૨. સીલવગ્ગો

[૧૧] ૧. લક્ખણમિગજાતકવણ્ણના

હોતિ સીલવતં અત્થોતિ ઇદં સત્થા રાજગહં ઉપનિસ્સાય વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. દેવદત્તસ્સ વત્થુ યાવ અભિમારપ્પયોજના ખણ્ડહાલજાતકે આવિભવિસ્સતિ, યાવ ધનપાલકવિસ્સજ્જના પન ચૂળહંસજાતકે આવિભવિસ્સતિ, યાવ પથવિપ્પવેસના દ્વાદસનિપાતે સમુદ્દવાણિજજાતકે આવિભવિસ્સતિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે દેવદત્તો પઞ્ચ વત્થૂનિ યાચિત્વા અલભન્તો સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ આદાય ગયાસીસે વિહરતિ. અથ તેસં ભિક્ખૂનં ઞાણં પરિપાકં અગમાસિ. તં ઞત્વા સત્થા દ્વે અગ્ગસાવકે આમન્તેસિ ‘‘સારિપુત્તા, તુમ્હાકં નિસ્સિતકા પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ દેવદત્તસ્સ લદ્ધિં રોચેત્વા તેન સદ્ધિં ગતા, ઇદાનિ પન તેસં ઞાણં પરિપાકં ગતં, તુમ્હે બહૂહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં તત્થ ગન્ત્વા તેસં ધમ્મં દેસેત્વા તે ભિક્ખૂ મગ્ગફલેહિ પબોધેત્વા ગહેત્વા આગચ્છથા’’તિ. તે તથેવ ગન્ત્વા તેસં ધમ્મં દેસેત્વા મગ્ગફલેહિ પબોધેત્વા પુનદિવસે અરુણુગ્ગમનવેલાય તે ભિક્ખૂ આદાય વેળુવનમેવ આગમંસુ. આગન્ત્વા ચ પન સારિપુત્તત્થેરસ્સ ભગવન્તં વન્દિત્વા ઠિતકાલે ભિક્ખૂ થેરં પસંસિત્વા ભગવન્તં આહંસુ – ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં જેટ્ઠભાતિકો ધમ્મસેનાપતિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ પરિવુતો આગચ્છન્તો અતિવિય સોભતિ, દેવદત્તો પન પરિહીનપરિવારો જાતો’’તિ. ન, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો ઇદાનેવ ઞાતિસઙ્ઘપરિવુતો આગચ્છન્તો સોભતિ, પુબ્બેપિ સોભિયેવ. દેવદત્તોપિ ન ઇદાનેવ ગણતો પરિહીનો, પુબ્બેપિ પરિહીનોયેવાતિ. ભિક્ખૂ તસ્સત્થસ્સાવિભાવત્થાય ભગવન્તં યાચિંસુ, ભગવા ભવન્તરેન પટિચ્છન્નં કારણં પાકટં અકાસિ.

અતીતે મગધરટ્ઠે રાજગહનગરે એકો મગધરાજા રજ્જં કારેસિ. તદા બોધિસત્તો મિગયોનિયં પટિસન્ધિં ગહેત્વા વુદ્ધિપ્પત્તો મિગસહસ્સપરિવારો અરઞ્ઞે વસતિ. તસ્સ લક્ખણો ચ કાળો ચાતિ દ્વે પુત્તા અહેસું. સો અત્તનો મહલ્લકકાલે ‘‘તાતા, અહં ઇદાનિ મહલ્લકો, તુમ્હે ઇમં ગણં પરિહરથા’’તિ પઞ્ચ પઞ્ચ મિગસતાનિ એકેકં પુત્તં પટિચ્છાપેસિ. તતો પટ્ઠાય તે દ્વે જના મિગગણં પરિહરન્તિ. મગધરટ્ઠસ્મિઞ્ચ સસ્સપાકસમયે કિટ્ઠસમ્બાધે અરઞ્ઞે મિગાનં પરિપન્થો હોતિ. મનુસ્સા સસ્સખાદકાનં મિગાનં મારણત્થાય તત્થ તત્થ ઓપાતં ખણન્તિ, સૂલાનિ રોપેન્તિ, પાસાણયન્તાનિ સજ્જેન્તિ, કૂટપાસાદયો પાસે ઓડ્ડેન્તિ, બહૂ મિગા વિનાસં આપજ્જન્તિ. બોધિસત્તો કિટ્ઠસમ્બાધસમયં ઞત્વા દ્વે પુત્તે પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘તાતા, અયં કિટ્ઠસમ્બાધસમયો, બહૂ મિગા વિનાસં પાપુણન્તિ, મયં મહલ્લકા યેન કેનચિ ઉપાયેન એકસ્મિં ઠાને વીતિનામેસ્સામ, તુમ્હે તુમ્હાકં મિગગણે ગહેત્વા અરઞ્ઞે પબ્બતપાદં પવિસિત્વા સસ્સાનં ઉદ્ધટકાલે આગચ્છેય્યાથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ પિતુ વચનં સુત્વા સપરિવારા નિક્ખમિંસુ. તેસં પન ગમનમગ્ગં મનુસ્સા જાનન્તિ ‘‘ઇમસ્મિં કાલે મિગા પબ્બતમારોહન્તિ, ઇમસ્મિં કાલે ઓરોહન્તી’’તિ. તે તત્થ તત્થ પટિચ્છન્નટ્ઠાને નિલીના બહૂ મિગે વિજ્ઝિત્વા મારેન્તિ.

કાળમિગો અત્તનો દન્ધતાય ‘‘ઇમાય નામ વેલાય ગન્તબ્બં, ઇમાય વેલાય ન ગન્તબ્બ’’ન્તિ અજાનન્તો મિગગણં આદાય પુબ્બણ્હેપિ સાયન્હેપિ પદોસેપિ પચ્ચૂસેપિ ગામદ્વારેન ગચ્છતિ. મનુસ્સા તત્થ તત્થ પકતિયા ઠિતા ચ નિલીના ચ બહૂ મિગે વિનાસં પાપેન્તિ. એવં સો અત્તનો દન્ધતાય બહૂ મિગે વિનાસં પાપેત્વા અપ્પકેહેવ મિગેહિ અરઞ્ઞં પાવિસિ. લક્ખણમિગો પન પણ્ડિતો બ્યત્તો ઉપાયકુસલો ‘‘ઇમાય વેલાય ગન્તબ્બં, ઇમાય વેલાય ન ગન્તબ્બ’’ન્તિ જાનાતિ. સો ગામદ્વારેનપિ ન ગચ્છતિ, દિવાપિ ન ગચ્છતિ, પદોસેપિ ન ગચ્છતિ, પચ્ચૂસેપિ ન ગચ્છતિ, મિગગણં આદાય અડ્ઢરત્તસમયેયેવ ગચ્છતિ. તસ્મા એકમ્પિ મિગં અવિનાસેત્વા અરઞ્ઞં પાવિસિ. તે તત્થ ચત્તારો માસે વસિત્વા સસ્સેસુ ઉદ્ધટેસુ પબ્બતા ઓતરિંસુ.

કાળો પચ્ચાગચ્છન્તોપિ પુરિમનયેનેવ અવસેસમિગે વિનાસં પાપેન્તો એકકોવ આગમિ. લક્ખણો પન એકમિગમ્પિ અવિનાસેત્વા પઞ્ચહિ મિગસતેહિ પરિવુતો માતાપિતૂનં સન્તિકં આગમિ. બોધિસત્તો દ્વેપિ પુત્તે આગચ્છન્તે દિસ્વા મિગગણેન સદ્ધિં મન્તેન્તો ઇમં ગાથં સમુટ્ઠાપેસિ –

૧૧. ‘‘હોતિ સીલવતં અત્થો, પટિસન્થારવુત્તિનં;

લક્ખણં પસ્સ આયન્તં, ઞાતિસઙ્ઘપુરક્ખતં;

અથ પસ્સસિમં કાળં, સુવિહીનંવ ઞાતિભી’’તિ.

તત્થ સીલવતન્તિ સુખસીલતાય સીલવન્તાનં આચારસમ્પન્નાનં. અત્થોતિ વુડ્ઢિ. પટિસન્થારવુત્તિનન્તિ ધમ્મપટિસન્થારો ચ આમિસપટિસન્થારો ચ એતેસં વુત્તીતિ પટિસન્થારવુત્તિનો, તેસં પટિસન્થારવુત્તિનં. એત્થ ચ પાપનિવારણઓવાદાનુસાસનિવસેન ધમ્મપટિસન્થારો ચ, ગોચરલાભાપનગિલાનુપટ્ઠાનધમ્મિકરક્ખાવસેન આમિસપટિસન્થારો ચ વેદિતબ્બો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇમેસુ દ્વીસુ પટિસન્થારેસુ ઠિતાનં આચારસમ્પન્નાનં પણ્ડિતાનં વુડ્ઢિ નામ હોતીતિ. ઇદાનિ તં વુડ્ઢિં દસ્સેતું પુત્તમાતરં આલપન્તો વિય ‘‘લક્ખણં પસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – આચારપટિસન્થારસમ્પન્નં અત્તનો પુત્તં એકમિગમ્પિ અવિનાસેત્વા ઞાતિસઙ્ઘેન પુરક્ખતં પરિવારિતં આગચ્છન્તં પસ્સ. તાય પન આચારપટિસન્થારસમ્પદાય વિહીનં દન્ધપઞ્ઞં અથ પસ્સસિમં કાળં એકમ્પિ ઞાતિં અનવસેસેત્વા સુવિહીનમેવ ઞાતીહિ એકકં આગચ્છન્તન્તિ. એવં પુત્તં અભિનન્દિત્વા પન બોધિસત્તો યાવતાયુકં ઠત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થાપિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો ઇદાનેવ ઞાતિસઙ્ઘપરિવારિતો સોભતિ, પુબ્બેપિ સોભતિયેવ. ન ચ દેવદત્તો એતરહિયેવ ગણમ્હા પરિહીનો, પુબ્બેપિ પરિહીનોયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં દસ્સેત્વા દ્વે વત્થૂનિ કથેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કાળો દેવદત્તો અહોસિ, પરિસાપિસ્સ દેવદત્તપરિસાવ, લક્ખણો સારિપુત્તો, પરિસા પનસ્સ બુદ્ધપરિસા, માતા રાહુલમાતા, પિતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

લક્ખણમિગજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૧૨] ૨. નિગ્રોધમિગજાતકવણ્ણના

નિગ્રોધમેવ સેવેય્યાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કુમારકસ્સપત્થેરસ્સ માતરં આરબ્ભ કથેસિ. સા કિર રાજગહનગરે મહાવિભવસ્સ સેટ્ઠિનો ધીતા અહોસિ ઉસ્સન્નકુસલમૂલા પરિમદ્દિતસઙ્ખારા પચ્છિમભવિકા, અન્તોઘટે પદીપો વિય તસ્સા હદયે અરહત્તૂપનિસ્સયો જલતિ. સા અત્તાનં જાનનકાલતો પટ્ઠાય ગેહે અનભિરતા પબ્બજિતુકામા હુત્વા માતાપિતરો આહ – ‘‘અમ્મતાતા, મય્હં ઘરાવાસે ચિત્તં નાભિરમતિ, અહં નિય્યાનિકે બુદ્ધસાસને પબ્બજિતુકામા, પબ્બાજેથ મ’’ન્તિ. અમ્મ, કિં વદેસિ, ઇદં કુલં બહુવિભવં, ત્વઞ્ચ અમ્હાકં એકધીતા, ન લબ્ભા તયા પબ્બજિતુન્તિ. સા પુનપ્પુનં યાચિત્વાપિ માતાપિતૂનં સન્તિકા પબ્બજ્જં અલભમાના ચિન્તેસિ ‘‘હોતુ, પતિકુલં ગતા સામિકં આરાધેત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ. સા વયપ્પત્તા પતિકુલં ગન્ત્વા પતિદેવતા હુત્વા સીલવતી કલ્યાણધમ્મા અગારં અજ્ઝાવસિ.

અથસ્સા સંવાસમન્વાય કુચ્છિયં ગબ્ભો પતિટ્ઠહિ. સા ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં ન અઞ્ઞાસિ. અથ તસ્મિં નગરે નક્ખત્તં ઘોસયિંસુ, સકલનગરવાસિનો નક્ખત્તં કીળિંસુ, નગરં દેવનગરં વિય અલઙ્કતપટિયત્તં અહોસિ. સા પન તાવ ઉળારાયપિ નક્ખત્તકીળાય વત્તમાનાય અત્તનો સરીરં ન વિલિમ્પતિ નાલઙ્કરોતિ, પકતિવેસેનેવ વિચરતિ.

અથ નં સામિકો આહ – ‘‘ભદ્દે, સકલનગરં નક્ખત્તનિસ્સિતં, ત્વં પન સરીરં નપ્પટિજગ્ગસી’’તિ. અય્યપુત્ત, દ્વત્તિંસાય મે કુણપેહિ પૂરિતં સરીરં, કિં ઇમિના અલઙ્કતેન, અયઞ્હિ કાયો નેવ દેવનિમ્મિતો, ન બ્રહ્મનિમ્મિતો, ન સુવણ્ણમયો, ન મણિમયો, ન હરિચન્દનમયો, ન પુણ્ડરીકકુમુદુપ્પલગબ્ભસમ્ભૂતો, ન અમતોસધપૂરિતો, અથ ખો કુણપે જાતો, માતાપેત્તિકસમ્ભવો, અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મો, કટસિવડ્ઢનો, તણ્હૂપાદિન્નો, સોકાનં નિદાનં, પરિદેવાનં વત્થુ, સબ્બરોગાનં આલયો, કમ્મકરણાનં પટિગ્ગહો, અન્તોપૂતિ, બહિ નિચ્ચપગ્ઘરણો, કિમિકુલાનં આવાસો, સિવથિકપયાતો, મરણપરિયોસાનો, સબ્બલોકસ્સ ચક્ખુપથે વત્તમાનોપિ –

‘‘અટ્ઠિનહારુસંયુત્તો, તચમંસાવલેપનો;

છવિયા કાયો પટિચ્છન્નો, યથાભૂતં ન દિસ્સતિ.

‘‘અન્તપૂરો ઉદરપૂરો, યકનપેળસ્સ વત્થિનો;

હદયસ્સ પપ્ફાસસ્સ, વક્કસ્સ પિહકસ્સ ચ.

‘‘સિઙ્ઘાણિકાય ખેળસ્સ, સેદસ્સ ચ મેદસ્સ ચ;

લોહિતસ્સ લસિકાય, પિત્તસ્સ ચ વસાય ચ.

‘‘અથસ્સ નવહિ સોતેહિ, અસુચી સવતિ સબ્બદા;

અક્ખિમ્હા અક્ખિગૂથકો, કણ્ણમ્હા કણ્ણગૂથકો.

‘‘સિઙ્ઘાણિકા ચ નાસતો, મુખેન વમતેકદા;

પિત્તં સેમ્હઞ્ચ વમતિ, કાયમ્હા સેદજલ્લિકા.

‘‘અથસ્સ સુસિરં સીસં, મત્થલુઙ્ગસ્સ પૂરિતં;

સુભતો નં મઞ્ઞતિ બાલો, અવિજ્જાય પુરક્ખતો. (સુ. નિ. ૧૯૬-૨૦૧);

‘‘અનન્તાદીનવો કાયો, વિસરુક્ખસમૂપમો;

આવાસો સબ્બરોગાનં, પુઞ્જો દુક્ખસ્સ કેવલો. (અપ. થેર ૨.૫૪.૫૫);

‘‘સચે ઇમસ્સ કાયસ્સ, અન્તો બાહિરકો સિયા;

દણ્ડં નૂન ગહેત્વાન, કાકે સોણે ચ વારયે.

‘‘દુગ્ગન્ધો અસુચિ કાયો, કુણપો ઉક્કરૂપમો;

નિન્દિતો ચક્ખુભૂતેહિ, કાયો બાલાભિનન્દિતો.

‘‘અલ્લચમ્મપટિચ્છન્નો, નવદ્વારો મહાવણો;

સમન્તતો પગ્ઘરતિ, અસુચી પૂતિગન્ધિયો’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૨);

અય્યપુત્ત, ઇમં કાયં અલઙ્કરિત્વા કિં કરિસ્સામિ? નનુ ઇમસ્સ અલઙ્કતકરણં ગૂથપુણ્ણઘટસ્સ બહિ ચિત્તકમ્મકરણં વિય હોતીતિ? સેટ્ઠિપુત્તો તસ્સા વચનં સુત્વા આહ ‘‘ભદ્દે, ત્વં ઇમસ્સ સરીરસ્સ ઇમે દોસે પસ્સમાના કસ્મા ન પબ્બજસી’’તિ? ‘‘અય્યપુત્ત, અહં પબ્બજ્જં લભમાના અજ્જેવ પબ્બજેય્ય’’ન્તિ. સેટ્ઠિપુત્તો ‘‘સાધુ, અહં તં પબ્બાજેસ્સામી’’તિ વત્વા મહાદાનં પવત્તેત્વા મહાસક્કારં કત્વા મહન્તેન પરિવારેન ભિક્ખુનુપસ્સયં નેત્વા તં પબ્બાજેન્તો દેવદત્તપક્ખિયાનં ભિક્ખુનીનં સન્તિકે પબ્બાજેસિ. સા પબ્બજ્જં લભિત્વા પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પા અત્તમના અહોસિ.

અથસ્સા ગબ્ભે પરિપાકં ગચ્છન્તે ઇન્દ્રિયાનં અઞ્ઞથત્તં હત્થપાદપિટ્ઠીનં બહલત્તં ઉદરપટલસ્સ ચ મહન્તતં દિસ્વા ભિક્ખુનિયો તં પુચ્છિંસુ ‘‘અય્યે, ત્વં ગબ્ભિની વિય પઞ્ઞાયસિ, કિં એત’’ન્તિ? અય્યે, ‘‘ઇદં નામ કારણ’’ન્તિ ન જાનામિ, સીલં પન મે પરિપુણ્ણન્તિ. અથ નં તા ભિક્ખુનિયો દેવદત્તસ્સ સન્તિકં નેત્વા દેવદત્તં પુચ્છિંસુ ‘‘અય્ય, અયં કુલધીતા કિચ્છેન સામિકં આરાધેત્વા પબ્બજ્જં લભિ, ઇદાનિ પનસ્સા ગબ્ભો પઞ્ઞાયતિ, મયં ઇમસ્સ ગબ્ભસ્સ ગિહિકાલે વા પબ્બજિતકાલે વા લદ્ધભાવં ન જાનામ, કિંદાનિ કરોમા’’તિ? દેવદત્તો અત્તનો અબુદ્ધભાવેન ચ ખન્તિમેત્તાનુદ્દયાનઞ્ચ નત્થિતાય એવં ચિન્તેસિ ‘‘દેવદત્તપક્ખિકા ભિક્ખુની કુચ્છિના ગબ્ભં પરિહરતિ, દેવદત્તો ચ તં અજ્ઝુપેક્ખતિયેવાતિ મય્હં ગરહા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, મયા ઇમં ઉપ્પબ્બાજેતું વટ્ટતી’’તિ. સો અવીમંસિત્વાવ સેલગુળં પવટ્ટયમાનો વિય પક્ખન્દિત્વા ‘‘ગચ્છથ, ઇમં ઉપ્પબ્બાજેથા’’તિ આહ. તા તસ્સ વચનં સુત્વા ઉટ્ઠાય વન્દિત્વા ઉપસ્સયં ગતા.

અથ સા દહરા તા ભિક્ખુનિયો આહ – ‘‘અય્યે, ન દેવદત્તત્થેરો બુદ્ધો, નાપિ મય્હં તસ્સ સન્તિકે પબ્બજ્જા, લોકે પન અગ્ગપુગ્ગલસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તિકે મય્હં પબ્બજ્જા, સા ચ પન મે દુક્ખેન લદ્ધા, મા નં અન્તરધાપેથ, એથ મં ગહેત્વા સત્થુ સન્તિકં જેતવનં ગચ્છથા’’તિ. તા તં આદાય રાજગહા પઞ્ચચત્તાલીસયોજનિકં મગ્ગં અતિક્કમ્મ અનુપુબ્બેન જેતવનં પત્વા સત્થારં વન્દિત્વા તમત્થં આરોચેસું. સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘કિઞ્ચાપિ ગિહિકાલે એતિસ્સા ગબ્ભો પતિટ્ઠિતો, એવં સન્તેપિ ‘સમણો ગોતમો દેવદત્તેન જહિતં આદાય ચરતી’તિ તિત્થિયાનં ઓકાસો ભવિસ્સતિ. તસ્મા ઇમં કથં પચ્છિન્દિતું સરાજિકાય પરિસાય મજ્ઝે ઇમં અધિકરણં વિનિચ્છિતું વટ્ટતી’’તિ. પુનદિવસે રાજાનં પસેનદિકોસલં મહાઅનાથપિણ્ડિકં ચૂળઅનાથપિણ્ડિકં વિસાખં મહાઉપાસિકં અઞ્ઞાનિ ચ અભિઞ્ઞાતાનિ મહાકુલાનિ પક્કોસાપેત્વા સાયન્હસમયે ચતૂસુ પરિસાસુ સન્નિપતિતાસુ ઉપાલિત્થેરં આમન્તેસિ ‘‘ગચ્છ, ત્વં ચતુપરિસમજ્ઝે ઇમિસ્સા દહરભિક્ખુનિયા કમ્મં સોધેહી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ થેરો પરિસમજ્ઝં ગન્ત્વા અત્તનો પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિત્વા રઞ્ઞો પુરતો વિસાખં ઉપાસિકં પક્કોસાપેત્વા ઇમં અધિકરણં પટિચ્છાપેસિ ‘‘ગચ્છ વિસાખે, ‘અયં દહરા અસુકમાસે અસુકદિવસે પબ્બજિતા’તિ તથતો ઞત્વા ઇમસ્સ ગબ્ભસ્સ પુરે વા પચ્છા વા લદ્ધભાવં જાનાહી’’તિ. ઉપાસિકા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા સાણિં પરિક્ખિપાપેત્વા અન્તોસાણિયં દહરભિક્ખુનિયા હત્થપાદનાભિઉદરપરિયોસાનાદીનિ ઓલોકેત્વા માસદિવસે સમાનેત્વા ગિહિભાવે ગબ્ભસ્સ લદ્ધભાવં તથતો ઞત્વા થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેસિ. થેરો ચતુપરિસમજ્ઝે તં ભિક્ખુનિં સુદ્ધં અકાસિ. સા સુદ્ધા હુત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ સત્થારઞ્ચ વન્દિત્વા ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં ઉપસ્સયમેવ ગતા. સા ગબ્ભપરિપાકમન્વાય પદુમુત્તરપાદમૂલે પત્થિતપત્થનં મહાનુભાવં પુત્તં વિજાયિ.

અથેકદિવસં રાજા ભિક્ખુનુપસ્સયસમીપેન ગચ્છન્તો દારકસદ્દં સુત્વા અમચ્ચે પુચ્છિ. અમચ્ચા તં કારણં ઞત્વા ‘‘દેવ, દહરભિક્ખુની પુત્તં વિજાતા, તસ્સેસો સદ્દો’’તિ આહંસુ. ‘‘ભિક્ખુનીનં, ભણે, દારકપટિજગ્ગનં નામ પલિબોધો, મયં નં પટિજગ્ગિસ્સામા’’તિ રાજા તં દારકં નાટકિત્થીનં દાપેત્વા કુમારપરિહારેન વડ્ઢાપેસિ. નામગ્ગહણદિવસે ચસ્સ ‘‘કસ્સપો’’તિ નામં અકંસુ. અથ નં કુમારપરિહારેન વડ્ઢિતત્તા ‘‘કુમારકસ્સપો’’તિ સઞ્જાનિંસુ. સો સત્તવસ્સિકકાલે સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા પરિપુણ્ણવસ્સો ઉપસમ્પદં લભિત્વા ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે ધમ્મકથિકેસુ ચિત્રકથી અહોસિ. અથ નં સત્થા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ચિત્તકથિકાનં યદિદં કુમારકસ્સપો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૦૯, ૨૧૭) એતદગ્ગે ઠપેસિ. સો પચ્છા વમ્મિકસુત્તે (મ. નિ. ૧.૨૪૯ આદયો) અરહત્તં પાપુણિ. માતાપિસ્સ ભિક્ખુની વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અગ્ગફલં પત્તા. કુમારકસ્સપત્થેરો બુદ્ધસાસને ગગનમજ્ઝે પુણ્ણચન્દો વિય પાકટો જાતો.

અથેકદિવસં તથાગતો પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો ભિક્ખૂનં ઓવાદં દત્વા ગન્ધકુટિં પાવિસિ. ભિક્ખૂ ઓવાદં ગહેત્વા અત્તનો અત્તનો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ દિવસભાગં ખેપેત્વા સાયન્હસમયે ધમ્મસભાયં સન્નિપતિત્વા ‘‘આવુસો, દેવદત્તેન અત્તનો અબુદ્ધભાવેન ચેવ ખન્તિમેત્તાદીનઞ્ચ અભાવેન કુમારકસ્સપત્થેરો ચ થેરી ચ ઉભો નાસિતા, સમ્માસમ્બુદ્ધો પન અત્તનો ધમ્મરાજતાય ચેવ ખન્તિમેત્તાનુદ્દયસમ્પત્તિયા ચ ઉભિન્નમ્પિ તેસં પચ્ચયો જાતો’’તિ બુદ્ધગુણે વણ્ણયમાના નિસીદિંસુ. સત્થા બુદ્ધલીલાય ધમ્મસભં આગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકમેવ ગુણકથાયા’’તિ સબ્બં આરોચયિંસુ. ન, ભિક્ખવે, તથાગતો ઇદાનેવ ઇમેસં ઉભિન્નં પચ્ચયો ચ પતિટ્ઠા ચ જાતો, પુબ્બેપિ અહોસિયેવાતિ. ભિક્ખૂ તસ્સત્થસ્સાવિભાવત્થાય ભગવન્તં યાચિંસુ. ભગવા ભવન્તરેન પટિચ્છન્નં કારણં પાકટં અકાસિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારયમાને બોધિસત્તો મિગયોનિયં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. સો માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તો સુવણ્ણવણ્ણો અહોસિ, અક્ખીનિ પનસ્સ મણિગુળસદિસાનિ અહેસું, સિઙ્ગાનિ રજતવણ્ણાનિ, મુખં રત્તકમ્બલપુઞ્જવણ્ણં, હત્થપાદપરિયન્તા લાખારસપરિકમ્મકતા વિય, વાલધિ ચમરસ્સ વિય અહોસિ, સરીરં પનસ્સ મહન્તં અસ્સપોતકપ્પમાણં અહોસિ. સો પઞ્ચસતમિગપરિવારો અરઞ્ઞે વાસં કપ્પેસિ નામેન નિગ્રોધમિગરાજા નામ. અવિદૂરે પનસ્સ અઞ્ઞોપિ પઞ્ચસતમિગપરિવારો સાખમિગો નામ વસતિ, સોપિ સુવણ્ણવણ્ણોવ અહોસિ.

તેન સમયેન બારાણસિરાજા મિગવધપ્પસુતો હોતિ, વિના મંસેન ન ભુઞ્જતિ, મનુસ્સાનં કમ્મચ્છેદં કત્વા સબ્બે નેગમજાનપદે સન્નિપાતેત્વા દેવસિકં મિગવં ગચ્છતિ. મનુસ્સા ચિન્તેસું – ‘‘અયં રાજા અમ્હાકં કમ્મચ્છેદં કરોતિ, યંનૂન મયં ઉય્યાને મિગાનં નિવાપં વપિત્વા પાનીયં સમ્પાદેત્વા બહૂ મિગે ઉય્યાનં પવેસેત્વા દ્વારં બન્ધિત્વા રઞ્ઞો નિય્યાદેય્યામા’’તિ. તે સબ્બે ઉય્યાને મિગાનં નિવાપતિણાનિ રોપેત્વા ઉદકં સમ્પાદેત્વા દ્વારં યોજેત્વા વાગુરાનિ આદાય મુગ્ગરાદિનાનાવુધહત્થા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા મિગે પરિયેસમાના ‘‘મજ્ઝે ઠિતે મિગે ગણ્હિસ્સામા’’તિ યોજનમત્તં ઠાનં પરિક્ખિપિત્વા સઙ્ખિપમાના નિગ્રોધમિગસાખમિગાનં વસનટ્ઠાનં મજ્ઝે કત્વા પરિક્ખિપિંસુ. અથ નં મિગગણં દિસ્વા રુક્ખગુમ્બાદયો ચ ભૂમિઞ્ચ મુગ્ગરેહિ પહરન્તા મિગગણં ગહનટ્ઠાનતો નીહરિત્વા અસિસત્તિધનુઆદીનિ આવુધાનિ ઉગ્ગિરિત્વા મહાનાદં નદન્તા તં મિગગણં ઉય્યાનં પવેસેત્વા દ્વારં પિધાય રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘દેવ, નિબદ્ધં મિગવં ગચ્છન્તા અમ્હાકં કમ્મં નાસેથ, અમ્હેહિ અરઞ્ઞતો મિગે આનેત્વા તુમ્હાકં ઉય્યાનં પૂરિતં, ઇતો પટ્ઠાય તેસં મંસાનિ ખાદથા’’તિ રાજાનં આપુચ્છિત્વા પક્કમિંસુ.

રાજા તેસં વચનં સુત્વા ઉય્યાનં ગન્ત્વા મિગે ઓલોકેન્તો દ્વે સુવણ્ણમિગે દિસ્વા તેસં અભયં અદાસિ. તતો પટ્ઠાય પન કદાચિ સયં ગન્ત્વા એકં મિગં વિજ્ઝિત્વા આનેતિ, કદાચિસ્સ ભત્તકારકો ગન્ત્વા વિજ્ઝિત્વા આહરતિ. મિગા ધનું દિસ્વાવ મરણભયેન તજ્જિતા પલાયન્તિ, દ્વે તયો પહારે લભિત્વા કિલમન્તિપિ, ગિલાનાપિ હોન્તિ, મરણમ્પિ પાપુણન્તિ. મિગગણો તં પવત્તિં બોધિસત્તસ્સ આરોચેસિ. સો સાખં પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘સમ્મ, બહૂ મિગા નસ્સન્તિ, એકંસેન મરિતબ્બે સતિ ઇતો પટ્ઠાય મા કણ્ડેન મિગે વિજ્ઝન્તુ, ધમ્મગણ્ડિકટ્ઠાને મિગાનં વારો હોતુ. એકદિવસં મમ પરિસાય વારો પાપુણાતુ, એકદિવસં તવ પરિસાય, વારપ્પત્તો મિગો ગન્ત્વા ધમ્મગણ્ડિકાય ગીવં ઠપેત્વા નિપજ્જતુ, એવં સન્તે મિગા કિલન્તા ન ભવિસ્સન્તી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. તતો પટ્ઠાય વારપ્પત્તોવ મિગો ગન્ત્વા ધમ્મગણ્ડિકાય ગીવં ઠપેત્વા નિપજ્જતિ, ભત્તકારકો આગન્ત્વા તત્થ નિપન્નકમેવ ગહેત્વા ગચ્છતિ.

અથેકદિવસં સાખમિગસ્સ પરિસાય એકિસ્સા ગબ્ભિનિમિગિયા વારો પાપુણિ. સા સાખં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સામિ, અહં ગબ્ભિની, પુત્તં વિજાયિત્વા દ્વે જના વારં ગમિસ્સામ, મય્હં વારં અતિક્કામેહી’’તિ આહ. સો ‘‘ન સક્કા તવ વારં અઞ્ઞેસં પાપેતું, ત્વમેવ તુય્હં વારં જાનિસ્સસિ, ગચ્છાહી’’તિ આહ. સા તસ્સ સન્તિકા અનુગ્ગહં અલભમાના બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા તમત્થં આરોચેસિ. સો તસ્સા વચનં સુત્વા ‘‘હોતુ ગચ્છ ત્વં, અહં તે વારં અતિક્કામેસ્સામી’’તિ સયં ગન્ત્વા ધમ્મગણ્ડિકાય સીસં કત્વા નિપજ્જિ. ભત્તકારકો તં દિસ્વા ‘‘લદ્ધાભયો મિગરાજા ધમ્મગણ્ડિકાય નિપન્નો, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ વેગેન ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ.

રાજા તાવદેવ રથં આરુય્હ મહન્તેન પરિવારેન આગન્ત્વા બોધિસત્તં દિસ્વા આહ ‘‘સમ્મ મિગરાજ, નનુ મયા તુય્હં અભયં દિન્નં, કસ્મા ત્વં ઇધ નિપન્નો’’તિ. મહારાજ, ગબ્ભિની મિગી આગન્ત્વા ‘‘મમ વારં અઞ્ઞસ્સ પાપેહી’’તિ આહ, ન સક્કા ખો પન મયા એકસ્સ મરણદુક્ખં અઞ્ઞસ્સ ઉપરિ નિક્ખિપિતું, સ્વાહં અત્તનો જીવિતં તસ્સા દત્વા તસ્સા સન્તકં મરણં ગહેત્વા ઇધ નિપન્નો, મા અઞ્ઞં કિઞ્ચિ આસઙ્કિત્થ, મહારાજાતિ. રાજા આહ – ‘‘સામિ, સુવણ્ણવણ્ણમિગરાજ, મયા ન તાદિસો ખન્તિમેત્તાનુદ્દયસમ્પન્નો મનુસ્સેસુપિ દિટ્ઠપુબ્બો, તેન તે પસન્નોસ્મિ, ઉટ્ઠેહિ, તુય્હઞ્ચ તસ્સા ચ અભયં દમ્મી’’તિ. ‘‘દ્વીહિ અભયે લદ્ધે અવસેસા કિં કરિસ્સન્તિ, નરિન્દા’’તિ? ‘‘અવસેસાનમ્પિ અભયં દમ્મિ, સામી’’તિ. ‘‘મહારાજ, એવમ્પિ ઉય્યાનેયેવ મિગા અભયં લભિસ્સન્તિ, સેસા કિં કરિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘એતેસમ્પિ અભયં દમ્મિ, સામી’’તિ. ‘‘મહારાજ, મિગા તાવ અભયં લભન્તુ, સેસા ચતુપ્પદા કિં કરિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘એતેસમ્પિ અભયં દમ્મિ, સામી’’તિ. ‘‘મહારાજ, ચતુપ્પદા તાવ અભયં લભન્તુ, દિજગણા કિં કરિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘એતેસમ્પિ અભયં દમ્મિ, સામી’’તિ. ‘‘મહારાજ, દિજગણા તાવ અભયં લભન્તુ, ઉદકે વસન્તા મચ્છા કિં કરિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘એતેસમ્પિ અભયં દમ્મિ, સામી’’તિ. એવં મહાસત્તો રાજાનં સબ્બસત્તાનં અભયં યાચિત્વા ઉટ્ઠાય રાજાનં પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા ‘‘ધમ્મં ચર, મહારાજ, માતાપિતૂસુ પુત્તધીતાસુ બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ નેગમજાનપદેસુ ધમ્મં ચરન્તો સમં ચરન્તો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ગમિસ્સસી’’તિ રઞ્ઞો બુદ્ધલીલાય ધમ્મં દેસેત્વા કતિપાહં ઉય્યાને વસિત્વા રઞ્ઞો ઓવાદં દત્વા મિગગણપરિવુતો અરઞ્ઞં પાવિસિ. સાપિ ખો મિગધેનુ પુપ્ફકણ્ણિકસદિસં પુત્તં વિજાયિ. સો કીળમાનો સાખમિગસ્સ સન્તિકં ગચ્છતિ. અથ નં માતા તસ્સ સન્તિકં ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘પુત્ત, ઇતો પટ્ઠાય મા એતસ્સ સન્તિકં ગચ્છ, નિગ્રોધસ્સેવ સન્તિકં ગચ્છેય્યાસી’’તિ ઓવદન્તી ઇમં ગાથમાહ –

૧૨. ‘‘નિગ્રોધમેવ સેવેય્ય, ન સાખમુપસંવસે;

નિગ્રોધસ્મિં મતં સેય્યો, યઞ્ચે સાખસ્મિ જીવિત’’ન્તિ.

તત્થ નિગ્રોધમેવ સેવેય્યાતિ તાત ત્વં વા અઞ્ઞો વા અત્તનો હિતકામો નિગ્રોધમેવ સેવેય્ય ભજેય્ય ઉપસઙ્કમેય્ય, ન સાખમુપસંવસેતિ સાખમિગં પન ન ઉપસંવસે ઉપગમ્મ ન સંવસેય્ય, એતં નિસ્સાય જીવિકં ન કપ્પેય્ય. નિગ્રોધસ્મિં મતં સેય્યોતિ નિગ્રોધરઞ્ઞો પાદમૂલે મરણમ્પિ સેય્યો વરં ઉત્તમં. યઞ્ચે સાખસ્મિ જીવિતન્તિ યં પન સાખસ્સ સન્તિકે જીવિતં, તં નેવ સેય્યો ન વરં ન ઉત્તમન્તિ અત્થો.

તતો પટ્ઠાય ચ પન અભયલદ્ધકા મિગા મનુસ્સાનં સસ્સાનિ ખાદન્તિ, મનુસ્સા ‘‘લદ્ધાભયા ઇમે મિગા’’તિ મિગે પહરિતું વા પલાપેતું વા ન વિસહન્તિ, તે રાજઙ્ગણે સન્નિપતિત્વા રઞ્ઞો તમત્થં આરોચેસું. રાજા ‘‘મયા પસન્નેન નિગ્રોધમિગરાજસ્સ વરો દિન્નો, અહં રજ્જં જહેય્યં, ન ચ તં પટિઞ્ઞં ભિન્દામિ, ગચ્છથ ન કોચિ મમ વિજિતે મિગે પહરિતું લભતી’’તિ આહ. નિગ્રોધમિગો તં પવત્તિં સુત્વા મિગગણં સન્નિપાતાપેત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય પરેસં સસ્સં ખાદિતું ન લભિસ્સથા’’તિ મિગે ઓવદિત્વા મનુસ્સાનં આરોચાપેસિ ‘‘ઇતો પટ્ઠાય સસ્સકારકા મનુસ્સા સસ્સરક્ખણત્થં વતિં મા કરોન્તુ, ખેત્તં પન આવિજ્ઝિત્વા પણ્ણસઞ્ઞં બન્ધન્તૂ’’તિ. તતો પટ્ઠાય કિર ખેત્તેસુ પણ્ણબન્ધનસઞ્ઞા ઉદપાદિ. તતો પટ્ઠાય પણ્ણસઞ્ઞં અતિક્કમનમિગો નામ નત્થિ. અયં કિર નેસં બોધિસત્તતો લદ્ધઓવાદો. એવં મિગગણં ઓવદિત્વા બોધિસત્તો યાવતાયુકં ઠત્વા સદ્ધિં મિગેહિ યથાકમ્મં ગતો, રાજાપિ બોધિસત્તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવાહં થેરિયા ચ કુમારકસ્સપસ્સ ચ અવસ્સયો, પુબ્બેપિ અવસ્સયો એવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ચતુસચ્ચધમ્મદેસનં વિનિવટ્ટેત્વા દ્વે વત્થૂનિ કથેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા સાખમિગો દેવદત્તો અહોસિ, પરિસાપિસ્સ દેવદત્તપરિસાવ, મિગધેનુ થેરી અહોસિ, પુત્તો કુમારકસ્સપો, રાજા આનન્દો, નિગ્રોધમિગરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

નિગ્રોધમિગજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૧૩] ૩. કણ્ડિજાતકવણ્ણના

ધિરત્થુ કણ્ડિનં સલ્લન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પુરાણદુતિયિકાપલોભનં આરબ્ભ કથેસિ. તં અટ્ઠકનિપાતે ઇન્દ્રિયજાતકે આવિભવિસ્સતિ. ભગવા પન તં ભિક્ખું એતદવોચ ‘‘ભિક્ખુ, પુબ્બેપિ ત્વં એતં માતુગામં નિસ્સાય જીવિતક્ખયં પત્વા વીતચ્ચિતેસુ અઙ્ગારેસુ પક્કો’’તિ. ભિક્ખૂ તસ્સત્થસ્સાવિભાવત્થાય ભગવન્તં યાચિંસુ, ભગવા ભવન્તરેન પટિચ્છન્નકારણં પાકટં અકાસિ. ઇતો પરં પન ભિક્ખૂનં યાચનં ભવન્તરપટિચ્છન્નતઞ્ચ અવત્વા ‘‘અતીતં આહરી’’તિ એત્તકમેવ વક્ખામ, એત્તકે વુત્તેપિ યાચનઞ્ચ વલાહકગબ્ભતો ચન્દનીહરણૂપમાય ભવન્તરપટિચ્છન્નકારણભાવો ચાતિ સબ્બમેતં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ યોજેત્વા વેદિતબ્બં.

અતીતે મગધરટ્ઠે રાજગહે મગધરાજા રજ્જં કારેસિ. મગધવાસિકાનં સસ્સસમયે મિગાનં મહાપરિપન્થો હોતિ. તે અરઞ્ઞે પબ્બતપાદં પવિસન્તિ. તત્થ એકો અરઞ્ઞવાસી પબ્બતેય્યમિગો એકાય ગામન્તવાસિનિયા મિગપોતિકાય સદ્ધિં સન્થવં કત્વા તેસં મિગાનં પબ્બતપાદતો ઓરુય્હ પુન ગામન્તં ઓતરણકાલે મિગપોતિકાય પટિબદ્ધચિત્તત્તા તેહિ સદ્ધિંયેવ ઓતરિ. અથ નં સા આહ – ‘‘ત્વં ખોસિ, અય્ય, પબ્બતેય્યો બાલમિગો, ગામન્તો ચ નામ સાસઙ્કો સપ્પટિભયો, મા અમ્હેહિ સદ્ધિં ઓતરી’’તિ. સો તસ્સા પટિબદ્ધચિત્તત્તા અનિવત્તિત્વા સદ્ધિંયેવ અગમાસિ. મગધવાસિનો ‘‘ઇદાનિ મિગાનં પબ્બતપાદા ઓતરણકાલો’’તિ ઞત્વા મગ્ગે પટિચ્છન્નકોટ્ઠકેસુ તિટ્ઠન્તિ. તેસમ્પિ દ્વિન્નં આગમનમગ્ગે એકો લુદ્દકો પટિચ્છન્નકોટ્ઠકે ઠિતો હોતિ. મિગપોતિકા મનુસ્સગન્ધં ઘાયિત્વા ‘‘એકો લુદ્દકો ઠિતો ભવિસ્સતી’’તિ તં બાલમિગં પુરતો કત્વા સયં પચ્છતો અહોસિ. લુદ્દકો એકેનેવ સરપ્પહારેન મિગં તત્થેવ પાતેતિ. મિગપોતિકા તસ્સ વિદ્ધભાવં ઞત્વા ઉપ્પતિત્વા વાતગતિયાવ પલાયિ. લુદ્દકો કોટ્ઠકતો નિક્ખમિત્વા મિગં ઓક્કન્તિત્વા અગ્ગિં કત્વા વીતચ્ચિતેસુ અઙ્ગારેસુ મધુરમંસં પચિત્વા ખાદિત્વા પાનીયં પિવિત્વા અવસેસં લોહિતબિન્દૂહિ પગ્ઘરન્તેહિ કાજેનાદાય દારકે તોસેન્તો ઘરં અગમાસિ.

તદા બોધિસત્તો તસ્મિં વનસણ્ડે રુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તો હોતિ. સો તં કારણં દિસ્વા ‘‘ઇમસ્સ બાલમિગસ્સ મરણં નેવ માતરં નિસ્સાય, ન પિતરં નિસ્સાય, અથ ખો કામં નિસ્સાય. કામનિમિત્તઞ્હિ સત્તા સુગતિયં હત્થચ્છેદાદિકં, દુગ્ગતિયઞ્ચ પઞ્ચવિધબન્ધનાદિનાનપ્પકારકં દુક્ખં પાપુણન્તિ, પરેસં મરણદુક્ખુપ્પાદનમ્પિ નામ ઇમસ્મિં લોકે ગરહિતમેવ. યં જનપદં માતુગામો વિચારેતિ અનુસાસતિ, સો ઇત્થિપરિણાયકો જનપદોપિ ગરહિતોયેવ. યે સત્તા માતુગામસ્સ વસં ગચ્છન્તિ, તેપિ ગરહિતાયેવા’’તિ એકાય ગાથાય તીણિ ગરહવત્થૂનિ દસ્સેત્વા વનદેવતાસુ સાધુકારં દત્વા ગન્ધપુપ્ફાદીહિ પૂજયમાનાસુ મધુરેન સરેન તં વનસણ્ડં ઉન્નાદેન્તો ઇમાય ગાથાય ધમ્મં દેસેસિ –

૧૩. ‘‘ધિરત્થુ કણ્ડિનં સલ્લં, પુરિસં ગાળ્હવેધિનં;

ધિરત્થુ તં જનપદં, યત્થિત્થી પરિણાયિકા;

તે ચાપિ ધિક્કિતા સત્તા, યે ઇત્થીનં વસં ગતા’’તિ.

તત્થ ધિરત્થૂતિ ગરહણત્થે નિપાતો, સ્વાયમિધ ઉત્તાસુબ્બેગવસેન ગરહણે દટ્ઠબ્બો. ઉત્તસિતુબ્બિગ્ગો હિ હોન્તો બોધિસત્તો એવમાહ. કણ્ડમસ્સ અત્થીતિ કણ્ડી, તં કણ્ડિનં. તં પન કણ્ડં અનુપવિસનટ્ઠેન ‘‘સલ્લ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા કણ્ડિનં સલ્લન્તિ એત્થ સલ્લકણ્ડિનન્તિ અત્થો. સલ્લં વા અસ્સત્થીતિપિ સલ્લો, તં સલ્લં. મહન્તં વણમુખં કત્વા બલવપ્પહારં દેન્તો ગાળ્હં વિજ્ઝતીતિ ગાળ્હવેધી, તં ગાળ્હવેધિનં. નાનપ્પકારેન કણ્ડેન, કુમુદપત્તસણ્ઠાનથલેન ઉજુકગમનેનેવ સલ્લેન ચ સમન્નાગતં ગાળ્હવેધિનં પુરિસં ધિરત્થૂતિ અયમેત્થ અત્થો. પરિણાયિકાતિ ઇસ્સરા સંવિધાયિકા. ધિક્કિતાતિ ગરહિતા. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. ઇતો પરં પન એત્તકમ્પિ અવત્વા યં યં અનુત્તાનં, તં તદેવ વણ્ણયિસ્સામ. એવં એકાય ગાથાય તીણિ ગરહવત્થૂનિ દસ્સેત્વા બોધિસત્તો વનં ઉન્નાદેત્વા બુદ્ધલીલાય ધમ્મં દેસેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સત્થા દ્વે વત્થૂનિ કથેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ. ઇતો પરં પન ‘‘દ્વે વત્થૂનિ કથેત્વા’’તિ ઇદં અવત્વા ‘‘અનુસન્ધિં ઘટેત્વા’’તિ એત્તકમેવ વક્ખામ, અવુત્તમ્પિ પન હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ યોજેત્વા ગહેતબ્બં.

તદા પબ્બતેય્યમિગો ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ અહોસિ, મિગપોતિકા પુરાણદુતિયિકા, કામેસુ દોસં દસ્સેત્વા ધમ્મદેસકદેવતા પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

કણ્ડિજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૧૪] ૪. વાતમિગજાતકવણ્ણના

ન કિરત્થિ રસેહિ પાપિયોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચૂળપિણ્ડપાતિકતિસ્સત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. સત્થરિ કિર રાજગહં ઉપનિસ્સાય વેળુવને વિહરન્તે તિસ્સકુમારો નામ મહાવિભવસ્સ સેટ્ઠિકુલસ્સ પુત્તો એકદિવસં વેળુવનં ગન્ત્વા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પબ્બજિતુકામો પબ્બજ્જં યાચિત્વા માતાપિતૂહિ અનનુઞ્ઞાતત્તા પટિક્ખિત્તો સત્તાહં ભત્તચ્છેદં કત્વા રટ્ઠપાલત્થેરો વિય માતાપિતરો અનુજાનાપેત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિ. સત્થા તં પબ્બાજેત્વા અડ્ઢમાસમત્તં વેળુવને વિહરિત્વા જેતવનં અગમાસિ. તત્રાયં કુલપુત્તો તેરસ ધુતઙ્ગાનિ સમાદાય સાવત્થિયં સપદાનં પિણ્ડાય ચરમાનો કાલં વીતિનામેતિ, ‘‘ચૂળપિણ્ડપાતિકતિસ્સત્થેરો નામા’’તિ વુત્તે ગગનતલે પુણ્ણચન્દો વિય બુદ્ધસાસને પાકટો પઞ્ઞાતો અહોસિ.

તસ્મિં કાલે રાજગહે નક્ખત્તકીળાય વત્તમાનાય થેરસ્સ માતાપિતરો યં તસ્સ ગિહિકાલે અહોસિ આભરણભણ્ડકં, તં રતનચઙ્કોટકે નિક્ખિપિત્વા ઉરે ઠપેત્વા ‘‘અઞ્ઞાસુ નક્ખત્તકીળાસુ અમ્હાકં પુત્તો ઇમિના અલઙ્કારેન અલઙ્કતો નક્ખત્તં કીળતિ, તં નો એકપુત્તં ગહેત્વા સમણો ગોતમો સાવત્થિનગરં ગતો, કહં નુ ખો સો એતરહિ નિસિન્નો, કહં ઠિતો’’તિ વત્વા રોદન્તિ.

અથેકા વણ્ણદાસી તં કુલં ગન્ત્વા સેટ્ઠિભરિયં રોદન્તિં દિસ્વા પુચ્છિ ‘‘કિં પન, અય્યે, રોદસી’’તિ? ‘‘સા તમત્થં આરોચેસિ’’. ‘‘કિં પન, અય્યે, અય્યપુત્તો પિયાયતી’’તિ? ‘‘અસુકઞ્ચ અસુકઞ્ચા’’તિ. ‘‘સચે તુમ્હે ઇમસ્મિં ગેહે સબ્બં ઇસ્સરિયં મય્હં દેથ, અહં વો પુત્તં આનેસ્સામી’’તિ. સેટ્ઠિભરિયા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા પરિબ્બયં દત્વા મહન્તેન પરિવારેન તં ઉય્યોજેસિ ‘‘ગચ્છ, અત્તનો બલેન મમ પુત્તં આનેહી’’તિ. સા પટિચ્છન્નયાને નિસિન્ના સાવત્થિં ગન્ત્વા થેરસ્સ ભિક્ખાચારવીથિયં નિવાસં ગહેત્વા સેટ્ઠિકુલા આગતે મનુસ્સે થેરસ્સ અદસ્સેત્વા અત્તનો પરિવારેનેવ પરિવુતા થેરસ્સ પિણ્ડાય પવિટ્ઠસ્સ આદિતોવ ઉળુઙ્કયાગુઞ્ચ રસકભિક્ખઞ્ચ દત્વા રસતણ્હાય બન્ધિત્વા અનુક્કમેન ગેહે નિસીદાપેત્વા ભિક્ખં દદમાના ચ અત્તનો વસં ઉપગતભાવં ઞત્વા ગિલાનાલયં દસ્સેત્વા અન્તોગબ્ભે નિપજ્જિ. થેરોપિ ભિક્ખાચારવેલાય સપદાનં ચરન્તો ગેહદ્વારં અગમાસિ. પરિજનો થેરસ્સ પત્તં ગહેત્વા થેરં ઘરે નિસીદાપેસિ. થેરો નિસીદિત્વાવ ‘‘કહં ઉપાસિકા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ગિલાના, ભન્તે, તુમ્હાકં દસ્સનં ઇચ્છતી’’તિ. સો રસતણ્હાય બદ્ધો અત્તનો વતસમાદાનં ભિન્દિત્વા તસ્સા નિપન્નટ્ઠાનં પાવિસિ. સા અત્તનો આગતકારણં કથેત્વા તં પલોભેત્વા રસતણ્હાય બન્ધિત્વા ઉપ્પબ્બાજેત્વા અત્તનો વસે ઠપેત્વા યાને નિસીદાપેત્વા મહન્તેન પરિવારેન રાજગહમેવ અગમાસિ. સા પવત્તિ પાકટા જાતા.

ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં સન્નિસિન્ના ‘‘ચૂળપિણ્ડપાતિકતિસ્સત્થેરં કિર એકા વણ્ણદાસી રસતણ્હાય બન્ધિત્વા આદાય ગતા’’તિ કથં સમુટ્ઠાપેસું. સત્થા ધમ્મસભં ઉપગન્ત્વા અલઙ્કતધમ્માસને નિસીદિત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ આહ. તે તં પવત્તિં કથયિંસુ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ એસો ભિક્ખુ રસતણ્હાય બજ્ઝિત્વા તસ્સા વસં ગતો, પુબ્બેપિ તસ્સા વસં ગતોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં રઞ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્સ સઞ્જયો નામ ઉય્યાનપાલો અહોસિ. અથેકો વાતમિગો તં ઉય્યાનં આગન્ત્વા સઞ્જયં દિસ્વા પલાયતિ, સઞ્જયોપિ ન તં તજ્જેત્વા નીહરતિ. સો પુનપ્પુનં આગન્ત્વા ઉય્યાનેયેવ ચરતિ. ઉય્યાનપાલો ઉય્યાને નાનપ્પકારાનિ પુપ્ફફલાનિ ગહેત્વા દિવસે દિવસે રઞ્ઞો અભિહરતિ. અથ નં એકદિવસં રાજા પુચ્છિ ‘‘સમ્મ ઉય્યાનપાલ, ઉય્યાને કિઞ્ચિ અચ્છરિયં પસ્સસી’’તિ? ‘‘દેવ, અઞ્ઞં ન પસ્સામિ, એકો પન વાતમિગો આગન્ત્વા ઉય્યાને ચરતિ, એતં પસ્સામી’’તિ. ‘‘સક્ખિસ્સતિ પન તં ગહેતુ’’ન્તિ. ‘‘થોકં મધું લભન્તો અન્તો રાજનિવેસનમ્પિ નં આનેતું સક્ખિસ્સામિ, દેવા’’તિ. રાજા તસ્સ મધું દાપેસિ. સો તં ગહેત્વા ઉય્યાનં ગન્ત્વા વાતમિગસ્સ ચરણટ્ઠાને તિણાનિ મધુના મક્ખેત્વા નિલીયિ. મિગો આગન્ત્વા મધુમક્ખિતાનિ તિણાનિ ખાદિત્વા રસતણ્હાય બદ્ધો અઞ્ઞત્ર અગન્ત્વા ઉય્યાનમેવ આગચ્છતિ. ઉય્યાનપાલો તસ્સ મધુમક્ખિતતિણેસુ પલુદ્ધભાવં ઞત્વા અનુક્કમેન અત્તાનં દસ્સેસિ. સો તં દિસ્વા કતિપાહં પલાયિત્વા પુનપ્પુનં પસ્સન્તો વિસ્સાસં આપજ્જિત્વા અનુક્કમેન ઉય્યાનપાલસ્સ હત્થે ઠિતતિણાનિ ખાદિતું આરભિ.

સો તસ્સ વિસ્સાસં આપન્નભાવં ઞત્વા યાવ રાજનિવેસના વીથિં કિલઞ્જેહિ પરિક્ખિપિત્વા તહિં તહિં સાખાભઙ્ગં પાતેત્વા મધુલાબુકં અંસે લગ્ગેત્વા તિણકલાપં ઉપકચ્છકે ઠપેત્વા મધુમક્ખિતાનિ તિણાનિ મિગસ્સ પુરતો પુરતો વિકિરન્તો અન્તોરાજનિવેસનંયેવ અગમાસિ. મિગે અન્તો પવિટ્ઠે દ્વારં પિદહિંસુ. મિગો મનુસ્સે દિસ્વા કમ્પમાનો મરણભયતજ્જિતો અન્તોનિવેસનઙ્ગણે આધાવતિ પરિધાવતિ. રાજા પાસાદા ઓરુય્હ તં કમ્પમાનં દિસ્વા ‘‘વાતમિગો નામ મનુસ્સાનં દિટ્ઠટ્ઠાનં સત્તાહં ન ગચ્છતિ, તજ્જિતટ્ઠાનં યાવજીવં ન ગચ્છતિ, સો એવરૂપો ગહનનિસ્સિતો વાતમિગો રસતણ્હાય બદ્ધો ઇદાનિ એવરૂપં ઠાનં આગતો, નત્થિ વત ભો લોકે રસતણ્હાય પાપતરં નામા’’તિ ઇમાય ગાથાય ધમ્મદેસનં પટ્ઠપેસિ –

૧૪. ‘‘ન કિરત્થિ રસેહિ પાપિયો, આવાસેહિવ સન્થવેહિ વા;

વાતમિગં ગહનનિસ્સિતં, વસમાનેસિ રસેહિ સઞ્જયો’’તિ.

તત્થ કિરાતિ અનુસ્સવનત્થે નિપાતો. રસેહીતિ જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યેહિ મધુરમ્બિલાદીહિ. પાપિયોતિ પાપતરો. આવાસેહિવ સન્થવેહિ વાતિ નિબદ્ધવસનટ્ઠાનસઙ્ખાતેસુ હિ આવાસેસુપિ મિત્તસન્થવેસુપિ છન્દરાગો પાપકોવ, તેહિ પન સચ્છન્દરાગપરિભોગેહિ આવાસેહિ વા મિત્તસન્થવેહિ વા સતગુણેન ચ સહસ્સગુણેન ચ સતસહસ્સગુણેન ચ ધુવપટિસેવનટ્ઠેન આહારં વિના જીવિતિન્દ્રિયપાલનાય અભાવેન ચ સચ્છન્દરાગપરિભોગરસાવ પાપતરાતિ. બોધિસત્તો પન અનુસ્સવાગતં વિય ઇમમત્થં કત્વા ‘‘ન કિરત્થિ રસેહિ પાપિયો, આવાસેહિવ સન્થવેહિ વા’’તિ આહ. ઇદાનિ તેસં પાપિયભાવં દસ્સેન્તો ‘‘વાતમિગ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ગહનનિસ્સિતન્તિ ગહનટ્ઠાનનિસ્સિતં. ઇદં વુત્તં હોતિ – પસ્સથ રસાનં પાપિયભાવં, ઇદં નામ અરઞ્ઞાયતને ગહનનિસ્સિતં વાતમિગં સઞ્જયો ઉય્યાનપાલો મધુરસેહિ અત્તનો વસં આનેસિ, સબ્બથાપિ સચ્છન્દરાગપરિભોગેહિ રસેહિ નામ અઞ્ઞં પાપતરં લામકતરં નત્થીતિ રસતણ્હાય આદીનવં કથેસિ. કથેત્વા ચ પન તં મિગં અરઞ્ઞમેવ પેસેસિ.

સત્થાપિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, સા વણ્ણદાસી ઇદાનેવ એતં રસતણ્હાય બન્ધિત્વા અત્તનો વસે કરોતિ, પુબ્બેપિ અકાસિયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ. ‘‘તદા સઞ્જયો અયં વણ્ણદાસી અહોસિ, વાતમિગો ચૂળપિણ્ડપાતિકો, બારાણસિરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વાતમિગજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૧૫] ૫. ખરાદિયજાતકવણ્ણના

અટ્ઠક્ખુરં ખરાદિયેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં દુબ્બચભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર ભિક્ખુ દુબ્બચો ઓવાદં ન ગણ્હાતિ. અથ નં સત્થા પુચ્છિ ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ દુબ્બચો ઓવાદં ન ગણ્હાસી’’તિ? ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ. સત્થા ‘‘પુબ્બેપિ ત્વં દુબ્બચતાય પણ્ડિતાનં ઓવાદં અગ્ગહેત્વા પાસેન બદ્ધો જીવિતક્ખયં પત્તો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો મિગો હુત્વા મિગગણપરિવુતો અરઞ્ઞે વસતિ. અથસ્સ ભગિનિમિગી પુત્તકં દસ્સેત્વા ‘‘ભાતિક, અયં તે ભાગિનેય્યો, એતં મિગમાયં ઉગ્ગણ્હાપેહી’’તિ પટિચ્છાપેસિ. સો તં ભાગિનેય્યં ‘‘અસુકવેલાય નામ આગન્ત્વા ઉગ્ગણ્હાહી’’તિ આહ. સો વુત્તવેલાય નાગચ્છતિ. યથા ચ એકદિવસં, એવં સત્ત દિવસે સત્તોવાદે અતિક્કન્તો સો મિગમાયં અનુગ્ગણ્હિત્વાવ વિચરન્તો પાસે બજ્ઝિ. માતાપિસ્સ ભાતરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કિં તે, ભાતિક, ભાગિનેય્યો મિગમાયં ઉગ્ગણ્હાપિતો’’તિ પુચ્છિ. બોધિસત્તો ચ ‘‘તસ્સ અનોવાદકસ્સ મા ચિન્તયિ, ન તે પુત્તેન મિગમાયા ઉગ્ગહિતા’’તિ વત્વા ઇદાનિપિ તં અનોવદિતુકામોવ હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૫. ‘‘અટ્ઠક્ખુરં ખરાદિયે, મિગં વઙ્કાતિવઙ્કિનં;

સત્તહિ કાલાતિક્કન્તં, ન નં ઓવદિતુસ્સહે’’તિ.

તત્થ અટ્ઠક્ખુરન્તિ એકેકસ્મિં પાદે દ્વિન્નં દ્વિન્નં વસેન અટ્ઠક્ખુરં. ખરાદિયેતિ તં નામેન આલપતિ. મિગન્તિ સબ્બસઙ્ગાહિકવચનં. વઙ્કાતિવઙ્કિનન્તિ મૂલે વઙ્કાનિ, અગ્ગે અતિવઙ્કાનીતિ વઙ્કાતિવઙ્કાનિ, તાદિસાનિ સિઙ્ગાનિ અસ્સ અત્થીતિ વઙ્કાતિવઙ્કી, તં વઙ્કાતિવઙ્કિનં. સત્તહિ કાલાતિક્કન્તન્તિ સત્તહિ ઓવાદકાલેહિ ઓવાદં અતિક્કન્તં. ન નં ઓવદિતુસ્સહેતિ એતં દુબ્બચમિગં અહં ઓવદિતું ન ઉસ્સહામિ, એતસ્સ મે ઓવાદત્થાય ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતીતિ દસ્સેતિ. અથ નં દુબ્બચમિગં પાસે બદ્ધં લુદ્દો મારેત્વા મંસં આદાય પક્કામિ.

સત્થાપિ ‘‘ન ત્વં ભિક્ખુ ઇદાનેવ દુબ્બચો, પુબ્બેપિ દુબ્બચોયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ. ‘‘તદા ભાગિનેય્યો મિગો દુબ્બચભિક્ખુ અહોસિ, ભગિની ઉપ્પલવણ્ણા, ઓવાદમિગો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ખરાદિયજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૧૬] ૬. તિપલ્લત્થમિગજાતકવણ્ણના

મિગં તિપલ્લત્થન્તિ ઇદં સત્થા કોસમ્બિયં બદરિકારામે વિહરન્તો સિક્ખાકામં રાહુલત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિઞ્હિ કાલે સત્થરિ આળવિનગરં ઉપનિસ્સાય અગ્ગાળવે ચેતિયે વિહરન્તે બહૂ ઉપાસકા ઉપાસિકા ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ચ વિહારં ધમ્મસ્સવનત્થાય ગચ્છન્તિ, દિવા ધમ્મસ્સવનં હોતિ. ગચ્છન્તે પન કાલે ઉપાસિકાયો ભિક્ખુનિયો ચ ન ગચ્છિંસુ, ભિક્ખૂ ચેવ ઉપાસકા ચ અહેસું. તતો પટ્ઠાય રત્તિં ધમ્મસ્સવનં જાતં. ધમ્મસ્સવનપરિયોસાને થેરા ભિક્ખૂ અત્તનો અત્તનો વસનટ્ઠાનાનિ ગચ્છન્તિ. દહરા સામણેરા ચ ઉપાસકેહિ સદ્ધિં ઉપટ્ઠાનસાલાયં સયન્તિ. તેસુ નિદ્દં ઉપગતેસુ એકચ્ચે ઘુરુઘુરુપસ્સાસા કાકચ્છમાના દન્તે ખાદન્તા નિપજ્જિંસુ, એકચ્ચે મુહુત્તં નિદ્દાયિત્વા ઉટ્ઠહિંસુ. તે તં વિપ્પકારં દિસ્વા ભગવતો આરોચેસું. ભગવા ‘‘યો પન ભિક્ખુ અનુપસમ્પન્નેન સહસેય્યં કપ્પેય્ય પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૪૯) સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેત્વા કોસમ્બિં અગમાસિ.

તત્થ ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં રાહુલં આહંસુ – ‘‘આવુસો રાહુલ, ભગવતા સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, ઇદાનિ ત્વં અત્તનો વસનટ્ઠાનં જાનાહી’’તિ. પુબ્બે પન તે ભિક્ખૂ ભગવતિ ચ ગારવં તસ્સ ચાયસ્મતો સિક્ખાકામતં પટિચ્ચ તં અત્તનો વસનટ્ઠાનં આગતં અતિવિય સઙ્ગણ્હન્તિ, ખુદ્દકમઞ્ચકં પઞ્ઞપેત્વા ઉસ્સીસકકરણત્થાય ચીવરં દેન્તિ. તં દિવસં પન સિક્ખાપદભયેન વસનટ્ઠાનમ્પિ ન અદંસુ. રાહુલભદ્દોપિ ‘‘પિતા મે’’તિ દસબલસ્સ વા, ‘‘ઉપજ્ઝાયો મે’’તિ ધમ્મસેનાપતિનો વા, ‘‘આચરિયો મે’’તિ મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ વા, ‘‘ચૂળપિતા મે’’તિ આનન્દત્થેરસ્સ વા સન્તિકં અગન્ત્વા દસબલસ્સ વળઞ્જનવચ્ચકુટિં બ્રહ્મવિમાનં પવિસન્તો વિય પવિસિત્વા વાસં કપ્પેસિ. બુદ્ધાનઞ્હિ વળઞ્જનકુટિયં દ્વારં સુપિહિતં હોતિ, ગન્ધપરિભણ્ડકતા ભૂમિ, ગન્ધદામમાલાદામાનિ ઓસારિતાનેવ હોન્તિ, સબ્બરત્તિં દીપો ઝાયતિ. રાહુલભદ્દો પન ન તસ્સા કુટિયા ઇમં સમ્પત્તિં પટિચ્ચ તત્થ વાસં ઉપગતો, ભિક્ખૂહિ પન ‘‘વસનટ્ઠાનં જાનાહી’’તિ વુત્તત્તા ઓવાદગારવેન સિક્ખાકામતાય તત્થ વાસં ઉપગતો. અન્તરન્તરા હિ ભિક્ખૂ તં આયસ્મન્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા તસ્સ વીમંસનત્થાય મુટ્ઠિસમ્મજ્જનિં વા કચવરછડ્ડનકં વા બહિ ખિપિત્વા તસ્મિં આગતે ‘‘આવુસો, ઇમં કેન છડ્ડિત’’ન્તિ વદન્તિ. તત્થ કેહિચિ ‘‘રાહુલો ઇમિના મગ્ગેન ગતો’’તિ વુત્તે સો આયસ્મા ‘‘નાહં, ભન્તે, એતં જાનામી’’તિ અવત્વાવ તં પટિસામેત્વા ‘‘ખમથ મે, ભન્તે’’તિ ખમાપેત્વા ગચ્છતિ. એવમેસ સિક્ખાકામો.

સો તં સિક્ખાકામતંયેવ પટિચ્ચ તત્થ વાસં ઉપગતો. અથ સત્થા પુરેઅરુણંયેવ વચ્ચકુટિદ્વારે ઠત્વા ઉક્કાસિ, સોપાયસ્મા ઉક્કાસિ. ‘‘કો એસો’’તિ? ‘‘અહં રાહુલો’’તિ નિક્ખમિત્વા વન્દિ. ‘‘કસ્મા ત્વં રાહુલ ઇધ નિપન્નોસી’’તિ? ‘‘વસનટ્ઠાનસ્સ અભાવતો’’. ‘‘પુબ્બે હિ, ભન્તે, ભિક્ખૂ મમ સઙ્ગહં કરોન્તિ, ઇદાનિ અત્તનો આપત્તિભયેન વસનટ્ઠાનં ન દેન્તિ, સ્વાહં ‘ઇદં અઞ્ઞેસં અસઙ્ઘટ્ટનટ્ઠાન’ન્તિ ઇમિના કારણેન ઇધ નિપન્નોસ્મીતિ. અથ ભગવતો ‘‘રાહુલં તાવ ભિક્ખૂ એવં પરિચ્ચજન્તિ, અઞ્ઞે કુલદારકે પબ્બાજેત્વા કિં કરિસ્સન્તી’’તિ ધમ્મસંવેગો ઉદપાદિ.

અથ ભગવા પાતોવ ભિક્ખૂ સન્નિપાતાપેત્વા ધમ્મસેનાપતિં પુચ્છિ ‘‘જાનાસિ પન ત્વં, સારિપુત્ત, અજ્જ કત્થચિ રાહુલસ્સ વુત્થભાવ’’ન્તિ? ‘‘ન જાનામિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘સારિપુત્ત, અજ્જ રાહુલો વચ્ચકુટિયં વસિ, સારિપુત્ત, તુમ્હે રાહુલં એવં પરિચ્ચજન્તા અઞ્ઞે કુલદારકે પબ્બાજેત્વા કિં કરિસ્સથ? એવઞ્હિ સન્તે ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિતા ન પતિટ્ઠા ભવિસ્સન્તિ, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય અનુપસમ્પન્નેન એકં દ્વે દિવસે અત્તનો સન્તિકે વસાપેત્વા તતિયદિવસે તેસં વસનટ્ઠાનં ઞત્વા બહિ વાસેથા’’તિ ઇમં અનુપઞ્ઞત્તિં કત્વા પુન સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસિ.

તસ્મિં સમયે ધમ્મસભાયં સન્નિસિન્ના ભિક્ખૂ રાહુલસ્સ ગુણકથં કથેન્તિ ‘‘પસ્સથાવુસો, યાવ સિક્ખાકામો વતાયં રાહુલો, ‘તવ વસનટ્ઠાનં જાનાહી’તિ વુત્તો નામ ‘અહં દસબલસ્સ પુત્તો, તુમ્હાકં સેનાસનસ્મા તુમ્હેયેવ નિક્ખમથા’તિ એકં ભિક્ખુમ્પિ અપ્પટિપ્ફરિત્વા વચ્ચકુટિયં વાસં કપ્પેસી’’તિ. એવં તેસુ કથયમાનેસુ સત્થા ધમ્મસભં ગન્ત્વા અલઙ્કતાસને નિસીદિત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ આહ. ‘‘ભન્તે, રાહુલસ્સ સિક્ખાકામકથાય, ન અઞ્ઞાય કથાયા’’તિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, રાહુલો ઇદાનેવ સિક્ખાકામો, પુબ્બે તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તોપિ સિક્ખાકામોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે રાજગહે એકો મગધરાજા રજ્જં કારેસિ. તદા બોધિસત્તો મિગયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા મિગગણપરિવુતો અરઞ્ઞે વસતિ. અથસ્સ ભગિની અત્તનો પુત્તકં ઉપનેત્વા ‘‘ભાતિક, ઇમં તે ભાગિનેય્યં મિગમાયં સિક્ખાપેહી’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા ‘‘ગચ્છ, તાત, અસુકવેલાય નામ આગન્ત્વા સિક્ખેય્યાસી’’તિ આહ. સો માતુલેન વુત્તવેલં અનતિક્કમિત્વા તં ઉપસઙ્કમિત્વા મિગમાયં સિક્ખિ. સો એકદિવસં વને વિચરન્તો પાસેન બદ્ધો બદ્ધરવં રવિ, મિગગણો પલાયિત્વા ‘‘પુત્તો તે પાસેન બદ્ધો’’તિ તસ્સ માતુયા આરોચેસિ. સા ભાતુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભાતિક, ભાગિનેય્યો તે મિગમાયં સિક્ખાપિતો’’તિ પુચ્છિ. બોધિસત્તો ‘‘મા ત્વં પુત્તસ્સ કિઞ્ચિ પાપકં આસઙ્કિ, સુગ્ગહિતા તેન મિગમાયા, ઇદાનિ તં હાસયમાનો આગચ્છિસ્સતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૬. ‘‘મિગં તિપલ્લત્થમનેકમાયં, અટ્ઠક્ખુરં અડ્ઢરત્તાપપાયિં;

એકેન સોતેન છમાસ્સસન્તો, છહિ કલાહિતિભોતિ ભાગિનેય્યો’’તિ.

તત્થ મિગન્તિ ભાગિનેય્યમિગં. તિપલ્લત્થન્તિ પલ્લત્થં વુચ્ચતિ સયનં, ઉભોહિ પસ્સેહિ ઉજુકમેવ ચ નિપન્નકવસેનાતિ તીહાકારેહિ પલ્લત્થં અસ્સ, તીણિ વા પલ્લત્થાનિ અસ્સાતિ તિપલ્લત્થો, તં તિપલ્લત્થં. અનેકમાયન્તિ બહુમાયં બહુવઞ્ચનં. અટ્ઠક્ખુરન્તિ એકેકસ્મિં પાદે દ્વિન્નં દ્વિન્નં વસેન અટ્ઠહિ ખુરેહિ સમન્નાગતં. અડ્ઢરત્તાપપાયિન્તિ પુરિમયામં અતિક્કમિત્વા મજ્ઝિમયામે અરઞ્ઞતો આગમ્મ પાનીયસ્સ પિવનતો અડ્ઢરત્તે આપં પિવતીતિ અડ્ઢરત્તાપપાયી. તં અડ્ઢરત્તે અપાયિન્તિ અત્થો. મમ ભાગિનેય્યં મિગં અહં સાધુકં મિગમાયં ઉગ્ગણ્હાપેસિં. કથં? યથા એકેન સોતેન છમાસ્સસન્તો, છહિ કલાહિતિભોતિ ભાગિનેય્યોતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – અહઞ્હિ તવ પુત્તં તથા ઉગ્ગણ્હાપેસિં, યથા એકસ્મિં ઉપરિમનાસિકાસોતે વાતં સન્નિરુમ્ભિત્વા પથવિયા અલ્લીનેન એકેન હેટ્ઠિમસોતેન તત્થેવ છમાયં અસ્સસન્તો છહિ કલાહિ લુદ્દકં અતિભોતિ, છહિ કોટ્ઠાસેહિ અજ્ઝોત્થરતિ વઞ્ચેતીતિ અત્થો. કતમાહિ છહિ? ચત્તારો પાદે પસારેત્વા એકેન પસ્સેન સેય્યાય, ખુરેહિ તિણપંસુખણનેન, જિવ્હાનિન્નામનેન ઉદરસ્સ ઉદ્ધુમાતભાવકરણેન, ઉચ્ચારપસ્સાવવિસ્સજ્જનેન, વાતસન્નિરુમ્ભનેનાતિ.

અપરો નયો – પાદેન પંસું ગહેત્વા અભિમુખાકડ્ઢનેન, પટિપણામનેન, ઉભોસુ પસ્સેસુ સઞ્ચરણેન, ઉદરં ઉદ્ધં પક્ખિપનેન, અધો અવક્ખિપનેનાતિ ઇમાહિ છહિ કલાહિ યથા અતિભોતિ, ‘‘મતો અય’’ન્તિ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા વઞ્ચેતિ, એવં તં મિગમાયં ઉગ્ગણ્હાપેસિન્તિ દીપેતિ.

અપરો નયો – તથા નં ઉગ્ગણ્હાપેસિં, યથા એકેન સોતેન છમાસ્સસન્તો છહિ કલાહિતિ દ્વીસુપિ નયેસુ દસ્સિતેહિ છહિ કારણેહિ કલાહિતિ કલાયિસ્સતિ, લુદ્દં વઞ્ચેસ્સતીતિ અત્થો. ભોતીતિ ભગિનિં આલપતિ. ભાગિનેય્યોતિ એવં છહિ કારણેહિ વઞ્ચનકં ભાગિનેય્યં નિદ્દિસતિ. એવં બોધિસત્તો ભાગિનેય્યસ્સ મિગમાયાય સાધુકં ઉગ્ગહિતભાવં દસ્સેન્તો ભગિનિં સમસ્સાસેતિ.

સોપિ મિગપોતકો પાસે બદ્ધો અવિપ્ફન્દિત્વાયેવ ભૂમિયં મહાફાસુકપસ્સેન પાદે પસારેત્વા નિપન્નો પાદાનં આસન્નટ્ઠાને ખુરેહેવ પહરિત્વા પંસુઞ્ચ તિણાનિ ચ ઉપ્પાટેત્વા ઉચ્ચારપસ્સાવં વિસ્સજ્જેત્વા સીસં પાતેત્વા જિવ્હં નિન્નામેત્વા સરીરં ખેળકિલિન્નં કત્વા વાતગ્ગહણેન ઉદરં ઉદ્ધુમાતકં કત્વા અક્ખીનિ પરિવત્તેત્વા હેટ્ઠા નાસિકાસોતેન વાતં સઞ્ચરાપેન્તો ઉપરિમનાસિકાસોતેન વાતં સન્નિરુમ્ભિત્વા સકલસરીરં થદ્ધભાવં ગાહાપેત્વા મતાકારં દસ્સેસિ. નીલમક્ખિકાપિ નં સમ્પરિવારેસું, તસ્મિં તસ્મિં ઠાને કાકા નિલીયિંસુ. લુદ્દો આગન્ત્વા ઉદરં હત્થેન પહરિત્વા ‘‘અતિપાતોવ બદ્ધો ભવિસ્સતિ, પૂતિકો જાતો’’તિ તસ્સ બન્ધનરજ્જુકં મોચેત્વા ‘‘એત્થેવદાનિ નં ઉક્કન્તિત્વા મંસં આદાય ગમિસ્સામી’’તિ નિરાસઙ્કો હુત્વા સાખાપલાસં ગહેતું આરદ્ધો. મિગપોતકોપિ ઉટ્ઠાય ચતૂહિ પાદેહિ ઠત્વા કાયં વિધુનિત્વા ગીવં પસારેત્વા મહાવાતેન છિન્નવલાહકો વિય વેગેન માતુ સન્તિકં અગમાસિ.

સત્થાપિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, રાહુલો ઇદાનેવ સિક્ખાકામો, પુબ્બેપિ સિક્ખાકામોયેવા’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ભાગિનેય્યમિગપોતકો રાહુલો અહોસિ, માતા ઉપ્પલવણ્ણા, માતુલમિગો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

તિપલ્લત્થમિગજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૧૭] ૭. માલુતજાતકવણ્ણના

કાળે વા યદિ વા જુણ્હેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દ્વે વુડ્ઢપબ્બજિતે આરબ્ભ કથેસિ. તે કિર કોસલજનપદે એકસ્મિં અરઞ્ઞાવાસે વસન્તિ. એકો કાળત્થેરો નામ, એકો જુણ્હત્થેરો નામ. અથેકદિવસં જુણ્હો કાળં પુચ્છિ ‘‘ભન્તે કાળ, સીતં નામ કસ્મિં કાલે હોતી’’તિ. સો ‘‘કાળે હોતી’’તિ આહ. અથેકદિવસં કાળો જુણ્હં પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે જુણ્હ, સીતં નામ કસ્મિં કાલે હોતી’’તિ. સો ‘‘જુણ્હે હોતી’’તિ આહ. તે ઉભોપિ અત્તનો કઙ્ખં છિન્દિતું અસક્કોન્તા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, સીતં નામ કસ્મિં કાલે હોતી’’તિ પુચ્છિંસુ. સત્થા તેસં કથં સુત્વા ‘‘પુબ્બેપિ અહં, ભિક્ખવે, તુમ્હાકં ઇમં પઞ્હં કથેસિં, ભવસઙ્ખેપગતત્તા પન ન સલ્લક્ખયિત્થા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે એકસ્મિં પબ્બતપાદે સીહો ચ બ્યગ્ઘો ચ દ્વે સહાયા એકિસ્સાયેવ ગુહાય વસન્તિ. તદા બોધિસત્તોપિ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તસ્મિંયેવ પબ્બતપાદે વસતિ. અથેકદિવસં તેસં સહાયકાનં સીતં નિસ્સાય વિવાદો ઉદપાદિ. બ્યગ્ઘો ‘‘કાળેયેવ સીતં હોતી’’તિ આહ. સીહો ‘‘જુણ્હેયેવ સીતં હોતી’’તિ આહ. તે ઉભોપિ અત્તનો કઙ્ખં છિન્દિતું અસક્કોન્તા બોધિસત્તં પુચ્છિંસુ. બોધિસત્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૭. ‘‘કાળે વા યદિ વા જુણ્હે, યદા વાયતિ માલુતો;

વાતજાનિ હિ સીતાનિ, ઉભોત્થમપરાજિતા’’તિ.

તત્થ કાળે વા યદિ વા જુણ્હેતિ કાળપક્ખે વા જુણ્હપક્ખે વા. યદા વાયતિ માલુતોતિ યસ્મિં સમયે પુરત્થિમાદિભેદો વાતો વાયતિ, તસ્મિં સમયે સીતં હોતિ. કિંકારણા? વાતજાનિ હિ સીતાનિ, યસ્મા વાતે વિજ્જન્તેયેવ સીતાનિ હોન્તિ, કાળપક્ખો વા જુણ્હપક્ખો વા એત્થ અપમાણન્તિ વુત્તં હોતિ. ઉભોત્થમપરાજિતાતિ ઉભોપિ તુમ્હે ઇમસ્મિં પઞ્હે અપરાજિતાતિ. એવં બોધિસત્તો તે સહાયકે સઞ્ઞાપેસિ.

સત્થાપિ ‘‘ભિક્ખવે, પુબ્બેપિ મયા તુમ્હાકં અયં પઞ્હો કથિતો’’તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને દ્વેપિ થેરા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ. સત્થા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા બ્યગ્ઘો કાળો અહોસિ, સીહો જુણ્હો, પઞ્હવિસ્સજ્જનકતાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

માલુતજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૧૮] ૮. મતકભત્તજાતકવણ્ણના

એવં ચે સત્તા જાનેય્યુન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મતકભત્તં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિઞ્હિ કાલે મનુસ્સા બહૂ અજેળકાદયો મારેત્વા કાલકતે ઞાતકે ઉદ્દિસ્સ મતકભત્તં નામ દેન્તિ. ભિક્ખૂ તે મનુસ્સે તથા કરોન્તે દિસ્વા સત્થારં પુચ્છિંસુ ‘‘એતરહિ, ભન્તે, મનુસ્સા બહૂ પાણે જીવિતક્ખયં પાપેત્વા મતકભત્તં નામ દેન્તિ. અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, એત્થ વુડ્ઢી’’તિ? સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ‘મતકભત્તં દસ્સામા’તિ કતેપિ પાણાતિપાતે કાચિ વુડ્ઢિ નામ અત્થિ, પુબ્બે પણ્ડિતા આકાસે નિસજ્જ ધમ્મં દેસેત્વા એત્થ આદીનવં કથેત્વા સકલજમ્બુદીપવાસિકે એતં કમ્મં જહાપેસું. ઇદાનિ પન ભવસઙ્ખેપગતત્તા પુન પાતુભૂત’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે એકો તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ દિસાપામોક્ખો આચરિયબ્રાહ્મણો ‘‘મતકભત્તં દસ્સામી’’તિ એકં એળકં ગાહાપેત્વા અન્તેવાસિકે આહ – ‘‘તાતા, ઇમં એળકં નદિં નેત્વા ન્હાપેત્વા કણ્ઠે માલં પરિક્ખિપિત્વા પઞ્ચઙ્ગુલિકં દત્વા મણ્ડેત્વા આનેથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા તં આદાય નદિં ગન્ત્વા ન્હાપેત્વા મણ્ડેત્વા નદીતીરે ઠપેસું. સો એળકો અત્તનો પુબ્બકમ્મં દિસ્વા ‘‘એવરૂપા નામ દુક્ખા અજ્જ મુચ્ચિસ્સામી’’તિ સોમનસ્સજાતો મત્તિકાઘટં ભિન્દન્તો વિય મહાહસિતં હસિત્વા પુન ‘‘અયં બ્રાહ્મણો મં ઘાતેત્વા મયા લદ્ધદુક્ખં લભિસ્સતી’’તિ બ્રાહ્મણે કારુઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા મહન્તેન સદ્દેન પરોદિ.

અથ નં તે માણવા પુચ્છિંસુ ‘‘સમ્મ એળક, ત્વં મહાસદ્દેન હસિ ચેવ રોદિ ચ, કેન નુ ખો કારણેન હસિ, કેન કારણેન પરોદી’’તિ? ‘‘તુમ્હે મં ઇમં કારણં અત્તનો આચરિયસ્સ સન્તિકે પુચ્છેય્યાથા’’તિ. તે તં આદાય ગન્ત્વા ઇદં કારણં આચરિયસ્સ આરોચેસું. આચરિયો તેસં વચનં સુત્વા એળકં પુચ્છિ ‘‘કસ્મા ત્વં એળક, હસિ, કસ્મા રોદી’’તિ? એળકો અત્તના કતકમ્મં જાતિસ્સરઞાણેન અનુસ્સરિત્વા બ્રાહ્મણસ્સ કથેસિ ‘‘અહં, બ્રાહ્મણ, પુબ્બે તાદિસોવ મન્તજ્ઝાયકબ્રાહ્મણો હુત્વા ‘મતકભત્તં દસ્સામી’તિ એકં એળકં મારેત્વા મતકભત્તં અદાસિં, સ્વાહં એકસ્સ એળકસ્સ ઘાતિતત્તા એકેનૂનેસુ પઞ્ચસુ અત્તભાવસતેસુ સીસચ્છેદં પાપુણિં, અયં મે કોટિયં ઠિતો પઞ્ચસતિમો અત્તભાવો, સ્વાહં ‘અજ્જ એવરૂપા દુક્ખા મુચ્ચિસ્સામી’તિ સોમનસ્સજાતો ઇમિના કારણેન હસિં. રોદન્તો પન ‘અહં તાવ એકં એળકં મારેત્વા પઞ્ચ જાતિસતાનિ સીસચ્છેદદુક્ખં પત્વા અજ્જ તમ્હા દુક્ખા મુચ્ચિસ્સામિ, અયં પન બ્રાહ્મણો મં મારેત્વા અહં વિય પઞ્ચ જાતિસતાનિ સીસચ્છેદદુક્ખં લભિસ્સતી’તિ તયિ કારુઞ્ઞેન રોદિ’’ન્તિ. ‘‘એળક, મા ભાયિ, નાહં તં મારેસ્સામી’’તિ. ‘‘બ્રાહ્મણ, કિં વદેસિ, તયિ મારેન્તેપિ અમારેન્તેપિ ન સક્કા અજ્જ મયા મરણા મુચ્ચિતુ’’ન્તિ. ‘‘એળક, મા ભાયિ, અહં તે આરક્ખં ગહેત્વા તયા સદ્ધિંયેવ વિચરિસ્સામી’’તિ. ‘‘બ્રાહ્મણ, અપ્પમત્તકો તવ આરક્ખો, મયા કતપાપં પન મહન્તં બલવ’’ન્તિ.

બ્રાહ્મણો એળકં મુઞ્ચિત્વા ‘‘ઇમં એળકં કસ્સચિપિ મારેતું ન દસ્સામી’’તિ અન્તેવાસિકે આદાય એળકેનેવ સદ્ધિં વિચરિ. એળકો વિસ્સટ્ઠમત્તોવ એકં પાસાણપિટ્ઠિં નિસ્સાય જાતગુમ્બે ગીવં ઉક્ખિપિત્વા પણ્ણાનિ ખાદિતું આરદ્ધો. તઙ્ખણઞ્ઞેવ તસ્મિં પાસાણપિટ્ઠે અસનિ પતિ, તતો એકા પાસાણસકલિકા છિજ્જિત્વા એળકસ્સ પસારિતગીવાય પતિત્વા સીસં છિન્દિ, મહાજનો સન્નિપતિ. તદા બોધિસત્તો તસ્મિં ઠાને રુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તો. સો પસ્સન્તસ્સેવ તસ્સ મહાજનસ્સ દેવતાનુભાવેન આકાસે પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા ‘‘ઇમે સત્તા એવં પાપસ્સ ફલં જાનમાના અપ્પેવનામ પાણાતિપાતં ન કરેય્યુ’’ન્તિ મધુરસ્સરેન ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૮. ‘‘એવં ચે સત્તા જાનેય્યું, દુક્ખાયં જાતિસમ્ભવો;

ન પાણો પાણિનં હઞ્ઞે, પાણઘાતી હિ સોચતી’’તિ.

તત્થ એવં ચે સત્તા જાનેય્યુન્તિ ઇમે સત્તા એવં ચે જાનેય્યું. કથં? દુક્ખાયં જાતિસમ્ભવોતિ અયં તત્થ તત્થ જાતિ ચ જાતસ્સ અનુક્કમેન વડ્ઢિસઙ્ખાતો સમ્ભવો ચ જરાબ્યાધિમરણઅપ્પિયસમ્પયોગપિયવિપ્પયોગહત્થપાદચ્છેદાદીનં દુક્ખાનં વત્થુભૂતત્તા ‘‘દુક્ખો’’તિ યદિ જાનેય્યું. ન પાણો પાણિનં હઞ્ઞેતિ ‘‘પરં વધન્તો જાતિસમ્ભવે વધં લભતિ, પીળેન્તો પીળં લભતી’’તિ જાતિસમ્ભવસ્સ દુક્ખવત્થુતાય દુક્ખભાવં જાનન્તો કોચિ પાણો અઞ્ઞં પાણિનં ન હઞ્ઞે, સત્તો સત્તં ન હનેય્યાતિ અત્થો. કિંકારણા? પાણઘાતી હિ સોચતીતિ, યસ્મા સાહત્થિકાદીસુ છસુ પયોગેસુ યેન કેનચિ પયોગેન પરસ્સ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદનેન પાણઘાતી પુગ્ગલો અટ્ઠસુ મહાનિરયેસુ સોળસસુ ઉસ્સદનિરયેસુ નાનપ્પકારાય તિરચ્છાનયોનિયા પેત્તિવિસયે અસુરકાયેતિ ઇમેસુ ચતૂસુ અપાયેસુ મહાદુક્ખં અનુભવમાનો દીઘરત્તં અન્તોનિજ્ઝાયનલક્ખણેન સોકેન સોચતિ. યથા વાયં એળકો મરણભયેન સોચતિ, એવં દીઘરત્તં સોચતીતિપિ ઞત્વા ન પાણો પાણિનં હઞ્ઞે, કોચિ પાણાતિપાતકમ્મં નામ ન કરેય્ય. મોહેન પન મૂળ્હા અવિજ્જાય અન્ધીકતા ઇમં આદીનવં અપસ્સન્તા પાણાતિપાતં કરોન્તીતિ.

એવં મહાસત્તો નિરયભયેન તજ્જેત્વા ધમ્મં દેસેસિ. મનુસ્સા તં ધમ્મદેસનં સુત્વા નિરયભયભીતા પાણાતિપાતા વિરમિંસુ. બોધિસત્તોપિ ધમ્મં દેસેત્વા મહાજનં સીલે પતિટ્ઠાપેત્વા યથાકમ્મં ગતો, મહાજનોપિ બોધિસત્તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવનગરં પૂરેસિ. સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘અહં તેન સમયેન રુક્ખદેવતા અહોસિ’’ન્તિ.

મતકભત્તજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૧૯] ૯. આયાચિતભત્તજાતકવણ્ણના

સચે મુચ્ચે પેચ્ચ મુચ્ચેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દેવતાનં આયાચનબલિકમ્મં આરબ્ભ કથેસિ. તદા કિર મનુસ્સા વણિજ્જાય ગચ્છન્તા પાણે વધિત્વા દેવતાનં બલિકમ્મં કત્વા ‘‘મયં અનન્તરાયેન અત્થસિદ્ધિં પત્વા આગન્ત્વા પુન તુમ્હાકં બલિકમ્મં કરિસ્સામા’’તિ આયાચિત્વા ગચ્છન્તિ. તત્થાનન્તરાયેન અત્થસિદ્ધિં પત્વા આગતા ‘‘દેવતાનુભાવેન ઇદં જાત’’ન્તિ મઞ્ઞમાના બહૂ પાણે વધિત્વા આયાચનતો મુચ્ચિતું બલિકમ્મં કરોન્તિ, તં દિસ્વા ભિક્ખૂ ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, એત્થ અત્થો’’તિ ભગવન્તં પુચ્છિંસુ. ભગવા અતીતં આહરિ.

અતીતે કાસિરટ્ઠે એકસ્મિં ગામકે કુટુમ્બિકો ગામદ્વારે ઠિતનિગ્રોધરુક્ખે દેવતાય બલિકમ્મં પટિજાનિત્વા અનન્તરાયેન આગન્ત્વા બહૂ પાણે વધિત્વા ‘‘આયાચનતો મુચ્ચિસ્સામી’’તિ રુક્ખમૂલં ગતો. રુક્ખદેવતા ખન્ધવિટપે ઠત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૯. ‘‘સચે મુચ્ચે પેચ્ચ મુચ્ચે, મુચ્ચમાનો હિ બજ્ઝતિ;

ન હેવં ધીરા મુચ્ચન્તિ, મુત્તિ બાલસ્સ બન્ધન’’ન્તિ.

તત્થ સચે મુચ્ચે પેચ્ચ મુચ્ચેતિ ભો પુરિસ, ત્વં સચે મુચ્ચે યદિ મુચ્ચિતુકામોસિ. પેચ્ચ મુચ્ચેતિ યથા પરલોકે ન બજ્ઝસિ, એવં મુચ્ચાહિ. મુચ્ચમાનો હિ બજ્ઝતીતિ યથા પન ત્વં પાણં વધિત્વા મુચ્ચિતું ઇચ્છસિ, એવં મુચ્ચમાનો હિ પાપકમ્મેન બજ્ઝતિ. તસ્મા ન હેવં ધીરા મુચ્ચન્તીતિ યે પણ્ડિતપુરિસા, તે એવં પટિસ્સવતો ન મુચ્ચન્તિ. કિંકારણા? એવરૂપા હિ મુત્તિ બાલસ્સ બન્ધનં, એસા પાણાતિપાતં કત્વા મુત્તિ નામ બાલસ્સ બન્ધનમેવ હોતીતિ ધમ્મં દેસેસિ. તતો પટ્ઠાય મનુસ્સા એવરૂપા પાણાતિપાતકમ્મા વિરતા ધમ્મં ચરિત્વા દેવનગરં પૂરયિંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘અહં તેન સમયેન રુક્ખદેવતા અહોસિ’’ન્તિ.

આયાચિતભત્તજાતકવણ્ણના નવમા.

[૨૦] ૧૦. નળપાનજાતકવણ્ણના

દિસ્વા પદમનુત્તિણ્ણન્તિ ઇદં સત્થા કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો નળકપાનગામં પત્વા નળકપાનપોક્ખરણિયં કેતકવને વિહરન્તો નળદણ્ડકે આરબ્ભ કથેસિ. તદા કિર ભિક્ખૂ નળકપાનપોક્ખરણિયં ન્હત્વા સૂચિઘરત્થાય સામણેરેહિ નળદણ્ડકે ગાહાપેત્વા તે સબ્બત્થકમેવ છિદ્દે દિસ્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભન્તે, મયં સૂચિઘરત્થાય નળદણ્ડકે ગણ્હાપેમ, તે મૂલતો યાવ અગ્ગા સબ્બત્થકમેવ છિદ્દા, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. સત્થા ‘‘ઇદં, ભિક્ખવે, મય્હં પોરાણકઅધિટ્ઠાન’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

પુબ્બે કિર સો વનસણ્ડો અરઞ્ઞો અહોસિ. તસ્સાપિ પોક્ખરણિયા એકો દકરક્ખસો ઓતિણ્ણોતિણ્ણે ખાદતિ. તદા બોધિસત્તો રોહિતમિગપોતકપ્પમાણો કપિરાજા હુત્વા અસીતિસહસ્સમત્તવાનરપરિવુતો યૂથં પરિહરન્તો તસ્મિં અરઞ્ઞે વસતિ. સો વાનરગણસ્સ ઓવાદં અદાસિ ‘‘તાતા, ઇમસ્મિં અરઞ્ઞે વિસરુક્ખાપિ અમનુસ્સપરિગ્ગહિતપોક્ખરણિયોપિ હોન્તિ, તુમ્હે અખાદિતપુબ્બં ફલાફલં ખાદન્તા વા અપીતપુબ્બં પાનીયં પિવન્તા વા મં પટિપુચ્છેય્યાથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા એકદિવસં અગતપુબ્બટ્ઠાનં ગતા તત્થ બહુદેવ દિવસં ચરિત્વા પાનીયં ગવેસમાના એકં પોક્ખરણિં દિસ્વા પાનીયં અપિવિત્વાવ બોધિસત્તસ્સાગમનં ઓલોકયમાના નિસીદિંસુ. બોધિસત્તો આગન્ત્વા ‘‘કિં તાતા, પાનીયં ન પિવથા’’તિ આહ. ‘‘તુમ્હાકં આગમનં ઓલોકેમા’’તિ. ‘‘સુટ્ઠુ, તાતા’’તિ બોધિસત્તો પોક્ખરણિં આવિજ્ઝિત્વા પદં પરિચ્છિન્દન્તો ઓતિણ્ણમેવ પસ્સિ, ન ઉત્તિણ્ણં. સો ‘‘નિસ્સંસયં એસા અમનુસ્સપરિગ્ગહિતા’’તિ ઞત્વા ‘‘સુટ્ઠુ વો કતં, તાતા, પાનીયં અપિવન્તેહિ, અમનુસ્સપરિગ્ગહિતા અય’’ન્તિ આહ.

દકરક્ખસોપિ તેસં અનોતરણભાવં ઞત્વા નીલોદરો પણ્ડરમુખો સુરત્તહત્થપાદો બીભચ્છદસ્સનો હુત્વા ઉદકં દ્વિધા કત્વા નિક્ખમિત્વા ‘‘કસ્મા નિસિન્નાત્થ, ઓતરિત્વા પાનીયં પિવથા’’તિ આહ. અથ નં બોધિસત્તો પુચ્છિ ‘‘ત્વં ઇધ નિબ્બત્તદકરક્ખસોસી’’તિ? ‘‘આમ, અહ’’ન્તિ. ‘‘ત્વં પોક્ખરણિં ઓતિણ્ણકે લભસી’’તિ? ‘‘આમ, લભામિ, અહં ઇધોતિણ્ણં અન્તમસો સકુણિકં ઉપાદાય ન કિઞ્ચિ મુઞ્ચામિ, તુમ્હેપિ સબ્બે ખાદિસ્સામી’’તિ. ‘‘ન મયં અત્તાનં તુય્હં ખાદિતું દસ્સામા’’તિ. ‘‘પાનીયં પન પિવિસ્સથા’’તિ. ‘‘આમ, પાનીયં પિવિસ્સામ, ન ચ તે વસં ગમિસ્સામા’’તિ. ‘‘અથ કથં પાનીયં પિવિસ્સથા’’તિ? કિં પન ત્વં મઞ્ઞસિ ‘‘ઓતરિત્વા પિવિસ્સન્તી’’તિ. ‘‘મયઞ્હિ અનોતરિત્વા અસીતિસહસ્સાનિપિ એકમેકં નળદણ્ડકં ગહેત્વા ઉપ્પલનાળેન ઉદકં પિવન્તા વિય તવ પોક્ખરણિયા પાનીયં પિવિસ્સામ, એવં નો ત્વં ખાદિતું ન સક્ખિસ્સસી’’તિ. એતમત્થં વિદિત્વા સત્થા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમિસ્સા ગાથાય પુરિમપદદ્વયં અભાસિ –

૨૦. ‘‘દિસ્વા પદમનુત્તિણ્ણં, દિસ્વાનોતરિતં પદ’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – ભિક્ખવે, સો કપિરાજા તસ્સા પોક્ખરણિયા એકમ્પિ ઉત્તિણ્ણપદં નાદ્દસ, ઓતરિતં પન ઓતિણ્ણપદમેવ અદ્દસ. એવં દિસ્વા પદં અનુત્તિણ્ણં દિસ્વાન ઓતરિતં પદં ‘‘અદ્ધાયં પોક્ખરણી અમનુસ્સપરિગ્ગહિતા’’તિ ઞત્વા તેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો સપરિસો આહ –

‘‘નળેન વારિં પિસ્સામા’’તિ;

તસ્સત્થો – મયં તવ પોક્ખરણિયં નળેન પાનીયં પિવિસ્સામાતિ. પુન મહાસત્તો આહ –

‘‘નેવ મં ત્વં વધિસ્સસી’’તિ;

એવં નળેન પાનીયં પિવન્તં સપરિસમ્પિ મં ત્વં નેવ વધિસ્સસીતિ અત્થો.

એવઞ્ચ પન વત્વા બોધિસત્તો એકં નળદણ્ડકં આહરાપેત્વા પારમિયો આવજ્જેત્વા સચ્ચકિરિયં કત્વા મુખેન ધમિ, નળો અન્તો કિઞ્ચિ ગણ્ઠિં અસેસેત્વા સબ્બત્થકમેવ સુસિરો અહોસિ. ઇમિના નિયામેન અપરમ્પિ અપરમ્પિ આહરાપેત્વા મુખેન ધમિત્વા અદાસિ. એવં સન્તેપિ ન સક્કા નિટ્ઠાપેતું, તસ્મા એવં ન ગહેતબ્બં. બોધિસત્તો પન ‘‘ઇમં પોક્ખરણિં પરિવારેત્વા જાતા સબ્બેપિ નળા એકચ્છિદ્દા હોન્તૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. બોધિસત્તાનઞ્હિ હિતૂપચારસ્સ મહન્તતાય અધિટ્ઠાનં સમિજ્ઝતિ. તતો પટ્ઠાય સબ્બેપિ તં પોક્ખરણિં પરિવારેત્વા ઉટ્ઠિતનળા એકચ્છિદ્દા જાતા. ઇમસ્મિઞ્હિ કપ્પે ચત્તારિ કપ્પટ્ઠિયપાટિહારિયાનિ નામ. કતમાનિ ચત્તારિ? ચન્દે સસલક્ખણં સકલમ્પિ ઇમં કપ્પં ઠસ્સતિ, વટ્ટકજાતકે અગ્ગિનો નિબ્બુતટ્ઠાનં સકલમ્પિ ઇમં કપ્પં અગ્ગિ ન ઝાયિસ્સતિ, ઘટીકારનિવેસનટ્ઠાનં સકલમ્પિ ઇમં કપ્પં અનોવસ્સકં ઠસ્સતિ, ઇમં પોક્ખરણિં પરિવારેત્વા ઉટ્ઠિતનળા સકલમ્પિ ઇમં કપ્પં એકચ્છિદ્દા ભવિસ્સન્તીતિ ઇમાનિ ચત્તારિ કપ્પટ્ઠિયપાટિહારિયાનિ નામ.

બોધિસત્તો એવં અધિટ્ઠહિત્વા એકં નળં આદાય નિસીદિ. તેપિ અસીતિસહસ્સવાનરા એકેકં આદાય પોક્ખરણિં પરિવારેત્વા નિસીદિંસુ. તેપિ બોધિસત્તસ્સ નળેન આકડ્ઢિત્વા પાનીયં પિવનકાલે સબ્બે તીરે નિસિન્નાવ પિવિંસુ. એવં તેહિ પાનીયે પિવિતે દકરક્ખસો કિઞ્ચિ અલભિત્વા અનત્તમનો સકનિવેસનમેવ ગતો. બોધિસત્તોપિ સપરિવારો અરઞ્ઞમેવ પાવિસિ.

સત્થા પન ‘‘ઇમેસં, ભિક્ખવે, નળાનં એકચ્છિદ્દભાવો નામ મય્હમેવેતં પોરાણકઅધિટ્ઠાન’’ન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા દકરક્ખસો દેવદત્તો અહોસિ, અસીતિસહસ્સવાનરા બુદ્ધપરિસા, ઉપાયકુસલો પન કપિરાજા અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

નળપાનજાતકવણ્ણના દસમા.

સીલવગ્ગો દુતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

નિગ્રોધં લક્ખણં કણ્ડિ, વાતમિગં ખરાદિયં;

તિપલ્લત્થં માલુતઞ્ચ, મતભત્ત અયાચિતં;

નળપાનન્તિ તે દસાતિ.