૩. કુરુઙ્ગવગ્ગો

[૨૧] ૧. કુરુઙ્ગમિગજાતકવણ્ણના

ઞાતમેતં કુરુઙ્ગસ્સાતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિઞ્હિ સમયે ધમ્મસભાયં સન્નિપતિતા ભિક્ખૂ ‘‘આવુસો દેવદત્તો તથાગતસ્સ ઘાતનત્થાય ધનુગ્ગહે પયોજેસિ, સિલં પવિજ્ઝિ, ધનપાલં વિસ્સજ્જેસિ, સબ્બથાપિ દસબલસ્સ વધાય પરિસક્કતી’’તિ દેવદત્તસ્સ અવણ્ણં કથેન્તા નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસિન્નો ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિ. ભન્તે, દેવદત્તો તુમ્હાકં વધાય પરિસક્કતીતિ તસ્સ અગુણકથાય સન્નિસિન્નામ્હાતિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ મમ વધાય પરિસક્કતિ, પુબ્બેપિ મમ વધાય પરિસક્કિયેવ, ન ચ પન મં વધિતું અસક્ખી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કુરુઙ્ગમિગો હુત્વા એકસ્મિં અરઞ્ઞાયતને ફલાનિ ખાદન્તો વસતિ. સો એકસ્મિં કાલે ફલસમ્પન્ને સેપણ્ણિરુક્ખે સેપણ્ણિફલાનિ ખાદતિ. અથેકો ગામવાસી અટ્ટકલુદ્દકો ફલરુક્ખમૂલેસુ મિગાનં પદાનિ ઉપધારેત્વા ઉપરિરુક્ખે અટ્ટકં બન્ધિત્વા તત્થ નિસીદિત્વા ફલાનિ ખાદિતું આગતાગતે મિગે સત્તિયા વિજ્ઝિત્વા તેસં મંસં વિક્કિણન્તો જીવિકં કપ્પેતિ. સો એકદિવસં તસ્મિં રુક્ખમૂલે બોધિસત્તસ્સ પદવળઞ્જં દિસ્વા તસ્મિં સેપણ્ણિરુક્ખે અટ્ટકં બન્ધિત્વા પાતોવ ભુઞ્જિત્વા સત્તિં આદાય વનં પવિસિત્વા તં રુક્ખં આરુહિત્વા અટ્ટકે નિસીદિ. બોધિસત્તોપિ પાતોવ વસનટ્ઠાના નિક્ખમિત્વા ‘‘સેપણ્ણિફલાનિ ખાદિસ્સામી’’તિ આગમ્મ તં રુક્ખમૂલં સહસાવ અપવિસિત્વા ‘‘કદાચિ અટ્ટકલુદ્દકા રુક્ખેસુ અટ્ટકં બન્ધન્તિ, અત્થિ નુ ખો એવરૂપો ઉપદ્દવો’’તિ પરિગ્ગણ્હન્તો બાહિરતોવ અટ્ઠાસિ.

લુદ્દકોપિ બોધિસત્તસ્સ અનાગમનભાવં ઞત્વા અટ્ટકે નિસિન્નોવ સેપણ્ણિફલાનિ ખિપિત્વા ખિપિત્વા તસ્સ પુરતો પાતેસિ. બોધિસત્તો ‘‘ઇમાનિ ફલાનિ આગન્ત્વા મય્હં પુરતો પતન્તિ, અત્થિ નુ ખો ઉપરિ લુદ્દકો’’તિ પુનપ્પુનં ઉલ્લોકેન્તો લુદ્દકં દિસ્વા અપસ્સન્તો વિય હુત્વા ‘‘અમ્ભો, રુક્ખ-પુબ્બે ત્વં ઓલમ્બકં ચારેન્તો વિય ઉજુકમેવ ફલાનિ પાતેસિ, અજ્જ પન તે રુક્ખધમ્મો પરિચ્ચત્તો, એવં તયા રુક્ખધમ્મે પરિચ્ચત્તે અહમ્પિ અઞ્ઞં રુક્ખમૂલં ઉપસઙ્કમિત્વા મય્હં આહારં પરિયેસિસ્સામી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૧. ‘‘ઞાતમેતં કુરુઙ્ગસ્સ, યં ત્વં સેપણ્ણિ સેય્યસિ;

અઞ્ઞં સેપણ્ણિ ગચ્છામિ, ન મે તે રુચ્ચતે ફલ’’ન્તિ.

તત્થ ઞાતન્તિ પાકટં જાતં. એતન્તિ ઇદં. કુરુઙ્ગસ્સાતિ કુરુઙ્ગમિગસ્સ. યં ત્વં સેપણ્ણિ સેય્યસીતિ યં ત્વં અમ્ભો સેપણ્ણિરુક્ખ પુરતો ફલાનિ પાતયમાનો સેય્યસિ વિસેય્યસિ વિસિણ્ણફલો હોસિ, તં સબ્બં કુરુઙ્ગમિગસ્સ પાકટં જાતં. ન મે તે રુચ્ચતે ફલન્તિ એવં ફલં દદમાનાય ન મે તવ ફલં રુચ્ચતિ, તિટ્ઠ ત્વં, અહં અઞ્ઞત્થ ગચ્છિસ્સામીતિ અગમાસિ.

અથસ્સ લુદ્દકો અટ્ટકે નિસિન્નોવ સત્તિં ખિપિત્વા ‘‘ગચ્છ, વિરદ્ધો દાનિમ્હિ ત’’ન્તિ આહ. બોધિસત્તો નિવત્તિત્વા ઠિતો આહ ‘‘અમ્ભો પુરિસ, ઇદાનીસિ કિઞ્ચાપિ મં વિરદ્ધો, અટ્ઠ પન મહાનિરયે સોળસઉસ્સદનિરયે પઞ્ચવિધબન્ધનાદીનિ ચ કમ્મકારણાનિ અવિરદ્ધોયેવાસી’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા પલાયિત્વા યથારુચિં ગતો, લુદ્દોપિ ઓતરિત્વા યથારુચિં ગતો.

સત્થાપિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ મમ વધાય પરિસક્કતિ, પુબ્બેપિ પરિસક્કિયેવ, ન ચ પન મં વધિતું અસક્ખી’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા અટ્ટકલુદ્દકો દેવદત્તો અહોસિ, કુરુઙ્ગમિગો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કુરુઙ્ગમિગજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૨૨] ૨. કુક્કુરજાતકવણ્ણના

યે કુક્કુરાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઞાતત્થચરિયં આરબ્ભ કથેસિ. સા દ્વાદસકનિપાતે ભદ્દસાલજાતકે આવિભવિસ્સતિ. ઇદં પન વત્થું પતિટ્ઠપેત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તથારૂપં કમ્મં પટિચ્ચ કુક્કુરયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા અનેકસતકુક્કુરપરિવુતો મહાસુસાને વસતિ. અથેકદિવસં રાજા સેતસિન્ધવયુત્તં સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતં રથં આરુય્હ ઉય્યાનં ગન્ત્વા તત્થ દિવસભાગં કીળિત્વા અત્થઙ્ગતે સૂરિયે નગરં પાવિસિ. તસ્સ તં રથવરત્તં યથાનદ્ધમેવ રાજઙ્ગણે ઠપયિંસુ, સો રત્તિભાગે દેવે વસ્સન્તે તિન્તો. ઉપરિપાસાદતો કોલેય્યકસુનખા ઓતરિત્વા તસ્સ ચમ્મઞ્ચ નદ્ધિઞ્ચ ખાદિંસુ. પુનદિવસે રઞ્ઞો આરોચેસું ‘‘દેવ, નિદ્ધમનમુખેન સુનખા પવિસિત્વા રથસ્સ ચમ્મઞ્ચ નદ્ધિઞ્ચ ખાદિંસૂ’’તિ. રાજા સુનખાનં કુજ્ઝિત્વા ‘‘દિટ્ઠદિટ્ઠટ્ઠાને સુનખે ઘાતેથા’’તિ આહ. તતો પટ્ઠાય સુનખાનં મહાબ્યસનં ઉદપાદિ. તે દિટ્ઠિદિટ્ઠટ્ઠાને ઘાતિયમાના પલાયિત્વા સુસાનં ગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં અગમંસુ.

બોધિસત્તો ‘તુમ્હે બહૂ સન્નિપતિતા, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ પુચ્છિ. તે ‘‘અન્તેપુરે કિર રથસ્સ ચમ્મઞ્ચ નદ્ધિ ચ સુનખેહિ ખાદિતા’તિ કુદ્ધો રાજા સુનખવધં આણાપેસિ, બહૂ સુનખા વિનસ્સન્તિ, મહાભયં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ આહંસુ. બોધિસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘આરક્ખટ્ઠાને બહિ સુનખાનં ઓકાસો નત્થિ, અન્તોરાજનિવેસને કોલેય્યકસુનખાનમેવ તં કમ્મં ભવિસ્સતિ. ઇદાનિ પન ચોરાનં કિઞ્ચિ ભયં નત્થિ, અચોરા મરણં લભન્તિ, યંનૂનાહં ચોરે રઞ્ઞો દસ્સેત્વા ઞાતિસઙ્ઘસ્સ જીવિતદાનં દદેય્ય’’ન્તિ. સો ઞાતકે સમસ્સાસેત્વા ‘‘તુમ્હે મા ભાયિત્થ, અહં વો અભયં આહરિસ્સામિ, યાવ રાજાનં પસ્સામિ, તાવ ઇધેવ હોથા’’તિ પારમિયો આવજ્જેત્વા મેત્તાભાવનં પુરેચારિકં કત્વા ‘‘મય્હં ઉપરિ લેડ્ડું વા મુગ્ગરં વા મા કોચિ ખિપિતું ઉસ્સહી’’તિ અધિટ્ઠાય એકકોવ અન્તોનગરં પાવિસિ. અથ નં દિસ્વા એકસત્તોપિ કુજ્ઝિત્વા ઓલોકેન્તો નામ નાહોસિ. રાજાપિ સુનખવધં આણાપેત્વા સયં વિનિચ્છયે નિસિન્નો હોતિ. બોધિસત્તો તત્થેવ ગન્ત્વા પક્ખન્દિત્વા રઞ્ઞો આસનસ્સ હેટ્ઠા પાવિસિ. અથ નં રાજપુરિસા નીહરિતું આરદ્ધા, રાજા પન વારેસિ.

સો થોકં વિસ્સમિત્વા હેટ્ઠાસના નિક્ખમિત્વા રાજાનં વન્દિત્વા ‘‘દેવ, તુમ્હે કુક્કુરે મારાપેથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, મારાપેમહ’’ન્તિ. ‘‘કો નેસં અપરાધો નરિન્દા’’તિ? ‘‘રથસ્સ મે પરિવારચમ્મઞ્ચ નદ્ધિઞ્ચ ખાદિંસૂ’’તિ. ‘‘યે ખાદિંસુ, તે જાનાથા’’તિ? ‘‘ન જાનામા’’તિ. ‘‘‘ઇમે નામ ચમ્મખાદકચોરા’તિ તથતો અજાનિત્વા દિટ્ઠદિટ્ઠટ્ઠાનેયેવ મારાપનં ન યુત્તં, દેવા’’તિ. ‘‘રથચમ્મસ્સ કુક્કુરેહિ ખાદિતત્તા ‘દિટ્ઠદિટ્ઠે સબ્બેવ મારેથા’તિ સુનખવધં આણાપેસિ’’ન્તિ. ‘‘કિં પન વો મનુસ્સા સબ્બેવ કુક્કુરે મારેન્તિ, ઉદાહુ મરણં અલભન્તાપિ અત્થી’’તિ? ‘‘અત્થિ, અમ્હાકં ઘરે કોલેય્યકા મરણં ન લભન્તી’’તિ. મહારાજ ઇદાનેવ તુમ્હે ‘‘રથચમ્મસ્સ કુક્કુરેહિ ખાદિતત્તા ‘દિટ્ઠદિટ્ઠે સબ્બેવ મારેથા’તિ સુનખવધં આણાપેસિ’’ન્તિ અવોચુત્થ, ઇદાનિ પન ‘‘અમ્હાકં ઘરે કોલેય્યકા મરણં ન લભન્તી’’તિ વદેથ. ‘‘નનુ એવં સન્તે તુમ્હે છન્દાદિવસેન અગતિગમનં ગચ્છથ, અગતિગમનઞ્ચ નામ ન યુત્તં, ન ચ રાજધમ્મો, રઞ્ઞા નામ કારણગવેસકેન તુલાસદિસેન ભવિતું વટ્ટતિ, ઇદાનિ ચ કોલેય્યકા મરણં ન લભન્તિ, દુબ્બલસુનખાવ લભન્તિ, એવં સન્તે નાયં સબ્બસુનખઘચ્ચા, દુબ્બલઘાતિકા નામેસા’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા મહાસત્તો મધુરસ્સરં નિચ્છારેત્વા ‘‘મહારાજ, યં તુમ્હે કરોથ, નાયં ધમ્મો’’તિ રઞ્ઞો ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૨૨. ‘‘યે કુક્કુરા રાજકુલમ્હિ વદ્ધા, કોલેય્યકા વણ્ણબલૂપપન્ના;

તેમે ન વજ્ઝા મયમસ્મ વજ્ઝા, નાયં સઘચ્ચા દુબ્બલઘાતિકાય’’ન્તિ.

તત્થ યે કુક્કુરાતિ યે સુનખા. યથા હિ ધારુણ્હોપિ પસ્સાવો ‘‘પૂતિમુત્ત’’ન્તિ, તદહુજાતોપિ સિઙ્ગાલો ‘‘જરસિઙ્ગાલો’’તિ, કોમલાપિ ગલોચિલતા ‘‘પૂતિલતા’’તિ, સુવણ્ણવણ્ણોપિ કાયો ‘‘પૂતિકાયો’’તિ વુચ્ચતિ, એવમેવં વસ્સસતિકોપિ સુનખો ‘‘કુક્કુરો’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા મહલ્લકા કાયબલૂપપન્નાપિ તે ‘‘કુક્કુરા’’ત્વેવ વુત્તા. વદ્ધાતિ વડ્ઢિતા. કોલેય્યકાતિ રાજકુલે જાતા સમ્ભૂતા સંવડ્ઢા. વણ્ણબલૂપપન્નાતિ સરીરવણ્ણેન ચેવ કાયબલેન ચ સમ્પન્ના. તેમે ન વજ્ઝાતિ તે ઇમે સસ્સામિકા સારક્ખા ન વજ્ઝા. મયમસ્મ વજ્ઝાતિ અસ્સામિકા અનારક્ખા મયં વજ્ઝા નામ જાતા. નાયં સઘચ્ચાતિ એવં સન્તે અયં અવિસેસેન સઘચ્ચા નામ ન હોતિ. દુબ્બલઘાતિકાયન્તિ અયં પન દુબ્બલાનંયેવ ઘાતનતો દુબ્બલઘાતિકા નામ હોતિ. રાજૂહિ નામ ચોરા નિગ્ગણ્હિતબ્બા, નો અચોરા. ઇધ પન ચોરાનં કિઞ્ચિ ભયં નત્થિ, અચોરા મરણં લભન્તિ. અહો ઇમસ્મિં લોકે અયુત્તં વત્તતિ, અહો અધમ્મો વત્તતીતિ.

રાજા બોધિસત્તસ્સ વચરં સુત્વા આહ – ‘‘જાનાસિ ત્વં, પણ્ડિત, અસુકેહિ નામ રથચમ્મં ખાદિત’’ન્તિ? ‘‘આમ, જાનામી’’તિ. ‘‘કેહિ ખાદિત’’ન્તિ? ‘‘તુમ્હાકં ગેહે વસનકેહિ કોલેય્યકસુનખેહી’’તિ. ‘‘કથં તેહિ ખાદિતભાવો જાનિતબ્બો’’તિ? ‘‘અહં તેહિ ખાદિતભાવં દસ્સેસામી’’તિ. ‘‘દસ્સેહિ પણ્ડિતા’’તિ. ‘‘તુમ્હાકં ઘરે કોલેય્યકસુનખે આહરાપેત્વા થોકં તક્કઞ્ચ દબ્બતિણાનિ ચ આહરાપેથા’’તિ. રાજા તથા અકાસિ. અથ નં મહાસત્તો ‘‘ઇમાનિ તિણાનિ તક્કેન મદ્દાપેત્વા એતે સુનખે પાયેથા’’તિ આહ. રાજા તથા કત્વા પાયાપેસિ, પીતા પીતા સુનખા સદ્ધિં ચમ્મેહિ વમિંસુ. રાજા ‘‘સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સ બ્યાકરણં વિયા’’તિ તુટ્ઠો બોધિસત્તસ્સ સેતચ્છત્તેન પૂજં અકાસિ. બોધિસત્તો ‘‘ધમ્મં ચર, મહારાજ, માતાપિતૂસુ ખત્તિયા’’તિઆદીહિ (જા. ૨.૧૭.૩૯) તેસકુણજાતકે આગતાહિ દસહિ ધમ્મચરિયગાથાહિ રઞ્ઞો ધમ્મં દેસેત્વા ‘‘મહારાજ, ઇતો પટ્ઠાય અપ્પમત્તો હોહી’’તિ રાજાનં પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા સેતચ્છત્તં રઞ્ઞોવ પટિઅદાસિ.

રાજા મહાસત્તસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા સબ્બસત્તાનં અભયં દત્વા બોધિસત્તં આદિં કત્વા સબ્બસુનખાનં અત્તનો ભોજનસદિસમેવ નિચ્ચભત્તં પટ્ઠપેત્વા બોધિસત્તસ્સ ઓવાદે ઠિતો યાવતાયુકં દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા કાલં કત્વા દેવલોકે ઉપ્પજ્જિ. કુક્કુરોવાદો દસ વસ્સસહસ્સાનિ પવત્તિ. બોધિસત્તોપિ યાવતાયુકં ઠત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, તથાગતો ઇદાનેવ ઞાતકાનં અત્થં ચરતિ, પુબ્બેપિ ચરિયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, અવસેસા પરિસા બુદ્ધપરિસા, કુક્કુરપણ્ડિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કુક્કુરજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૨૩] ૩. ભોજાજાનીયજાતકવણ્ણના

અપિ પસ્સેન સેમાનોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ઓસ્સટ્ઠવીરિયં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિઞ્હિ સમયે સત્થા તં ભિક્ખું આમન્તેત્વા ‘‘ભિક્ખુ, પુબ્બે પણ્ડિતા અનાયતનેપિ વીરિયં અકંસુ, પહારં લદ્ધાપિ નેવ ઓસ્સજિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ભોજાજાનીયસિન્ધવકુલે નિબ્બત્તો સબ્બાલઙ્કારસમ્પન્નો બારાણસિરઞ્ઞો મઙ્ગલસ્સો અહોસિ. સો સતસહસ્સગ્ઘનિકાય સુવણ્ણપાતિયંયેવ નાનગ્ગરસસમ્પન્નં તિવસ્સિકગન્ધસાલિભોજનં ભુઞ્જતિ, ચાતુજ્જાતિકગન્ધૂપલિત્તાયમેવ ભૂમિયં તિટ્ઠતિ, તં ઠાનં રત્તકમ્બલસાણિપરિક્ખિત્તં ઉપરિ સુવણ્ણતારકખચિતચેલવિતાનં સમોસરિતગન્ધદામમાલાદામં અવિજહિતગન્ધતેલપદીપં હોતિ. બારાણસિરજ્જં પન અપત્થેન્તા રાજાનો નામ નત્થિ. એકં સમયં સત્ત રાજાનો બારાણસિં પરિક્ખિપિત્વા ‘‘અમ્હાકં રજ્જં વા દેતુ, યુદ્ધં વા’’તિ બારાણસિરઞ્ઞો પણ્ણં પેસેસું. રાજા અમચ્ચે સન્નિપાતેત્વા તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા ‘‘ઇદાનિ કિં કરોમ, તાતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘દેવ, તુમ્હેહિ તાવ આદિતોવ યુદ્ધાય ન ગન્તબ્બં, અસુકં નામ અસ્સારોહં પેસેત્વા યુદ્ધં કારેથ, તસ્મિં અસક્કોન્તે પચ્છા જાનિસ્સામા’’તિ. રાજા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સક્ખિસ્સસિ, તાત, સત્તહિ રાજૂહિ સદ્ધિં યુદ્ધં કાતુ’’ન્તિ આહ. ‘‘દેવ, સચે ભોજાજાનીયસિન્ધવં લભામિ, તિટ્ઠન્તુ સત્ત રાજાનો, સકલજમ્બુદીપે રાજૂહિપિ સદ્ધિં યુજ્ઝિતું સક્ખિસ્સામી’’તિ. ‘‘તાત, ભોજાજાનીયસિન્ધવો વા હોતુ અઞ્ઞો વા, યં ઇચ્છસિ, તં ગહેત્વા યુદ્ધં કરોહી’’તિ.

સો ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ રાજાનં વન્દિત્વા પાસાદા ઓરુય્હ ભોજાજાનીયસિન્ધવં આહરાપેત્વા સુવમ્મિતં કત્વા અત્તનાપિ સબ્બસન્નાહસન્નદ્ધો ખગ્ગં બન્ધિત્વા સિન્ધવપિટ્ઠિવરગતો નગરા નિક્ખમ્મ વિજ્જુલતા વિય ચરમાનો પઠમં બલકોટ્ઠકં ભિન્દિત્વા એકં રાજાનં જીવગ્ગાહમેવ ગહેત્વા આગન્ત્વા નગરે બલસ્સ નિય્યાદેત્વા પુન ગન્ત્વા દુતિયં બલકોટ્ઠકં ભિન્દિત્વા તથા તતિયન્તિ એવં પઞ્ચ રાજાનો જીવગ્ગાહં ગહેત્વા છટ્ઠં બલકોટ્ઠકં ભિન્દિત્વા છટ્ઠસ્સ રઞ્ઞો ગહિતકાલે ભોજાજાનીયો પહારં લભતિ, લોહિતં પગ્ઘરતિ, વેદના બલવતિયો વત્તન્તિ. અસ્સારોહો તસ્સ પહટભાવં ઞત્વા ભોજાજાનીયસિન્ધવં રાજદ્વારે નિપજ્જાપેત્વા સન્નાહં સિથિલં કત્વા અઞ્ઞં અસ્સં સન્નય્હિતું આરદ્ધો. બોધિસત્તો મહાફાસુકપસ્સેન નિપન્નોવ અક્ખીનિ ઉમ્મિલેત્વા અસ્સારોહં દિસ્વા ‘‘અયં અઞ્ઞં અસ્સં સન્નય્હતિ, અયઞ્ચ અસ્સો સત્તમં બલકોટ્ઠકં ભિન્દિત્વા સત્તમં રાજાનં ગણ્હિતું ન સક્ખિસ્સતિ, મયા કતકમ્મઞ્ચ નસ્સિસ્સતિ, અપ્પટિસમો અસ્સારોહોપિ નસ્સિસ્સતિ, રાજાપિ પરહત્થં ગમિસ્સતિ, ઠપેત્વા મં અઞ્ઞો અસ્સો સત્તમં બલકોટ્ઠકં ભિન્દિત્વા સત્તમં રાજાનં ગહેતું સમત્થો નામ નત્થી’’તિ નિપન્નકોવ અસ્સારોહં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સમ્મ અસ્સારોહ, સત્તમં બલકોટ્ઠકં ભિન્દિત્વા સત્તમં રાજાનં ગહેતું સમત્થો ઠપેત્વા મં અઞ્ઞો અસ્સો નામ નત્થિ, નાહં મયા કતકમ્મં નાસેસ્સામિ, મમઞ્ઞેવ ઉટ્ઠાપેત્વા સન્નય્હાહી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૩. ‘‘અપિ પસ્સેન સેમાનો, સલ્લેભિ સલ્લલીકતો;

સેય્યોવ વળવા ભોજ્ઝો, યુઞ્જ મઞ્ઞેવ સારથી’’તિ.

તત્થ અપિ પસ્સેન સેમાનોતિ એકેન પસ્સેન સયમાનકોપિ. સલ્લેભિ સલ્લલીકતોતિ સલ્લેહિ વિદ્ધોપિ સમાનો. સેય્યોવ વળવા ભોજ્ઝોતિ વળવાતિ સિન્ધવકુલેસુ અજાતો ખલુઙ્કસ્સો. ભોજ્ઝોતિ ભોજાજાનીયસિન્ધવો. ઇતિ એતસ્મા વળવા સલ્લેહિ વિદ્ધોપિ ભોજાજાનીયસિન્ધવોવ સેય્યો વરો ઉત્તમો. યુઞ્જ મઞ્ઞેવ સારથીતિ યસ્મા એવ ગતોપિ અહમેવ સેય્યો, તસ્મા મમઞ્ઞેવ યોજેહિ, મં વમ્મેહીતિ વદતિ.

અસ્સારોહો બોધિસત્તં ઉટ્ઠાપેત્વા વણં બન્ધિત્વા સુસન્નદ્ધં સન્નય્હિત્વા તસ્સ પિટ્ઠિયં નિસીદિત્વા સત્તમં બલકોટ્ઠકં ભિન્દિત્વા સત્તમં રાજાનં જીવગ્ગાહં ગહેત્વા રાજબલસ્સ નિય્યાદેસિ, બોધિસત્તમ્પિ રાજદ્વારં આનયિંસુ. રાજા તસ્સ દસ્સનત્થાય નિક્ખમિ. મહાસત્તો રાજાનં આહ – ‘‘મહારાજ, સત્ત રાજાનો મા ઘાતયિત્થ, સપથં કારેત્વા વિસ્સજ્જેથ, મય્હઞ્ચ અસ્સારોહસ્સ ચ દાતબ્બં યસં અસ્સારોહસ્સેવ દેથ, સત્ત રાજાનો ગહેત્વા દિન્નયોધં નામ નાસેતું ન વટ્ટતિ. તુમ્હેપિ દાનં દેથ, સીલં રક્ખથ, ધમ્મેન સમેન રજ્જં કારેથા’’તિ. એવં બોધિસત્તેન રઞ્ઞો ઓવાદે દિન્ને બોધિસત્તસ્સ સન્નાહં મોચયિંસુ, સો સન્નાહે મુત્તમત્તેયેવ નિરુજ્ઝિ. રાજા તસ્સ સરીરકિચ્ચં કારેત્વા અસ્સારોહસ્સ મહન્તં યસં દત્વા સત્ત રાજાનો પુન અત્તન્નો અદુબ્ભાય સપથં કારેત્વા સકસકટ્ઠાનાનિ પેસેત્વા ધમ્મેન સમેન રજ્જં કારેત્વા જીવિતપરિયોસાને યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ‘‘એવં ભિક્ખુ પુબ્બે પણ્ડિતા અનાયતનેપિ વીરિયં અકંસુ, એવરૂપં પહારં લદ્ધાપિ ન ઓસ્સજિંસુ, ત્વં પન એવરૂપે નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા કસ્મા વીરિયં ઓસ્સજસી’’તિ વત્વા ચત્તારિ સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઓસ્સટ્ઠવીરિયો ભિક્ખુ અરહત્તફલે પતિટ્ઠાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, અસ્સારોહો સારિપુત્તો, ભોજાજાનીયસિન્ધવો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ભોજાજાનીયજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૨૪] ૪. આજઞ્ઞજાતકવણ્ણના

યદા યદાતિ ઇદમ્પિ સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઓસ્સટ્ઠવીરિયમેવ ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તં પન ભિક્ખું સત્થા આમન્તેત્વા ‘‘ભિક્ખુ પુબ્બે પણ્ડિતા અનાયતનેપિ લદ્ધપ્પહારાપિ હુત્વા વીરિયં અકંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે પુરિમનયેનેવ સત્ત રાજાનો નગરં પરિવારયિંસુ. અથેકો રથિકયોધો દ્વે ભાતિકસિન્ધવે રથે યોજેત્વા નગરા નિક્ખમ્મ છ બલકોટ્ઠકે ભિન્દિત્વા છ રાજાનો અગ્ગહેસિ. તસ્મિં ખણે જેટ્ઠકઅસ્સો પહારં લભિ. રથિકો રથં પેસેન્તો રાજદ્વારં આગન્ત્વા જેટ્ઠભાતિકં રથા મોચેત્વા સન્નાહં સિથિલં કત્વા એકેનેવ પસ્સેન નિપજ્જાપેત્વા અઞ્ઞં અસ્સં સન્નય્હિતું આરદ્ધો. બોધિસત્તો તં દિસ્વા પુરિમનયેનેવ ચિન્તેત્વા રથિકં પક્કોસાપેત્વા નિપન્નકોવ ઇમં ગાથમાહ –

૨૪. ‘‘યદા યદા યત્થ યદા, યત્થ યત્થ યદા યદા;

આજઞ્ઞો કુરુતે વેગં, હાયન્તિ તત્થ વાળવા’’તિ.

તત્થ યદા યદાતિ પુબ્બણ્હાદીસુ યસ્મિં યસ્મિં કાલે. યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને મગ્ગે વા સઙ્ગામસીસે વા. યદાતિ યસ્મિં ખણે. યત્થ યત્થાતિ સત્તન્નં બલકોટ્ઠકાનં વસેન બહૂસુ યુદ્ધમણ્ડલેસુ. યદા યદાતિ યસ્મિં યસ્મિં કાલે પહારં લદ્ધકાલે વા અલદ્ધકાલે વા. આજઞ્ઞો કુરુતે વેગન્તિ સારથિસ્સ ચિત્તરુચિતં કારણં આજાનનસભાવો આજઞ્ઞો વરસિન્ધવો વેગં કરોતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ. હાયન્તિ તત્થ વાળવાતિ તસ્મિં વેગે કરિયમાને ઇતરે વળવસઙ્ખાતા ખળુઙ્કસ્સા હાયન્તિ પરિહાયન્તિ, તસ્મા ઇમસ્મિં રથે મંયેવ યોજેહીતિ આહ.

સારથિ બોધિસત્તં ઉટ્ઠાપેત્વા રથે યોજેત્વા સત્તમં બલકોટ્ઠકં ભિન્દિત્વા સત્તમં રાજાનં આદાય રથં પેસેન્તો રાજદ્વારં આગન્ત્વા સિન્ધવં મોચેસિ. બોધિસત્તો એકેન પસ્સેન નિપન્નો પુરિમનયેનેવ રઞ્ઞો ઓવાદં દત્વા નિરુજ્ઝિ. રાજા તસ્સ સરીરકિચ્ચં કારેત્વા સારથિસ્સ સમ્માનં કત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો ભિક્ખુ અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. સત્થા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા રાજા આનન્દત્થેરો અહોસિ, અસ્સો સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ.

આજઞ્ઞજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૨૫] ૫. તિત્થજાતકવણ્ણના

અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ તિત્થેહીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ધમ્મસેનાપતિસ્સ સદ્ધિવિહારિકં એકં સુવણ્ણકારપુબ્બકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. આસયાનુસયઞાણઞ્હિ બુદ્ધાનંયેવ હોતિ, ન અઞ્ઞેસં. તસ્મા ધમ્મસેનાપતિ અત્તનો આસયાનુસયઞાણસ્સ નત્થિતાય સદ્ધિવિહારિકસ્સ આસયાનુસયં અજાનન્તો અસુભકમ્મટ્ઠાનમેવ કથેસિ, તસ્સ તં ન સપ્પાયમહોસિ. કસ્મા? સો કિર પટિપાટિયા પઞ્ચ જાતિસતાનિ સુવણ્ણકારગેહેયેવ પટિસન્ધિં ગણ્હિ, અથસ્સ દીઘરત્તં પરિસુદ્ધસુવણ્ણદસ્સનવસેન પરિચિતત્તા અસુભં ન સપ્પાયમહોસિ. સો તત્થ નિમિત્તમત્તમ્પિ ઉપ્પાદેતું અસક્કોન્તો ચત્તારો માસે ખેપેસિ.

ધમ્મસેનાપતિ અત્તનો સદ્ધિવિહારિકસ્સ અરહત્તં દાતું અસક્કોન્તો ‘‘અદ્ધા અયં બુદ્ધવેનેય્યો ભવિસ્સતિ, તથાગતસ્સ સન્તિકં નેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પાતોવ તં આદાય સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. સત્થા ‘‘કિં નુ ખો, સારિપુત્ત, એકં ભિક્ખું આદાય આગતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અહં, ભન્તે, ઇમસ્સ કમ્મટ્ઠાનં અદાસિં, અયં પન ચતૂહિ માસેહિ નિમિત્તમત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેસિ, સ્વાહં ‘બુદ્ધવેનેય્યો એસો ભવિસ્સતી’તિ ચિન્તેત્વા તુમ્હાકં સન્તિકં આદાય આગતો’’તિ. ‘‘સારિપુત્ત, કતરં પન તે કમ્મટ્ઠાનં સદ્ધિવિહારિકસ્સ દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘અસુભકમ્મટ્ઠાનં ભગવા’’તિ. ‘‘સારિપુત્ત, નત્થિ તવ સન્તાને આસયાનુસયઞાણં, ગચ્છ, ત્વં સાયન્હસમયે આગન્ત્વા તવ સદ્ધિવિહારિકં આદાય ગચ્છેય્યાસી’’તિ. એવં સત્થા થેરં ઉય્યોજેત્વા તસ્સ ભિક્ખુસ્સ મનાપં ચીવરઞ્ચ નિવાસનઞ્ચ દાપેત્વા તં આદાય ગામં પિણ્ડાય પવિસિત્વા પણીતં ખાદનીયભોજનીયં દાપેત્વા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો પુન વિહારં આગન્ત્વા ગન્ધકુટિયં દિવસભાગં ખેપેત્વા સાયન્હસમયે તં ભિક્ખું ગહેત્વા વિહારચારિકં ચરમાનો અમ્બવને એકં પોક્ખરણિં માપેત્વા તત્થ મહન્તં પદુમિનિગચ્છં, તત્રાપિ ચ મહન્તં એકં પદુમપુપ્ફં માપેત્વા ‘‘ભિક્ખુ ઇમં પુપ્ફં ઓલોકેન્તો નિસીદા’’તિ નિસીદાપેત્વા ગન્ધકુટિં પાવિસિ.

સો ભિક્ખુ તં પુપ્ફં પુનપ્પુનં ઓલોકેતિ. ભગવા તં પુપ્ફં જરં પાપેસિ, તં તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ જરં પત્વા વિવણ્ણં અહોસિ. અથસ્સ પરિયન્તતો પટ્ઠાય પત્તાનિ પતન્તાનિ મુહુત્તેન સબ્બાનિ પતિંસુ. તતો કિઞ્જક્ખં પતિ, કણ્ણિકાવ અવસિસ્સિ. સો ભિક્ખુ તં પસ્સન્તો ચિન્તેસિ ‘‘ઇદં પદુમપુપ્ફં ઇદાનેવ અભિરૂપં અહોસિ દસ્સનીયં, અથસ્સ વણ્ણો પરિણતો, પત્તાનિ ચ કિઞ્ચક્ખઞ્ચ પતિતં, કણ્ણિકામત્તમેવ અવસિટ્ઠં, એવરૂપસ્સ નામ પદુમસ્સ જરા પત્તા, મય્હં સરીરસ્સ કિં ન પાપુણિસ્સતિ, સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ. સત્થા ‘‘તસ્સ ચિત્તં વિપસ્સનં આરુળ્હ’’ન્તિ ઞત્વા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ ઓભાસં ફરિત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ઉચ્છિન્દ સિનેહમત્તનો, કુમુદં સારદિકંવ પાણિના;

સન્તિમગ્ગમેવ બ્રૂહય, નિબ્બાનં સુગતેન દેસિત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૨૮૫);

સો ભિક્ખુ ગાથાપરિયોસાને અરહત્તં પત્વા ‘‘મુત્તો વતમ્હિ સબ્બભવેહી’’તિ ચિન્તેત્વા –

‘‘સો વુત્થવાસો પરિપુણ્ણમાનસો, ખીણાસવો અન્તિમદેહધારી;

વિસુદ્ધસીલો સુસમાહિતિન્દ્રિયો, ચન્દો યથા રાહુમુખા પમુત્તો.

‘‘સમોતતં મોહમહન્ધકારં, વિનોદયિં સબ્બમલં અસેસં;

આલોકપજ્જોતકરો પભઙ્કરો, સહસ્સરંસી વિય ભાણુમા નભે’’તિ. –

આદીહિ ગાથાહિ ઉદાનં ઉદાનેસિ. ઉદાનેત્વા ચ પન ગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દિ. થેરોપિ આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા અત્તનો સદ્ધિવિહારિકં ગહેત્વા અગમાસિ. અયં પવત્તિ ભિક્ખૂનં અન્તરે પાકટા જાતા. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં દસબલસ્સ ગુણે વણ્ણયમાના નિસીદિંસુ – ‘‘આવુસો, સારિપુત્તત્થેરો આસયાનુસયઞાણસ્સ અભાવેન અત્તનો સદ્ધિવિહારિકસ્સ આસયં ન જાનાતિ, સત્થા પન ઞત્વા એકદિવસેનેવ તસ્સ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં અદાસિ, અહો બુદ્ધા નામ મહાનુભાવા’’તિ.

સત્થા આગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ન ભગવા અઞ્ઞાય કથાય, તુમ્હાકઞ્ઞેવ પન ધમ્મસેનાપતિનો સદ્ધિવિહારિકસ્સ આસયાનુસયઞાણકથાયા’’તિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, એતં અચ્છરિયં, સ્વાહં એતરહિ બુદ્ધો હુત્વા તસ્સ આસયં જાનામિ, પુબ્બેપાહં તસ્સ આસયં જાનામિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તો રજ્જં કારેસિ. તદા બોધિસત્તો તં રાજાનં અત્થે ચ ધમ્મે ચ અનુસાસતિ. તદા રઞ્ઞો મઙ્ગલઅસ્સન્હાનતિત્થે અઞ્ઞતરં વળવં ખળુઙ્કસ્સં ન્હાપેસું. મઙ્ગલસ્સો વળવેન ન્હાનતિત્થં ઓતારિયમાનો જિગુચ્છિત્વા ઓતરિતું ન ઇચ્છિ. અસ્સગોપકો ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ ‘‘દેવ, મઙ્ગલસ્સો તિત્થં ઓતરિતું ન ઇચ્છતી’’તિ. રાજા બોધિસત્તં પેસેસિ – ‘‘ગચ્છ, પણ્ડિત, જાનાહિ કેન કારણેન અસ્સો તિત્થં ઓતારિયમાનો ન ઓતરતી’’તિ. બોધિસત્તો ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ નદીતીરં ગન્ત્વા અસ્સં ઓલોકેત્વા નિરોગભાવમસ્સ ઞત્વા ‘‘કેન નુ ખો કારણેન અયં ઇમં તિત્થં ન ઓતરતી’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘પઠમતરં એત્થ અઞ્ઞો ન્હાપિતો ભવિસ્સતિ, તેનેસ જિગુચ્છમાનો તિત્થં ન ઓતરતિ મઞ્ઞે’’તિ ચિન્તેત્વા અસ્સગોપકે પુચ્છિ ‘‘અમ્ભો, ઇમસ્મિં તિત્થે કં પઠમં ન્હાપયિત્થા’’તિ? ‘‘અઞ્ઞતરં વળવસ્સં, સામી’’તિ.

બોધિસત્તો ‘‘એસ અત્તનો સિન્ધવતાય જિગુચ્છન્તો એત્થ ન્હાયિતું ન ઇચ્છતિ, ઇમં અઞ્ઞતિત્થે ન્હાપેતું વટ્ટતી’’તિ તસ્સ આસયં ઞત્વા ‘‘ભો અસ્સગોપક, સપ્પિમધુફાણિતાદિભિસઙ્ખતપાયાસમ્પિ તાવ પુનપ્પુનં ભુઞ્જન્તસ્સ તિત્તિ હોતિ. અયં અસ્સો બહૂ વારે ઇધ તિત્થે ન્હાતો, અઞ્ઞમ્પિ તાવ નં તિત્થં ઓતારેત્વા ન્હાપેથ ચ પાયેથ ચા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૫. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ તિત્થેહિ, અસ્સં પાયેહિ સારથિ;

અચ્ચાસનસ્સ પુરિસો, પાયાસસ્સપિ તપ્પતી’’તિ.

તત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞેહીતિ અઞ્ઞેહિ અઞ્ઞેહિ. પાયેહીતિ દેસનાસીસમેતં, ન્હાપેહિ ચ પાયેહિ ચાતિ અત્થો. અચ્ચાસનસ્સાતિ કરણત્થે સામિવચનં, અતિઅસનેન અતિભુત્તેનાતિ અત્થો. પાયાસસ્સપિ તપ્પતીતિ સપ્પિઆદીહિ અભિસઙ્ખતેન મધુરપાયાસેન તપ્પતિ તિત્તો હોતિ, ધાતો સુહિતો ન પુન ભુઞ્જિતુકામતં આપજ્જતિ. તસ્મા અયમ્પિ અસ્સો ઇમસ્મિં તિત્થે નિબદ્ધં ન્હાનેન પરિયત્તિં આપન્નો ભવિસ્સતિ, અઞ્ઞત્થ નં ન્હાપેથાતિ.

તે તસ્સ વચનં સુત્વા અસ્સં અઞ્ઞતિત્થં ઓતારેત્વા પાયિંસુ ચેવ ન્હાપયિંસુ ચ. બોધિસત્તો અસ્સસ્સ પાનીયં પિવિત્વા ન્હાનકાલે રઞ્ઞો સન્તિકં અગમાસિ. રાજા ‘‘કિં, તાત, અસ્સો ન્હાતો ચ પીતો ચા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘પઠમં કિં કારણા ન ઇચ્છતી’’તિ? ‘‘ઇમિના નામ કારણેના’’તિ સબ્બં આચિક્ખિ. રાજા ‘‘એવરૂપસ્સ તિરચ્છાનસ્સાપિ નામ આસયં જાનાતિ, અહો પણ્ડિતો’’તિ બોધિસત્તસ્સ મહન્તં યસં દત્વા જીવિતપરિયોસાને યથાકમ્મં ગતો. બોધિસત્તોપિ યથાકમ્મમેવ ગતો.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, અહં એતસ્સ ઇદાનેવ આસયં જાનામિ, પુબ્બેપિ જાનામિયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મઙ્ગલઅસ્સો અયં ભિક્ખુ અહોસિ, રાજા આનન્દો, પણ્ડિતામચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

તિત્થજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૨૬] ૬. મહિળામુખજાતકવણ્ણના

પુરાણચોરાન વચો નિસમ્માતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. દેવદત્તો અજાતસત્તુકુમારં પસાદેત્વા લાભસક્કારં નિપ્ફાદેસિ. અજાતસત્તુકુમારો દેવદત્તસ્સ ગયાસીસે વિહારં કારેત્વા નાનગ્ગરસેહિ તિવસ્સિકગન્ધસાલિભોજનસ્સ દિવસે દિવસે પઞ્ચ થાલિપાકસતાનિ અભિહરિ. લાભસક્કારં નિસ્સાય દેવદત્તસ્સ પરિવારો મહન્તો જાતો, દેવદત્તો પરિવારેન સદ્ધિં વિહારેયેવ હોતિ. તેન સમયેન રાજગહવાસિકા દ્વે સહાયા. તેસુ એકો સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિતો, એકો દેવદત્તસ્સ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં તસ્મિં તસ્મિં ઠાનેપિ પસ્સન્તિ, વિહારં ગન્ત્વાપિ પસ્સન્તિયેવ.

અથેકદિવસં દેવદત્તસ્સ નિસ્સિતકો ઇતરં આહ – ‘‘આવુસો, કિં ત્વં દેવસિકં સેદેહિ મુચ્ચમાનેહિ પિણ્ડાય ચરસિ, દેવદત્તો ગયાસીસવિહારે નિસીદિત્વાવ નાનગ્ગરસેહિ સુભોજનં ભુઞ્જતિ, એવરૂપો ઉપાયો નત્થિ, કિં ત્વં દુક્ખં અનુભોસિ, કિં તે પાતોવ ગયાસીસં આગન્ત્વા સઉત્તરિભઙ્ગં યાગું પિવિત્વા અટ્ઠારસવિધં ખજ્જકં ખાદિત્વા નાનગ્ગરસેહિ સુભોજનં ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતી’’તિ? સો પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનો ગન્તુકામો હુત્વા તતો પટ્ઠાય ગયાસીસં ગન્ત્વા ભુઞ્જિત્વા કાલસ્સેવ વેળુવનં આગચ્છતિ. સો સબ્બકાલં પટિચ્છાદેતું નાસક્ખિ, ‘‘ગયાસીસં ગન્ત્વા દેવદત્તસ્સ પટ્ઠપિતં ભત્તં ભુઞ્જતી’’તિ ન ચિરસ્સેવ પાકટો જાતો. અથ નં સહાયા પુચ્છિંસુ ‘‘સચ્ચં કિર, ત્વં આવુસો, દેવદત્તસ્સ પટ્ઠપિતં ભત્તં ભુઞ્જસી’’તિ. ‘‘કો એવમાહા’’તિ? ‘‘અસુકો ચ અસુકો ચા’’તિ. ‘‘સચ્ચં અહં આવુસો ગયાસીસં ગન્ત્વા ભુઞ્જામિ, ન પન મે દેવદત્તો ભત્તં દેતિ, અઞ્ઞે મનુસ્સા દેન્તી’’તિ. ‘‘આવુસો, દેવદત્તો બુદ્ધાનં પટિકણ્ટકો દુસ્સીલો અજાતસત્તું પસાદેત્વા અધમ્મેન અત્તનો લાભસક્કારં ઉપ્પાદેસિ, ત્વં એવરૂપે નિય્યાનિકે બુદ્ધસાસને પબ્બજિત્વા દેવદત્તસ્સ અધમ્મેન ઉપ્પન્નં ભોજનં ભુઞ્જસિ, એહિ તં સત્થુ સન્તિકં નેસ્સામા’’તિ તં ભિક્ખું આદાય ધમ્મસભં આગમિંસુ.

સત્થા દિસ્વાવ ‘‘કિં, ભિક્ખવે, એતં ભિક્ખું અનિચ્છન્તઞ્ઞેવ આદાય આગતત્થા’’તિ? ‘‘આમ ભન્તે, અયં ભિક્ખુ તુમ્હાકં સન્તિકે પબ્બજિત્વા દેવદત્તસ્સ અધમ્મેન ઉપ્પન્નં ભોજનં ભુઞ્જતી’’તિ. ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ દેવદત્તસ્સ અધમ્મેન ઉપ્પન્નં ભોજનં ભુઞ્જસી’’તિ? ‘‘ન ભન્તે, દેવદત્તો મય્હં દેતિ, અઞ્ઞે મનુસ્સા દેન્તિ, તમહં ભુઞ્જામી’’તિ. સત્થા ‘‘મા ભિક્ખુ એત્થ પરિહારં કરિ, દેવદત્તો અનાચારો દુસ્સીલો, કથઞ્હિ નામ ત્વં ઇધ પબ્બજિત્વા મમ સાસનં ભજન્તોયેવ દેવદત્તસ્સ ભત્તં ભુઞ્જસિ, નિચ્ચકાલમ્પિ ભજનસીલકોવ ત્વં દિટ્ઠદિટ્ઠેયેવ ભજસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અમચ્ચો અહોસિ. તદા રઞ્ઞો મહિળામુખો નામ મઙ્ગલહત્થી અહોસિ સીલવા આચારસમ્પન્નો, ન કઞ્ચિ વિહેઠેતિ. અથેકદિવસં તસ્સ સાલાય સમીપે રત્તિભાગસમનન્તરે ચોરા આગન્ત્વા તસ્સ અવિદૂરે નિસિન્ના ચોરમન્તં મન્તયિંસુ ‘‘એવં ઉમ્મઙ્ગો ભિન્દિતબ્બો, એવં સન્ધિચ્છેદકમ્મં કત્તબ્બં, ઉમ્મઙ્ગઞ્ચ સન્ધિચ્છેદઞ્ચ મગ્ગસદિસં તિત્થસદિસં નિજ્જટં નિગ્ગુમ્બં કત્વા ભણ્ડં હરિતું વટ્ટતિ, હરન્તેન મારેત્વાવ હરિતબ્બં, એવં ઉટ્ઠાતું સમત્થો નામ ન ભવિસ્સતિ, ચોરેન ચ નામ સીલાચારયુત્તેન ન ભવિતબ્બં, કક્ખળેન ફરુસેન સાહસિકેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ. એવં મન્તેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉગ્ગણ્હાપેત્વા અગમંસુ. એતેનેવ ઉપાયેન પુનદિવસેપિ પુનદિવસેપીતિ બહૂ દિવસે તત્થ આગન્ત્વા મન્તયિંસુ. સો તેસં વચનં સુત્વા ‘‘તે મં સિક્ખાપેન્તી’’તિ સઞ્ઞાય ‘‘ઇદાનિ મયા કક્ખળેન ફરુસેન સાહસિકેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ તથારૂપોવ અહોસિ. પાતોવ આગતં હત્થિગોપકં સોણ્ડાય ગહેત્વા ભૂમિયં પોથેત્વા મારેસિ. અપરમ્પિ તથા અપરમ્પિ તથાતિ આગતાગતં મારેતિયેવ.

‘‘મહિળામુખો ઉમ્મત્તકો જાતો દિટ્ઠદિટ્ઠે મારેતી’’તિ રઞ્ઞો આરોચયિંસુ. રાજા બોધિસત્તં પહિણિ ‘‘ગચ્છ પણ્ડિત, જાનાહિ કેન કારણેન સો દુટ્ઠો જાતો’’તિ. બોધિસત્તો ગન્ત્વા તસ્સ સરીરે અરોગભાવં ઞત્વા ‘‘કેન નુ ખો કારણેન એસ દુટ્ઠો જાતો’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘અદ્ધા અવિદૂરે કેસઞ્ચિ વચનં સુત્વા ‘મં એતે સિક્ખાપેન્તી’તિ સઞ્ઞાય દુટ્ઠો જાતો’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા હત્થિગોપકે પુચ્છિ ‘‘અત્થિ નુ ખો હત્થિસાલાય સમીપે રત્તિભાગે કેહિચિ કિઞ્ચિ કથિતપુબ્બ’’ન્તિ? ‘‘આમ, સામિ, ચોરા આગન્ત્વા કથયિંસૂ’’તિ. બોધિસત્તો ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ ‘‘દેવ, અઞ્ઞો હત્થિસ્સ સરીરે વિકારો નત્થિ, ચોરાનં કથં સુત્વા દુટ્ઠો જાતો’’તિ. ‘‘ઇદાનિ કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘સીલવન્તે સમણબ્રાહ્મણે હત્થિસાલાયં નિસીદાપેત્વા સીલાચારકથં કથાપેતું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘એવં કારેહિ, તાતા’’તિ.

બોધિસત્તો ગન્ત્વા સીલવન્તે સમણબ્રાહ્મણે હત્થિસાલાયં નિસીદાપેત્વા ‘‘સીલકથં કથેથ, ભન્તે’’તિ આહ. તે હત્થિસ્સ અવિદૂરે નિસિન્ના ‘‘ન કોચિ પરામસિતબ્બો ન મારેતબ્બો, સીલાચારસમ્પન્નેન ખન્તિમેત્તાનુદ્દયયુત્તેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ સીલકથં કથયિંસુ. સો તં સુત્વા ‘‘મં ઇમે સિક્ખાપેન્તિ, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય સીલવન્તેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ સીલવા અહોસિ. રાજા બોધિસત્તં પુચ્છિ ‘‘કિં, તાત, સીલવા જાતો’’તિ? બોધિસત્તો ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘એવરૂપો દુટ્ઠહત્થી પણ્ડિતે નિસ્સાય પોરાણકધમ્મેયેવ પતિટ્ઠિતો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૬. ‘‘પુરાણચોરાન વચો નિસમ્મ, મહિળામુખો પોથયમન્વચારી;

સુસઞ્ઞતાનઞ્હિ વચો નિસમ્મ, ગજુત્તમો સબ્બગુણેસુ અટ્ઠા’’તિ.

તત્થ પુરાણચોરાનન્તિ પોરાણચોરાનં. નિસમ્માતિ સુત્વા, પઠમં ચોરાનં વચનં સુત્વાતિ અત્થો. મહિળામુખોતિ હત્થિનિમુખેન સદિસમુખો. યથા મહિળા પુરતો ઓલોકિયમાના સોભતિ, ન પચ્છતો, તથા સોપિ પુરતો ઓલોકિયમાનો સોભતિ. તસ્મા ‘‘મહિળામુખો’’તિસ્સ નામં અકંસુ. પોથયમન્વચારીતિ પોથયન્તો મારેન્તો અનુચારી. અયમેવ વા પાઠો. સુસઞ્ઞતાનન્તિ સુટ્ઠુ સઞ્ઞતાનં સીલવન્તાનં. ગજુત્તમોતિ ઉત્તમગજો મઙ્ગલહત્થી. સબ્બગુણેસુ અટ્ઠાતિ સબ્બેસુ પોરાણગુણેસુ પતિટ્ઠિતો. રાજા ‘‘તિરચ્છાનગતસ્સાપિ આસયં જાનાતી’’તિ બોધિસત્તસ્સ મહન્તં યસં અદાસિ. સો યાવતાયુકં ઠત્વા સદ્ધિં બોધિસત્તેન યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ‘‘પુબ્બેપિ ત્વં ભિક્ખુ દિટ્ઠદિટ્ઠેયેવ ભજિ, ચોરાનં વચનં સુત્વા ચોરે ભજિ, ધમ્મિકાનં વચનં સુત્વા ધમ્મિકે ભજી’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મહિળામુખો વિપક્ખસેવકભિક્ખુ અહોસિ, રાજા આનન્દો, અમચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મહિળામુખજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૨૭] ૭. અભિણ્હજાતકવણ્ણના

નાલં કબળં પદાતવેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ઉપાસકઞ્ચ મહલ્લકત્થેરઞ્ચ આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિર દ્વે સહાયકા. તેસુ એકો પબ્બજિત્વા દેવસિકં ઇતરસ્સ ઘરં ગચ્છતિ. સો તસ્સ ભિક્ખં દત્વા સયમ્પિ ભુઞ્જિત્વા તેનેવ સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા યાવ સૂરિયત્થઙ્ગમના આલાપસલ્લાપેન નિસીદિત્વા નગરં પવિસતિ, ઇતરોપિ નં યાવ નગરદ્વારા અનુગન્ત્વા નિવત્તતિ. સો તેસં વિસ્સાસો ભિક્ખૂનં અન્તરે પાકટો જાતો. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ તેસં વિસ્સાસકથં કથેન્તા ધમ્મસભાયં નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિ, તે ‘‘ઇમાય નામ, ભન્તે’’તિ કથયિંસુ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ ઇમે વિસ્સાસિકા, પુબ્બેપિ વિસ્સાસિકાયેવ અહેસુ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અમચ્ચો અહોસિ. તદા એકો કુક્કુરો મઙ્ગલહત્થિસાલં ગન્ત્વા મઙ્ગલહત્થિસ્સ ભુઞ્જનટ્ઠાને પતિતાનિ ભત્તસિત્થાનિ ખાદતિ. સો તેનેવ ભોજનેન સંવદ્ધમાનો મઙ્ગલહત્થિસ્સ વિસ્સાસિકો જાતો હત્થિસ્સેવ સન્તિકે ભુઞ્જતિ, ઉભોપિ વિના વત્તિતું ન સક્કોન્તિ. સો હત્થી નં સોણ્ડાય ગહેત્વા અપરાપરં કરોન્તો કીળતિ, ઉક્ખિપિત્વા કુમ્ભે પતિટ્ઠાપેતિ. અથેકદિવસં એકો ગામિકમનુસ્સો હત્થિગોપકસ્સ મૂલં દત્વા તં કુક્કુરં આદાય અત્તનો ગામં અગમાસિ. તતો પટ્ઠાય સો હત્થી કુક્કુરં અપસ્સન્તો નેવ ખાદતિ ન પિવતિ ન ન્હાયતિ. તમત્થં રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા બોધિસત્તં પહિણિ ‘‘ગચ્છ પણ્ડિત, જાનાહિ કિંકારણા હત્થી એવં કરોતી’’તિ.

બોધિસત્તો હત્થિસાલં ગન્ત્વા હત્થિસ્સ દુમ્મનભાવં ઞત્વા ‘‘ઇમસ્સ સરીરે રોગો ન પઞ્ઞાયતિ, કેનચિ પનસ્સ સદ્ધિં મિત્તસન્થવેન ભવિતબ્બં, તં અપસ્સન્તો એસ મઞ્ઞે સોકાભિભૂતો’’તિ હત્થિગોપકે પુચ્છિ ‘‘અત્થિ નુ ખો ઇમસ્સ કેનચિ સદ્ધિં વિસ્સાસો’’તિ? ‘‘આમ, અત્થિ સામિ એકેન સુનખેન સદ્ધિં બલવા મેત્તી’’તિ. ‘‘કહં સો એતરહી’’તિ? ‘‘એકેન મનુસ્સેન નીતો’’તિ. ‘‘જાનાથ પનસ્સ નિવાસનટ્ઠાન’’ન્તિ? ‘‘ન જાનામ, સામી’’તિ. બોધિસત્તો રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘નત્થિ, દેવ, હત્થિસ્સ કોચિ આબાધો, એકેન પનસ્સ સુનખેન સદ્ધિં બલવવિસ્સાસો, તં અપસ્સન્તો ન ભુઞ્જતિ મઞ્ઞે’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૭. ‘‘નાલં કબળં પદાતવે, ન ચ પિણ્ડં ન કુસે ન ઘંસિતું;

મઞ્ઞામિ અભિણ્હદસ્સના, નાગો સ્નેહમકાસિ કુક્કુરે’’તિ.

તત્થ નાલન્તિ ન સમત્થો. કબળન્તિ ભોજનકાલે પઠમમેવ દિન્નં કટુકકબળં. પદાતવેતિ પઆદાતવે, સન્ધિવસેન આકારલોપો વેદિતબ્બો, ગહેતુન્તિ અત્થો. ન ચ પિણ્ડન્તિ વડ્ઢેત્વા દીયમાનં ભત્તપિણ્ડમ્પિ નાલં ગહેતું. ન કુસેતિ ખાદનત્થાય દિન્નાનિ તિણાનિપિ નાલં ગહેતું. ન ઘંસિતુન્તિ ન્હાપિયમાનો સરીરમ્પિ ઘંસિતું નાલં. એવં યં યં સો હત્થી કાતું ન સમત્થો, તં તં સબ્બં રઞ્ઞો આરોચેત્વા તસ્સ અસમત્થભાવે અત્તના સલ્લક્ખિતકારણં આરોચેન્તો ‘‘મઞ્ઞામી’’તિઆદિમાહ.

રાજા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘ઇદાનિ કિં કાતબ્બં પણ્ડિતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘‘અમ્હાકં કિર મઙ્ગલહત્થિસ્સ સહાયં સુનખં એકો મનુસ્સો ગહેત્વા ગતો, યસ્સ ઘરે તં સુનખં પસ્સન્તિ, તસ્સ અયં નામ દણ્ડો’તિ ભેરિં ચરાપેથ દેવા’’તિ. રાજા તથા કારેસિ. તં પવત્તિં સુત્વા સો પુરિસો સુનખં વિસ્સજ્જેસિ, સુનખો વેગેનાગન્ત્વા હત્થિસ્સ સન્તિકમેવ અગમાસિ. હત્થી તં સોણ્ડાય ગહેત્વા કુમ્ભે ઠપેત્વા રોદિત્વા પરિદેવિત્વા કુમ્ભા ઓતારેત્વા તેન ભુત્તે પચ્છા અત્તનાપિ ભુઞ્જિ. ‘‘તિરચ્છાનગતસ્સ આસયં જાનાતી’’તિ રાજા બોધિસત્તસ્સ મહન્તં યસં અદાસિ.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇમે ઇદાનેવ વિસ્સાસિકા, પુબ્બેપિ વિસ્સાસિકાયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ચતુસચ્ચકથાય વિનિવટ્ટેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ. ઇદં ચતુસચ્ચકથાય વિનિવટ્ટનં નામ સબ્બજાતકેસુપિ અત્થિયેવ. મયં પન યત્થસ્સ આનિસંસો પઞ્ઞાયતિ, તત્થેવ દસ્સયિસ્સામ.

તદા સુનખો ઉપાસકો અહોસિ, હત્થી મહલ્લકત્થેરો, રાજા આનન્દો, અમચ્ચપણ્ડિતો પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

અભિણ્હજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૨૮] ૮. નન્દિવિસાલજાતકવણ્ણના

મનુઞ્ઞમેવ ભાસેય્યાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો છબ્બગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં ઓમસવાદં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિઞ્હિ સમયે છબ્બગ્ગિયા કલહં કરોન્તા પેસલે ભિક્ખૂ ખુંસેન્તિ વમ્ભેન્તિ ઓવિજ્ઝન્તિ, દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસન્તિ. ભિક્ખૂ ભગવતો આરોચેસું. ભગવા છબ્બગ્ગિયે પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ભિક્ખવો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે વિગરહિત્વા ‘‘ભિક્ખવે, ફરુસવાચા નામ તિરચ્છાનગતાનમ્પિ અમનાપા, પુબ્બેપિ એકો તિરચ્છાનગતો અત્તાનં ફરુસેન સમુદાચરન્તં સહસ્સં પરાજેસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે ગન્ધારરટ્ઠે તક્કસિલાયં ગન્ધારરાજા રજ્જં કારેસિ. તદા બોધિસત્તો ગોયોનિયં નિબ્બત્તિ. અથ નં તરુણવચ્છકકાલેયેવ એકો બ્રાહ્મણો ગોદક્ખિણાદાયકાનં સન્તિકા લભિત્વા ‘‘નન્દિવિસાલો’’તિ નામં કત્વા પુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા સમ્પિયાયમાનો યાગુભત્તાદીનિ દત્વા પોસેસિ. બોધિસત્તો વયપ્પત્તો ચિન્તેસિ ‘‘અહં ઇમિના બ્રાહ્મણેન કિચ્છેન પટિજગ્ગિતો, મયા ચ સદ્ધિં સકલજમ્બુદીપે અઞ્ઞો સમધુરો ગોણો નામ નત્થિ, યંનૂનાહં અત્તનો બલં દસ્સેત્વા બ્રાહ્મણસ્સ પોસાવનિયં દદેય્ય’’ન્તિ સો એકદિવસં બ્રાહ્મણં આહ ‘‘ગચ્છ, બ્રાહ્મણ, એકં ગોવિત્તકસેટ્ઠિં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘મય્હં બલિબદ્દો અતિબદ્ધં સકટસતં પવટ્ટેતી’તિ વત્વા સહસ્સેન અબ્ભુતં કરોહી’’તિ. સો બ્રાહ્મણો સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા કથં સમુટ્ઠાપેસિ ‘‘ઇમસ્મિં નગરે કસ્સ ગોણો થામસમ્પન્નો’’તિ. અથ નં સેટ્ઠિ ‘‘અસુકસ્સ ચ અસુકસ્સ ચા’’તિ વત્વા ‘‘સકલનગરે પન અમ્હાકં ગોણેહિ સદિસો નામ નત્થી’’તિ આહ. બ્રાહ્મણો ‘‘મય્હં એકો ગોણો અતિબદ્ધં સકટસતં પવટ્ટેતું સમત્થો અત્થી’’તિ આહ. સેટ્ઠિ ગહપતિ ‘‘કુતો એવરૂપો ગોણો’’તિ આહ. બ્રાહ્મણો ‘‘મય્હં ગેહે અત્થી’’તિ. ‘‘તેન હિ અબ્ભુતં કરોહી’’તિ. ‘‘સાધુ કરોમી’’તિ સહસ્સેન અબ્ભુતં અકાસિ.

સો સકટસતં વાલુકાસક્ખરપાસાણાનંયેવ પૂરેત્વા પટિપાટિયા ઠપેત્વા સબ્બાનિ અક્ખબન્ધનયોત્તેન એકતો બન્ધિત્વા નન્દિવિસાલં ન્હાપેત્વા ગન્ધપઞ્ચઙ્ગુલિકં કત્વા કણ્ઠે માલં પિળન્ધિત્વા પુરિમસકટધુરે એકકમેવ યોજેત્વા સયં ધુરે નિસીદિત્વા પતોદં ઉક્ખિપિત્વા ‘‘ગચ્છ કૂટ, વહસ્સુ કૂટા’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘અયં મં અકૂટં કૂટવાદેન સમુદાચરતી’’તિ ચત્તારો પાદે થમ્ભે વિય નિચ્ચલે કત્વા અટ્ઠાસિ. સેટ્ઠિ તઙ્ખણઞ્ઞેવ બ્રાહ્મણં સહસ્સં આહરાપેસિ. બ્રાહ્મણો સહસ્સપરાજિતો ગોણં મુઞ્ચિત્વા ઘરં ગન્ત્વા સોકાભિભૂતો નિપજ્જિ. નન્દિવિસાલો ચરિત્વા આગતો બ્રાહ્મણં સોકાભિભૂતં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કિં, બ્રાહ્મણ, નિદ્દાયસી’’તિ આહ. ‘‘કુતો મે, નિદ્દા, સહસ્સપરાજિતસ્સાતિ, બ્રાહ્મણ, મયા એત્તકં કાલં તવ ગેહે વસન્તેન અત્થિ કિઞ્ચિ ભાજનં વા ભિન્દિતપુબ્બં, કોચિ વા મદ્દિતપુબ્બો, અટ્ઠાને વા પન ઉચ્ચારપસ્સાવો કતપુબ્બો’’તિ? ‘‘નત્થિ તાતા’’તિ. અથ ત્વં મં કસ્મા કૂટવાદેન સમુદાચરસિ, તવેવેસો દોસો, મય્હં દોસો નત્થિ, ગચ્છ, તેન સદ્ધિં દ્વીહિ સહસ્સેહિ અબ્ભુતં કરોહિ, કેવલં મં અકૂટં કૂટવાદેન મા સમુદાચરસીતિ.

બ્રાહ્મણો તસ્સ વચનં સુત્વા ગન્ત્વા દ્વીહિ સહસ્સેહિ અબ્ભુતં કત્વા પુરિમનયેનેવ સકટસતં અતિબન્ધિત્વા નન્દિવિસાલં મણ્ડેત્વા પુરિમસકટધુરે યોજેસિ. કથં યોજેસીતિ? યુગં ધુરે નિચ્ચલં બન્ધિત્વા એકાય કોટિયા નન્દિવિસાલં યોજેત્વા એકં કોટિં ધુરયોત્તેન પલિવેઠેત્વા યુગકોટિઞ્ચ અક્ખપાદઞ્ચ નિસ્સાય મુણ્ડરુક્ખદણ્ડકં દત્વા તેન યોત્તેન નિચ્ચલં બન્ધિત્વા ઠપેસિ. એવઞ્હિ કતે યુગં એત્તો વા ઇતો વા ન ગચ્છતિ, સક્કા હોતિ એકેનેવ ગોણેન આકડ્ઢિતું. અથસ્સ બ્રાહ્મણો ધુરે નિસીદિત્વા નન્દિવિસાલસ્સ પિટ્ઠિં પરિમજ્જિત્વા ‘‘ગચ્છ ભદ્ર, વહસ્સુ, ભન્દ્રા’’તિ આહ. બોધિસત્તો અતિબદ્ધં સકટસતં એકવેગેનેવ આકડ્ઢિત્વા પચ્છા ઠિતં સકટં પુરતો ઠિતસ્સ સકટસ્સ ઠાને ઠપેસિ. ગોવિત્તકસેટ્ઠિ પરાજિતો બ્રાહ્મણસ્સ દ્વે સહસ્સાનિ અદાસિ. અઞ્ઞેપિ મનુસ્સા બોધિસત્તસ્સ બહું ધનં અદંસુ, સબ્બં બ્રાહ્મણસ્સેવ અહોસિ. એવં સો બોધિસત્તં નિસ્સાય બહું ધનં લભિ.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ફરુસવચનં નામ કસ્સચિ મનાપ’’ન્તિ છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ ગરહિત્વા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૮. ‘‘મનુઞ્ઞમેવ ભાસેય્ય, નામનુઞ્ઞં કુદાચનં;

મનુઞ્ઞં ભાસમાનસ્સ, ગરું ભારં ઉદદ્ધરિ;

ધનઞ્ચ નં અલાભેસિ, તેન ચત્તમનો અહૂ’’તિ.

તત્થ મનુઞ્ઞમેવ ભાસેય્યાતિ પરેન સદ્ધિં ભાસમાનો ચતુદોસવિરહિતં મધુરં મનાપં સણ્હં મુદુકં પિયવચનમેવ ભાસેય્ય. ગરું ભારં ઉદદ્ધરીતિ નન્દિવિસાલો બલિબદ્દો અમનાપં ભાસમાનસ્સ ભારં અનુદ્ધરિત્વા પચ્છા મનાપં પિયવચનં ભાસમાનસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ગરું ભારં ઉદ્ધરિ, ઉદ્ધરિત્વા કડ્ઢિત્વા પવટ્ટેસીતિ અત્થો, દ-કારો પનેત્થ બ્યઞ્જનસન્ધિવસેન પદસન્ધિકરો.

ઇતિ સત્થા ‘‘મનુઞ્ઞમેવ ભાસેય્યા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બ્રાહ્મણો આનન્દો અહોસિ, નન્દિવિસાલો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

નન્દિવિસાલજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૨૯] ૯. કણ્હજાતકવણ્ણના

યતો યતો ગરુ ધુરન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો યમકપાટિહારિયં આરબ્ભ કથેસિ. તં સદ્ધિં દેવોરોહણેન તેરસકનિપાતે સરભમિગજાતકે (જા. ૧.૧૩.૧૩૪ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. સમ્માસમ્બુદ્ધે પન યમકપાટિહારિયં કત્વા દેવલોકે તેમાસં વસિત્વા મહાપવારણાય સઙ્કસ્સનગરદ્વારે ઓરુય્હ મહન્તેન પરિવારેન જેતવનં પવિટ્ઠે ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં સન્નિપતિત્વા ‘‘આવુસો, તથાગતો નામ અસમધુરો, તથાગતેન વુળ્હધુરં અઞ્ઞો વહિતું સમત્થો નામ નત્થિ, છ સત્થારો ‘મયમેવ પાટિહારિયં કરિસ્સામ, મયમેવ પાટિહારિયં કરિસ્સામા’તિ વત્વા એકમ્પિ પાટિહારિયં ન અકંસુ, અહો સત્થા અસમધુરો’’તિ સત્થુ ગુણકથં કથેન્તા નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિ. ‘‘મયં, ભન્તે, ન અઞ્ઞાય કથાય, એવરૂપાય નામ તુમ્હાકમેવ ગુણકથાયા’’તિ. સત્થા ‘‘ભિક્ખવે, ઇદાનિ મયા વુળ્હધુરં કો વહિસ્સતિ, પુબ્બે તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તોપિ અહં અત્તના સમધુરં કઞ્ચિ નાલત્થ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ગોયોનિયં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. અથ નં સામિકા તરુણવચ્છકકાલેયેવ એકિસ્સા મહલ્લિકાય ઘરે વસિત્વા તસ્સા નિવાસવેતનતો પરિચ્છિન્દિત્વા અદંસુ. સા તં યાગુભત્તાદીહિ પટિજગ્ગમાના પુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા વડ્ઢેસિ. સો ‘‘અય્યિકાકાળકો’’ ત્વેવ નામં પઞ્ઞાયિત્થ. વયપ્પત્તો ચ અઞ્જનવણ્ણો હુત્વા ગામગોણેહિ સદ્ધિં ચરતિ, સીલાચારસમ્પન્નો અહોસિ. ગામદારકા સિઙ્ગેસુપિ કણ્ણેસુપિ ગલેપિ ગહેત્વા ઓલમ્બન્તિ, નઙ્ગુટ્ઠેપિ ગહેત્વા કીળન્તિ, પિટ્ઠિયમ્પિ નિસીદન્તિ. સો એકદિવસં ચિન્તેસિ ‘‘મય્હં માતા દુગ્ગતા, મં પુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા દુક્ખેન પોસેસિ, યંનૂનાહં ભતિં કત્વા ઇમં દુગ્ગતભાવતો મોચેય્ય’’ન્તિ. સો તતો પટ્ઠાય ભતિં ઉપધારેન્તો ચરતિ.

અથેકદિવસં એકો સત્થવાહપુત્તો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ વિસમતિત્થં સમ્પત્તો, તસ્સ ગોણા સકટાનિ ઉત્તારેતું ન સક્કોન્તિ, પઞ્ચસુ સકટસતેસુ ગોણા યુગપરમ્પરાય યોજિતા એકમ્પિ સકટં ઉત્તારેતું નાસક્ખિંસુ. બોધિસત્તોપિ ગામગોણેહિ સદ્ધિં તત્થ સમીપે ચરતિ. સત્થવાહપુત્તોપિ ગોસુત્તવિત્તકો, સો ‘‘અત્થિ નુ ખો એતેસં ગુન્નં અન્તરે ઇમાનિ સકટાનિ ઉત્તારેતું સમત્થો ઉસભાજાનીયો’’તિ ઉપધારયમાનો બોધિસત્તં દિસ્વા ‘‘અયં આજાનીયો સક્ખિસ્સતિ મય્હં સકટાનિ ઉત્તારેતું, કો નુ ખો અસ્સ સામિકો’’તિ ગોપાલકે પુચ્છિ ‘‘કો નુ ખો ભો ઇમસ્સ સામિકો, અહં ઇમં સકટે યોજેત્વા સકટેસુ ઉત્તારિતેસુ વેતનં દસ્સામી’’તિ. તે આહંસુ ‘‘ગહેત્વા નં યોજેથ, નત્થિ ઇમસ્સ ઇમસ્મિં ઠાને સામિકો’’તિ. સો નં નાસાય રજ્જુકેન બન્ધિત્વા આકડ્ઢેન્તો ચાલેતુમ્પિ નાસક્ખિ. બોધિસત્તો કિર ‘‘ભતિયા કથિતાય ગમિસ્સામી’’તિ ન અગમાસિ. સત્થવાહપુત્તો તસ્સાધિપ્પાયં ઞત્વા ‘‘સામિ, તયા પઞ્ચસુ સકટસતેસુ ઉત્તારિતેસુ એકેકસ્સ સકટસ્સ દ્વે દ્વે કહાપણે ભતિં કત્વા સહસ્સં દસ્સામી’’તિ આહ. તદા બોધિસત્તો સયમેવ અગમાસિ. અથ નં પુરિસા પુરિમસકટેસુ યોજેસું. અથ નં એકવેગેનેવ ઉક્ખિપિત્વા થલે પતિટ્ઠાપેસિ. એતેનુપાયેન સબ્બસકટાનિ ઉત્તારેસિ.

સત્થવાહપુત્તો એકેકસ્સ સકટસ્સ એકેકં કત્વા પઞ્ચસતાનિ ભણ્ડિકં કત્વા તસ્સ ગલે બન્ધિ. સો ‘‘અયં મય્હં યથાપરિચ્છિન્નં ભતિં ન દેતિ, ન દાનિસ્સ ગન્તું દસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા સબ્બપુરિમસકટસ્સ પુરતો મગ્ગં નિવારેત્વા અટ્ઠાસિ. અપનેતું વાયમન્તાપિ નં અપનેતું નાસક્ખિંસુ. સત્થવાહપુત્તો ‘‘જાનાતિ મઞ્ઞે એસ અત્તનો ભતિયા ઊનભાવ’’ન્તિ એકેકસ્મિં સકટે દ્વે દ્વે કત્વા સહસ્સભણ્ડિકં બન્ધિત્વા ‘‘અયં તે સકટુત્તરણભતી’’તિ ગીવાયં લગ્ગેસિ. સો સહસ્સભણ્ડિકં આદાય માતુ સન્તિકં અગમાસિ. ગામદારકા ‘‘કિં નામેતં અય્યિકાકાળકસ્સ ગલે’’તિ બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં આગચ્છન્તિ. સો તે અનુબન્ધિત્વા દૂરતોવ પલાપેન્તો માતુ સન્તિકં ગતો. પઞ્ચન્નં પન સકટસતાનં ઉત્તારિતત્તા રત્તેહિ અક્ખીહિ કિલન્તરૂપો પઞ્ઞાયિત્થ. અય્યિકા તસ્સ ગીવાય સહસ્સત્થવિકં દિસ્વા ‘‘તાત, અયં તે કહં લદ્ધા’’તિ ગોપાલકદારકે પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા ‘‘તાત, કિં અહં તયા લદ્ધભતિયા જીવિતુકામા, કિંકારણા એવરૂપં દુક્ખં અનુભોસી’’તિ વત્વા બોધિસત્તં ઉણ્હોદકેન ન્હાપેત્વા સકલસરીરં તેલેન મક્ખેત્વા પાનીયં પાયેત્વા સપ્પાયં ભોજનં ભોજેત્વા જીવિતપરિયોસાને સદ્ધિં બોધિસત્તેન યથાકમ્મં ગતા.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, તથાગતો ઇદાનેવ અસમધુરો, પુબ્બેપિ અસમધુરોયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૯. ‘‘યતો યતો ગરુ ધુરં, યતો ગમ્ભીરવત્તની;

તદાસ્સુ કણ્હં યુઞ્જન્તિ, સ્વાસ્સુ તં વહતે ધુર’’ન્તિ.

તત્થ યતો યતો ગરુ ધુરન્તિ યસ્મિં યસ્મિં ઠાને ધુરં ગરુ ભારિયં હોતિ, અઞ્ઞે બલિબદ્દા ઉક્ખિપિતું ન સક્કોન્તિ. યતો ગમ્ભીરવત્તનીતિ વત્તન્તિ એત્થાતિ વત્તની, મગ્ગસ્સેતં નામં, યસ્મિં ઠાને ઉદકચિક્ખલ્લમહન્તતાય વા વિસમચ્છિન્નતટભાવેન વા મગ્ગો ગમ્ભીરો હોતીતિ અત્થો. તદાસ્સુ કણ્હં યુઞ્જન્તીતિ એત્થ અસ્સૂતિ નિપાતમત્તં, તદા કણ્હં યુઞ્જન્તીતિ અત્થો. યદા ધુરઞ્ચ ગરુ હોતિ મગ્ગો ચ ગમ્ભીરો, તદા અઞ્ઞે બલિબદ્દે અપનેત્વા કણ્હમેવ યોજેન્તીતિ વુત્તં હોતિ. સ્વાસ્સુ તં વહતે ધુરન્તિ એત્થાપિ અસ્સૂતિ નિપાતમત્તમેવ, સો તં ધુરં વહતીતિ અત્થો.

એવં ભગવા ‘‘તદા, ભિક્ખવે, કણ્હોવ તં ધુરં વહતી’’તિ દસ્સેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મહલ્લિકા ઉપ્પલવણ્ણા અહોસિ, અય્યિકાકાળકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કણ્હજાતકવણ્ણના નવમા.

[૩૦] ૧૦. મુનિકજાતકવણ્ણના

મા મુનિકસ્સ પિહયીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો થુલ્લકુમારિકાપલોભનં આરબ્ભ કથેસિ. તં તેરસકનિપાતે ચૂળનારદકસ્સપજાતકે (જા. ૧.૧૩.૪૦ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. સત્થા પન તં ભિક્ખું ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં નિસ્સાયા’’તિ? ‘‘થુલ્લકુમારિકાપલોભનં ભન્તે’’તિ. સત્થા ‘‘ભિક્ખુ એસા તવ અનત્થકારિકા, પુબ્બેપિ ત્વં ઇમિસ્સા વિવાહદિવસે જીવિતક્ખયં પત્વા મહાજનસ્સ ઉત્તરિભઙ્ગભાવં પત્તો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો એકસ્મિં ગામકે એકસ્સ કુટુમ્બિકસ્સ ગેહે ગોયોનિયં નિબ્બત્તિ ‘‘મહાલોહિતો’’તિ નામેન, કનિટ્ઠભાતાપિસ્સ ચૂળલોહિતો નામ અહોસિ. તેયેવ દ્વે ભાતિકે નિસ્સાય તસ્મિં કુલે કમ્મધુરં વત્તતિ. તસ્મિં પન કુલે એકા કુમારિકા અત્થિ, તં એકો નગરવાસી કુલપુત્તો અત્તનો પુત્તસ્સ વારેસિ. તસ્સા માતાપિતરો ‘‘કુમારિકાય વિવાહકાલે આગતાનં પાહુનકાનં ઉત્તરિભઙ્ગો ભવિસ્સતી’’તિ યાગુભત્તં દત્વા મુનિકં નામ સૂકરં પોસેસું. તં દિસ્વા ચૂળલોહિતો ભાતરં પુચ્છિ ‘‘ઇમસ્મિં કુલે કમ્મધુરં વત્તમાનં અમ્હે દ્વે ભાતિકે નિસ્સાય વત્તતિ, ઇમે પન અમ્હાકં તિણપલાલાદીનેવ દેન્તિ, સૂકરં યાગુભત્તેન પોસેન્તિ, કેન નુ ખો કારણેન એસ એતં લભતી’’તિ. અથસ્સ ભાતા ‘‘તાત ચૂળલોહિત, મા ત્વં એતસ્સ ભોજનં પિહયિ, અયં સૂકરો મરણભત્તં ભુઞ્જતિ. એતિસ્સા હિ કુમારિકાય વિવાહકાલે આગતાનં પાહુનકાનં ઉત્તરિભઙ્ગો ભવિસ્સતીતિ ઇમે એતં સૂકરં પોસેન્તિ, ઇતો કતિપાહચ્ચયેન તે મનુસ્સા આગમિસ્સન્તિ, અથ નં સૂકરં પાદેસુ ગહેત્વા કડ્ઢેન્તા હેટ્ઠામઞ્ચતો નીહરિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેત્વા પાહુનકાનં સૂપબ્યઞ્જનં કરિયમાનં પસ્સિસ્સસી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૦. ‘‘મા મુનિકસ્સ પિહયિ, આતુરન્નાનિ ભુઞ્જતિ;

અપ્પોસ્સુક્કો ભુસં ખાદ, એતં દીઘાયુલક્ખણ’’ન્તિ.

તત્થ મા મુનિકસ્સ પિહયીતિ મુનિકસ્સ ભોજને પિહં મા ઉપ્પાદયિ, ‘‘એસ મુનિકો સુભોજનં ભુઞ્જતી’’તિ મા મુનિકસ્સ પિહયિ, ‘‘કદા નુ ખો અહમ્પિ એવં સુખિતો ભવેય્ય’’ન્તિ મા મુનિકભાવં પત્થયિ. અયઞ્હિ આતુરન્નાનિ ભુઞ્જતિ. આતુરન્નાનીતિ મરણભોજનાનિ. અપ્પોસ્સુક્કો ભુસં ખાદાતિ તસ્સ ભોજને નિરુસ્સુક્કો હુત્વા અત્તના લદ્ધં ભુસં ખાદ. એતં દીઘાયુલક્ખણન્તિ એતં દીઘાયુભાવસ્સ કારણં. તતો ન ચિરસ્સેવ તે મનુસ્સા આગમિંસુ, મુનિકં ઘાતેત્વા નાનપ્પકારેહિ પચિંસુ. બોધિસત્તો ચૂળલોહિતં આહ ‘‘દિટ્ઠો તે, તાત, મુનિકો’’તિ. દિટ્ઠં મે, ભાતિક, મુનિકસ્સ ભોજનફલં, એતસ્સ ભોજનતો સતગુણેન સહસ્સગુણેન અમ્હાકં તિણપલાલભુસમત્તમેવ ઉત્તમઞ્ચ અનવજ્જઞ્ચ દીઘાયુલક્ખણઞ્ચાતિ.

સત્થા ‘‘એવં ખો ત્વં ભિક્ખુ પુબ્બેપિ ઇમં કુમારિકં નિસ્સાય જીવિતક્ખયં પત્વા મહાજનસ્સ ઉત્તરિભઙ્ગભાવં ગતો’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. સત્થા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મુનિકસૂકરો ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ અહોસિ, થુલ્લકુમારિકા એસા એવ, ચૂળલોહિતો આનન્દો, મહાલોહિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મુનિકજાતકવણ્ણના દસમા.

કુરુઙ્ગવગ્ગો તતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

કુરુઙ્ગં કુક્કુરઞ્ચેવ, ભોજાજાનીયઞ્ચ આજઞ્ઞં;

તિત્થં મહિળામુખાભિણ્હં, નન્દિકણ્હઞ્ચ મુનિકન્તિ.