન સોતાપન્નાદયો પમાણં, અથ ખો, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં સાસને યથાવુડ્ઢં અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મં કાતબ્બં, અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડો લદ્ધબ્બો. ઇદમેત્થ પમાણં. તસ્મા વુડ્ઢતરો ભિક્ખુ એતેસં અનુચ્છવિકો. ઇદાનિ ખો પન, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો મય્હં અગ્ગસાવકો અનુધમ્મચક્કપ્પવત્તકો મમાનન્તરં સેનાસનં લદ્ધું અરહતિ, સો ઇમં રત્તિં સેનાસનં અલભન્તો રુક્ખમૂલે વીતિનામેસિ, તુમ્હે ઇદાનેવ એવં અગારવા અપતિસ્સા, ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે કિન્તિ કત્વા વિહરિસ્સથા’’તિ. અથ નેસં ઓવાદદાનત્થાય ‘‘પુબ્બે, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતાપિ ‘ન ખો પનેતં અમ્હાકં પતિરૂપં, યં મયં અઞ્ઞમઞ્ઞં અગારવા અપતિસ્સા અસભાગવુત્તિનો વિહરેય્યામ, અમ્હેસુ મહલ્લકતરં જાનિત્વા તસ્સ અભિવાદનાદીનિ કરિસ્સામા’તિ સાધુકં વીમંસિત્વા ‘અયં નો મહલ્લકો’તિ ઞત્વા તસ્સ અભિવાદનાદીનિ કત્વા દેવપથં પૂરયમાના ગતા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે હિમવન્તપ્પદેસે એકં મહાનિગ્રોધં ઉપનિસ્સાય તયો સહાયા વિહરિંસુ – તિત્તિરો, મક્કટો, હત્થીતિ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં અગારવા અપતિસ્સા અસભાગવુત્તિનો અહેસું. અથ નેસં એતદહોસિ ‘‘ન યુત્તં અમ્હાકં એવં વિહરિતું, યંનૂન મયં યો નો મહલ્લકતરો, તસ્સ અભિવાદનાદીનિ કરોન્તા વિહરેય્યામા’’તિ. ‘‘કો પન નો મહલ્લકતરો’’તિ ચિન્તેન્તા એકદિવસં ‘‘અત્થેસો ઉપાયો’’તિ તયોપિ જના નિગ્રોધમૂલે નિસીદિત્વા તિત્તિરો ચ મક્કટો ચ હત્થિં પુચ્છિંસુ ‘‘સમ્મ હત્થિ, ત્વં ઇમં નિગ્રોધરુક્ખં કીવપ્પમાણકાલતો પટ્ઠાય જાનાસી’’તિ? સો આહ ‘‘સમ્મા, અહં તરુણપોતકકાલે ઇમં નિગ્રોધગચ્છં અન્તરસત્થીસુ કત્વા ગચ્છામિ, અવત્થરિત્વા ઠિતકાલે ચ પન મે એતસ્સ અગ્ગસાખા નાભિં ઘટ્ટેતિ, એવાહં ઇમં ગચ્છકાલતો પટ્ઠાય જાનામી’’તિ પુન ઉભોપિ જના પુરિમનયેનેવ મક્કટં પુચ્છિંસુ. સો આહ ‘‘અહં સમ્મા મક્કટચ્છાપકો સમાનો ભૂમિયં નિસીદિત્વા ગીવં અનુક્ખિપિત્વાવ ઇમસ્સ નિગ્રોધપોતકસ્સ અગ્ગઙ્કુરે ખાદામિ, એવાહં ઇમં ખુદ્દકકાલતો પટ્ઠાય જાનામી’’તિ. અથ ઇતરે ઉભોપિ પુરિમનયેનેવ તિત્તિરં પુચ્છિંસુ. સો આહ ‘‘સમ્મા, પુબ્બે અસુકસ્મિં નામ ઠાને મહાનિગ્રોધરુક્ખો અહોસિ, અહં તસ્સ ફલાનિ ખાદિત્વા ઇમસ્મિં ઠાને વચ્ચં પાતેસિં, તતો એસ રુક્ખો જાતો, એવાહં ઇમં અજાતકાલતો પટ્ઠાય જાનામિ, તસ્મા અહં તુમ્હેહિ જાતિયા મહલ્લકતરો’’તિ.

એવં વુત્તે મક્કટો ચ હત્થી ચ તિત્તિરપણ્ડિતં આહંસુ ‘‘સમ્મ, ત્વં અમ્હેહિ મહલ્લકતરો, ઇતો પટ્ઠાય મયં તવ સક્કારગરુકારમાનનવન્દનપૂજનાનિ ચેવ અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઅઞ્જલિકમ્મસામીચિકમ્માનિ ચ કરિસ્સામ, ઓવાદે ચ તે ઠસ્સામ, ત્વં પન ઇતો પટ્ઠાય અમ્હાકં ઓવાદાનુસાસનિં દદેય્યાસી’’તિ. તતો પટ્ઠાય તિત્તિરો તેસં ઓવાદં અદાસિ, સીલેસુ પતિટ્ઠાપેસિ, સયમ્પિ સીલાનિ સમાદિયિ. તે તયોપિ જના પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાય અઞ્ઞમઞ્ઞં સગારવા સપ્પતિસ્સા સભાગવુત્તિનો હુત્વા જીવિતપરિયોસાને દેવલોકપરાયણા અહેસું. તેસં તિણ્ણં સમાદાનં તિત્તિરિયં બ્રહ્મચરિયં નામ અહોસિ.

તે હિ નામ, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા અઞ્ઞમઞ્ઞં સગારવા સપ્પતિસ્સા વિહરિંસુ, તુમ્હે એવં સ્વાખાતે ધમ્મવિનયે પબ્બજિત્વા કસ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં અગારવા અપતિસ્સા વિહરથ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઇતો પટ્ઠાય તુમ્હાકં યથાવુડ્ઢં અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મં, યથાવુડ્ઢં અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડં, ન ઇતો પટ્ઠાય ચ નવકતરેન વુડ્ઢતરો સેનાસનેન પટિબાહિતબ્બો, યો પટિબાહેય્ય, આપત્તિદુક્કટસ્સાતિ એવં સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૭. ‘‘યે વુડ્ઢમપચાયન્તિ, નરા ધમ્મસ્સ કોવિદા;

દિટ્ઠેવ ધમ્મે પાસંસા, સમ્પરાયે ચ સુગ્ગતી’’તિ.

તત્થ યે વુડ્ઢમપચાયન્તીતિ જાતિવુડ્ઢો, વયોવુડ્ઢો, ગુણવુડ્ઢોતિ તયો વુડ્ઢા. તેસુ જાતિસમ્પન્નો જાતિવુડ્ઢો નામ, વયે ઠિતો વયોવુડ્ઢો નામ, ગુણસમ્પન્નો ગુણવુડ્ઢો નામ. તેસુ ગુણસમ્પન્નો વયોવુડ્ઢો ઇમસ્મિં ઠાને ‘‘વુડ્ઢો’’તિ અધિપ્પેતો. અપચાયન્તીતિ જેટ્ઠાપચાયિકકમ્મેન પૂજેન્તિ. ધમ્મસ્સ કોવિદાતિ જેટ્ઠાપચાયનધમ્મસ્સ કોવિદા કુસલા. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. પાસંસાતિ પસંસારહા. સમ્પરાયે ચ સુગ્ગતીતિ સમ્પરેતબ્બે ઇમં લોકં હિત્વા ગન્તબ્બે પરલોકેપિ તેસં સુગતિયેવ હોતીતિ. અયં પનેત્થ પિણ્ડત્થો – ભિક્ખવે, ખત્તિયા વા હોન્તુ બ્રાહ્મણા વા વેસ્સા વા સુદ્દા વા ગહટ્ઠા વા પબ્બજિતા વા તિરચ્છાનગતા વા, યે કેચિ સત્તા જેટ્ઠાપચિતિકમ્મે છેકા કુસલા ગુણસમ્પન્નાનં વયોવુડ્ઢાનં અપચિતિં કરોન્તિ, તે ઇમસ્મિઞ્ચ અત્તભાવે જેટ્ઠાપચિતિકારકાતિ પસંસં વણ્ણનં થોમનં લભન્તિ, કાયસ્સ ચ ભેદા સગ્ગે નિબ્બત્તન્તીતિ.

એવં સત્થા જેટ્ઠાપચિતિકમ્મસ્સ ગુણં કથેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા હત્થિનાગો મોગ્ગલ્લાનો અહોસિ, મક્કટો સારિપુત્તો, તિત્તિરપણ્ડિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

તિત્તિરજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૩૮] ૮. બકજાતકવણ્ણના

નાચ્ચન્તં નિકતિપ્પઞ્ઞોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચીવરવડ્ઢકં ભિક્ખુ આરબ્ભ કથેસિ. એકો કિર જેતવનવાસિકો ભિક્ખુ યંકિઞ્ચિ ચીવરે કત્તબ્બં છેદનઘટ્ટનવિચારણસિબ્બનાદિકં કમ્મં, તત્થ સુકુસલો. સો તાય કુસલતાય ચીવરં વડ્ઢેતિ, તસ્મા ‘‘ચીવરવડ્ઢકો’’ ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. કિં પનેસ કરોતીતિ? જિણ્ણપિલોતિકાસુ હત્થકમ્મં દસ્સેત્વા સુફસ્સિકં મનાપં ચીવરં કત્વા રજનપરિયોસાને પિટ્ઠોદકેન રજિત્વા સઙ્ખેન ઘંસિત્વા ઉજ્જલં મનુઞ્ઞં કત્વા નિક્ખિપતિ. ચીવરકમ્મં કાતું અજાનન્તા ભિક્ખૂ અહતે સાટકે ગહેત્વા તસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા ‘‘મયં ચીવરં કાતું ન જાનામ, ચીવરં નો કત્વા દેથા’’તિ વદન્તિ. સો ‘‘ચીવરં આવુસો કરિયમાનં ચિરેન નિટ્ઠાતિ, મયા કતચીવરમેવ અત્થિ, ઇમે સાટકે ઠપેત્વા તં ગણ્હિત્વા ગચ્છથા’’તિ નીહરિત્વા દસ્સેતિ. તે તસ્સ વણ્ણસમ્પત્તિમેવ દિસ્વા અન્તરં અજાનન્તા ‘‘થિર’’ન્તિ સઞ્ઞાય અહતસાટકે ચીવરવડ્ઢકસ્સ દત્વા તં ગણ્હિત્વા ગચ્છન્તિ. તં તેહિ થોકં કિલિટ્ઠકાલે ઉણ્હોદકેન ધોવિયમાનં અત્તનો પકતિં દસ્સેતિ, તત્થ તત્થ જિણ્ણટ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ, તે વિપ્પટિસારિનો હોન્તિ. એવં આગતાગતે પિલોતિકાહિ વઞ્ચેન્તો સો ભિક્ખુ સબ્બત્થ પાકટો જાતો.

યથા ચેસ જેતવને, તથા અઞ્ઞતરસ્મિં ગામકેપિ એકો ચીવરવડ્ઢકો લોકં વઞ્ચેતિ. તસ્સ સમ્ભત્તા ભિક્ખૂ ‘‘ભન્તે, જેતવને કિર એકો ચીવરવડ્ઢકો એવં લોકં વઞ્ચેતી’’તિ આરોચેસું. અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘હન્દાહં, તં નગરવાસિકં વઞ્ચેમી’’તિ પિલોતિકચીવરં અતિમનાપં કત્વા સુરત્તં રજિત્વા તં પારુપિત્વા જેતવનં અગમાસિ. ઇતરો તં દિસ્વાવ લોભં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમં ચીવરં તુમ્હેહિ કત’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘આમાવુસો’’તિ. ‘‘ભન્તે, ઇમં ચીવરં મય્હં દેથ, તુમ્હે અઞ્ઞં લભિસ્સથા’’તિ? ‘‘આવુસો, મયં ગામવાસિકા દુલ્લભપચ્ચયા, ઇમાહં તુય્હં દત્વા અત્તના કિં પારુપિસ્સામી’’તિ? ‘‘ભન્તે, મમ સન્તિકે અહતસાટકા અત્થિ, તે ગહેત્વા તુમ્હાકં ચીવરં કરોથા’’તિ. ‘‘આવુસો, મયા એત્થ હત્થકમ્મં દસ્સિતં, તયિ પન એવં વદન્તે કિં સક્કા કાતું, ગણ્હાહિ ન’’ન્તિ તસ્સ પિલોતિકચીવરં દત્વા અહતસાટકે આદાય તં વઞ્ચેત્વા પક્કામિ. જેતવનવાસિકોપિ તં ચીવરં પારુપિત્વા કતિપાહચ્ચયેન ઉણ્હોદકેન ધોવન્તો જિણ્ણપિલોતિકભાવં દિસ્વા લજ્જિતો ‘‘ગામવાસિચીવરવડ્ઢકેન કિર જેતવનવાસિકો વઞ્ચિતો’’તિ તસ્સ વઞ્ચિતભાવો સઙ્ઘમજ્ઝે પાકટો જાતો.

અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં તં કથં કથેન્તા નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિ. તે તમત્થં આરોચેસું. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, જેતવનવાસી ચીવરવડ્ઢકો ઇદાનેવ અઞ્ઞે વઞ્ચેતિ, પુબ્બેપિ વઞ્ચેસિયેવ. ન ગામવાસિકેનાપિ ઇદાનેવ એસ જેતવનવાસી ચીવરવડ્ઢકો વઞ્ચિતો, પુબ્બેપિ વઞ્ચિતોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે એકસ્મિં અરઞ્ઞાયતને બોધિસત્તો અઞ્ઞતરં પદુમસરં નિસ્સાય ઠિતે વરણરુક્ખે રુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તદા અઞ્ઞતરસ્મિં નાતિમહન્તે સરે નિદાઘસમયે ઉદકં મન્દં અહોસિ, બહૂ ચેત્થ મચ્છા હોન્તિ. અથેકો બકો તે મચ્છે દિસ્વા ‘‘એકેન ઉપાયેન ઇમે મચ્છે વઞ્ચેત્વા ખાદિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા ઉદકપરિયન્તે ચિન્તેન્તો નિસીદિ. અથ નં મચ્છા દિસ્વા ‘‘કિં, અય્ય, ચિન્તેન્તો નિસિન્નોસી’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘તુમ્હાકં ચિન્તેન્તો નિસિન્નોમ્હી’’તિ. ‘‘કિં અમ્હાકં ચિન્તેસિ, અય્યા’’તિ? ‘‘‘ઇમસ્મિં સરે ઉદકં પરિત્તં, ગોચરો મન્દો, નિદાઘો ચ મહન્તો, ઇદાનિમે મચ્છા કિં નામ કરિસ્સન્તી’તિ તુમ્હાકં ચિન્તેન્તો નિસિન્નોમ્હી’’તિ. ‘‘અથ કિં કરોમ, અય્યા’’તિ? ‘‘તુમ્હે સચે મય્હં વચનં કરેય્યાથ, અહં વો એકેકં મુખતુણ્ડકેન ગહેત્વા એકં પઞ્ચવણ્ણપદુમસઞ્છન્નં મહાસરં નેત્વા વિસ્સજ્જેય્ય’’ન્તિ. ‘‘અય્ય, પઠમકપ્પિકતો પટ્ઠાય મચ્છાનં ચિન્તનકબકો નામ નત્થિ, ત્વં અમ્હેસુ એકેકં ખાદિતુકામોસી’’તિ. ‘‘નાહં તુમ્હે મય્હં સદ્દહન્તે ખાદિસ્સામિ’’. ‘‘સચે પન સરસ્સ અત્થિભાવં મય્હં ન સદ્દહથ, એકં મચ્છં મયા સદ્ધિં સરં પસ્સિતું પેસેથા’’તિ. મચ્છા તસ્સ સદ્દહિત્વા ‘‘અયં જલેપિ થલેપિ સમત્થો’’તિ એકં કાળમહામચ્છં અદંસુ ‘‘ઇમં ગહેત્વા ગચ્છથા’’તિ. સો તં ગહેત્વા નેત્વા સરે વિસ્સજ્જેત્વા સબ્બં સરં દસ્સેત્વા પુન આનેત્વા તેસં મચ્છાનં સન્તિકે વિસ્સજ્જેસિ. સો તેસં મચ્છાનં સરસ્સ સમ્પત્તિં વણ્ણેસિ. તે તસ્સ કથં સુત્વા ગન્તુકામા હુત્વા ‘‘સાધુ, અય્ય, અમ્હે ગણ્હિત્વા ગચ્છાહી’’તિ આહંસુ.

બકો પઠમં તં કાળમહામચ્છમેવ ગહેત્વા સરતીરં નેત્વા સરં દસ્સેત્વા સરતીરે જાતે વરણરુક્ખે નિલીયિત્વા તં વિટપન્તરે પક્ખિપિત્વા તુણ્ડેન વિજ્ઝન્તો જીવિતક્ખયં પાપેત્વા મંસં ખાદિત્વા કણ્ટકે રુક્ખમૂલે પાતેત્વા પુન ગન્ત્વા ‘‘વિસ્સટ્ઠો, મે સો મચ્છો, અઞ્ઞો આગચ્છતૂ’’તિ એતેનુપાયેન એકેકં ગહેત્વા સબ્બે મચ્છે ખાદિત્વા પુન આગતો એકં મચ્છમ્પિ નાદ્દસ. એકો પનેત્થ કક્કટકો અવસિટ્ઠો. બકો તમ્પિ ખાદિતુકામો હુત્વા ‘‘ભો, કક્કટક, મયા સબ્બેતે મચ્છા નેત્વા પદુમસઞ્છન્ને મહાસરે વિસ્સજ્જિતા, એહિ તમ્પિ નેસ્સામી’’તિ. ‘‘મં ગહેત્વા ગચ્છન્તો કથં ગણ્હિસ્સસી’’તિ? ‘‘ડંસિત્વા ગણ્હિસ્સામી’’તિ. ‘‘ત્વં એવં ગહેત્વા ગચ્છન્તો મં પાતેસ્સસિ, નાહં તયા સદ્ધિં ગમિસ્સામી’’તિ. ‘‘મા ભાયિ, અહં તં સુગ્ગહિતં ગહેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ. કક્કટકો ચિન્તેસિ ‘‘ઇમસ્સ મચ્છે નેત્વા સરે વિસ્સજ્જનં નામ નત્થિ. સચે પન મં સરે વિસ્સજ્જેસ્સતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે વિસ્સજ્જેસ્સતિ, ગીવમસ્સ છિન્દિત્વા જીવિતં હરિસ્સામી’’તિ.

અથ નં એવમાહ ‘‘સમ્મ બક, ન ખો ત્વં સુગ્ગહિતં ગહેતું સક્ખિસ્સસિ, અમ્હાકં પન ગહણં સુગ્ગહણં, સચાહં અળેહિ તવ ગીવં ગહેતું લભિસ્સામિ, તવ ગીવં સુગ્ગહિતં કત્વા તયા સદ્ધિં ગમિસ્સામી’’તિ. સો તં ‘‘વઞ્ચેતુકામો એસ મ’’ન્તિ અજાનન્તો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. કક્કટકો અત્તનો અળેહિ કમ્મારસણ્ડાસેન વિય તસ્સ ગીવં સુગ્ગહિતં કત્વા ‘‘ઇદાનિ ગચ્છા’’તિ આહ. સો તં નેત્વા સરં દસ્સેત્વા વરણરુક્ખાભિમુખો પાયાસિ. કક્કટકો આહ ‘‘માતુલ, અયં સરો એત્તો, ત્વં પન ઇતો કિં નેસી’’તિ? બકો ‘‘ન તે માતુલો અહં, ન ભગિનિપુત્તોસિ વત મે ત્વ’’ન્તિ વત્વા ‘‘ત્વં ‘એસ મં ઉક્ખિપિત્વા વિચરન્તો મય્હં દાસો’તિ સઞ્ઞં કરોસિ મઞ્ઞે, પસ્સેતં વરણરુક્ખસ્સ મૂલે કણ્ટકરાસિં, યથા મે તે સબ્બે મચ્છા ખાદિતા, તમ્પિ તથેવ ખાદિસ્સામી’’તિ આહ. કક્કટકો ‘‘એતે મચ્છા અત્તનો બાલતાય તયા ખાદિતા, અહં પન તે મં ખાદિતું ન દસ્સામિ, તઞ્ઞેવ પન વિનાસં પાપેસ્સામિ. ત્વઞ્હિ બાલતાય મયા વઞ્ચિતભાવં ન જાનાસિ, મરન્તા ઉભોપિ મરિસ્સામ, અહં તે સીસં છિન્દિત્વા ભૂમિયં ખિપિસ્સામી’’તિ વત્વા કમ્મારસણ્ડાસેન વિય અળેહિ તસ્સ ગીવં નિપ્પીળેસિ. સો વિવટેન મુખેન અક્ખીહિ અસ્સુના પગ્ઘરન્તેન મરણભયતજ્જિતો ‘‘સામિ, અહં તં ન ખાદિસ્સામિ, જીવિતં મે દેહી’’તિ આહ. ‘‘યદિ એવં ઓતરિત્વા મં સરસ્મિં વિસ્સજ્જેહી’’તિ. સો નિવત્તિત્વા સરમેવ ઓતરિત્વા કક્કટકં સરપરિયન્તે પઙ્કપિટ્ઠે ઠપેસિ, કક્કટકો કત્તરિકાય કુમુદનાળં કપ્પેન્તો વિય તસ્સ ગીવં કપ્પેત્વા ઉદકં પાવિસિ.

તં અચ્છરિયં દિસ્વા વરણરુક્ખે અધિવત્થા દેવતા સાધુકારં દદમાના વનં ઉન્નાદયમાના મધુરસ્સરેન ઇમં ગાથમાહ –

૩૮. ‘‘નાચ્ચન્તં નિકતિપ્પઞ્ઞો, નિકત્યા સુખમેધતિ;

આરાધેતિ નિકતિપ્પઞ્ઞો, બકો કક્કટકામિવા’’તિ.

તત્થ નાચ્ચન્તં નિકતિપ્પઞ્ઞો, નિકત્યા સુખમેધતીતિ નિકતિ વુચ્ચતિ વઞ્ચના, નિકતિપ્પઞ્ઞો વઞ્ચનપઞ્ઞો પુગ્ગલો તાય નિકત્યા નિકતિયા વઞ્ચનાય ન અચ્ચન્તં સુખમેધતિ, નિચ્ચકાલે સુખસ્મિંયેવ પતિટ્ઠાતું ન સક્કોતિ, એકંસેન પન વિનાસં પાપુણાતિયેવાતિ અત્થો. આરાધેતીતિ પટિલભતિ. નિકતિપ્પઞ્ઞોતિ કેરાટિકભાવં સિક્ખિતપઞ્ઞો પાપપુગ્ગલો અત્તના કતસ્સ પાપસ્સ ફલં આરાધેતિ પટિલભતિ વિન્દતીતિ અત્થો. કથં? બકો કક્કટકામિવ, યથા બકો કક્કટકા ગીવચ્છેદં પાપુણાતિ, એવં પાપપુગ્ગલો અત્તના કતપાપતો દિટ્ઠધમ્મે વા સમ્પરાયે વા ભયં આરાધેતિ પટિલભતીતિ ઇમમત્થં પકાસેન્તો મહાસત્તો વનં ઉન્નાદેન્તો ધમ્મં દેસેસિ.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ ગામવાસિચીવરવડ્ઢકેનેસ વઞ્ચિતો, અતીતેપિ વઞ્ચિતોયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સો બકો જેતવનવાસી ચીવરવડ્ઢકો અહોસિ, કક્કટકો ગામવાસી ચીવરવડ્ઢકો, રુક્ખદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

બકજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૩૯] ૯. નન્દજાતકવણ્ણના

મઞ્ઞે સોવણ્ણયો રાસીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર ભિક્ખુ સુબ્બચો અહોસિ વચનક્ખમો, થેરસ્સ મહન્તેનુસ્સાહેન ઉપકારં કરોતિ. અથેકં સમયં થેરો સત્થારં આપુચ્છિત્વા ચારિકં ચરન્તો દક્ખિણાગિરિજનપદં અગમાસિ. સો ભિક્ખુ તત્થ ગતકાલે માનત્થદ્ધો હુત્વા થેરસ્સ વચનં ન કરોતિ ‘‘આવુસો, ઇદં નામ કરોહી’’તિ વુત્તે પન થેરસ્સ પટિપક્ખો હોતિ. થેરો તસ્સ આસયં ન જાનાતિ. સો તત્થ ચારિકં ચરિત્વા પુન જેતવનં આગતો. સો ભિક્ખુ થેરસ્સ જેતવનવિહારં આગતકાલતો પટ્ઠાય પુન તાદિસોવ જાતો. થેરો તથાગતસ્સ આરોચેસિ ‘‘ભન્તે, મય્હં એકો સદ્ધિવિહારિકો એકસ્મિં ઠાને સતેન કીતદાસો વિય હોતિ, એકસ્મિં ઠાને માનત્થદ્ધો હુત્વા ‘ઇદં નામ કરોહી’તિ વુત્તે પટિપક્ખો હોતી’’તિ. સત્થા ‘‘નાયં, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ ઇદાનેવ એવંસીલો, પુબ્બેપેસ એકં ઠાનં ગતો સતેન કીતદાસો વિય હોતિ. એકં ઠાનં ગતો પટિપક્ખો પટિસત્તુ હોતી’’તિ વત્વા થેરેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો એકસ્મિં કુટુમ્બિયકુલે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સેકો સહાયકો કુટુમ્બિકો સયં મહલ્લકો, ભરિયા પનસ્સ તરુણી. સા તં નિસ્સાય પુત્તં પટિલભિ. સો ચિન્તેસિ ‘‘અયં ઇત્થી તરુણત્તા મમચ્ચયેન કઞ્ચિદેવ પુરિસં ગહેત્વા ઇમં ધનં વિનાસેય્ય, પુત્તસ્સ મે ન દદેય્ય, યંનૂનાહં ઇમં ધનં પથવિગતં કરેય્ય’’ન્તિ ઘરે નન્દં નામ દાસં ગહેત્વા અરઞ્ઞં ગન્ત્વા એકસ્મિં ઠાને તં ધનં નિદહિત્વા તસ્સ આચિક્ખિત્વા ‘‘તાત, નન્દ, ઇમં ધનં મમચ્ચયેન મય્હં પુત્તસ્સ આચિક્ખેય્યાસિ, મા ચ નં પરિચ્ચજસી’’તિ ઓવદિત્વા કાલમકાસિ.

પુત્તોપિસ્સ અનુક્કમેન વયપ્પત્તો જાતો. અથ નં માતા આહ – ‘‘તાત, તવ પિતા નન્દં દાસં ગહેત્વા ધનં નિધેસિ, તં આહરાપેત્વા કુટુમ્બં સણ્ઠપેહી’’તિ. સો એકદિવસં નન્દં આહ – ‘‘માતુલ, અત્થિ કિઞ્ચિ મય્હં પિતરા ધનં નિદહિત’’ન્તિ. ‘‘આમ, સામી’’તિ. ‘‘કુહિં તં નિદહિત’’ન્તિ. ‘‘અરઞ્ઞે, સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ ગચ્છામા’’તિ કુદ્દાલપિટકં આદાય નિધિટ્ઠાનં ગન્ત્વા ‘‘કહં માતુલ, ધન’’ન્તિ આહ. નન્દો આરુય્હ ધનમત્થકે ઠત્વા ધનં નિસ્સાય માનં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘અરે દાસિપુત્ત ચેટક, કુતો તે ઇમસ્મિં ઠાને ધન’’ન્તિ કુમારં અક્કોસતિ. કુમારો તસ્સ ફરુસવચનં સુત્વા અસુણન્તો વિય ‘‘તેન હિ ગચ્છામા’’તિ તં ગહેત્વા પટિનિવત્તિત્વા પુન દ્વે તયો દિવસે અતિક્કમિત્વા અગમાસિ, નન્દો તથેવ અક્કોસતિ. કુમારો તેન સદ્ધિં ફરુસવચનં અવત્વાવ નિવત્તિત્વા ‘‘અયં દાસો ઇતો પટ્ઠાય ‘ધનં આચિક્ખિસ્સામી’તિ ગચ્છતિ, ગન્ત્વા પન મં અક્કોસતિ, તત્થ કારણં ન જાનામિ, અત્થિ ખો પન મે પિતુ સહાયો કુટુમ્બિકો, તં પટિપુચ્છિત્વા જાનિસ્સામી’’તિ બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા સબ્બં તં પવત્તિં આરોચેત્વા ‘‘કિં નુ ખો, તાત, કારણ’’ન્તિ પુચ્છિ.

બોધિસત્તો ‘‘યસ્મિં તે, તાત, ઠાને ઠિતો નન્દો અક્કોસતિ, તત્થેવ તે પિતુ સન્તકં ધનં, તસ્મા યદા તે નન્દો અક્કોસતિ, તદા નં ‘એહિ રે દાસ, કિં અક્કોસસી’તિ આકડ્ઢિત્વા તં ઠાનં ભિન્દિત્વા કુલસન્તકં ધનં નીહરિત્વા દાસં ઉક્ખિપાપેત્વા ધનં આહરા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૯. ‘‘મઞ્ઞે સોવણ્ણયો રાસિ, સોવણ્ણમાલા ચ નન્દકો;

યત્થ દાસો આમજાતો, ઠિતો થુલ્લાનિ ગજ્જતી’’તિ.

તત્થ મઞ્ઞેતિ એવં અહં જાનામિ. સોવણ્ણયોતિ સુન્દરો વણ્ણો એતેસન્તિ સોવણ્ણાનિ. કાનિ તાનિ? રજતમણિકઞ્ચનપવાળાદીનિ રતનાનિ. ઇમસ્મિઞ્હિ ઠાને સબ્બાનેતાનિ ‘‘સુવણ્ણાની’’તિ અધિપ્પેતાનિ, તેસં રાસિ સોવણ્ણયો રાસિ. સોવણ્ણમાલા ચાતિ તુય્હં પિતુસન્તકા સુવણ્ણમાલા ચ એત્થેવાતિ મઞ્ઞામિ. નન્દકો યત્થ દાસોતિ યસ્મિં ઠાને ઠિતો નન્દકો દાસો. આમજાતોતિ ‘‘આમ, અહં વો દાસી’’તિ એવં દાસબ્યં ઉપગતાય આમદાસિસઙ્ખાતાય દાસિયા પુત્તો. ઠિતો થુલ્લાનિ ગજ્જતીતિ ‘‘સો યસ્મિં ઠાને ઠિતો થુલ્લાનિ ફરુસવચનાનિ વદતિ, તત્થેવ તે કુલસન્તકં ધનં, એવં અહં તં મઞ્ઞામી’’તિ બોધિસત્તો કુમારસ્સ ધનગ્ગહણૂપાયં આચિક્ખિ.

કુમારો બોધિસત્તં વન્દિત્વા ઘરં ગન્ત્વા નન્દં આદાય નિધિટ્ઠાનં ગન્ત્વા યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જિત્વા તં ધનં આહરિત્વા કુટુમ્બં સણ્ઠપેત્વા બોધિસત્તસ્સ ઓવાદે ઠિતો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા જીવિતપરિયોસાને યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ‘‘પુબ્બેપેસ એવંસીલોયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા નન્દો સારિપુત્તસ્સ સદ્ધિવિહારિકો અહોસિ, પણ્ડિતકુટુમ્બિકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

નન્દજાતકવણ્ણના નવમા.

[૪૦] ૧૦. ખદિરઙ્ગારજાતકવણ્ણના

કામં પતામિ નિરયન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અનાથપિણ્ડિકં આરબ્ભ કથેસિ. અનાથપિણ્ડિકો હિ વિહારમેવ આરબ્ભ ચતુપઞ્ઞાસકોટિધનં બુદ્ધસાસને પરિચ્ચજિત્વા વિકિરિત્વા ઠપેત્વા તીણિ રતનાનિ અઞ્ઞત્થ રતનસઞ્ઞમેવ અનુપ્પાદેત્વા સત્થરિ જેતવને વિહરન્તે દેવસિકં તીણિ મહાઉપટ્ઠાનાનિ ગચ્છતિ. પાતોવ એકવારં ગચ્છતિ, કતપાતરાસો એકવારં, સાયન્હે એકવારં. અઞ્ઞાનિપિ અન્તરન્તરુપટ્ઠાનાનિ હોન્તિયેવ. ગચ્છન્તો ચ ‘‘કિં નુ ખો આદાય આગતોતિ સામણેરા વા દહરા વા હત્થમ્પિ મે ઓલોકેય્યુ’’ન્તિ તુચ્છહત્થો નામ ન ગતપુબ્બો. પાતોવ ગચ્છન્તો યાગું ગાહાપેત્વા ગચ્છતિ, કતપાતરાસો સપ્પિનવનીતમધુફાણિતાદીનિપિ, સાયન્હસમયે ગન્ધમાલાવત્થાદિહત્થોતિ. એવં દિવસે દિવસે પરિચ્ચજન્તસ્સ પનસ્સ પરિચ્ચાગે પમાણં નત્થિ.

બહૂ વોહારૂપજીવિનોપિસ્સ હત્થતો પણ્ણે આરોપેત્વા અટ્ઠારસકોટિસઙ્ખ્યં ધનં ઇણં ગણ્હિંસુ, તે મહાસેટ્ઠિ ન આહરાપેતિ. અઞ્ઞા પનસ્સ કુલસન્તકા અટ્ઠારસ કોટિયો નદીતીરે નિદહિત્વા ઠપિતા અચિરવતોદકેન નદીકૂલે ભિન્ને મહાસમુદ્દં પવિટ્ઠા, તા યથાપિહિતલઞ્છિ તાવ લોહચાટિયો અણ્ડવકુચ્છિયં પવટ્ટન્તા વિચરન્તિ. ગેહે પનસ્સ પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં નિચ્ચભત્તં નિબદ્ધમેવ હોતિ. સેટ્ઠિનો હિ ગેહં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચતુમહાપથે ખતપોક્ખરણિસદિસં, સબ્બભિક્ખૂનં માતાપિતુટ્ઠાને ઠિતં. તેનસ્સ ઘરં સમ્માસમ્બુદ્ધોપિ ગચ્છતિ, અસીતિમહાથેરાપિ ગચ્છન્તિયેવ. સેસભિક્ખૂનં પન ગચ્છન્તાનઞ્ચ આગચ્છન્તાનઞ્ચ પમાણં નત્થિ. તં પન ઘરં સત્તભૂમકં સત્તદ્વારકોટ્ઠકપટિમણ્ડિતં, તસ્સ ચતુત્થે દ્વારકોટ્ઠકે એકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા દેવતા વસતિ, સા સમ્માસમ્બુદ્ધે ગેહં પવિસન્તે અત્તનો વિમાને ઠાતું ન સક્કોતિ, દારકે ગહેત્વા ઓતરિત્વા ભૂમિયં તિટ્ઠતિ. અસીતિમહાથેરેસુપિ અવસેસત્થેરેસુપિ પવિસન્તેસુ ચ નિક્ખમન્તેસુ ચ તથેવ કરોતિ. સા ચિન્તેસિ ‘‘સમણે ગોતમે ચ સાવકેસુ ચસ્સ ઇમં ગેહં પવિસન્તેસુ મય્હં સુખં નામ નત્થિ, નિચ્ચકાલં ઓતરિત્વા ઓતરિત્વા ભૂમિયં ઠાતું ન સક્ખિસ્સામિ. યથા ઇમે એતં ઘરં ન પવિસન્તિ, તથા મયા કાતું વટ્ટતી’’તિ. અથેકદિવસં સયનૂપગતસ્સેવ મહાકમ્મન્તિકસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ઓભાસં ફરિત્વા અટ્ઠાસિ. ‘‘કો એત્થા’’તિ ચ વુત્તે ‘‘અહં ચતુત્થદ્વારકોટ્ઠકે નિબ્બત્તદેવતા’’તિ આહ. ‘‘કસ્મા આગતાસી’’તિ? ‘‘કિં તુમ્હે સેટ્ઠિસ્સ કિરિયં ન પસ્સથ, અત્તનો પચ્છિમકાલં અનોલોકેત્વા ધનં નીહરિત્વા સમણં ગોતમંયેવ પૂજેતિ, નેવ વણિજ્જં પયોજેતિ, ન કમ્મન્તે પટ્ઠપેતિ, તુમ્હે સેટ્ઠિં તથા ઓવદથ, યથા અત્તનો કમ્મન્તં કરોતિ. યથા ચ સમણો ગોતમો સસાવકો ઇમં ઘરં ન પવિસતિ, તથા કરોથા’’તિ. અથ નં સો આહ ‘‘બાલદેવતે, સેટ્ઠિ ધનં વિસ્સજ્જેન્તો નિય્યાનિકે બુદ્ધસાસને વિસ્સજ્જેતિ, સો સચે મં ચૂળાયં ગહેત્વા વિક્કિણિસ્સતિ, નેવાહં કિઞ્ચિ કથેસ્સામિ, ગચ્છ ત્વં’’ન્તિ. સા પુનેકદિવસં સેટ્ઠિનો જેટ્ઠપુત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા તથેવ ઓવદિ, સોપિ તં પુરિમનયેનેવ તજ્જેસિ. સેટ્ઠિના પન સદ્ધિં કથેતુંયેવ ન સક્કોતિ.

સેટ્ઠિનોપિ નિરન્તરં દાનં દેન્તસ્સ વોહારે અકરોન્તસ્સ આયે મન્દીભૂતે ધનં પરિક્ખયં અગમાસિ. અથસ્સ અનુક્કમેન દાલિદ્દિયપ્પત્તસ્સ પરિભોગસાટકસયનભોજનાનિપિ પુરાણસદિસાનિ ન ભવિંસુ. એવંભૂતોપિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દેતિ, પણીતં પન કત્વા દાતું ન સક્કોતિ. અથ નં એકદિવસં વન્દિત્વા નિસિન્નં સત્થા ‘‘દીયતિ પન તે, ગહપતિ, કુલે દાન’’ન્તિ પુચ્છિ. સો ‘‘દીયતિ, ભન્તે, તઞ્ચ ખો કણાજકં બિલઙ્ગદુતિય’’ન્તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘ગહપતિ, ‘લૂખં દાનં દેમી’તિ મા ચિત્તં સઙ્કોચયિત્થ. ચિત્તસ્મિઞ્હિ પણીતે બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકાનં દિન્નદાનં લૂખં નામ ન હોતિ. કસ્મા? વિપાકમહન્તત્તા’’તિ આહ. ચિત્તઞ્હિ પણીતં કાતું સક્કોન્તસ્સ દાનં લૂખં નામ નત્થીતિ ચેતં એવં વેદિતબ્બં –

‘‘નત્થિ ચિત્તે પસન્નમ્હિ, અપ્પકા નામ દક્ખિણા;

તથાગતે વા સમ્બુદ્ધે, અથ વા તસ્સ સાવકે. (વિ. વ. ૮૦૪);

‘‘ન કિરત્થિ અનોમદસ્સિસુ, પારિચરિયા બુદ્ધેસુ અપ્પકા;

સુક્ખાય અલોણિકાય ચ, પસ્સ ફલં કુમ્માસપિણ્ડિયા’’તિ.

અપરમ્પિ નં આહ ‘‘ગહપતિ, ત્વં તાવ લૂખં દાનં દદમાનો અટ્ઠન્નં અરિયપુગ્ગલાનં દેસિ, અહં વેલામકાલે સકલજમ્બુદીપં ઉન્નઙ્ગલં કત્વા સત્ત રતનાનિ દદમાનો પઞ્ચ મહાનદિયો એકોઘપુણ્ણં કત્વા વિય ચ મહાદાનં પવત્તયમાનો તિસરણગતં વા પઞ્ચસીલરક્ખનકં વા કઞ્ચિ નાલત્થં, દક્ખિણેય્યપુગ્ગલા નામ એવં દુલ્લભા. તસ્મા ‘લૂખં મે દાન’ન્તિ મા ચિત્તં સઙ્કોચયિત્થા’’તિ એવઞ્ચ પન વત્વા વેલામસુત્તં (અ. નિ. ૯.૨૦) કથેસિ.

અથ ખો સા દેવતા ઇસ્સરકાલે સેટ્ઠિના સદ્ધિં કથેતુમ્પિ અસક્કોન્તી ‘‘ઇદાનાયં દુગ્ગતત્તા મમ વચનં ગણ્હિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાના અડ્ઢરત્તસમયે સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા ઓભાસં ફરિત્વા આકાસે અટ્ઠાસિ. સેટ્ઠિ તં દિસ્વા ‘‘કો એસો’’તિ આહ. ‘‘અહં મહાસેટ્ઠિ ચતુત્થદ્વારકોટ્ઠકે અધિવત્થા, દેવતા’’તિ. ‘‘કિમત્થમાગતાસી’’તિ? ‘‘તુય્હં ઓવાદં કથેતુકામા હુત્વા આગચ્છામી’’તિ. ‘‘તેન હિ કથેહી’’તિ. મહાસેટ્ઠિ ત્વં પચ્છિમકાલં ન ચિન્તેસિ, પુત્તધીતરો ન ઓલોકેસિ, સમણસ્સ તે ગોતમસ્સ સાસને બહું ધનં વિપ્પકિણ્ણં, સો ત્વં અતિવેલં ધનવિસ્સજ્જનેન વા વણિજ્જાદિકમ્માનં અકરણેન વા સમણં ગોતમં નિસ્સાય દુગ્ગતો જાતો, એવંભૂતોપિ સમણં ગોતમં ન મુઞ્ચસિ, અજ્જપિ તે સમણા ઘરં પવિસન્તિયેવ. યં તાવ તેહિ નીતં, તં ન સક્કા પચ્ચાહરાપેતું, ગહિતં ગહિતમેવ હોતુ, ઇતો પટ્ઠાય પન સયઞ્ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં મા ગમિત્થ, સાવકાનઞ્ચસ્સ ઇમં ઘરં પવિસિતું મા અદાસિ, સમણં ગોતમં નિવત્તિત્વાપિ અનોલોકેન્તો અત્તનો વોહારે ચ વણિજ્જઞ્ચ કત્વા કુટુમ્બં સણ્ઠપેહી’’તિ. અથ નં સો એવમાહ ‘‘અયં તયા મય્હં દાતબ્બઓવાદો’’તિ. ‘‘આમ, અય્યા’’તિ. તાદિસાનં દેવતાનં સતેનપિ સહસ્સેનપિ સતસહસ્સેનપિ અકમ્પનીયો અહં દસબલેન કતો. મમ હિ સદ્ધા સિનેરુ વિય અચલા સુપ્પતિટ્ઠિતા, મયા નિય્યાનિકે રતનસાસને ધનં વિસ્સજ્જિતં, અયુત્તં તે કથિતં, બુદ્ધસાસને પહારો દિન્નો, એવરૂપાય અનાચારાય દુસ્સીલાય કાળકણ્ણિયા સદ્ધિં તયા મમ એકગેહે વસનકિચ્ચં નત્થિ, સીઘં મમ ગેહા નિક્ખમિત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છાતિ.

સા સોતાપન્નસ્સ અરિયસાવકસ્સ વચનં સુત્વા ઠાતું અસક્કોન્તી અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા દારકે હત્થેન ગહેત્વા નિક્ખમિ. નિક્ખમિત્વા ચ પન અઞ્ઞત્થ વસનટ્ઠાનં અલભમાના ‘‘સેટ્ઠિં ખમાપેત્વા તત્થેવ વસિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા નગરપરિગ્ગાહકદેવપુત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તં વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. ‘‘કેનટ્ઠેન આગતાસી’’તિ ચ વુત્તે ‘‘અહં સામિ, અત્તનો બાલતાય અનુપધારેત્વા અનાથપિણ્ડિકેન સેટ્ઠિના સદ્ધિં કથેસિં, સો મં કુજ્ઝિત્વા વસનટ્ઠાના નિક્કડ્ઢિ, મં સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં નેત્વા ખમાપેત્વા વસનટ્ઠાનં મે દેથા’’તિ. ‘‘કિં પન તયા સેટ્ઠિ વુત્તો’’તિ ‘‘ઇતો પટ્ઠાય બુદ્ધુપટ્ઠાનં સઙ્ઘુપટ્ઠાનં મા કરિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઘરપ્પવેસનં મા અદાસી’’તિ ‘‘એવં મે વુત્તો, સામી’’તિ. અયુત્તં તયા વુત્તં, સાસને પહારો દિન્નો, ‘‘અહં તં આદાય સેટ્ઠિનો સન્તિકં ગન્તું ન ઉસ્સહામી’’તિ. સા તસ્સ સન્તિકા સઙ્ગહં અલભિત્વા ચતુન્નં મહારાજાનં સન્તિકં અગમાસિ.

તેહિપિ તથેવ પટિક્ખિત્તા સક્કં દેવરાજં ઉપસઙ્કમિત્વા તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા ‘‘અહં, દેવ, વસનટ્ઠાનં અલભમાના દારકે હત્થેન ગહેત્વા અનાથા વિચરામિ, તુમ્હાકં સિરિયા મય્હં વસનટ્ઠાનં દાપેથા’’તિ સુટ્ઠુતરં યાચિ. સોપિ નં આહ ‘‘તયા અયુત્તં કતં, જિનસાસને પહારો દિન્નો, અહમ્પિ તં નિસ્સાય સેટ્ઠિના સદ્ધિં કથેતું ન સક્કોમિ, એકં પન તે સેટ્ઠિસ્સ ખમનૂપાયં કથેસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ, દેવ, કથેહી’’તિ. મહાસેટ્ઠિસ્સ હત્થતો મનુસ્સેહિ પણ્ણે આરોપેત્વા અટ્ઠારસકોટિસઙ્ખ્યં ધનં ગહિતં અત્થિ, ત્વં તસ્સ આયુત્તકવેસં ગહેત્વા કઞ્ચિ અજાનાપેત્વા તાનિ પણ્ણાનિ આદાય કતિપયેહિ યક્ખતરુણેહિ પરિવારિતા એકેન હત્થેન પણ્ણં, એકેન લેખનિં ગહેત્વા તેસં ગેહં ગન્ત્વા ગેહમજ્ઝે ઠિતા અત્તનો યક્ખાનુભાવેન તે ઉત્તાસેત્વા ‘‘ઇદં તુમ્હાકં ઇણપણ્ણં, અમ્હાકં સેટ્ઠિ અત્તનો ઇસ્સરકાલે તુમ્હે ન કિઞ્ચિ આહ, ઇદાનિ દુગ્ગતો જાતો, તુમ્હેહિ ગહિતકહાપણાનિ દેથા’’તિ અત્તનો યક્ખાનુભાવં દસ્સેત્વા સબ્બાપિ તા અટ્ઠારસ હિરઞ્ઞકોટિયો સાધેત્વા સેટ્ઠિસ્સ તુચ્છકોટ્ઠકે પૂરેત્વા અઞ્ઞં અચિરવતિનદીતીરે નિદહિતં ધનં નદીકૂલે ભિન્ને સમુદ્દં પવિટ્ઠં અત્થિ, તમ્પિ અત્તનો આનુભાવેન આહરિત્વા તુચ્છકોટ્ઠકે પૂરેત્વા, અઞ્ઞમ્પિ અસુકટ્ઠાને નામ અસ્સામિકં અટ્ઠારસકોટિમત્તમેવ ધનં અત્થિ, તમ્પિ આહરિત્વા તુચ્છકોટ્ઠકે પૂરેહિ, ઇમાહિ ચતુપઞ્ઞાસકોટીહિ ઇમં તુચ્છકોટ્ઠકપૂરકં દણ્ડકમ્મં કત્વા મહાસેટ્ઠિં ખમાપેહીતિ.

સા ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ તસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા વુત્તનયેનેવ સબ્બં ધનં આહરિત્વા કોટ્ઠકે પૂરેત્વા અડ્ઢરત્તસમયે સેટ્ઠિસ્સ સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા ઓભાસં ફરિત્વા આકાસે અટ્ઠાસિ. ‘‘કો એસો’’તિ વુત્તે ‘‘અહં તે મહાસેટ્ઠિ ચતુત્થદ્વારકોટ્ઠકે અધિવત્થા અન્ધબાલદેવતા, મયા મહામોહમૂળ્હાય બુદ્ધગુણે અજાનિત્વા પુરિમેસુ દિવસેસુ તુમ્હેહિ સદ્ધિં કિઞ્ચિ કથિતં અત્થિ, તં મે દોસં ખમથ. સક્કસ્સ હિ મે દેવરાજસ્સ વચનેન તુમ્હાકં ઇણં સોધેત્વા અટ્ઠારસ કોટિયો, સમુદ્દં ગતા અટ્ઠારસ કોટિયો, તસ્મિં તસ્મિં ઠાને અસ્સામિકધનસ્સ અટ્ઠારસ કોટિયોતિ ચતુપણ્ણાસ કોટિયો આહરિત્વા તુચ્છકોટ્ઠકપૂરણેન દણ્ડકમ્મં કતં, જેતવનવિહારં આરબ્ભ પરિક્ખયં ગતધનં સબ્બં સમ્પિણ્ડિતં, વસનટ્ઠાનં અલભમાના કિલમામિ, મયા અઞ્ઞાણતાય કથિતં મનસિ અકત્વા ખમથ મહાસેટ્ઠી’’તિ આહ.

અનાથપિણ્ડિકો તસ્સા વચનં સુત્વા ચિન્તેસિ ‘‘અયં દેવતા ‘દણ્ડકમ્મઞ્ચ મે કત’ન્તિ વદતિ, અત્તનો ચ દોસં પટિજાનાતિ, સત્થા ઇમં વિનેત્વા અત્તનો ગુણે જાનાપેસ્સતિ, સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ નં દસ્સેસ્સામી’’તિ. અથ નં આહ ‘‘અમ્મ, દેવતે, સચેસિ મં ખમાપેતુકામા, સત્થુ સન્તિકે મં ખમાપેહી’’તિ. સાધુ એવં કરિસ્સામિ, ‘‘સત્થુ પન મં સન્તિકં ગહેત્વા ગચ્છાહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા વિભાતાય રત્તિયા પાતોવ તં ગહેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તાય કતકમ્મં સબ્બં તથાગતસ્સ આરોચેસિ. સત્થા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘ઇધ, ગહપતિ, પાપપુગ્ગલોપિ યાવ પાપં ન પચ્ચતિ, તાવ ભદ્રાનિ પસ્સતિ. યદા પનસ્સ પાપં પચ્ચતિ, તદા પાપમેવ પસ્સતિ. ભદ્રપુગ્ગલોપિ યાવ ભદ્રં ન પચ્ચતિ, તાવ પાપાનિ પસ્સતિ. યદા પનસ્સ ભદ્રં પચ્ચતિ, તદા ભદ્રમેવ પસ્સતી’’તિ વત્વા ઇમા ધમ્મપદે દ્વે ગાથા અભાસિ –

‘‘પાપોપિ પસ્સતી ભદ્રં, યાવ પાપં ન પચ્ચતિ;

યદા ચ પચ્ચતી પાપં, અથ પાપો પાપાનિ પસ્સતિ.

‘‘ભદ્રોપિ પસ્સતી પાપં, યાવ ભદ્રં ન પચ્ચતિ;

યદા ચ પચ્ચતી ભદ્રં, અથ ભદ્રો ભદ્રાનિ પસ્સતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૧૯-૧૨૦);

ઇમાસઞ્ચ પન ગાથાનં પરિયોસાને સા દેવતા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. સા ચક્કઙ્કિતેસુ સત્થુ પાદેસુ નિપતિત્વા ‘‘મયા, ભન્તે, રાગરત્તાય દોસપદુટ્ઠાય મોહમૂળ્હાય અવિજ્જન્ધાય તુમ્હાકં ગુણે અજાનન્તિયા પાપકં વચનં વુત્તં, તં મે ખમથા’’તિ સત્થારં ખમાપેત્વા મહાસેટ્ઠિમ્પિ ખમાપેસિ.

તસ્મિં સમયે અનાથપિણ્ડિકો સત્થુ પુરતો અત્તનો ગુણં કથેસિ ‘‘ભન્તે, અયં દેવતા ‘બુદ્ધુપટ્ઠાનાદીનિ મા કરોહી’તિ વારયમાનાપિ મં વારેતું નાસક્ખિ, ‘દાનં ન દાતબ્બ’ન્તિ ઇમાય વારિયમાનોપહં દાનં અદાસિમેવ, નૂન એસ, ભન્તે, મય્હં ગુણો’’તિ. સત્થા ‘‘ત્વં ખોસિ ગહપતિ સોતાપન્નો અરિયસાવકો અચલસદ્ધો વિસુદ્ધદસ્સનો, તુય્હં ઇમાય અપ્પેસક્ખદેવતાય વારેન્તિયા અવારિતભાવો ન અચ્છરિયો. યં પન પુબ્બે પણ્ડિતા અનુપ્પન્ને બુદ્ધે અપરિપક્કઞાણે ઠિતા કામાવચરિસ્સરેન મારેન આકાસે ઠત્વા ‘સચે દાનં દસ્સસિ, ઇમસ્મિં નિરયે પચ્ચિસ્સસી’તિ અસીતિહત્થગમ્ભીરં અઙ્ગારકાસું દસ્સેત્વા ‘મા દાનં અદાસી’તિ વારિતાપિ પદુમકણ્ણિકામજ્ઝે ઠત્વા દાનં અદંસુ, ઇદં અચ્છરિય’’ન્તિ વત્વા અનાથપિણ્ડિકેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બારાણસિસેટ્ઠિસ્સ કુલે નિબ્બત્તિત્વા નાનપ્પકારેહિ સુખૂપકરણેહિ દેવકુમારો વિય સંવડ્ઢિયમાનો અનુક્કમેન વિઞ્ઞુતં પત્વા સોળસવસ્સકાલેયેવ સબ્બસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં પત્તો. સો પિતુ અચ્ચયેન સેટ્ઠિટ્ઠાને ઠત્વા ચતૂસુ નગરદ્વારેસુ ચતસ્સો દાનસાલાયો, મજ્ઝે નગરસ્સ એકં, અત્તનો નિવેસનદ્વારે એકન્તિ છ દાનસાલાયો કારેત્વા મહાદાનં દેતિ, સીલં રક્ખતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ.

અથેકદિવસં પાતરાસવેલાય બોધિસત્તસ્સ નાનગ્ગરસે મનુઞ્ઞભોજને ઉપનીયમાને એકો પચ્ચેકબુદ્ધો સત્તાહચ્ચયેન નિરોધા વુટ્ઠાય ભિક્ખાચારવેલં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘અજ્જ મયા બારાણસિસેટ્ઠિસ્સ ગેહદ્વારં ગન્તું વટ્ટતી’’તિ નાગલતાદન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા અનોતત્તદહે મુખધોવનં કત્વા મનોસિલાતલે ઠિતો નિવાસેત્વા વિજ્જુલતાસદિસં કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા ચીવરં પારુપિત્વા ઇદ્ધિમયમત્તિકાપત્તં આદાય આકાસેનાગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ ભત્તે ઉપનીતમત્તે ગેહદ્વારે અટ્ઠાસિ. બોધિસત્તો તં દિસ્વાવ આસના વુટ્ઠાય નિપચ્ચકારં દસ્સેત્વા પરિકમ્મકારકં ઓલોકેસિ. ‘‘કિં કરોમિ, સામી’’તિ ચ વુત્તે ‘‘અય્યસ્સ પત્તં આહરથા’’તિ આહ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ મારો પાપિમા વિકમ્પમાનો ઉટ્ઠાય ‘‘અયં પચ્ચેકબુદ્ધો ઇતો સત્તમે દિવસે આહારં લભિ, અજ્જ અલભમાનો વિનસ્સિસ્સતિ, ઇમઞ્ચ વિનાસેસ્સામિ, સેટ્ઠિનો ચ દાનન્તરાયં કરિસ્સામી’’તિ તઙ્ખણઞ્ઞેવ આગન્ત્વા અન્તરવત્થુમ્હિ અસીતિહત્થમત્તં અઙ્ગારકાસું નિમ્મિનિ. સા ખદિરઙ્ગારપુણ્ણા સમ્પજ્જલિતા સજોતિભૂતા અવીચિમહાનિરયો વિય ખાયિત્થ. તં પન માપેત્વા સયં આકાસે અટ્ઠાસિ. પત્તાહરણત્થાય ગચ્છમાનો પુરિસો તં દિસ્વા મહાભયપ્પત્તો નિવત્તિ. બોધિસત્તો ‘‘કિં, તાત, નિવત્તોસી’’તિ પુચ્છિ. અયં સામિ અન્તરવત્થુમ્હિ મહતી અઙ્ગારકાસુ સમ્પજ્જલિતા સજોતિભૂતાતિ. અથઞ્ઞો અથઞ્ઞોતિ એવં આગતાગતા સબ્બેપિ ભયપ્પત્તા વેગેન પલાયિંસુ.

બોધિસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘અજ્જ મય્હં દાનન્તરાયં કાતુકામો વસવત્તી મારો ઉય્યુત્તો ભવિસ્સતિ, ન ખો પન જાનાતિ મારસતેન મારસહસ્સેનપિ મય્હં અકમ્પિયભાવં, અજ્જ દાનિ મય્હં વા મારસ્સ વા બલમહન્તતં, આનુભાવમહન્તતં જાનિસ્સામી’’તિ તં યથાસજ્જિતમેવ ભત્તપાતિં સયં આદાય ગેહા નિક્ખમ્મ અઙ્ગારકાસુતટે ઠત્વા આકાસં ઉલ્લોકેત્વા મારં દિસ્વા ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ આહ. ‘‘અહં, મારો’’તિ. ‘‘અયં અઙ્ગારકાસુ તયા નિમ્મિતા’’તિ? ‘‘આમ, મયા’’તિ. ‘‘કિમત્થાયા’’તિ. ‘‘તવ દાનસ્સ અન્તરાયકરણત્થાય ચ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ ચ જીવિતનાસનત્થાયા’’તિ. બોધિસત્તો ‘‘નેવ તે અહં અત્તનો દાનસ્સ અન્તરાયં, ન પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ જીવિતન્તરાયં કાતું દસ્સામિ, અજ્જ દાનિ મય્હં વા તુય્હં વા બલમહન્તતં, આનુભાવમહન્તતં જાનિસ્સામી’’તિ અઙ્ગારકાસુતટે ઠત્વા ‘‘ભન્તે, પચ્ચેકબુદ્ધ અહં ઇમિસ્સા અઙ્ગારકાસુયા અધોસીસો પતમાનોપિ ન નિવત્તિસ્સામિ, કેવલં તુમ્હે મયા દિન્નં ભોજનં પટિગ્ગણ્હથા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૦. ‘‘કામં પતામિ નિરયં, ઉદ્ધંપાદો અવંસિરો;

નાનરિયં કરિસ્સામિ, હન્દ પિણ્ડં પટિગ્ગહા’’તિ.

તત્થાયં પિણ્ડત્થો – ભન્તે, પચ્ચેકવરબુદ્ધ સચેપહં તુમ્હાકં પિણ્ડપાતં દેન્તો એકંસેનેવ ઇમં નિરયં ઉદ્ધંપાદો અવંસિરો હુત્વા પતામિ, તથાપિ યદિદં અદાનઞ્ચ અસીલઞ્ચ અરિયેહિ અકત્તબ્બત્તા અનરિયેહિ ચ કત્તબ્બત્તા ‘‘અનરિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ‘‘ન તં અનરિયં કરિસ્સામિ, હન્દ ઇમં મયા દીયમાનં પિણ્ડં પટિગ્ગહ પટિગ્ગણ્હાહી’’તિ. એત્થ ચ હન્દાતિ વોસ્સગ્ગત્થે નિપાતો.

એવં વત્વા બોધિસત્તો દળ્હસમાદાનેન ભત્તપાતિં ગહેત્વા અઙ્ગારકાસુમત્થકેન પક્ખન્તો, તાવદેવ અસીતિહત્થગમ્ભીરાય અઙ્ગારકાસુયા તલતો ઉપરૂપરિજાતં સતપત્તપુપ્ફિતં એકં મહાપદુમં ઉગ્ગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ પાદે સમ્પટિચ્છિ. તતો મહાતુમ્બમત્તા રેણુ ઉગ્ગન્ત્વા મહાસત્તસ્સ મુદ્ધનિ ઠત્વા સકલસરીરં સુવણ્ણચુણ્ણસમોકિણ્ણમિવ અકાસિ. સો પદુમકણ્ણિકાય ઠત્વા નાનગ્ગરસભોજનં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. સો તં પટિગ્ગહેત્વા અનુમોદનં કત્વા પત્તં આકાસે ખિપિત્વા પસ્સન્તસ્સેવ મહાજનસ્સ સયમ્પિ વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા નાનપ્પકારં વલાહકપન્તિં મદ્દમાનો વિય હિમવન્તમેવ ગતો. મારોપિ પરાજિતો દોમનસ્સં પત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગતો. બોધિસત્તો પન પદુમકણ્ણિકાય ઠિતકોવ મહાજનસ્સ દાનસીલસંવણ્ણનેન ધમ્મં દેસેત્વા મહાજનેન પરિવુતો અત્તનો નિવેસનમેવ પવિસિત્વા યાવજીવં દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ‘‘નયિદં, ગહપતિ, અચ્છરિયં, યં ત્વં એવં દસ્સનસમ્પન્નો એતરહિ દેવતાય ન કમ્પિતો, પુબ્બે પણ્ડિતેહિ કતમેવ અચ્છરિય’’ન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા પચ્ચેકબુદ્ધો તત્થેવ પરિનિબ્બાયિ, મારં પરાજેત્વા પદુમકણ્ણિકાય ઠત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પિણ્ડપાતદાયકો બારાણસિસેટ્ઠિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ખદિરઙ્ગારજાતકવણ્ણના દસમા.