૧૪. અસમ્પદાનવગ્ગો

[૧૩૧] ૧. અસમ્પદાનજાતકવણ્ણના

અસમ્પદાનેનિતરીતરસ્સાતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિઞ્હિ કાલે ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો દેવદત્તો, અકતઞ્ઞૂ તથાગતસ્સ ગુણં ન જાનાતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ દેવદત્તો અકતઞ્ઞૂ, પુબ્બેપિ અકતઞ્ઞૂયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે મગધરટ્ઠે રાજગહે એકસ્મિં મગધરઞ્ઞે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સેવ સેટ્ઠિ અહોસિ અસીતિકોટિવિભવો સઙ્ખસેટ્ઠીતિ નામેન. બારાણસિયં પીળિયસેટ્ઠિ નામ અસીતિકોટિવિભવોવ અહોસિ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં સહાયકા અહેસું. તેસુ બારાણસિયં પીળિયસેટ્ઠિસ્સ કેનચિદેવ કારણેન મહન્તં ભયં ઉપ્પજ્જિ, સબ્બં સાપતેય્યં પરિહાયિ. સો દલિદ્દો અપ્પટિસરણો હુત્વા ભરિયં આદાય સઙ્ખસેટ્ઠિં પચ્ચયં કત્વા બારાણસિતો નિક્ખમિત્વા પદસાવ રાજગહં પત્વા સઙ્ખસેટ્ઠિસ્સ નિવેસનં અગમાસિ. સો તં દિસ્વાવ ‘‘સહાયો મે આગતો’’તિ પરિસ્સજિત્વા સક્કારસમ્માનં કત્વા કતિપાહં વીતિનામેત્વા એકદિવસં ‘‘સમ્મ, કેનટ્ઠેન આગતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ભયં મે, સમ્મ, ઉપ્પન્નં, સબ્બં ધનં પરિક્ખીણં, ઉપત્થમ્ભો મે હોહી’’તિ. ‘‘સાધુ સમ્મ, મા ભાયી’’તિ ભણ્ડાગારં વિવરાપેત્વા ચત્તાલીસ હિરઞ્ઞકોટિયો દાપેત્વા સેસમ્પિ પરિચ્છદપરિવારં સબ્બં અત્તનો સન્તકં સવિઞ્ઞાણકં અવિઞ્ઞાણકં મજ્ઝે ભિન્દિત્વા ઉપડ્ઢમેવ અદાસિ. સો તં વિભવં આદાય પુન બારાણસિં ગન્ત્વા નિવાસં કપ્પેસિ.

અપરભાગે સઙ્ખસેટ્ઠિસ્સપિ તાદિસમેવ ભયં ઉપ્પજ્જિ. સો અત્તનો પટિસરણં ઉપધારેન્તો ‘‘સહાયસ્સ મે મહાઉપકારો કતો, ઉપડ્ઢવિભવો દિન્નો. ન સો મં દિસ્વા પરિચ્ચજિસ્સતિ, તસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ભરિયં આદાય પદસાવ બારાણસિં ગન્ત્વા ભરિયં આહ ‘‘ભદ્દે, તવ મયા સદ્ધિં અન્તરવીથિયા ગમનં નામ ન યુત્તં, મયા પેસિતયાનમારુય્હ મહન્તેન પરિવારેન પચ્છા આગમિસ્સસિ. યાવ યાનં પેસેમિ, તાવ ઇધેવ હોહી’’તિ વત્વા તં સાલાય ઠપેત્વા સયં નગરં પવિસિત્વા સેટ્ઠિસ્સ ઘરં ગન્ત્વા ‘‘રાજગહનગરતો તુમ્હાકં સહાયો સઙ્ખસેટ્ઠિ નામ આગતો’’તિ આરોચાપેસિ. સો ‘‘આગચ્છતૂ’’તિ પક્કોસાપેત્વા તં દિસ્વા નેવ આસના વુટ્ઠાસિ, ન પટિસન્થારં અકાસિ, કેવલં ‘‘કિમત્થં આગતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘તુમ્હાકં દસ્સનત્થં આગતોમ્હી’’તિ. ‘‘નિવાસો તે કહં ગહિતો’’તિ? ‘‘ન તાવ નિવાસટ્ઠાનં અત્થિ, સેટ્ઠિઘરણિમ્પિ સાલાય ઠપેત્વાવ આગતોમ્હી’’તિ. ‘‘તુમ્હાકં ઇધ નિવાસટ્ઠાનં નત્થિ, નિવાપં ગહેત્વા એકસ્મિં ઠાને પચાપેત્વા ભુઞ્જિત્વા ગચ્છથ, પુન અમ્હાકં ઘરં મા પવિસથા’’તિ વત્વા ‘‘મય્હં સહાયસ્સ દુસ્સન્તે બન્ધિત્વા એકં બહલપલાપતુમ્બં દેહી’’તિ દાસં આણાપેસિ. તં દિવસં કિર સો રત્તસાલીનં સકટસહસ્સમત્તં ઓફુનાપેત્વા કોટ્ઠાગારં પૂરાપેસિ, ચત્તાલીસકોટિધનં ગહેત્વા આગતો અકતઞ્ઞૂ મહાચોરો સહાયકસ્સ તુમ્બમત્તે પલાપે દાપેસિ. દાસો પચ્છિયં એકં પલાપતુમ્બં પક્ખિપિત્વા બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ.

બોધિસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં અસપ્પુરિસો મમ સન્તિકા ચત્તાલીસકોટિધનં લભિત્વા ઇદાનિ પલાપતુમ્બં દાપેસિ, ગણ્હામિ નુ ખો, ન ગણ્હામી’’તિ? અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘અયં તાવ અકતઞ્ઞૂ મિત્તદુબ્ભી કતવિનાસકભાવેન મયા સદ્ધિં મિત્તભાવં ભિન્દિ. સચાહં એતેન દિન્નં પલાપતુમ્બં લામકત્તા ન ગણ્હિસ્સામિ, અહમ્પિ મિત્તભાવં ભિન્દિસ્સામિ. અન્ધબાલા પરિત્તકં લદ્ધં અગ્ગણ્હન્તા મિત્તભાવં વિનાસેન્તિ, અહં પન એતેન દિન્નં પલાપતુમ્બં ગહેત્વા મમ વસેન મિત્તભાવં પતિટ્ઠાપેસ્સામી’’તિ. સો પલાપતુમ્બં દુસ્સન્તે બન્ધિત્વા પાસાદા ઓરુય્હ સાલં અગમાસિ. અથ નં ભરિયા ‘‘કિં તે, અય્ય, લદ્ધ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ભદ્દે અમ્હાકં સહાયો પીળિયસેટ્ઠિ પલાપતુમ્બં દત્વા અમ્હે અજ્જેવ વિસ્સજ્જેસી’’તિ. સા ‘‘અય્ય, કિમત્થં અગ્ગહેસિ, કિં એતં ચત્તાલીસકોટિધનસ્સ અનુચ્છવિક’’ન્તિ રોદિતું આરભિ. બોધિસત્તોપિ ‘‘ભદ્દે, મા રોદિ, અહં તેન સદ્ધિં મિત્તભાવભેદનભયેન મમ વસેન મિત્તભાવં પતિટ્ઠાપેતું ગણ્હિં, ત્વં કિંકારણા રોદસી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૧. ‘‘અસમ્પદાનેનિતરીતરસ્સ, બાલસ્સ મિત્તાનિ કલીભવન્તિ;

તસ્મા હરામિ ભુસં અડ્ઢમાનં, મા મે મિત્તિ જીયિત્થ સસ્સતાય’’ન્તિ.

તત્થ અસમ્પદાનેનાતિ અસમ્પાદાનેન. અકારલોપે સન્ધિ, અગ્ગહણેનાતિ અત્થો. ઇતરીતરસ્સાતિ યસ્સ કસ્સચિ લામકાલામકસ્સ. બાલસ્સ મિત્તાનિ કલીભવન્તીતિ દન્ધસ્સ અપઞ્ઞસ્સ મિત્તાનિ કલીનિ કાળકણ્ણિસદિસાનિ હોન્તિ, ભિજ્જન્તીતિ અત્થો. તસ્મા હરામિ ભુસં અડ્ઢમાનન્તિ તેન કારણેન અહં સહાયેન દિન્નં એકપલાપતુમ્બં હરામિ ગણ્હામીતિ દસ્સેતિ. ‘‘માન’’ન્તિ હિ અટ્ઠન્નં નાળીનં નામં, ચતુન્નં અડ્ઢમાનં, ચતસ્સો ચ નાળિયો તુમ્બો નામ. તેન વુત્તં ‘‘પલાપતુમ્બ’’ન્તિ. મા મે મિત્તિ જીયિત્થ સસ્સતાયન્તિ મમ સહાયેન સદ્ધિં મિત્તિ મા ભિજ્જિત્થ, સસ્સતાવ અયં હોતૂતિ અત્થો.

એવં વુત્તેપિ સેટ્ઠિભરિયા રોદતેવ. તસ્મિં ખણે સઙ્ખસેટ્ઠિના પીળિયસેટ્ઠિસ્સ દિન્નો કમ્મન્તદાસો સાલાદ્વારેન આગચ્છન્તો સેટ્ઠિભરિયાય રોદનસદ્દં સુત્વા સાલં પવિસિત્વા અત્તનો સામિકે દિસ્વા પાદેસુ નિપતિત્વા રોદિત્વા કન્દિત્વા ‘‘કિમત્થં ઇધાગતત્થ, સામી’’તિ પુચ્છિ. સેટ્ઠિ સબ્બં આરોચેસિ. કમ્મન્તદાસો ‘‘હોતુ, સામિ, મા ચિન્તયિત્થા’’તિ ઉભોપિ અસ્સાસેત્વા અત્તનો ગેહં નેત્વા ગન્ધોદકેન ન્હાપેત્વા ભોજેત્વા ‘‘સામિકા, વો આગતા’’તિ સેસદાસે સન્નિપાતેત્વા દસ્સેત્વા કતિપાહં વીતિનામેત્વા સબ્બે દાસે ગહેત્વા રાજઙ્ગણં ગન્ત્વા ઉપરવં અકાસિ. રાજા પક્કોસાપેત્વા ‘‘કિં એત’’ન્તિ પુચ્છિ, તે સબ્બં તં પવત્તિં રઞ્ઞો આરોચેસું.

રાજા તેસં વચનં સુત્વા ઉભોપિ સેટ્ઠી પક્કોસાપેત્વા સઙ્ખસેટ્ઠિં પુચ્છિ ‘‘સચ્ચં કિર તયા મહાસેટ્ઠિ પીળિયસેટ્ઠિસ્સ ચત્તાલીસકોટિધનં દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, મમ સહાયસ્સ મં તક્કેત્વા રાજગહં આગતસ્સ ન કેવલં ધનં, સબ્બં વિભવજાતં સવિઞ્ઞાણકં અવિઞ્ઞાણકં દ્વે કોટ્ઠાસે કત્વા સમભાગે અદાસિન્તિ. રાજા ‘‘સચ્ચમેત’’ન્તિ પીળિયસેટ્ઠિં પુચ્છિ. ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘તયા પનસ્સ તઞ્ઞેવ તક્કેત્વા આગતસ્સ અત્થિ કોચિ સક્કારો વા સમ્માનો વા કતો’’તિ. સો તુણ્હી અહોસિ. અપિ પન તે એતસ્સ પલાપતુમ્બમત્તં દુસ્સન્તે પક્ખિપાપેત્વા દાપિતં અત્થીતિ. તમ્પિ સુત્વા તુણ્હીયેવ અહોસિ. રાજા ‘‘કિં કાતબ્બ’’ન્તિ અમચ્ચેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા તં પરિભાસિત્વા ‘‘ગચ્છથ, પીળિયસેટ્ઠિસ્સ ઘરે સબ્બં વિભવં સઙ્ખસેટ્ઠિસ્સ દેથા’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘મહારાજ, મય્હં પરસન્તકેન અત્થો નત્થિ, મયા દિન્નમત્તમેવ પન દાપેથા’’તિ આહ. રાજા બોધિસત્તસ્સ સન્તકં દાપેસિ. બોધિસત્તો સબ્બં અત્તનો દિન્નવિભવં પટિલભિત્વા દાસપરિવુતો રાજગહમેવ ગન્ત્વા કુટુમ્બં સણ્ઠપેત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પીળિયસેટ્ઠિ દેવદત્તો અહોસિ, સઙ્ખસેટ્ઠિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અસમ્પદાનજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૧૩૨] ૨. ભીરુકજાતકવણ્ણના

કુસલૂપદેસે ધિતિયા દળ્હાય ચાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અજપાલનિગ્રોધે મારધીતાનં પલોભનસુત્તન્તં આરબ્ભ કથેસિ. ભગવતા હિ આદિતો પટ્ઠાય વુત્તં –

‘‘દદ્દલ્લમાના આગઞ્છું, તણ્હા ચ અરતી રગા;

તા તત્થ પનુદી સત્થા, તૂલં ભટ્ઠંવ માલુતો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૬૧);

એવં યાવ પરિયોસાના તસ્સ સુત્તન્તસ્સ કથિતકાલે ધમ્મસભાયં સન્નિપતિતા ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, સમ્માસમ્બુદ્ધો મારધીતરો અનેકસતાનિપિ દિબ્બરૂપાનિ માપેત્વા પલોભનત્થાય ઉપસઙ્કમન્તિયો અક્ખીનિપિ ઉમ્મીલેત્વા ન ઓલોકેસિ, અહો બુદ્ધબલં નામ અચ્છરિય’’ન્તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ મય્હં સબ્બાસવે ખેપેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં સમ્પત્તસ્સ મારધીતાનં અનોલોકનં નામ અચ્છરિયં, અહઞ્હિ પુબ્બે બોધિઞાણં પરિયેસમાનો સકિલેસકાલેપિ અભિસઙ્ખતં દિબ્બરૂપં ઇન્દ્રિયાનિ ભિન્દિત્વા કિલેસવસેન અનોલોકેત્વાવ ગન્ત્વા મહારજ્જં પાપુણિ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ભાતિકસતસ્સ કનિટ્ઠો અહોસીતિ સબ્બં હેટ્ઠા તક્કસિલાજાતકે વુત્તનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં. તદા પન તક્કસિલાનગરવાસીહિ બહિનગરે સાલાયં બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા યાચિત્વા રજ્જં પટિચ્છાપેત્વા અભિસેકે કતે તક્કસિલાનગરવાસિનો નગરં દેવનગરં વિય, રાજભવનઞ્ચ ઇન્દભવનં વિય અલઙ્કરિંસુ. તદા બોધિસત્તો નગરં પવિસિત્વા રાજભવને પાસાદે મહાતલે સમુસ્સિતસેતચ્છત્તં રતનવરપલ્લઙ્કં અભિરુય્હ દેવરાજલીલાય નિસીદિ, અમચ્ચા ચ બ્રાહ્મણગહપતિકાદયો ચ ખત્તિયકુમારા ચ સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા પરિવારેત્વા અટ્ઠંસુ, દેવચ્છરાપટિભાગા સોળસસહસ્સનાટકિત્થિયો નચ્ચગીતવાદિતકુસલા ઉત્તમવિલાસસમ્પન્ના નચ્ચગીતવાદિતાનિ પયોજેસું. ગીતવાદિતસદ્દેન રાજભવનં મેઘત્થનિતપૂરિતા મહાસમુદ્દકુચ્છિ વિય એકનિન્નાદં અહોસિ. બોધિસત્તો તં અત્તનો સિરિસોભગ્ગં ઓલોકયમાનોવ ચિન્તેસિ ‘‘સચાહં તાસં યક્ખિનીનં અભિસઙ્ખતં દિબ્બરૂપં ઓલોકેસ્સં, જીવિતક્ખયં પત્તો અભવિસ્સં, ઇમં સિરિસોભગ્ગં ન ઓલોકેસ્સં. પચ્ચેકબુદ્ધાનં પન ઓવાદે ઠિતભાવેન ઇદં મયા સમ્પત્ત’’ન્તિ. એવઞ્ચ પન ચિન્તેત્વા ઉદાનં ઉદાનેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૨. ‘‘કુસલૂપદેસે ધિતિયા દળ્હાય ચ, અનિવત્તિતત્તા ભયભીરુતાય ચ;

ન રક્ખસીનં વસમાગમિમ્હસે, સ સોત્થિભાવો મહતા ભયેન મે’’તિ.

તત્થ કુસલૂપદેસેતિ કુસલાનં ઉપદેસે, પચ્ચેકબુદ્ધાનં ઓવાદેતિ અત્થો. ધિતિયા દળ્હાય ચાતિ દળ્હાય ધિતિયા ચ, થિરેન અબ્બોચ્છિન્નનિરન્તરવીરિયેન ચાતિ અત્થો. અનિવત્તિતત્તા ભયભીરુતાય ચાતિ ભયભીરુતાય અનિવત્તિતતાય ચ. તત્થ ભયન્તિ ચિત્તુત્રાસમત્તં પરિત્તભયં. ભીરુતાતિ સરીરકમ્પનપ્પત્તં મહાભયં. ઇદં ઉભયમ્પિ મહાસત્તસ્સ ‘‘યક્ખિનિયો નામેતા મનુસ્સખાદિકા’’તિ ભેરવારમ્મણં દિસ્વાપિ નાહોસિ. તેનાહ ‘‘અનિવત્તિતત્તા ભયભીરુતાય ચા’’તિ. ભયભીરુતાય અભાવેનેવ ભેરવારમ્મણં દિસ્વાપિ અનિવત્તનભાવેનાતિ અત્થો. ન રક્ખસીનં વસમાગમિમ્હસેતિ યક્ખકન્તારે તાસં રક્ખસીનં વસં ન અગમિમ્હ. યસ્મા અમ્હાકં કુસલૂપદેસે ધિતિ ચ દળ્હા અહોસિ, ભયભીરુતાભાવેન ચ અનિવત્તનસભાવા અહુમ્હા, તસ્મા રક્ખસીનં વસં ન અગમિમ્હાતિ વુત્તં હોતિ. સ સોત્થિભાવો મહતા ભયેન મેતિ સો મય્હં અયં અજ્જ મહતા ભયેન રક્ખસીનં સન્તિકા પત્તબ્બેન દુક્ખદોમનસ્સેન સોત્થિભાવો ખેમભાવો પીતિસોમનસ્સભાવોયેવ જાતોતિ.

એવં મહાસત્તો ઇમાય ગાથાય ધમ્મં દેસેત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘અહં તેન સમયેન તક્કસિલં ગન્ત્વા રજ્જપ્પત્તકુમારો અહોસિ’’ન્તિ.

ભીરુકજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૧૩૩] ૩. ઘતાસનજાતકવણ્ણના

ખેમં યહિન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો હિ ભિક્ખુ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા પચ્ચન્તં ગન્ત્વા એકં ગામકં ઉપનિસ્સાય અરઞ્ઞસેનાસને વસ્સં ઉપગઞ્છિ. તસ્સ પઠમમાસેયેવ પિણ્ડાય પવિટ્ઠસ્સ પણ્ણસાલા ઝાયિત્થ. સો વસનટ્ઠાનાભાવેન કિલમન્તો ઉપટ્ઠાકાનં આચિક્ખિ. તે ‘‘હોતુ, ભન્તે, પણ્ણસાલં કરિસ્સામ, કસામ તાવ, વપામ તાવા’’તિઆદીનિ વદન્તા તેમાસં વીતિનામેસું. સો સેનાસનસપ્પાયાભાવેન કમ્મટ્ઠાનં મત્થકં પાપેતું નાસક્ખિ. સો નિમિત્તમત્તમ્પિ અનુપ્પાદેત્વા વુત્થવસ્સો જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા ‘‘કિં નુ ખો તે, ભિક્ખુ, કમ્મટ્ઠાનં સપ્પાયં જાત’’ન્તિ પુચ્છિ. સો આદિતો પટ્ઠાય અસપ્પાયભાવં કથેસિ. સત્થા ‘‘પુબ્બે ખો, ભિક્ખુ, તિરચ્છાનાપિ અત્તનો સપ્પાયાસપ્પાયં ઞત્વા સપ્પાયકાલે વસિત્વા અસપ્પાયકાલે વસનટ્ઠાનં પહાય અઞ્ઞત્થ અગમંસુ, ત્વં કસ્મા અત્તનો સપ્પાયાસપ્પાયં ન અઞ્ઞાસી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સકુણયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા સોભગ્ગપ્પત્તો સકુણરાજા હુત્વા એકસ્મિં અરઞ્ઞાયતને જાતસ્સરતીરે સાખાવિટપસમ્પન્નં બહલપત્તપલાસં મહારુક્ખં ઉપનિસ્સાય સપરિવારો વાસં કપ્પેસિ. બહૂ સકુણા તસ્સ રુક્ખસ્સ ઉદકમત્થકે પત્થટસાખાસુ વસન્તા સરીરવળઞ્જં ઉદકે પાતેન્તિ. તસ્મિઞ્ચ જાતસ્સરે ચણ્ડો નાગરાજા વસતિ. તસ્સ એતદહોસિ ‘‘ઇમે સકુણા મય્હં નિવાસે જાતસ્સરે સરીરવળઞ્જં પાતેન્તિ, યંનૂનાહં ઉદકતો અગ્ગિં ઉટ્ઠાપેત્વા રુક્ખં ઝાપેત્વા એતે પલાપેય્ય’’ન્તિ. સો કુદ્ધમાનસો રત્તિભાગે સબ્બેસં સકુણાનં સન્નિપતિત્વા રુક્ખસાખાસુ નિપન્નકાલે પઠમં તાવ ઉદ્ધનારોપિતં વિય ઉદકં પક્કુધાપેત્વા દુતિયવારે ધૂમં ઉટ્ઠાપેત્વા તતિયવારે તાલક્ખન્ધપ્પમાણં જાલં ઉટ્ઠાપેસિ. બોધિસત્તો ઉદકતો જાલં ઉટ્ઠહમાનં દિસ્વા ‘‘ભો, સકુણા, અગ્ગિના આદિત્તં નામ ઉદકેન નિબ્બાપેન્તિ, ઇદાનિ પન ઉદકમેવ આદિત્તં. ન સક્કા અમ્હેહિ ઇધ વસિતું, અઞ્ઞત્થ ગમિસ્સામા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૩. ‘‘ખેમં યહિં તત્થ અરી ઉદીરિતો, દકસ્સ મજ્ઝે જલતે ઘતાસનો;

ન અજ્જ વાસો મહિયા મહીરુહે, દિસા ભજવ્હો સરણાજ્જ નોભય’’ન્તિ.

તત્થ ખેમં યહિં તત્થ અરી ઉદીરિતોતિ યસ્મિં ઉદકપિટ્ઠે ખેમભાવો નિબ્ભયભાવો, તસ્મિં અત્તપચ્ચત્થિકો સપત્તો ઉટ્ઠિતો. દકસ્સાતિ ઉદકસ્સ. ઘતાસનોતિ અગ્ગિ. સો હિ ઘતં અસ્નાતિ, તસ્મા ‘‘ઘતાસનો’’તિ વુચ્ચતિ. ન અજ્જ વાસોતિ અજ્જ નો વાસો નત્થિ. મહિયા મહીરુહેતિ મહિરુહો વુચ્ચતિ રુક્ખો, તસ્મિં ઇમિસ્સા મહિયા જાતે રુક્ખેતિ અત્થો. દિસા ભજવ્હોતિ દિસા ભજથ ગચ્છથ. સરણાજ્જ નો ભયન્તિ અજ્જ અમ્હાકં સરણતો ભયં જાતં, પટિસરણટ્ઠાનતો ભયં ઉપ્પન્નન્તિ અત્થો.

એવં વત્વા બોધિસત્તો અત્તનો વચનકરે સકુણે આદાય ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞત્થ ગતો. બોધિસત્તસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વા ઠિતસકુણા જીવિતક્ખયં પત્તા.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો ભિક્ખુ અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ.

તદા બોધિસત્તસ્સ વચનકરા સકુણા બુદ્ધપરિસા અહેસું, સકુણરાજા પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

ઘતાસનજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૧૩૪] ૪. ઝાનસોધનજાતકવણ્ણના

યે સઞ્ઞિનોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સઙ્કસ્સનગરદ્વારે અત્તના સંખિત્તેન પુચ્છિતપઞ્હસ્સ ધમ્મસેનાપતિનો વિત્થારબ્યાકરણં આરબ્ભ કથેસિ. તત્રિદં અતીતવત્થુ – અતીતે કિર બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અરઞ્ઞાયતને કાલં કરોન્તો અન્તેવાસિકેહિ પુચ્છિતો ‘‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી’’તિ આહ…પે… તાપસા જેટ્ઠન્તેવાસિકસ્સ કથં ન ગણ્હિંસુ. બોધિસત્તો આભસ્સરતો આગન્ત્વા આકાસે ઠત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૪. ‘‘યે સઞ્ઞિનો તેપિ દુગ્ગતા, યેપિ અસઞ્ઞિનો તેપિ દુગ્ગતા;

એતં ઉભયં વિવજ્જય, તં સમાપત્તિસુખં અનઙ્ગણ’’ન્તિ.

તત્થ યે સઞ્ઞિનોતિ ઠપેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનલાભિનો અવસેસે સચિત્તકસત્તે દસ્સેતિ. તેપિ દુગ્ગતાતિ તસ્સા સમાપત્તિયા અલાભતો તેપિ દુગ્ગતા નામ. યેપિ અસઞ્ઞિનોતિ અસઞ્ઞભવે નિબ્બત્તે અચિત્તકસત્તે દસ્સેતિ. તેપિ દુગ્ગતાતિ તેપિ ઇમિસ્સાયેવ સમાપત્તિયા અલાભતો દુગ્ગતાયેવ નામ. એતં ઉભયં વિવજ્જયાતિ એતં ઉભયમ્પિ સઞ્ઞિભવઞ્ચ અસઞ્ઞિભવઞ્ચ વિવજ્જય પજહાતિ અન્તેવાસિકં ઓવદતિ. તં સમાપત્તિસુખં અનઙ્ગણન્તિ તં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિલાભિનો સન્તટ્ઠેન ‘‘સુખ’’ન્તિ સઙ્ખં ગતં ઝાનસુખં અનઙ્ગણં નિદ્દોસં બલવચિત્તેકગ્ગતાસભાવેનપિ તં અનઙ્ગણં નામ જાતં.

એવં બોધિસત્તો ધમ્મં દેસેત્વા અન્તેવાસિકસ્સ ગુણં કથેત્વા બ્રહ્મલોકમેવ અગમાસિ. તદા સેસતાપસા જેટ્ઠન્તેવાસિકસ્સ સદ્દહિંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા જેટ્ઠન્તેવાસિકો સારિપુત્તો, મહાબ્રહ્મા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ઝાનસોધનજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૧૩૫] ૫. ચન્દાભજાતકવણ્ણના

ચન્દાભન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સઙ્કસ્સનગરદ્વારે થેરસ્સેવ પઞ્હબ્યાકરણં આરબ્ભ કથેસિ. અતીતે કિર બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અરઞ્ઞાયતને કાલં કરોન્તો અન્તેવાસિકેહિ પુચ્છિતો ‘‘ચન્દાભં સૂરિયાભ’’ન્તિ વત્વા આભસ્સરે નિબ્બત્તો. તાપસા જેટ્ઠન્તેવાસિકસ્સ ન સદ્દહિંસુ. બોધિસત્તો આભસ્સરતો આગન્ત્વા આકાસે ઠિતો ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૫. ‘‘ચન્દાભં સૂરિયાભઞ્ચ, યોધ પઞ્ઞાય ગાધતિ;

અવિતક્કેન ઝાનેન, હોતિ આભસ્સરૂપગો’’તિ.

તત્થ ચન્દાભન્તિ ઓદાતકસિણં દસ્સેતિ. સૂરિયાભન્તિ પીતકસિણં. યોધ પઞ્ઞાય ગાધતીતિ યો પુગ્ગલો ઇધ સત્તલોકે ઇદં કસિણદ્વયં પઞ્ઞાય ગાધતિ, આરમ્મણં કત્વા અનુપવિસતિ, તત્થેવ પતિટ્ઠહતિ. અથ વા ચન્દાભં સૂરિયાભઞ્ચ, યોધ પઞ્ઞાય ગાધતીતિ યત્તકં ઠાનં ચન્દાભા ચ સૂરિયાભા ચ પત્થટા, તત્થકે ઠાને પટિભાગકસિણં વડ્ઢેત્વા તં આરમ્મણં કત્વા ઝાનં નિબ્બત્તેન્તો ઉભયમ્પેતં આભં પઞ્ઞાય ગાધતિ નામ. તસ્મા અયમ્પેત્થ અત્થોયેવ. અવિતક્કેન ઝાનેન, હોતિ આભસ્સરૂપગોતિ સો પુગ્ગલો તથા કત્વા પટિલદ્ધેન દુતિયેન ઝાનેન આભસ્સરબ્રહ્મલોકૂપગો હોતીતિ.

એવં બોધિસત્તો તાપસે બોધેત્વા જેટ્ઠન્તેવાસિકસ્સ ગુણં કથેત્વા બ્રહ્મલોકમેવ ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા જેટ્ઠન્તેવાસિકો સારિપુત્તો, મહાબ્રહ્મા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ચન્દાભજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૧૩૬] ૬. સુવણ્ણહંસજાતકવણ્ણના

યં લદ્ધં તેન તુટ્ઠબ્બન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો થુલ્લનન્દં ભિક્ખુનિં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયઞ્હિ અઞ્ઞતરો ઉપાસકો ભિક્ખુનિસઙ્ઘં લસુણેન પવારેત્વા ખેત્તપાલં આણાપેસિ ‘‘સચે ભિક્ખુનિયો આગચ્છન્તિ, એકેકાય ભિક્ખુનિયા દ્વે તયો ભણ્ડિકે દેહી’’તિ. તતો પટ્ઠાય ભિક્ખુનિયો તસ્સ ગેહમ્પિ ખેત્તમ્પિ લસુણત્થાય ગચ્છન્તિ. અથેકસ્મિં ઉસ્સવદિવસે તસ્સ ગેહે લસુણં પરિક્ખયં અગમાસિ. થુલ્લનન્દા ભિક્ખુની સપરિવારા ગેહં ગન્ત્વા ‘‘લસુણેનાવુસો અત્થો’’તિ વત્વા ‘‘નત્થય્યે, યથાભતં લસુણં પરિક્ખીણં, ખેત્તં ગચ્છથા’’તિ વુત્તા ખેત્તં ગન્ત્વા ન મત્તં જાનિત્વા લસુણં આહરાપેસિ. ખેત્તપાલો ઉજ્ઝાયિ ‘‘કથઞ્હિ નામ ભિક્ખુનિયો ન મત્તં જાનિત્વા લસુણં હરાપેસ્સન્તી’’તિ? તસ્સ કથં સુત્વા યા તા ભિક્ખુનિયો અપ્પિચ્છા, તાપિ, તાસં સુત્વા ભિક્ખૂપિ, ઉજ્ઝાયિંસુ. ઉજ્ઝાયિત્વા ચ પન ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ભગવા થુલ્લનન્દં ભિક્ખનિં ગરહિત્વા ‘‘ભિક્ખવે, મહિચ્છો પુગ્ગલો નામ વિજાતમાતુયાપિ અપ્પિયો હોતિ અમનાપો, અપ્પસન્ને પસાદેતું, પસન્નાનં વા ભિય્યોસોમત્તાય પસાદં જનેતું, અનુપ્પન્નં વા લાભં ઉપ્પાદેતું, ઉપ્પન્નં વા પન લાભં થિરં કાતું ન સક્કોતિ. અપ્પિચ્છો પન પુગ્ગલો અપ્પસન્ને પસાદેતું, પસન્નાનં વા ભિય્યોસોમત્તાય પસાદં જનેતું, અનુપ્પન્નં વા લાભં ઉપ્પાદેતું, ઉપ્પન્નં વા પન લાભં થિરં કાતું સક્કોતી’’તિઆદિના નયેન ભિક્ખૂનં તદનુચ્છવિકં ધમ્મં કથેત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, થુલ્લનન્દા ઇદાનેવ મહિચ્છા, પુબ્બેપિ મહિચ્છાયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અઞ્ઞતરસ્મિં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ વયપ્પત્તસ્સ સમાનજાતિકા કુલા પજાપતિં આહરિંસુ. તસ્સા નન્દા નન્દાવતી સુન્દરીનન્દાતિ તિસ્સો ધીતરો અહેસું. તાસુ પતિકુલં અગતાસુયેવ બોધિસત્તો કાલં કત્વા સુવણ્ણહંસયોનિયં નિબ્બત્તિ, જાતિસ્સરઞાણઞ્ચસ્સ ઉપ્પજ્જિ. સો વયપ્પત્તો સુવણ્ણસઞ્છન્નં સોભગ્ગપ્પત્તં મહન્તં અત્તભાવં દિસ્વા ‘‘કુતો નુ ખો ચવિત્વા અહં ઇધૂપપન્નો’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘મનુસ્સલોકતો’’તિ ઞત્વા પુન ‘‘કથં નુ ખો મે બ્રાહ્મણી ચ ધીતરો ચ જીવન્તી’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘પરેસં ભતિં કત્વા કિચ્છેન જીવન્તી’’તિ ઞત્વા ચિન્તેસિ ‘‘મય્હં સરીરે સોવણ્ણમયાનિ પત્તાનિ કોટ્ટનઘટ્ટનખમાનિ, ઇતો તાસં એકેકં પત્તં દસ્સામિ, તેન મે પજાપતિ ચ ધીતરો ચ સુખં જીવિસ્સન્તી’’તિ. સો તત્થ ગન્ત્વા પિટ્ઠિવંસકોટિયં નિલીયિ, બ્રાહ્મણી ચ ધીતરો ચ બોધિસત્તં દિસ્વા ‘‘કુતો આગતોસિ, સામી’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘અહં તુમ્હાકં પિતા કાલં કત્વા સુવણ્ણહંસયોનિયં નિબ્બત્તો તુમ્હે દટ્ઠું આગતો. ઇતો પટ્ઠાય તુમ્હાકં પરેસં ભતિં કત્વા દુક્ખજીવિકાય જીવનકિચ્ચં નત્થિ, અહં વો એકેકં પત્તં દસ્સામિ, તં વિક્કિણિત્વા સુખેન જીવથા’’તિ એકં પત્તં દત્વા અગમાસિ. સો એતેનેવ નિયામેન અન્તરન્તરા આગન્ત્વા એકેકં પત્તં દેતિ, બ્રાહ્મણી ચ ધીતરો ચ અડ્ઢા સુખિતા અહેસું.

અથેકદિવસં સા બ્રાહ્મણી ધીતરો આમન્તેસિ ‘‘અમ્મા, તિરચ્છાનાનં નામ ચિત્તં દુજ્જાનં. કદાચિ વો પિતા ઇધ નાગચ્છેય્ય, ઇદાનિસ્સ આગતકાલે સબ્બાનિ પત્તાનિપિ લુઞ્ચિત્વા ગણ્હામા’’તિ. તા ‘‘એવં નો પિતા કિલમિસ્સતી’’તિ ન સમ્પટિચ્છિંસુ. બ્રાહ્મણી પન મહિચ્છતાય પુન એકદિવસં સુવણ્ણહંસરાજસ્સ આગતકાલે ‘‘એહિ તાવ, સામી’’તિ વત્વા તં અત્તનો સન્તિકં ઉપગતં ઉભોહિ હત્થેહિ ગહેત્વા સબ્બપત્તાનિ લુઞ્ચિ. તાનિ પન બોધિસત્તસ્સ રુચિં વિના બલક્કારેન ગહિતત્તા સબ્બાનિ બકપત્તસદિસાનિ અહેસું. બોધિસત્તો પક્ખે પસારેત્વા ગન્તું નાસક્ખિ. અથ નં સા મહાચાટિયં પક્ખિપિત્વા પોસેસિ. તસ્સ પુન ઉટ્ઠહન્તાનિ પત્તાનિ સેતાનિ સમ્પજ્જિંસુ. સો સઞ્જાતપત્તો ઉપ્પતિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગન્ત્વા ન પુન આગમાસિ.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, થુલ્લનન્દા ઇદાનેવ મહિચ્છા, પુબ્બેપિ મહિચ્છાયેવ, મહિચ્છતાય ચ પન સુવણ્ણમ્હા પરિહીના. ઇદાનિ પન અત્તનો મહિચ્છતાય એવ લસુણમ્હાપિ પરિહાયિસ્સતિ, તસ્મા ઇતો પટ્ઠાય લસુણં ખાદિતું ન લભિસ્સતિ. યથા ચ થુલ્લનન્દા, એવં તં નિસ્સાય સેસભિક્ખુનિયોપિ. તસ્મા બહું લભિત્વાપિ પમાણમેવ જાનિતબ્બં, અપ્પં લભિત્વા પન યથાલદ્ધેનેવ સન્તોસો કાતબ્બો, ઉત્તરિ ન પત્થેતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૬. ‘‘યં લદ્ધં તેન તુટ્ઠબ્બં, અતિલોભો હિ પાપકો;

હંસરાજં ગહેત્વાન, સુવણ્ણા પરિહાયથા’’તિ.

તત્થ તુટ્ઠબ્બન્તિ તુસ્સિતબ્બં.

ઇદં પન વત્વા સત્થા અનેકપરિયાયેન ગરહિત્વા ‘‘યા પન ભિક્ખુની લસુણં ખાદેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૭૯૪) સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બ્રાહ્મણી અયં થુલ્લનન્દા અહોસિ, તિસ્સો ધીતરો ઇદાનિ તિસ્સોયેવ ભગિનિયો, સુવણ્ણહંસરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સુવણ્ણહંસજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૧૩૭] ૭. બબ્બુજાતકવણ્ણના

યત્થેકો લભતે બબ્બૂતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કાણમાતુસિક્ખાપદં (પાચિ. ૨૩૦ આદયો) આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયઞ્હિ કાણમાતા નામ ધીતુવસેન પાકટનામા ઉપાસિકા અહોસિ સોતાપન્ના અરિયસાવિકા. સા ધીતરં કાણં અઞ્ઞતરસ્મિં ગામકે સમાનજાતિકસ્સ પુરિસસ્સ અદાસિ. કાણા કેનચિદેવ કરણીયેન માતુ ઘરં અગમાસિ. અથસ્સા સામિકો કતિપાહચ્ચયેન દૂતં પાહેસિ ‘‘આગચ્છતુ કાણા, ઇચ્છામિ કાણાય આગમન’’ન્તિ. કાણા દૂતસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘અમ્મ, ગમિસ્સામી’’તિ માતરં આપુચ્છિ. કાણમાતા ‘‘એત્તકં કાલં વસિત્વા કથં તુચ્છહત્થાવ ગમિસ્સસી’’તિ પૂવં પચિ. તસ્મિંયેવ ખણે એકો પિણ્ડચારિકો ભિક્ખુ તસ્સા નિવેસનં અગમાસિ, ઉપાસિકા તં નિસીદાપેત્વા પત્તપૂરં પૂવં દાપેસિ. સો ભિક્ખુ નિક્ખમિત્વા અઞ્ઞસ્સ આચિક્ખિ, તસ્સપિ તથેવ દાપેસિ. સોપિ નિક્ખમિત્વા અઞ્ઞસ્સ આચિક્ખિ, તસ્સપિ તથેવાતિ એવં ચતુન્નં જનાનં દાપેસિ. યથાપટિયત્તં પૂવં પરિક્ખયં અગમાસિ, કાણાય ગમનં ન સમ્પજ્જિ. અથસ્સા સામિકો દુતિયમ્પિ, તતિયમ્પિ દૂતં પાહેસિ. તતિયં પાહેન્તો ચ ‘‘સચે કાણા નાગચ્છિસ્સતિ, અહં અઞ્ઞં પજાપતિં આનેસ્સામી’’તિ પાહેસિ. તયોપિ વારે તેનેવ ઉપાયેન ગમનં ન સમ્પજ્જિ, કાણાય સામિકો અઞ્ઞં પજાપતિં આનેસિ. કાણા તં પવત્તિં સુત્વા રોદમાના અટ્ઠાસિ.

સત્થા તં કારણં ઞત્વા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય કાણમાતાય નિવેસનં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિત્વા કાણમાતરં પુચ્છિ ‘‘કિસ્સાયં કાણા રોદતી’’તિ? ‘‘ઇમિના નામ કારણેના’’તિ ચ સુત્વા કાણમાતરં સમસ્સાસેત્વા ધમ્મિં કથં કથેત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં અગમાસિ. અથ તેસં ચતુન્નં ભિક્ખૂનં તયો વારે યથાપટિયત્તપૂવં ગહેત્વા કાણાય ગમનસ્સ ઉપચ્છિન્નભાવો ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટો જાતો. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, ચતૂહિ નામ ભિક્ખૂહિ તયો વારે કાણમાતાય પક્કપૂવં ખાદિત્વા કાણાય ગમનન્તરાયં કત્વા સામિકેન પરિચ્ચત્તં ધીતરં નિસ્સાય મહાઉપાસિકાય દોમનસ્સં ઉપ્પાદિત’’ન્તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ તે ચત્તારો ભિક્ખૂ કાણમાતાય સન્તકં ખાદિત્વા તસ્સા દોમનસ્સં ઉપ્પાદેસું, પુબ્બેપિ ઉપ્પાદેસુંયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો પાસાણકોટ્ટકકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો પરિયોદાતસિપ્પો અહોસિ. કાસિરટ્ઠે એકસ્મિં નિગમે એકો મહાવિભવો સેટ્ઠિ અહોસિ, તસ્સ નિધાનગતાયેવ ચત્તાલીસ હિરઞ્ઞકોટિયો અહેસું. અથસ્સ ભરિયા કાલં કત્વા ધનસિનેહેન ગન્ત્વા ધનપિટ્ઠિયં મૂસિકા હુત્વા નિબ્બત્તિ. એવં અનુક્કમેન સબ્બમ્પિ તં કુલં અબ્ભત્થં અગમાસિ, વંસો ઉપચ્છિજ્જિ. સો ગામોપિ છડ્ડિતો અપણ્ણત્તિકભાવં અગમાસિ. તદા બોધિસત્તો તસ્મિં પુરાણગામટ્ઠાને પાસાણે ઉપ્પાટેત્વા કોટ્ટેતિ. અથ સા મૂસિકા ગોચરાય ચરમાના બોધિસત્તં પુનપ્પુનં પસ્સન્તી ઉપ્પન્નસિનેહા હુત્વા ચિન્તેસિ ‘‘મય્હં ધનં બહુ નિક્કારણેન નસ્સિસ્સતિ, ઇમિના સદ્ધિં એકતો હુત્વા ઇદં ધનં દત્વા મંસં વિક્કિણાપેત્વા ખાદિસ્સામી’’તિ. સા એકદિવસં એકં કહાપણં મુખેન ડંસિત્વા બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. સો તં દિસ્વા પિયવાચાય સમાલપન્તો ‘‘કિં નુ ખો, અમ્મ, કહાપણં ગહેત્વા આગતાસી’’તિ આહ. તાત, ઇમં ગહેત્વા અત્તનાપિ પરિભુઞ્જ, મય્હમ્પિ મંસં આહરાતિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા કહાપણં આદાય ઘરં ગન્ત્વા એકેન માસકેન મંસં કિણિત્વા આહરિત્વા તસ્સા અદાસિ. સા તં ગહેત્વા અત્તનો નિવાસટ્ઠાનં ગન્ત્વા યથારુચિયા ખાદિ. તતો પટ્ઠાય ઇમિનાવ નિયામેન દિવસે દિવસે બોધિસત્તસ્સ કહાપણં દેતિ, સોપિસ્સા મંસં આહરતિ.

અથેકદિવસં તં મૂસિકં બિળારો અગ્ગહેસિ. અથ નં સા એવમાહ ‘‘મા, સમ્મ, મં મારેસી’’તિ. કિંકારણા ન મારેસ્સામિ? અહઞ્હિ છાતો મંસં ખાદિતુકામો, ન સક્કા મયા ન મારેતુન્તિ. કિં પન એકદિવસમેવ મંસં ખાદિતુકામોસિ, ઉદાહુ નિચ્ચકાલન્તિ? ‘‘લભમાનો નિચ્ચકાલમ્પિ ખાદિતુકામોમ્હી’’તિ. ‘‘યદિ એવં અહં તે નિચ્ચકાલં મંસં દસ્સામિ, વિસ્સજ્જેહિ મ’’ન્તિ. અથ નં બિળારો ‘‘તેન હિ અપ્પમત્તા હોહી’’તિ વિસ્સજ્જેસિ. તતો પટ્ઠાય સા અત્તનો આભતં મંસં દ્વે કોટ્ઠાસે કત્વા એકં બિળારસ્સ દેતિ, એકં સયં ખાદતિ. અથ નં એકદિવસં અઞ્ઞોપિ બિળારો અગ્ગહેસિ, તમ્પિ તથેવ સઞ્ઞાપેત્વા અત્તાનં વિસ્સજ્જાપેસિ. તતો પટ્ઠાય તયો કોટ્ઠાસે કત્વા ખાદન્તિ. પુન અઞ્ઞો અગ્ગહેસિ, તમ્પિ તથેવ સઞ્ઞાપેત્વા અત્તાનં મોચાપેસિ. તતો પટ્ઠાય ચત્તારો કોટ્ઠાસે કત્વા ખાદન્તિ. પુન અઞ્ઞો અગ્ગહેસિ, તમ્પિ તથેવ સઞ્ઞાપેત્વા અત્તાનં મોચાપેસિ. તતો પટ્ઠાય પઞ્ચ કોટ્ઠાસે કત્વા ખાદન્તિ. સા પઞ્ચમં કોટ્ઠાસં ખાદમાના અપ્પાહારતાય કિલન્તા કિસા અહોસિ અપ્પમંસલોહિતા

બોધિસત્તો તં દિસ્વા ‘‘અમ્મ, કસ્મા મિલાતાસી’’તિ વત્વા ‘‘ઇમિના નામ કારણેના’’તિ વુત્તે ‘‘ત્વં એત્તકં કાલં કસ્મા મય્હં નાચિક્ખિ, અહમેત્થ કાતબ્બં જાનિસ્સામી’’તિ તં સમસ્સાસેત્વા સુદ્ધફલિકપાસાણેન ગુહં કત્વા આહરિત્વા ‘‘અમ્મ, ત્વં ઇમં ગુહં પવિસિત્વા નિપજ્જિત્વા આગતાગતાનં ફરુસાહિ વાચાહિ સન્તજ્જેય્યાસી’’તિ આહ. સા ગુહં પવિસિત્વા નિપજ્જિ. અથેકો બિળારો આગન્ત્વા ‘‘દેહિ, અજ્જ મે મંસ’’ન્તિ આહ. અથ નં મૂસિકા ‘‘અરે, દુટ્ઠબિળાર, કિં તે અહં મંસહારિકા, અત્તનો પુત્તાનં મંસં ખાદા’’તિ તજ્જેસિ. બિળારો ફલિકગુહાય નિપન્નભાવં અજાનન્તો કોધવસેન મૂસિકં ગણ્હિસ્સામી’’તિ સહસાવ પક્ખન્દિત્વા હદયેન ફલિકગુહાયં પહરિ. તાવદેવસ્સ હદયં ભિજ્જિ, અક્ખીનિ નિક્ખમનાકારપ્પત્તાનિ જાતાનિ. સો તત્થેવ જીવિતક્ખયં પત્વા એકમન્તં પટિચ્છન્નટ્ઠાને પતિ. એતેનૂપાયેન અપરોપિ અપરોપીતિ ચત્તારોપિ જના જીવિતક્ખયં પાપુણિંસુ. તતો પટ્ઠાય મૂસિકા નિબ્ભયા હુત્વા બોધિસત્તસ્સ દેવસિકં દ્વે તયો કહાપણે દેતિ. એવં અનુક્કમેન સબ્બમ્પિ ધનં બોધિસત્તસ્સેવ અદાસિ. તે ઉભોપિ યાવજીવં મેત્તિં અભિન્દિત્વા યથાકમ્મં ગતા.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૭. ‘‘યત્થેકો લભતે બબ્બુ, દુતિયો તત્થ જાયતિ;

તતિયો ચ ચતુત્થો ચ, ઇદં તે બબ્બુકા બિલ’’ન્તિ.

તત્થ યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને. બબ્બૂતિ બિળારો. દુતિયો તત્થ જાયતીતિ યત્થ એકો મૂસિકં વા મંસં વા લભતિ, દુતિયોપિ તત્થ બિળારો જાયતિ ઉપ્પજ્જતિ, તથા તતિયો ચ ચતુત્થો ચ. એવં તે તદા ચત્તારો બિળારા અહેસું. હુત્વા ચ પન દિવસે દિવસે મંસં ખાદન્તા તે બબ્બુકા ઇદં ફલિકમયં બિલં ઉરેન પહરિત્વા સબ્બેપિ જીવિતક્ખયં પત્તાતિ.

એવં સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ચત્તારો બિળારા ચત્તારો ભિક્ખૂ અહેસું, મૂસિકા કાણમાતા, પાસાણકોટ્ટકમણિકારો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

બબ્બુજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૧૩૮] ૮. ગોધાજાતકવણ્ણના

કિં તે જટાહિ દુમ્મેધાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કુહકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ હેટ્ઠા કથિતસદિસમેવ.

અતીતે પન બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ગોધાયોનિયં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તદા એકો પઞ્ચાભિઞ્ઞો ઉગ્ગતપો તાપસો એકં પચ્ચન્તગામં નિસ્સાય અરઞ્ઞાયતને પણ્ણસાલાયં વસતિ, ગામવાસિનો તાપસં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહન્તિ. બોધિસત્તો તસ્સ ચઙ્કમનકોટિયં એકસ્મિં વમ્મિકે વસતિ, વસન્તો ચ પન દિવસે દિવસે દ્વે તયો વારે તાપસં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મૂપસંહિતં અત્થૂપસંહિતઞ્ચ વચનં સુત્વા તાપસં વન્દિત્વા વસનટ્ઠાનમેવ ગચ્છતિ. અપરભાગે તાપસો ગામવાસિનો આપુચ્છિત્વા પક્કામિ. પક્કમન્તે ચ પન તસ્મિં સીલવતસમ્પન્ને તાપસે અઞ્ઞો કૂટતાપસો આગન્ત્વા તસ્મિં અસ્સમપદે વાસં કપ્પેસિ. બોધિસત્તો ‘‘અયમ્પિ સીલવા’’તિ સલ્લક્ખેત્વા પુરિમનયેનેવ તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ.

અથેકદિવસં નિદાઘસમયે અકાલમેઘે વુટ્ઠે વમ્મિકેહિ મક્ખિકા નિક્ખમિંસુ, તાસં ખાદનત્થં ગોધા આહિણ્ડિંસુ. ગામવાસિનો નિક્ખમિત્વા મક્ખિકાખાદકા ગોધા ગહેત્વા સિનિદ્ધસમ્ભારસંયુત્તં અમ્બિલાનમ્બિલં ગોધામંસં સમ્પાદેત્વા તાપસસ્સ અદંસુ. તાપસો ગોધામંસં ખાદિત્વા રસતણ્હાય બદ્ધો ‘‘ઇદં મંસં અતિમધુરં, કિસ્સ મંસં નામેત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ગોધામંસ’’ન્તિ સુત્વા ‘‘મમ સન્તિકં મહાગોધા આગચ્છતિ, તં મારેત્વા મંસં ખાદિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. ચિન્તેત્વા ચ પન ભાજનઞ્ચ સપ્પિલોણાદીનિ ચ આહરાપેત્વા એકમન્તે ઠપેત્વા મુગ્ગરમાદાય કાસાવેન પટિચ્છાદેત્વા પણ્ણસાલાદ્વારે બોધિસત્તસ્સ આગમનં ઓલોકયમાનો ઉપસન્તૂપસન્તો વિય હુત્વા નિસીદિ બોધિસત્તો સાયન્હસમયે ‘‘તાપસસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ નિક્ખમિત્વા ઉપસઙ્કમન્તોવ તસ્સ ઇન્દ્રિયવિપ્પકારં દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘નાયં તાપસો અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ નિસીદનાકારેન નિસિન્નો, અજ્જેસ મં ઓલોકેન્તોપિ દુટ્ઠિન્દ્રિયો હુત્વા ઓલોકેતિ, પરિગ્ગણ્હિસ્સામિ ન’’ન્તિ. સો તાપસસ્સ હેટ્ઠાવાતે ઠત્વા ગોધામંસગન્ધં ઘાયિત્વા ‘‘ઇમિના કૂટતાપસેન અજ્જ ગોધામંસં ખાદિતં ભવિસ્સતિ, તેનેસ રસતણ્હાય બદ્ધો અજ્જ મં અત્તનો સન્તિકં ઉપસઙ્કમન્તં મુગ્ગરેન પહરિત્વા મંસં પચિત્વા ખાદિતુકામો ભવિસ્સતી’’તિ તસ્સ સન્તિકં અનુપગન્ત્વાવ પટિક્કમિત્વા વિચરતિ.

તાપસો બોધિસત્તસ્સ અનાગમનભાવં ઞત્વા ‘‘ઇમિના ‘અયં મં પહરિતુકામો’તિ ઞાતં ભવિસ્સતિ, તેન કારણેન નાગચ્છતિ, અનાગચ્છન્તસ્સાપિસ્સ કુતો મુત્તી’’તિ મુગ્ગરં નીહરિત્વા ખિપિ. સો તસ્સ અગ્ગનઙ્ગુટ્ઠમેવ આસાદેસિ. બોધિસત્તો વેગેન વમ્મિકં પવિસિત્વા અઞ્ઞેન છિદ્દેન સીસં ઉક્ખિપિત્વા ‘‘અમ્ભો કૂટજટિલ, અહં તવ સન્તિકં ઉપસઙ્કમન્તો ‘સીલવા’તિ સઞ્ઞાય ઉપસઙ્કમિં, ઇદાનિ પન તે મયા કૂટભાવો ઞાતો, તાદિસસ્સ મહાચોરસ્સ કિં ઇમિના પબ્બજ્જાલિઙ્ગેના’’તિ વત્વા તં ગરહન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૮. ‘‘કિં તે જટાહિ દુમ્મેધ, કિં તે અજિનસાટિયા;

અબ્ભન્તરં તે ગહનં, બાહિરં પરિમજ્જસી’’તિ.

તત્થ કિં તે જટાહિ દુમ્મેધાતિ અમ્ભો દુમ્મેધ, નિપ્પઞ્ઞ એતા પબ્બજિતેન ધારેતબ્બા જટા, પબ્બજ્જાગુણરહિતસ્સ કિં તે તાહિ જટાહીતિ અત્થો. કિં તે અજિનસાટિયાતિ અજિનસાટિયા અનુચ્છવિકસ્સ સંવરસ્સ અભાવકાલતો પટ્ઠાય કિં તે અજિનસાટિયા. અબ્ભન્તરં તે ગહનન્તિ તવ અબ્ભન્તરં હદયં રાગદોસમોહગહનેન ગહનં પટિચ્છન્નં. બાહિરં પરિમજ્જસીતિ સો ત્વં અબ્ભન્તરે ગહને ન્હાનાદીહિ ચેવ લિઙ્ગગહનેન ચ બાહિરં પરિમજ્જસિ, તં પરિમજ્જન્તો કઞ્જિકપૂરિતલાબુ વિય વિસપૂરિતચાટિ વિય આસીવિસપૂરિતવમ્મિકો વિય ગૂથપૂરિતચિત્તઘટો વિય ચ બહિમટ્ઠોવ હોસિ, કિં તયા ચોરેન ઇધ વસન્તેન, સીઘં ઇતો પલાયાહિ, નો ચે પલાયસિ, ગામવાસીનં તે આચિક્ખિત્વા નિગ્ગહં કારાપેસ્સામીતિ.

એવં બોધિસત્તો કૂટતાપસં તજ્જેત્વા વમ્મિકમેવ પાવિસિ, કૂટતાપસોપિ તતો પક્કામિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કૂટતાપસો અયં કુહકો અહોસિ, પુરિમો સીલવન્તતાપસો સારિપુત્તો, ગોધાપણ્ડિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ગોધાજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૧૩૯] ૯. ઉભતોભટ્ઠજાતકવણ્ણના

અક્ખી ભિન્ના પટો નટ્ઠોતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. તદા કિર ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, સેય્યથાપિ નામ છવાલાતં ઉભતોપદિત્તં મજ્ઝે ગૂથગતં નેવારઞ્ઞે કટ્ઠત્થં ફરતિ, ન ગામે કટ્ઠત્થં ફરતિ, એવમેવ દેવદત્તો એવરૂપે નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા ઉભતો ભટ્ઠો ઉભતો પરિબાહિરો જાતો, ગિહિપરિભોગા ચ પરિહીનો, સામઞ્ઞત્થઞ્ચ ન પરિપૂરેતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ ઉભતો ભટ્ઠો હોતિ, અતીતેપિ ઉભતો ભટ્ઠો અહોસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો રુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તદા એકસ્મિં ગામકે બાળિસિકા વસન્તિ. અથેકો બાળિસિકો બળિસં આદાય દહરેન પુત્તેન સદ્ધિં યસ્મિં સોબ્ભે પકતિયાપિ બાળિસિકા મચ્છે ગણ્હન્તિ, તત્થ ગન્ત્વા બળિસં ખિપિ. બળિસો ઉદકપટિચ્છન્ને એકસ્મિં ખાણુકે લગ્ગિ. બાળિસિકો તં આકડ્ઢિતું અસક્કોન્તો ચિન્તેસિ ‘‘અયં બળિસો મહામચ્છે લગ્ગો ભવિસ્સતિ, પુત્તકં માતુ સન્તિકં પેસેત્વા પટિવિસ્સકેહિ સદ્ધિં કલહં કારાપેમિ, એવં ઇતો ન કોચિ કોટ્ઠાસં પચ્ચાસીસિસ્સતી’’તિ. સો પુત્તં આહ ‘‘ગચ્છ, તાત, અમ્હેહિ મહામચ્છસ્સ લદ્ધભાવં માતુ આચિક્ખાહિ, ‘પટિવિસ્સકેહિ કિર સદ્ધિં કલહં કરોહી’તિ વદેહી’’તિ. સો પુત્તં પેસેત્વા બળિસં આકડ્ઢિતું અસક્કોન્તો રજ્જુચ્છેદનભયેન ઉત્તરિસાટકં થલે ઠપેત્વા ઉદકં ઓતરિત્વા મચ્છલોભેન મચ્છં ઉપધારેન્તો ખાણુકેહિ પહરિત્વા દ્વેપિ અક્ખીનિ ભિન્દિ. થલે ઠપિતસાટકંપિસ્સ ચોરો હરિ. સો વેદનાપ્પત્તો હુત્વા હત્થેન અક્ખીનિ ઉપ્પીળયમાનો ગહેત્વા ઉદકા ઉત્તરિત્વા કમ્પમાનો સાટકં પરિયેસતિ.

સાપિસ્સ ભરિયા ‘‘કલહં કત્વા કસ્સચિ અપચ્ચાસીસનભાવં કરિસ્સામી’’તિ એકસ્મિંયેવ કણ્ણે તાલપણ્ણં પિળન્ધિત્વા એકં અક્ખિં ઉક્ખલિમસિયા અઞ્જેત્વા કુક્કુરં અઙ્કેનાદાય પટિવિસ્સકઘરં અગમાસિ. અથ નં એકા સહાયિકા એવમાહ ‘‘એકસ્મિંયેવ તે કણ્ણે તાલપણ્ણં પિળન્ધિતં, એકં અક્ખિ અઞ્જિતં, પિયપુત્તં વિય કુક્કુરં અઙ્કેનાદાય ઘરતો ઘરં ગચ્છસિ, કિં ઉમ્મત્તિકાસિ જાતા’’તિ. ‘‘નાહં ઉમ્મત્તિકા, ત્વં પન મં અકારણેન અક્કોસસિ પરિભાસસિ, ઇદાનિ તં ગામભોજકસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અટ્ઠ કહાપણે દણ્ડાપેસ્સામી’’તિ એવં કલહં કત્વા ઉભોપિ ગામભોજકસ્સ સન્તિકં અગમંસુ. કલહે વિસોધિયમાને તસ્સાયેવ મત્થકે દણ્ડો પતિ. અથ નં બન્ધિત્વા ‘‘દણ્ડં દેહી’’તિ પોથેતું આરભિંસુ.

રુક્ખદેવતા ગામે તસ્સા ઇમં પવત્તિં, અરઞ્ઞે ચસ્સા પતિનો તં બ્યસનં દિસ્વા ખન્ધન્તરે ઠિતા ‘‘ભો પુરિસ, તુય્હં ઉદકેપિ કમ્મન્તો પદુટ્ઠો થલેપિ, ઉભતોભટ્ઠો જાતો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૯. ‘‘અક્ખી ભિન્ના પટો નટ્ઠો, સખિગેહે ચ ભણ્ડનં;

ઉભતો પદુટ્ઠા કમ્મન્તા, ઉદકમ્હિ થલમ્હિ ચા’’તિ.

તત્થ સખિગેહે ચ ભણ્ડનન્તિ સખી નામ સહાયિકા, તસ્સા ચ ગેહે તવ ભરિયાય ભણ્ડનં કતં, ભણ્ડનં કત્વા બન્ધિત્વા પોથેત્વા દણ્ડં દાપિયતિ. ઉભતો પદુટ્ઠા કમ્મન્તાતિ એવં તવ દ્વીસુપિ ઠાનેસુ કમ્મન્તા પદુટ્ઠાયેવ ભિન્નાયેવ. કતરેસુ દ્વીસુ? ઉદકમ્હિ થલમ્હિ ચાતિ, અક્ખિભેદેન પટનાસેન ચ ઉદકે કમ્મન્તા પદુટ્ઠા, સખિગેહે ભણ્ડનેન થલે કમ્મન્તા પદુટ્ઠાતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા બાળિસિકો દેવદત્તો અહોસિ, રુક્ખદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ઉભતોભટ્ઠજાતકવણ્ણના નવમા.

[૧૪૦] ૧૦. કાકજાતકવણ્ણના

નિચ્ચં ઉબ્બિગ્ગહદયાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઞાતત્થચરિયં આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ દ્વાદસકનિપાતે ભદ્દસાલજાતકે (જા. ૧.૧૨.૧૩ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાકયોનિયં નિબ્બત્તિ. અથેકદિવસં રઞ્ઞો પુરોહિતો બહિનગરે નદિયં ન્હાયિત્વા ગન્ધે વિલિમ્પિત્વા માલં પિળન્ધિત્વા વરવત્થનિવત્થો નગરં પાવિસિ. નગરદ્વારતોરણે દ્વે કાકા નિસિન્ના હોન્તિ. તેસુ એકો એકં આહ – ‘‘સમ્મ, અહં ઇમસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ મત્થકે સરીરવળઞ્જં પાતેસ્સામી’’તિ. ઇતરો ‘‘મા તે એતં રુચ્ચિ, અયં બ્રાહ્મણો ઇસ્સરો, ઇસ્સરજનેન ચ સદ્ધિં વેરં નામ પાપકં. અયઞ્હિ કુદ્ધો સબ્બેપિ કાકે વિનાસેય્યા’’તિ. ‘‘ન સક્કા મયા ન કાતુ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ પઞ્ઞાયિસ્સસી’’તિ વત્વા ઇતરો કાકો પલાયિ. સો તોરણસ્સ હેટ્ઠાભાગં સમ્પત્તે બ્રાહ્મણે ઓલમ્બકં ચાલેન્તો વિય તસ્સ મત્થકે વચ્ચં પાતેસિ. બ્રાહ્મણો કુજ્ઝિત્વા કાકેસુ વેરં બન્ધિ.

તસ્મિં કાલે એકા ભતિયા વીહિકોટ્ટિકદાસી વીહિં ગેહદ્વારે આતપે પત્થરિત્વા રક્ખન્તી નિસિન્નાવ નિદ્દં ઓક્કમિ. તસ્સા પમાદં ઞત્વા એકો દીઘલોમકો એળકો આગન્ત્વા વીહિં ખાદિ, સા પબુજ્ઝિત્વા તં દિસ્વા પલાપેસિ. એળકો દુતિયમ્પિ, તતિયમ્પિ તસ્સા તથેવ નિદ્દાયનકાલે આગન્ત્વા વીહિં ખાદિ. સાપિ તં તિક્ખત્તું પલાપેત્વા ચિન્તેસિ ‘‘અયં પુનપ્પુનં ખાદન્તો ઉપડ્ઢવીહિં ખાદિસ્સતિ, બહુ મે છેદો ભવિસ્સતિ, ઇદાનિસ્સ પુન અનાગમનકારણં કરિસ્સામી’’તિ. સા અલાતં ગહેત્વા નિદ્દાયમાના વિય નિસીદિત્વા વીહિખાદનત્થાય એળકે સમ્પત્તે ઉટ્ઠાય અલાતેન એળકં પહરિ, લોમાનિ અગ્ગિં ગણ્હિંસુ. સો સરીરે ઝાયન્તે ‘‘અગ્ગિં નિબ્બાપેસ્સામી’’તિ વેગેન ગન્ત્વા હત્થિસાલાય સમીપે એકિસ્સા તિણકુટિયા સરીરં ઘંસિ, સા પજ્જલિ. તતો ઉટ્ઠિતા જાલા હત્થિસાલં ગણ્હિ. હત્થિસાલાસુ ઝાયન્તીસુ હત્થિપિટ્ઠાનિ ઝાયિંસુ, બહૂ હત્થી વણિતસરીરા અહેસું. વેજ્જા હત્થી અરોગે કાતું અસક્કોન્તા રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા પુરોહિતં આહ ‘‘આચરિય, હત્થિવેજ્જા હત્થી તિકિચ્છિતું ન સક્કોન્તિ, અપિ કિઞ્ચિ ભેસજ્જં જાનાસી’’તિ. ‘‘જાનામિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘કાકવસા, મહારાજા’’તિ. રાજા ‘‘તેન હિ કાકે મારેત્વા વસં આહરથા’’તિ આહ. તતો પટ્ઠાય કાકે મારેત્વા વસં અલભિત્વા તત્થ તત્થેવ રાસિં કરોન્તિ, કાકાનં મહાભયં ઉપ્પજ્જિ.

તદા બોધિસત્તો અસીતિકાકસહસ્સપરિવારો મહાસુસાને વસતિ. અથેકો કાકો ગન્ત્વા કાકાનં ઉપ્પન્નભયં બોધિસત્તસ્સ આરોચેસિ. સો ચિન્તેસિ ‘‘ઠપેત્વા મં અઞ્ઞો મય્હં ઞાતકાનં ઉપ્પન્નભયં હરિતું સમત્થો નામ નત્થિ, હરિસ્સામિ ન’’ન્તિ દસ પારમિયો આવજ્જેત્વા મેત્તાપારમિં પુરેચારિકં કત્વા એકવેગેન પક્ખન્દિત્વા વિવટમહાવાતપાનેન પવિસિત્વા રઞ્ઞો આસનસ્સ હેટ્ઠા પાવિસિ. અથ નં એકો મનુસ્સો ગહિતુકામો અહોસિ. રાજા ‘‘સરણં પવિટ્ઠો, મા ગણ્હી’’તિ વારેસિ. મહાસત્તો થોકં વિસ્સમિત્વા મેત્તાપારમિં આવજ્જેત્વા હેટ્ઠાસના નિક્ખમિત્વા રાજાનં આહ – ‘‘મહારાજ, રઞ્ઞા નામ છન્દાદિવસેન અગન્ત્વા રજ્જં કારેતું વટ્ટતિ. યં યં કમ્મં કત્તબ્બં હોતિ, સબ્બં નિસમ્મ ઉપધારેત્વા કાતું વટ્ટતિ. યઞ્ચ કયિરમાનં નિપ્ફજ્જતિ, તદેવ કાતું વટ્ટતિ, ન ઇતરં. સચે હિ રાજાનો યં કયિરમાનં ન નિપ્ફજ્જતિ, તં કરોન્તિ, મહાજનસ્સ મરણભયપરિયોસાનં મહાભયં ઉપ્પજ્જતિ. પુરોહિતો વેરવસિકો હુત્વા મુસાવાદં અભાસિ, કાકાનં વસા નામ નત્થી’’તિ. તં સુત્વા રાજા પસન્નચિત્તો બોધિસત્તસ્સ કઞ્ચનભદ્દપીઠં દાપેત્વા તત્થ નિસિન્નસ્સ પક્ખન્તરાનિ સતપાકસહસ્સપાકતેલેહિ મક્ખાપેત્વા કઞ્ચનતટ્ટકે રાજારહં સુભોજનં ભોજાપેત્વા પાનીયં પાયેત્વા સુહિતં વિગતદરથં મહાસત્તં એતદવોચ ‘‘પણ્ડિત, ત્વં ‘કાકાનં વસા નામ નત્થી’તિ વદેસિ, કેન કારણેન નેસં વસા ન હોતી’’તિ બોધિસત્તો ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેના’’તિ સકલનિવેસનં એકરવં કત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૦. ‘‘નિચ્ચં ઉબ્બિગ્ગહદયા, સબ્બલોકવિહેસકા;

તસ્મા નેસં વસા નત્થિ, કાકાનમ્હાક ઞાતિન’’ન્તિ.

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – મહારાજ, કાકા નામ નિચ્ચં ઉબ્બિગ્ગમાનસા ભયપ્પત્તાવ વિહરન્તિ, સબ્બલોકસ્સ ચ વિહેસકા, ખત્તિયાદયો મનુસ્સેપિ ઇત્થિપુરિસેપિ કુમારકુમારિકાદયોપિ વિહેઠેન્તા કિલમેન્તાવ વિચરન્તિ, તસ્મા ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ નેસં અમ્હાકં ઞાતીનં કાકાનં વસા નામ નત્થિ. અતીતેપિ ન ભૂતપુબ્બા, અનાગતેપિ ન ભવિસ્સતીતિ.

એવં મહાસત્તો ઇમં કારણં ઉત્તાનં કત્વા ‘‘મહારાજ, રઞ્ઞા નામ અનિસમ્મ અનુપધારેત્વા કમ્મં ન કત્તબ્બ’’ન્તિ રાજાનં બોધેસિ. રાજા તુસ્સિત્વા બોધિસત્તં રજ્જેન પૂજેસિ. બોધિસત્તો રજ્જં રઞ્ઞોયેવ પટિદત્વા રાજાનં પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા સબ્બસત્તાનં અભયં યાચિ. રાજા તસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા સબ્બસત્તાનં અભયં દત્વા કાકાનં નિબદ્ધદાનં પટ્ઠપેસિ. દિવસે દિવસે તણ્ડુલમ્બણસ્સ ભત્તં પચિત્વા નાનગ્ગરસેહિ ઓમદ્દિત્વા કાકાનં દીયતિ, મહાસત્તસ્સ પન રાજભોજનમેવ દીયિત્થ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બારાણસિરાજા આનન્દો અહોસિ, કાકરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કાકજાતકવણ્ણના દસમા.

અસમ્પદાનવગ્ગો ચુદ્દસમો.

તસ્સુદ્દાનં –

અસમ્પદાનભીરુકં, ઘતાસનઝાનસોધં;

ચન્દાભં સુવણ્ણહંસં, બબ્બુગોધુભતોભટ્ઠં;

કાકરાજાતિ તે દસાતિ.