૧૫. કકણ્ટકવગ્ગો

[૧૪૧] ૧. ગોધાજાતકવણ્ણના

ન પાપજનસંસેવીતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો એકં વિપક્ખસેવિં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ મહિળામુખજાતકે કથિતસદિસમેવ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ગોધાયોનિયં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. સો વયપ્પત્તો નદીતીરે મહાબિલે અનેકગોધાસતપરિવારો વાસં કપ્પેસિ. તસ્સ પુત્તો ગોધાપિલ્લકો એકેન કકણ્ટકેન સદ્ધિં સન્થવં કત્વા તેન સદ્ધિં સમ્મોદમાનો વિહરન્તો ‘‘કકણ્ટકં પરિસ્સજિસ્સામી’’તિ અવત્થરતિ. તસ્સ તેન સદ્ધિં વિસ્સાસં ગોધારાજસ્સ આરોચેસું. ગોધારાજા પુત્તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘તાત, ત્વં અટ્ઠાને વિસ્સાસં કરોસિ, કકણ્ટકા નામ નીચજાતિકા, તેહિ સદ્ધિં વિસ્સાસો ન કત્તબ્બો. સચે ત્વં તેન સદ્ધિં વિસ્સાસં કરિસ્સસિ, તં કકણ્ટકં નિસ્સાય સબ્બમ્પેતં ગોધાકુલં વિનાસં પાપુણિસ્સતિ, ઇતો પટ્ઠાય એતેન સદ્ધિં વિસ્સાસં મા અકાસી’’તિ આહ. સો કરોતિયેવ. બોધિસત્તો પુનપ્પુનં કથેન્તોપિ તસ્સ તેન સદ્ધિં વિસ્સાસં વારેતું અસક્કોન્તો ‘‘અવસ્સં અમ્હાકં એતં કકણ્ટકં નિસ્સાય ભયં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્મિં ઉપ્પન્ને પલાયનમગ્ગં સમ્પાદેતું વટ્ટતી’’તિ એકેન પસ્સેન વાતબિલં કારાપેસિ.

પુત્તોપિસ્સ અનુક્કમેન મહાસરીરો અહોસિ, કકણ્ટકો પન પુરિમપ્પમાણોયેવ. ઇતરો ‘‘કકણ્ટકં પરિસ્સજિસ્સામી’’તિ અન્તરન્તરા અવત્થરતિયેવ, કકણ્ટકસ્સ પબ્બતકૂટેન અવત્થરણકાલો વિય હોતિ. સો કિલમન્તો ચિન્તેસિ ‘‘સચે અયં અઞ્ઞાનિ કતિપયાનિ દિવસાનિ મં એવં પરિસ્સજિસ્સતિ, જીવિતં મે નત્થિ, એકેન લુદ્દકેન સદ્ધિં એકતો હુત્વા ઇમં ગોધાકુલં વિનાસેસ્સામી’’તિ. અથેકદિવસં નિદાઘસમયે મેઘે વુટ્ઠે વમ્મિકમક્ખિકા ઉટ્ઠહિંસુ, તતો તતો ગોધા નિક્ખમિત્વા મક્ખિકાયો ખાદન્તિ. એકો ગોધાલુદ્દકો ગોધાબિલં ભિન્દનત્થાય કુદ્દાલં ગહેત્વા સુનખેહિ સદ્ધિં અરઞ્ઞં પાવિસિ. કકણ્ટકો તં દિસ્વા ‘‘અજ્જ અત્તનો મનોરથં પૂરેસ્સામી’’તિ તં ઉપસઙ્કમિત્વા અવિદૂરે નિપજ્જિત્વા ‘‘ભો પુરિસ, કસ્મા અરઞ્ઞે વિચરસી’’તિ પુચ્છિ. સો ‘‘ગોધાનં અત્થાયા’’તિ આહ. ‘‘અહં અનેકસતાનં ગોધાનં આસયં જાનામિ, અગ્ગિઞ્ચ પલાલઞ્ચ આદાય એહી’’તિ તં તત્થ નેત્વા ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને પલાલં પક્ખિપિત્વા અગ્ગિં દત્વા ધૂમં કત્વા સમન્તા સુનખે ઠપેત્વા સયં મહામુગ્ગરં ગહેત્વા નિક્ખન્તા નિક્ખન્તા ગોધા પહરિત્વા મારેત્વા રાસિં કત્વા યાહી’’તિ એવઞ્ચ પન વત્વા ‘‘અજ્જ પચ્ચામિત્તસ્સ પિટ્ઠિં પસ્સિસ્સામી’’તિ એકસ્મિં ઠાને સીસં ઉક્ખિપિત્વા નિપજ્જિ. લુદ્દકોપિ પલાલધૂમં અકાસિ, ધૂમો બિલં પાવિસિ, ગોધા ધૂમન્ધા મરણભયતજ્જિતા નિક્ખમિત્વા પલાયિતું આરદ્ધા. લુદ્દકો નિક્ખન્તં નિક્ખન્તં પહરિત્વા મારેસિ, તસ્સ હત્થતો મુત્તા સુનખા ગણ્હિંસુ. ગોધાનં મહાવિનાસો ઉપ્પજ્જિ.

બોધિસત્તો ‘‘કકણ્ટકં નિસ્સાય ભયં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ઞત્વા ‘‘પાપપુરિસસંસગ્ગો નામ ન કત્તબ્બો, પાપે નિસ્સાય હિતસુખં નામ નત્થિ, એકસ્સ પાપકકણ્ટકસ્સ વસેન એત્તકાનં ગોધાનં વિનાસો જાતો’’તિ વાતબિલેન પલાયન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૧. ‘‘ન પાપજનસંસેવી, અચ્ચન્તસુખમેધતિ;

ગોધાકુલં કકણ્ટાવ, કલિં પાપેતિ અત્તાન’’ન્તિ.

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – પાપજનસંસેવી પુગ્ગલો અચ્ચન્તસુખં એકન્તસુખં નિરન્તરસુખં નામ ન એધતિ ન વિન્દતિ ન પટિલભતિ. યથા કિં? ગોધાકુલં કકણ્ટાવ. યથા કકણ્ટકતો ગોધાકુલં સુખં ન લભતિ, એવં પાપજનસંસેવી પુગ્ગલો સુખં ન લભતિ. પાપજનં પન સેવન્તો એકન્તેનેવ કલિં પાપેતિ અત્તાનં, કલિ વુચ્ચતિ વિનાસો, એકન્તેનેવ પાપસેવી અત્તાનઞ્ચ અઞ્ઞે ચ અત્તના સદ્ધિં વસન્તે વિનાસં પાપેતિ. પાળિયં પન ‘‘ફલં પાપેય્યા’’તિ લિખન્તિ. તં બ્યઞ્જનં અટ્ઠકથાયં નત્થિ, અત્થોપિસ્સ ન યુજ્જતિ. તસ્મા યથાવુત્તમેવ ગહેતબ્બં.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કકણ્ટકો દેવદત્તો અહોસિ, બોધિસત્તસ્સ પુત્તો અનોવાદકો ગોધાપિલ્લકો વિપક્ખસેવી ભિક્ખુ, ગોધારાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ગોધાજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૧૪૨] ૨. સિઙ્ગાલજાતકવણ્ણના

એતઞ્હિ તે દુરાજાનન્તિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તસ્સ વધાય પરિસક્કનં આરબ્ભ કથેસિ. ધમ્મસભાયઞ્હિ ભિક્ખૂનં કથં સુત્વા સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ મય્હં વધાય પરિસક્કતિ, પુબ્બેપિ પરિસક્કિયેવ, ન ચ મં મારેતું અસક્ખિ, સયમેવ પન કિલન્તો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સિઙ્ગાલયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા સિઙ્ગાલરાજા હુત્વા સિઙ્ગાલગણપરિવુતો સુસાનવને વિહાસિ. તેન સમયેન રાજગહે ઉસ્સવો અહોસિ, યેભુય્યેન મનુસ્સા સુરં પિવન્તિ, સુરાછણોયેવ કિરેસો. અથેત્થ સમ્બહુલા ધુત્તા બહું સુરઞ્ચ મંસઞ્ચ આહરાપેત્વા મણ્ડિતપસાધિતા ગાયિત્વા ગાયિત્વા સુરઞ્ચ પિવન્તિ, મંસઞ્ચ ખાદન્તિ. તેસં પઠમયામાવસાને મંસં ખીયિ, સુરા પન બહુકાવ. અથેકો ધુત્તો ‘‘મંસખણ્ડં દેહી’’તિ આહ. ‘‘મંસં ખીણ’’ન્તિ ચ વુત્તે ‘‘મયિ ઠિતે મંસક્ખયો નામ નત્થી’’તિ વત્વા ‘‘આમકસુસાને મતમનુસ્સમંસં ખાદનત્થાય આગતે સિઙ્ગાલે મારેત્વા મંસં આહરિસ્સામી’’તિ મુગ્ગરં ગહેત્વા નિદ્ધમનમગ્ગેન નગરા નિક્ખમિત્વા સુસાનં ગન્ત્વા મુગ્ગરં ગહેત્વા મતકો વિય ઉત્તાનો નિપજ્જિ. તસ્મિં ખણે બોધિસત્તો સિઙ્ગાલગણપરિવુતો તત્થ ગતો તં દિસ્વા ‘‘નાયં મતકો’’તિ ઞત્વાપિ ‘‘સુટ્ઠુતરં ઉપપરિક્ખિસ્સામી’’તિ તસ્સ અધોવાતેન ગન્ત્વા સરીરગન્ધં ઘાયિત્વા તથતોવસ્સ અમતકભાવં ઞત્વા ‘‘લજ્જાપેત્વા નં ઉય્યોજેસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા મુગ્ગરકોટિયં ડંસિત્વા આકડ્ઢિ, ધુત્તો મુગ્ગરં ન વિસ્સજિ, ઉપસઙ્કમન્તમ્પિ ન ઓલોકેન્તો નં ગાળ્હતરં અગ્ગહેસિ. બોધિસત્તો પટિક્કમિત્વા ‘‘ભો પુરિસ, સચે ત્વં મતકો ભવેય્યાસિ, ન મયિ મુગ્ગરં આકડ્ઢન્તે ગાળ્હતરં ગણ્હેય્યાસિ, ઇમિના કારણેન તવ મતકભાવો વા અમતકભાવો વા દુજ્જાનો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૨. ‘‘એતઞ્હિ તે દુરાજાનં, યં સેસિ મતસાયિકં;

યસ્સ તે કડ્ઢમાનસ્સ, હત્થા દણ્ડો ન મુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ એતઞ્હિ તે દુરાજાનન્તિ એતં કારણં તવ દુવિઞ્ઞેય્યં. યં સેસિ મતસાયિકન્તિ યેન કારણેન ત્વં મતસાયિકં સેસિ, મતકો વિય હુત્વા સયસિ. યસ્સ તે કડ્ઢમાનસ્સાતિ યસ્સ તવ દણ્ડકોટિયં ગહેત્વા કડ્ઢિયમાનસ્સ હત્થતો દણ્ડો ન મુચ્ચતિ, સો ત્વં તથતો મતકો નામ ન હોસીતિ.

એવં વુત્તે સો ધુત્તો ‘‘અયં મમ અમતકભાવં જાનાતી’’તિ ઉટ્ઠાય દણ્ડં ખિપિ, દણ્ડો વિરજ્ઝિ. ધુત્તો ‘‘ગચ્છ, વિરદ્ધો દાનિસિ મયા’’તિ આહ. બોધિસત્તો નિવત્તિત્વા ‘‘ભો પુરિસ, મં વિરજ્ઝન્તોપિ ત્વં અટ્ઠ મહાનિરયે સોળસ ચ ઉસ્સદનિરયે અવિરદ્ધોયેવા’’તિ વત્વા પક્કામિ. ધુત્તો કિઞ્ચિ અલભિત્વા સુસાના નિક્ખમિત્વા પરિખાયં ન્હાયિત્વા આગતમગ્ગેનેવ નગરં પાવિસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ધુત્તો દેવદત્તો અહોસિ, સિઙ્ગાલરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સિઙ્ગાલજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૧૪૩] ૩. વિરોચજાતકવણ્ણના

લસી ચ તે નિપ્ફલિતાતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તસ્સ ગયાસીસે સુગતાલયસ્સ દસ્સિતભાવં આરબ્ભ કથેસિ. દેવદત્તો હિ પરિહીનજ્ઝાનો લાભસક્કારપરિહીનો ‘‘અત્થેકો ઉપાયો’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં પઞ્ચ વત્થૂનિ યાચિત્વા અલભમાનો દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં સદ્ધિવિહારિકે અધુના પબ્બજિતે ધમ્મવિનયમ્હિ અકોવિદે પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ ગહેત્વા ગયાસીસં ગન્ત્વા સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા એકસીમાયં આવેણિકં સઙ્ઘકમ્મં અકાસિ. સત્થા તેસં ભિક્ખૂનં ઞાણપરિપાકકાલં ઞત્વા દ્વે અગ્ગસાવકે પેસેસિ. તે દિસ્વા દેવદત્તો તુટ્ઠમાનસો રત્તિં ધમ્મં દેસયમાનો ‘‘બુદ્ધલીલં કરિસ્સામી’’તિ સુગતાલયં દસ્સેન્તો ‘‘વિગતથિનમિદ્ધો ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુસઙ્ઘો, પટિભાતુ તં ભિક્ખૂનં ધમ્મીકથા, પિટ્ઠિ મે આગિલાયતિ, તમહં આયમિસ્સામી’’તિ વત્વા નિદ્દં ઉપગતો. દ્વે અગ્ગસાવકા તેસં ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેત્વા મગ્ગફલેહિ પબોધેત્વા સબ્બે આદાય વેળુવનમેવ પચ્ચાગમિંસુ.

કોકાલિકો વિહારં તુચ્છં દિસ્વા દેવદત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘આવુસો દેવદત્ત, પરિસં તે ભિન્દિત્વા દ્વે અગ્ગસાવકા વિહારં તુચ્છં કત્વા ગતા, ત્વં પન નિદ્દાયસિયેવા’’તિ વત્વા ઉત્તરાસઙ્ગમસ્સ અપનેત્વા ભિત્તિયં પિટ્ઠિકણ્ટકં ફુસન્તો વિય પણ્હિયા નં હદયે પહરિ. તાવદેવસ્સ મુખતો લોહિતં ઉગ્ગઞ્છિ. સો તતો પટ્ઠાય ગિલાનો અહોસિ. સત્થા થેરં પુચ્છિ ‘‘સારિપુત્ત, તુમ્હાકં ગતકાલે દેવદત્તો કિં અકાસી’’તિ? ભન્તે, દેવદત્તો અમ્હે દિસ્વા ‘‘બુદ્ધલીલં કરિસ્સામી’’તિ સુગતાલયં દસ્સેત્વા મહાવિનાસં પત્તોતિ. સત્થા ‘‘ન ખો સારિપુત્ત, દેવદત્તો ઇદાનેવ મમ અનુકરોન્તો વિનાસં પત્તો, પુબ્બેપિ પત્તોયેવા’’તિ વત્વા થેરેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કેસરસીહો હુત્વા હિમવન્તપ્પદેસે કઞ્ચનગુહાયં વાસં કપ્પેસિ. સો એકદિવસં કઞ્ચનગુહાય નિક્ખમિત્વા વિજમ્ભિત્વા ચતુદ્દિસં ઓલોકેત્વા સીહનાદં નદિત્વા ગોચરાય પક્કન્તો મહામહિંસં વધિત્વા વરમંસં ખાદિત્વા એકં સરં ઓતરિત્વા મણિવણ્ણસ્સ ઉદકસ્સ કુચ્છિં પૂરેત્વા ગુહં સન્ધાય પાયાસિ. અથેકો સિઙ્ગાલો ગોચરપ્પસુતો સહસાવ સીહં દિસ્વા પલાયિતું અસક્કોન્તો સીહસ્સ પુરતો પાદેસુ પતિત્વા નિપજ્જિ. ‘‘કિં, જમ્બુકા’’તિ ચ વુત્તે ‘‘અહં તે, સામિ, પાદે ઉપટ્ઠાતુકામો’’તિ આહ. સીહો ‘‘સાધુ એહિ, મં ઉપટ્ઠહ, વરમંસાનિ તં ખાદાપેસ્સામી’’તિ વત્વા સિઙ્ગાલં આદાય કઞ્ચનગુહં અગમાસિ. સિઙ્ગાલો તતો પટ્ઠાય સીહવિઘાસં ખાદતિ. સો કતિપાહચ્ચયેનેવ થૂલસરીરો અહોસિ.

અથ નં એકદિવસં ગુહાય નિપન્નકોવ સીહો આહ ‘‘ગચ્છ જમ્બુક, પબ્બતસિખરે ઠત્વા પબ્બતપાદે સઞ્ચરન્તેસુ હત્થિઅસ્સમહિંસાદીસુ યસ્સ મંસં ખાદિતુકામોસિ, તં ઓલોકેત્વા આગન્ત્વા ‘અસુકમંસં ખાદિતુકામોમ્હી’તિ વત્વા મં વન્દિત્વા ‘વિરોચ, સામી’તિ વદાહિ, અહં તં વધિત્વા મધુરમંસં ખાદિત્વા તુય્હમ્પિ દસ્સામી’’તિ. સિઙ્ગાલો પબ્બતસિખરં અભિરુહિત્વા નાનપ્પકારે મિગે ઓલોકેત્વા યસ્સેવ મંસં ખાદિતુકામો હોતિ, કઞ્ચનગુહં પવિસિત્વા તમેવ સીહસ્સ આરોચેત્વા પાદેસુ પતિત્વા ‘‘વિરોચ, સામી’’તિ વદતિ. સીહો વેગેન પક્ખન્દિત્વા સચેપિ મત્તવરવારણો હોતિ, તત્થેવ નં જીવિતક્ખયં પાપેત્વા સયમ્પિ વરમંસં ખાદતિ, સિઙ્ગાલસ્સપિ દેતિ. સિઙ્ગાલો કુચ્છિપૂરં મંસં ખાદિત્વા ગુહં પવિસિત્વા નિદ્દાયતિ. સો ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે માનં વડ્ઢેસિ ‘‘અહમ્પિ ચતુપ્પદોવ, કિંકારણા દિવસે દિવસે પરેહિ પોસિયમાનો વિહરામિ, ઇતો પટ્ઠાય અહમ્પિ હત્થિઆદયો હનિત્વા મંસં ખાદિસ્સામિ, સીહોપિ મિગરાજા ‘વિરોચ, સામી’તિ વુત્તમેવ પદં નિસ્સાય વરવારણે વધેતિ, અહમ્પિ સીહેન ‘વિરોચ, જમ્બુકા’તિ મં વદાપેત્વા એકં વરવારણં વધિત્વા મંસં ખાદિસ્સામી’’તિ.

સો સીહં ઉપસઙ્કમિત્વા એતદવોચ ‘‘સામિ, મયા દીઘરત્તં તુમ્હેહિ વધિતવરવારણાનં મંસં ખાદિતં, અહમ્પિ એકં વરવારણં મારેત્વા મંસં ખાદિતુકામો, તસ્મા તુમ્હેહિ નિપન્નટ્ઠાને કઞ્ચનગુહાયં નિપજ્જિસ્સામિ, તુમ્હે પબ્બતપાદે વિચરન્તં વરવારણં ઓલોકેત્વા મમ સન્તિકં આગન્ત્વા ‘વિરોચ, જમ્બુકા’તિ વદેથ, એત્તકમત્તસ્મિં મચ્છેરં મા કરિત્થા’’તિ. અથ નં સીહો આહ ‘‘ન, ત્વં જમ્બુક, વારણે વધિતું સમત્થે સીહકુલે ઉપ્પન્નો, વારણં વધિત્વા મંસં ખાદનસમત્થો સિઙ્ગાલો નામ લોકે નત્થિ, મા તે એતં રુચ્ચિ, મયા વધિતવરવારણાનઞ્ઞેવ મંસં ખાદિત્વા વસા’’તિ. સો એવં વુત્તેપિ વિરમિતું ન ઇચ્છિ, પુનપ્પુનં યાચિયેવ. સીહો તં વારેતું અસક્કોન્તો સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘તેન હિ મમ વસનટ્ઠાનં પવિસિત્વા નિપજ્જા’’તિ જમ્બુકં કઞ્ચનગુહાયં નિપજ્જાપેત્વા સયં પબ્બતપાદે મત્તવરવારણં ઓલોકેત્વા ગુહાદ્વારં ગન્ત્વા ‘‘વિરોચ, જમ્બુકા’’તિ આહ. સિઙ્ગાલો કઞ્ચનગુહાય નિક્ખમિત્વા વિજમ્ભિત્વા ચતુદ્દિસં ઓલોકેત્વા તિક્ખત્તું વસ્સિત્વા ‘‘મત્તવરવારણસ્સ કુમ્ભે પતિસ્સામી’’તિ પક્ખન્દિત્વા વિરજ્ઝિત્વા પાદમૂલે પતિ. વારણો દક્ખિણપાદં ઉક્ખિપિત્વા તસ્સ સીસં અક્કમિ, સીસટ્ઠીનિ ચુણ્ણવિચુણ્ણાનિ અહેસું. અથસ્સ સરીરં વારણો પાદેન સઙ્ઘરિત્વા રાસિં કત્વા ઉપરિ લણ્ડં પાતેત્વા કોઞ્ચનાદં નદન્તો અરઞ્ઞં પાવિસિ.

બોધિસત્તો ઇમં પવત્તિં દિસ્વા ‘‘ઇદાનિ વિરોચ, જમ્બુકા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૩. ‘‘લસી ચ તે નિપ્ફલિતા, મત્થકો ચ પદાલિતો;

સબ્બા તે ફાસુકા ભગ્ગા, અજ્જ ખો ત્વં વિરોચસી’’તિ.

તત્થ લસીતિ મત્થલુઙ્ગં. નિપ્ફલિતાતિ નિક્ખન્તા. એવં બોધિસત્તો ઇમં ગાથં વત્વા યાવતાયુકં ઠત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સિઙ્ગાલો દેવદત્તો અહોસિ, સીહો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વિરોચજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૧૪૪] ૪. નઙ્ગુટ્ઠજાતકવણ્ણના

બહુમ્પેતં અસબ્ભિ જાતવેદાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો આજીવકાનં મિચ્છાતપં આરબ્ભ કથેસિ. તદા કિર આજીવકા જેતવનપિટ્ઠિયં નાનપ્પકારં મિચ્છાતપં ચરન્તિ. સમ્બહુલા ભિક્ખૂ તેસં ઉક્કુટિકપ્પધાનવગ્ગુલિવતકણ્ટકાપસ્સયપઞ્ચાતપતપનાદિભેદં મિચ્છાતપં દિસ્વા ભગવન્તં પુચ્છિંસુ ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, ઇમં મિચ્છાતપં નિસ્સાય કુસલં વા વુડ્ઢિ વા’’તિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, એવરૂપં મિચ્છાતપં નિસ્સાય કુસલં વા વુડ્ઢિ વા અત્થિ, પુબ્બે પણ્ડિતા ‘એવરૂપં તપં નિસ્સાય કુસલં વા વુડ્ઢિ વા ભવિસ્સતી’તિ સઞ્ઞાય જાતગ્ગિં ગહેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા અગ્ગિજુહનાદિવસેન કિઞ્ચિ વુડ્ઢિં અપસ્સન્તા અગ્ગિં ઉદકેન નિબ્બાપેત્વા કસિણપરિકમ્મં કત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણા અહેસુ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ જાતદિવસે માતાપિતરો જાતગ્ગિં ગહેત્વા ઠપેસું. અથ નં સોળસવસ્સકાલે એતદવોચું ‘‘મયં તે, પુત્ત, જાતદિવસે અગ્ગિં ગણ્હિમ્હ. સચેસિ અગારં અજ્ઝાવસિતુકામો, તયો વેદે ઉગ્ગણ્હ. અથ બ્રહ્મલોકં ગન્તુકામો, અગ્ગિં ગહેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા અગ્ગિં પરિચરન્તો મહાબ્રહ્માનં આરાધેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણો હોહી’’તિ. સો ‘‘ન મય્હં અગારેન અત્થો’’તિ અગ્ગિં ગહેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા અસ્સમપદં માપેત્વા અગ્ગિં પરિચરન્તો અરઞ્ઞે વિહાસિ. સો એકદિવસં પચ્ચન્તગામકે ગોદક્ખિણં લભિત્વા તં ગોણં અસ્સમપદં નેત્વા ચિન્તેસિ ‘‘અગ્ગિભગવન્તં ગોમંસં ખાદાપેસ્સામી’’તિ. અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘ઇધ લોણં નત્થિ, અગ્ગિભગવા અલોણં ખાદિતું ન સક્ખિસ્સતિ, ગામતો લોણં આહરિત્વા અગ્ગિભગવન્તં સલોણકં ખાદાપેસ્સામી’’તિ. સો તં તત્થેવ બન્ધિત્વા લોણત્થાય ગામકં અગમાસિ. તસ્મિં ગતે સમ્બહુલા લુદ્દકા તં ઠાનં આગતા. ગોણં દિસ્વા વધિત્વા મંસં પચિત્વા ખાદિત્વા નઙ્ગુટ્ઠઞ્ચ જઙ્ઘઞ્ચ ચમ્મઞ્ચ તત્થેવ છડ્ડેત્વા અવસેસમંસં આદાય અગમંસુ.

બ્રાહ્મણો આગન્ત્વા નઙ્ગુટ્ઠાદિમત્તમેવ દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘અયં અગ્ગિભગવા અત્તનો સન્તકમ્પિ રક્ખિતું ન સક્કોતિ, મં પન કદા રક્ખિસ્સતિ. ઇમિના અગ્ગિપરિચરણેન નિરત્થકેન ભવિતબ્બં, નત્થિ ઇતોનિદાનં કુસલં વા વુડ્ઢિ વા’’તિ. સો અગ્ગિપરિચરિયાય વિગતચ્છન્દો ‘‘હમ્ભો અગ્ગિભગવા, ત્વં અત્તનોપિ સન્તકં રક્ખિતું અસક્કોન્તો મં કદા રક્ખિસ્સસિ, મંસં નત્થિ, એત્તકેનપિ તુસ્સાહી’’તિ નઙ્ગુટ્ઠાદીનિ અગ્ગિમ્હિ પક્ખિપન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૪. ‘‘બહુમ્પેતં અસબ્ભિ જાતવેદ, યં તં વાલધિનાભિપૂજયામ;

મંસારહસ્સ નત્થજ્જ મંસં, નઙ્ગુટ્ઠમ્પિ ભવં પટિગ્ગહાતૂ’’તિ.

તત્થ બહુમ્પેતન્તિ એત્તકમ્પિ બહું. અસબ્ભીતિ અસપ્પુરિસ અસાધુજાતિક. જાતવેદાતિ અગ્ગિં આલપતિ. અગ્ગિ હિ જાતમત્તોવ વેદિયતિ પઞ્ઞાયતિ પાકટો હોતિ, તસ્મા ‘‘જાતવેદો’’તિ વુચ્ચતિ. યં તં વાલધિનાભિપૂજયામાતિ યં અજ્જ મયં અત્તનોપિ સન્તકં રક્ખિતું અસમત્થં ભગવન્તં વાલધિના અભિપૂજયામ, એતમ્પિ તવ બહુમેવાતિ દસ્સેતિ. મંસારહસ્સાતિ મંસં અરહસ્સ તુય્હં નત્થિ અજ્જ મંસં. નઙ્ગુટ્ઠમ્પિ ભવં પટિગ્ગહાતૂતિ અત્તનો સન્તકં રક્ખિતું અસક્કોન્તો ભવં ઇમં સજઙ્ઘચમ્મં નઙ્ગુટ્ઠમ્પિ પટિગ્ગણ્હાતૂતિ.

એવં વત્વા મહાસત્તો અગ્ગિં ઉદકેન નિબ્બાપેત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘નિબ્બુતગ્ગિતાપસો અહમેવ તેન સમયેના’’તિ.

નઙ્ગુટ્ઠજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૧૪૫] ૫. રાધજાતકવણ્ણના

ન ત્વં રાધ વિજાનાસીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પુરાણદુતિયિકાપલોભનં આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ ઇન્દ્રિયજાતકે આવિ ભવિસ્સતિ. સત્થા પન તં ભિક્ખું આમન્તેત્વા ‘‘ભિક્ખુ માતુગામો નામ અરક્ખિયો, આરક્ખં ઠપેત્વા રક્ખન્તાપિ રક્ખિતું ન સક્કોન્તિ. ત્વમ્પિ પુબ્બે એતં આરક્ખં ઠપેત્વા રક્ખન્તોપિ રક્ખિતું નાસક્ખિ, ઇદાનિ કથં રક્ખિસ્સસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સુકયોનિયં નિબ્બત્તિ. કાસિરટ્ઠે એકો બ્રાહ્મણો બોધિસત્તઞ્ચ કનિટ્ઠભાતરઞ્ચસ્સ પુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા પોસેસિ. તેસુ બોધિસત્તસ્સ ‘‘પોટ્ઠપાદો’’તિ નામં અહોસિ, ઇતરસ્સ ‘‘રાધો’’તિ. તસ્સ પન બ્રાહ્મણસ્સ ભરિયા અનાચારા હોતિ દુસ્સીલા. સો વોહારત્થાય ગચ્છન્તો ઉભોપિ ભાતરો આહ – ‘‘તાતા, સચે વો માતા બ્રાહ્મણી અનાચારં આચરતિ, વારેય્યાથ ન’’ન્તિ. બોધિસત્તો આહ ‘‘સાધુ, તાત, વારેતું સક્કોન્તા વારેય્યામ, અસક્કોન્તા તુણ્હી ભવિસ્સામા’’તિ. એવં બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણિં સુકાનં નિય્યાદેત્વા વોહારત્થાય ગતો.

તસ્સ પન ગતદિવસતો પટ્ઠાય બ્રાહ્મણી અતિચરિતું આરદ્ધા, પવિસન્તાનઞ્ચ નિક્ખમન્તાનઞ્ચ અન્તો નત્થિ, તસ્સા કિરિયં દિસ્વા રાધો બોધિસત્તં આહ – ‘‘ભાતિક, અમ્હાકં પિતા ‘સચે વો માતા અનાચારં આચરતિ, વારેય્યાથા’તિ વત્વા ગતો, ઇદાનિ ચેસા અનાચારં આચરતિ, વારેમ ન’’ન્તિ. બોધિસત્તો ‘‘તાત, ત્વં અત્તનો અબ્યત્તતાય બાલભાવેન એવં વદેસિ, માતુગામં નામ ઉક્ખિપિત્વા ચરન્તાપિ રક્ખિતું ન સક્કોન્તિ. યં કમ્મં કાતું ન સક્કા, ન તં કાતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૫. ‘‘ન ત્વં રાધ વિજાનાસિ, અડ્ઢરત્તે અનાગતે;

અબ્યયતં વિલપસિ, વિરત્તા કોસિયાયને’’તિ.

તત્થ ન ત્વં રાધ વિજાનાસિ, અડ્ઢરત્તે અનાગતેતિ તાત રાધ, ત્વં ન જાનાસિ, અડ્ઢરત્તે અનાગતે પઠમયામેયેવ એત્તકા જના આગતા, ઇદાનિ કો જાનાતિ, કિત્તકાપિ આગમિસ્સન્તિ. અબ્યયતં વિલપસીતિ ત્વં અબ્યત્તવિલાપં વિલપસિ. વિરત્તા કોસિયાયનેતિ માતા નો કોસિયાયની બ્રાહ્મણી વિરત્તા અમ્હાકં પિતરિ નિપ્પેમા જાતા. સચસ્સા તસ્મિં સિનેહો વા પેમં વા ભવેય્ય, ન એવરૂપં અનાચારં કરેય્યાતિ ઇમમત્થં એતેહિ બ્યઞ્જનેહિ પકાસેસિ.

એવં પકાસેત્વા ચ પન બ્રાહ્મણિયા સદ્ધિં રાધસ્સ વત્તું ન અદાસિ. સાપિ યાવ બ્રાહ્મણસ્સ અનાગમના યથારુચિયા વિચરિ. બ્રાહ્મણો આગન્ત્વા પોટ્ઠપાદં પુચ્છિ – ‘‘તાત, કીદિસી વો માતા’’તિ. બોધિસત્તો બ્રાહ્મણસ્સ સબ્બં યથાભૂતં કથેત્વા ‘‘કિં તે, તાત, એવરૂપાય દુસ્સીલાયા’’તિ વત્વા ‘‘તાત, અમ્હેહિ માતુયા દોસસ્સ કથિતકાલતો પટ્ઠાય ન સક્કા ઇધ વસિતુ’’ન્તિ બ્રાહ્મણસ્સ પાદે વન્દિત્વા સદ્ધિં રાધેન ઉપ્પતિત્વા અરઞ્ઞં અગમાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા બ્રાહ્મણો ચ બ્રાહ્મણી ચ એતેયેવ દ્વે જના અહેસું, રાધો આનન્દો, પોટ્ઠપાદો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

રાધજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૧૪૬] ૬. સમુદ્દકાકજાતકવણ્ણના

અપિ નુ હનુકા સન્તાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સમ્બહુલે મહલ્લકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ. તે કિર ગિહિકાલે સાવત્થિયં કુટુમ્બિકા અડ્ઢા મહદ્ધના અઞ્ઞમઞ્ઞસહાયકા એકતો હુત્વા પુઞ્ઞાનિ કરોન્તા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા ‘‘મયં મહલ્લકા, કિં નો ઘરાવાસેન, સત્થુ સન્તિકે રમણીયે બુદ્ધસાસને પબ્બજિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સામા’’તિ સબ્બં સાપતેય્યં પુત્તધીતાદીનં દત્વા અસ્સુમુખં ઞાતિસઙ્ઘં પહાય સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિત્વા પબ્બજિંસુ. પબ્બજિત્વા પન પબ્બજ્જાનુરૂપં સમણધમ્મં ન કરિંસુ, મહલ્લકભાવેન ધમ્મમ્પિ ન પરિયાપુણિંસુ, ગિહિકાલે વિય પબ્બજિતકાલેપિ વિહારપરિયન્તે પણ્ણસાલં કારેત્વા એકતોવ વસિંસુ. પિણ્ડાય ચરન્તાપિ અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા યેભુય્યેન અત્તનો પુત્તદારસ્સેવ ગેહં ગન્ત્વા ભુઞ્જિંસુ. તેસુ એકસ્સ પુરાણદુતિયિકા સબ્બેસમ્પિ મહલ્લકત્થેરાનં ઉપકારા અહોસિ, તસ્મા સેસાપિ અત્તના લદ્ધં આહારં ગહેત્વા તસ્સાયેવ ગેહે નિસીદિત્વા ભુઞ્જન્તિ. સાપિ તેસં યથાસન્નિહિતં સૂપબ્યઞ્જનં દેતિ. સા અઞ્ઞતરેન રોગેન ફુટ્ઠા કાલમકાસિ. અથ તે મહલ્લકત્થેરા વિહારં ગન્ત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ગીવાસુ ગહેત્વા ‘‘મધુરહત્થરસા ઉપાસિકા કાલકતા’’તિ વિહારપચ્ચન્તે રોદન્તા વિચરિંસુ. તેસં સદ્દં સુત્વા ઇતો ચિતો ચ ભિક્ખૂ સન્નિપતિત્વા ‘‘આવુસો, કસ્મા રોદથા’’તિ પુચ્છિંસુ. તે ‘‘અમ્હાકં સહાયસ્સ પુરાણદુતિયિકા મધુરહત્થરસા કાલકતા અમ્હાકં અતિવિય ઉપકારા, ‘ઇદાનિ કુતો તથારૂપિં લભિસ્સામા’તિ ઇમિના કારણેન રોદિમ્હા’’તિ આહંસુ.

તેસં તં વિપ્પકારં દિસ્વા ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, ઇમિના નામ કારણેન મહલ્લકત્થેરા અઞ્ઞમઞ્ઞં ગીવાસુ ગહેત્વા વિહારપચ્ચન્તે રોદન્તા વિચરન્તી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવેતે તસ્સા કાલકિરિયાય રોદન્તા વિચરન્તિ, પુબ્બેપેતે ઇમં કાકયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા સમુદ્દે મતં નિસ્સાય ‘સમુદ્દઉદકં ઉસ્સિઞ્ચિત્વા એતં નીહરિસ્સામા’તિ વાયમન્તા પણ્ડિતે નિસ્સાય જીવિતં લભિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સમુદ્દદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. અથેકો કાકો અત્તનો ભરિયં કાકિં આદાય ગોચરં પરિયેસમાનો સમુદ્દતીરં અગમાસિ. તસ્મિં કાલે મનુસ્સા સમુદ્દતીરે ખીરપાયાસમચ્છમંસસુરાદીહિ નાગબલિકમ્મં કત્વા પક્કમિંસુ. અથ સો કાકો બલિકમ્મટ્ઠાનં ગન્ત્વા ખીરાદીનિ દિસ્વા સદ્ધિં કાકિયા ખીરપાયાસમચ્છમંસાદીનિ ભુઞ્જિત્વા બહું સુરં પિવિ. તે ઉભોપિ સુરામદમત્તા ‘‘સમુદ્દકીળં કીળિસ્સામા’’તિ વેલન્તે નિસીદિત્વા ન્હાયિતું આરભિંસુ અથેકા ઊમિ આગન્ત્વા કાકિં ગહેત્વા સમુદ્દં પવેસેસિ. તમેકો મચ્છો મંસં ખાદિત્વા અજ્ઝોહરિ. કાકો ‘‘ભરિયા મે મતા’’તિ રોદિ પરિદેવિ. અથસ્સ પરિદેવનસદ્દં સુત્વા બહૂ કાકા સન્નિપતિત્વા ‘‘કિંકારણા રોદસી’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘સહાયિકા વો વેલન્તે ન્હાયમાના ઊમિયા હટા’’તિ. તે સબ્બેપિ એકરવં રવન્તા રોદિંસુ. અથ નેસં એતદહોસિ ‘‘ઇદં સમુદ્દઉદકં નામ અમ્હાકં કિં પહોસિ, ઉદકં ઉસ્સિઞ્ચિત્વા સમુદ્દં તુચ્છં કત્વા સહાયિકં નીહરિસ્સામા’’તિ. તે મુખં પૂરેત્વા પૂરેત્વા ઉદકં બહિ છડ્ડેન્તિ, લોણૂદકેન ચ ગલે સુસ્સમાને ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય થલં ગન્ત્વા વિસ્સમન્તિ.

તે હનૂસુ કિલન્તેસુ મુખેસુ સુક્ખન્તેસુ અક્ખીસુ રત્તેસુ દીના કિલન્તા હુત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં આમન્તેત્વા ‘‘અમ્ભો, મયં સમુદ્દઉદકં ગહેત્વા બહિ પાતેમ, ગહિતગહિતટ્ઠાનં પુન ઉદકેન પૂરતિ, સમુદ્દં તુચ્છં કાતું ન સક્ખિસ્સામા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહંસુ –

૧૪૬. ‘‘અપિ નુ હનુકા સન્તા, મુખઞ્ચ પરિસુસ્સતિ;

ઓરમામ ન પારેમ, પૂરતેવ મહોદધી’’તિ.

તત્થ અપિ નુ હનુકા સન્તાતિ અપિ નો હનુકા સન્તા, અપિ અમ્હાકં હનુકા કિલન્તા. ઓરમામ ન પારેમાતિ મયં અત્તનો બલેન મહાસમુદ્દઉદકં આકડ્ઢામ ઓસારેમ, તુચ્છં પન નં કાતું ન સક્કોમ. અયઞ્હિ પૂરતેવ મહોદધીતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા સબ્બેપિ તે કાકા ‘‘તસ્સા કાકિયા એવરૂપં નામ તુણ્ડં અહોસિ, એવરૂપાનિ વટ્ટક્ખીનિ, એવરૂપં છવિસણ્ઠાનં, એવરૂપો મધુરસદ્દો. સા નો ઇમં ચોરસમુદ્દં નિસ્સાય નટ્ઠા’’તિ બહું વિપ્પલપિંસુ. તે એવં વિપ્પલપમાને સમુદ્દદેવતા ભેરવરૂપં દસ્સેત્વા પલાપેસિ, એવં તેસં સોત્થિ અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કાકી અયં પુરાણદુતિયિકા અહોસિ, કાકો મહલ્લકત્થેરો, સેસકાકા સેસમહલ્લકત્થેરા, સમુદ્દદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સમુદ્દકાકજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૧૪૭] ૭. પુપ્ફરત્તજાતકવણ્ણના

નયિદં દુક્ખં અદું દુક્ખન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો હિ ભગવતા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ વુત્તે ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વત્વા ‘‘કેન ઉક્કણ્ઠાપિતોસી’’તિ ચ પુટ્ઠો ‘‘પુરાણદુતિયિકાયા’’તિ વત્વા ‘‘મધુરહત્થરસા, ભન્તે, સા ઇત્થી, ન સક્કોમિ તં વિના વસિતુ’’ન્તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘એસા તે ભિક્ખુ અનત્થકારિકા, પુબ્બેપિ ત્વં એતં નિસ્સાય સૂલે ઉત્તાસિતો એતઞ્ઞેવ પત્થયમાનો કાલં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તો, ઇદાનિ નં કસ્મા પુન પત્થેસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો આકાસટ્ઠદેવતા અહોસિ. અથ બારાણસિયં કત્તિકરત્તિવારછણો સમ્પત્તો હોતિ, નગરં દેવનગરં વિય અલઙ્કરિંસુ. સબ્બો જનો ખણકીળાનિસ્સિતો અહોસિ. એકસ્સ પન દુગ્ગતમનુસ્સસ્સ એકમેવ ઘનસાટકયુગં અહોસિ. સો તં સુધોતં ધોવાપેત્વા ઓભઞ્જાપેત્વા સતવલિકં સહસ્સવલિકં કારેત્વા ઠપેસિ. અથ નં ભરિયા એવમાહ ‘‘ઇચ્છામહં, સામિ, એકં કુસુમ્ભરત્તં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા તવ કણ્ઠે લગ્ગા કત્તિકરત્તિવારં ચરિતુ’’ન્તિ. ‘‘ભદ્દે, કુતો અમ્હાકં દલિદ્દાનં કુસુમ્ભં, સુદ્ધવત્થં નિવાસેત્વા કીળાહી’’તિ? ‘‘કુસુમ્ભરત્તં અલભમાના છણકીળં ન કીળિસ્સામિ, ત્વં અઞ્ઞં ઇત્થિં ગહેત્વા કીળસ્સૂ’’તિ. ‘‘ભદ્દે, કિં મં પીળેસિ, કુતો અમ્હાકં કુસુમ્ભ’’ન્તિ? ‘‘સામિ, પુરિસસ્સ ઇચ્છાય સતિ કિં નામ નત્થિ, નનુ રઞ્ઞો કુસુમ્ભવત્થુસ્મિં બહુ કુસુમ્ભ’’ન્તિ. ‘‘ભદ્દે, તં ઠાનં રક્ખસપરિગ્ગહિતપોક્ખરણિસદિસં, બલવારક્ખા, ન સક્કા ઉપસઙ્કમિતું, મા તે એતં રુચ્ચિ, યથાલદ્ધેનેવ તુસ્સસ્સૂ’’તિ. ‘‘સામિ, રત્તિભાગે અન્ધકારે સતિ પુરિસસ્સ અગમનીયટ્ઠાનં નામ નત્થી’’તિ. ઇતિ સો તાય પુનપ્પુનં કથેન્તિયા કિલેસવસેન તસ્સા વચનં ગહેત્વા ‘‘હોતુ ભદ્દે, મા ચિન્તયિત્થા’’તિ તં સમસ્સાસેત્વા રત્તિભાગે જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા નગરા નિક્ખમિત્વા રઞ્ઞો કુસુમ્ભવત્થું ગન્ત્વા વતિં મદ્દિત્વા અન્તોવત્થું પાવિસિ. આરક્ખમનુસ્સા વતિસદ્દં સુત્વા ‘‘ચોરો ચોરો’’તિ પરિવારેત્વા ગહેત્વા પરિભાસિત્વા કોટ્ટેત્વા બન્ધિત્વા પભાતાય રત્તિયા રઞ્ઞો દસ્સેસું. રાજા ‘‘ગચ્છથ, નં સૂલે ઉત્તાસેથા’’તિ આહ. અથ નં પચ્છાબાહં બન્ધિત્વા વજ્ઝભેરિયા વજ્જમાનાય નગરા નિક્ખમાપેત્વા સૂલે ઉત્તાસેસું. બલવવેદના પવત્તન્તિ, કાકા સીસે નિલીયિત્વા કણયગ્ગસદિસેહિ તુણ્હેહિ અક્ખીનિ વિજ્ઝન્તિ.

સો તથારૂપમ્પિ દુક્ખં અમનસિકરિત્વા તમેવ ઇત્થિં અનુસ્સરિત્વા ‘‘તાય નામમ્હિ ઘનપુપ્ફરત્તવત્થનિવત્થાય કણ્ઠે આસત્તબાહુયુગળાય સદ્ધિં કત્તિકરત્તિવારતો પરિહીનો’’તિ ચિન્તેત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૭. ‘‘નયિદં દુક્ખં અદું દુક્ખં, યં મં તુદતિ વાયસો;

યં સામા પુપ્ફરત્તેન, કત્તિકં નાનુભોસ્સતી’’તિ.

તત્થ નયિદં દુક્ખં અદું દુક્ખં, યં મં તુદતિ વાયસોતિ યઞ્ચ ઇદં સૂલે લગ્ગનપચ્ચયં કાયિકચેતસિકદુક્ખં, યઞ્ચ લોહમયેહિ વિય તુણ્ડેહિ વાયસો તુદતિ, ઇદં સબ્બમ્પિ મય્હં ન દુક્ખં, અદું દુક્ખં એતંયેવ પન મે દુક્ખન્તિ અત્થો. કતરં? યં સામા પુપ્ફરત્તેન, કત્તિકં નાનુભોસ્સતીતિ, યં સા પિયઙ્ગુસામા મમ ભરિયા એકં કુસુમ્ભરત્તં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા એવં ઘનપુપ્ફરત્તેન વત્થયુગેન અચ્છન્ના મમ કણ્ઠે ગહેત્વા કત્તિકરત્તિવારં નાનુભવિસ્સતિ, ઇદં મય્હં દુક્ખં, એતદેવ હિ મં બાધતીતિ? સો એવં માતુગામં આરબ્ભ વિપ્પલપન્તોયેવ કાલં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા જયમ્પતિકાવ ઇદાનિ જયમ્પતિકા, તં કારણં પચ્ચક્ખં કત્વા ઠિતા આકાસટ્ઠદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

પુપ્ફરત્તજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૧૪૮] ૮. સિઙ્ગાલજાતકવણ્ણના

નાહં પુનં ન ચ પુનન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કિલેસનિગ્ગહં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિર પઞ્ચસતમત્તા સહાયકા મહાવિભવા સેટ્ઠિપુત્તા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા સાસને ઉરં દત્વા પબ્બજિત્વા જેતવને અન્તોકોટિસન્થારે વિહરિંસુ. અથેકદિવસં તેસં અડ્ઢરત્તસમયે કિલેસનિસ્સિતો સઙ્કપ્પો ઉપ્પજ્જિ. તે ઉક્કણ્ઠિત્વા અત્તના જહિતકિલેસે પુન ગણ્હિતું ચિત્તં ઉપ્પાદયિંસુ. અથ સત્થા અડ્ઢરત્તસમનન્તરે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણદણ્ડદીપકં ઉક્ખિપિત્વા ‘‘કતરાય નુ ખો રતિયા જેતવને ભિક્ખૂ વિહરન્તી’’તિ ભિક્ખૂનં અજ્ઝાસયં ઓલોકેન્તો તેસં ભિક્ખૂનં અબ્ભન્તરે કામરાગસઙ્કપ્પસ્સ ઉપ્પન્નભાવં અઞ્ઞાસિ. સત્થા ચ નામ એકપુત્તિકા ઇત્થી અત્તનો પુત્તં વિય, એકચક્ખુકો પુરિસો ચક્ખું વિય અત્તનો સાવકે રક્ખતિ. પુબ્બણ્હાદીસુ યસ્મિં યસ્મિં સમયે તેસં કિલેસા ઉપ્પજ્જન્તિ, તે તેસં કિલેસે તતો પરં વડ્ઢિતું અદત્વા તસ્મિં તસ્મિંયેવ સમયે નિગ્ગણ્હાતિ. તેનસ્સ એતદહોસિ ‘‘અયં ચક્કવત્તિરઞ્ઞો અન્તોનગરેયેવ ચોરાનં ઉપ્પન્નકાલો વિય વત્તતિ, ઇદાનેવ તેસં ધમ્મદેસનં કત્વા તે કિલેસે નિગ્ગણ્હિત્વા અરહત્તં દસ્સામી’’તિ. સો સુરભિગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા મધુરસ્સરેન ‘‘આનન્દા’’તિ આયસ્મન્તં ધમ્મભણ્ડાગારિકં આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ. થેરો ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ આગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. ‘‘આનન્દ, યત્તકા ભિક્ખૂ અન્તોકોટિસન્થારે વિહરન્તિ, સબ્બેવ ગન્ધકુટિપરિવેણે સન્નિપાતેહી’’તિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘સચાહં તેયેવ પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ પક્કોસાપેસ્સામિ. ‘સત્થારા નો અબ્ભન્તરે કિલેસાનં ઉપ્પન્નભાવો ઞાતો’તિ સંવિગ્ગમાનસા ધમ્મદેસનં સમ્પટિચ્છિતું ન સક્ખિસ્સન્તી’’તિ. તસ્મા ‘‘સબ્બે સન્નિપાતેહી’’તિ આહ. થેરો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ અવાપુરણં આદાય પરિવેણેન પરિવેણં આહિણ્ડિત્વા સબ્બે ભિક્ખૂ ગન્ધકુટિપરિવેણે સન્નિપાતેત્વા બુદ્ધાસનં પઞ્ઞપેસિ.

સત્થા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય સિલાપથવિયં પતિટ્ઠહમાનો સિનેરુ વિય પઞ્ઞત્તે બુદ્ધાસને નિસીદિ આવેળાવેળા યમકયમકા છબ્બણ્ણઘનબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેન્તો. તાપિ રસ્મિયો પાતિમત્તા છત્તમત્તા કૂટાગારકુચ્છિમત્તા છિજ્જિત્વા છિજ્જિત્વા ગગનતલે વિજ્જુલતા વિય સઞ્ચરિંસુ, અણ્ણવકુચ્છિં ખોભેત્વા બાલસૂરિયુગ્ગમનકાલો વિય અહોસિ. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ સત્થારં વન્દિત્વા ગરુચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા રત્તકમ્બલસાણિયા પરિક્ખિપન્તો વિય પરિવારેત્વા નિસીદિ. સત્થા બ્રહ્મસ્સરં નિચ્છારેન્તો ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ કામવિતક્કં બ્યાપાદવિતક્કં વિહિંસાવિતક્કન્તિ ઇમે તયો અકુસલવિતક્કે વિતક્કેતું વટ્ટતિ. અન્તો ઉપ્પન્નકિલેસો હિ ‘પરિત્તકો’તિ અવમઞ્ઞિતું ન વટ્ટતિ, કિલેસો નામ પચ્ચામિત્તસદિસો. પચ્ચામિત્તો ચ ખુદ્દકો નામ નત્થિ, ઓકાસં લભિત્વા વિનાસમેવ પાપેતિ, એવમેવ અપ્પમત્તકોપિ કિલેસો ઉપ્પજ્જિત્વા વડ્ઢિતું લભન્તો મહાવિનાસં પાપેતિ. કિલેસો નામેસ હલાહલવિસૂપમો ઉપ્પાટિતચ્છવિગણ્ડસદિસો આસીવિસપટિભાગો અસનિઅગ્ગિસદિસો અલ્લીયિતું ન યુત્તો આસઙ્કિતબ્બો. ઉપ્પન્નુપ્પન્નક્ખણેયેવ પટિસઙ્ખાનબલેન ભાવનાબલેન યથા મુહુત્તમ્પિ હદયે અટ્ઠત્વા પદુમિનિપત્તા ઉદકબિન્દુ વિય વિવટ્ટતિ, એવં પજહિતબ્બો. પોરાણકપણ્ડિ તાપિ અપ્પમત્તકમ્પિ કિલેસં ગરહિત્વા યથા પુન અબ્ભન્તરે નુપ્પજ્જતિ, એવં નિગ્ગણ્હિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સિઙ્ગાલયોનિયં પટિસન્ધિં ગહેત્વા અરઞ્ઞે નદીતીરે નિવાસં કપ્પેસિ. અથેકો જરહત્થી ગઙ્ગાતીરે કાલમકાસિ. સિઙ્ગાલો ગોચરપ્પસુતો તં મતહત્થિસરીરં દિસ્વા ‘‘મહા મે ગોચરો ઉપ્પન્નો’’તિ ગન્ત્વા તં સોણ્ડે ડંસિ, નઙ્ગલીસાય દટ્ઠકાલો વિય અહોસિ. સો ‘‘નત્થેત્થ ખાદિતબ્બયુત્તક’’ન્તિ દન્તેસુ ડંસિ, થમ્ભે દટ્ઠકાલો વિય અહોસિ. કણ્ણે ડંસિ, સુપ્પકોટિયં દટ્ઠકાલો વિય અહોસિ. ઉદરે ડંસિ, કુસૂલે દટ્ઠકાલો વિય અહોસિ. પાદે ડંસિ, ઉદુક્ખલે દટ્ઠકાલો વિય અહોસિ. નઙ્ગુટ્ઠે ડંસિ, મુસલે દટ્ઠકાલો વિય અહોસિ. સો ‘‘એત્થાપિ નત્થિ ખાદિતબ્બયુત્તક’’ન્તિ સબ્બત્થ અસ્સાદં અલભન્તો વચ્ચમગ્ગે ડંસિ, મુદુપૂવે દટ્ઠકાલો વિય અહોસિ. સો ‘‘લદ્ધં દાનિ મે ઇમસ્મિં સરીરે મુદુ ખાદિતબ્બયુત્તકટ્ઠાન’’ન્તિ તતો પટ્ઠાય ખાદન્તો અન્તોકુચ્છિં પવિસિત્વા વક્કહદયાદીનિ ખાદિત્વા પિપાસિતકાલે લોહિતં પિવિત્વા નિપજ્જિતુકામકાલે ઉદરં પત્થરિત્વા નિપજ્જતિ.

અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇદં હત્થિસરીરં મય્હં નિવાસસુખતાય ગેહસદિસં, ખાદિતુકામતાય સતિ પહૂતમંસં, કિં દાનિ મે અઞ્ઞત્થ કમ્મ’’ન્તિ સો અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા હત્થિકુચ્છિયંયેવ મંસં ખાદિત્વા વસતિ. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે નિદાઘે વાતસમ્ફસ્સેન ચેવ સૂરિયરસ્મિસન્તાપેન ચ તં કુણપં સુસ્સિત્વા વલિયો ગણ્હિ, સિઙ્ગાલસ્સ પવિટ્ઠદ્વારં પિહિતં, અન્તોકુચ્છિયં અન્ધકારો અહોસિ. સિઙ્ગાલસ્સ લોકન્તરિકનિવાસો વિય જાતો. કુણપે સુસ્સન્તે મંસમ્પિ સુસ્સિ, લોહિતમ્પિ પચ્છિજ્જિ. સો નિક્ખમનદ્વારં અલભન્તો ભયપ્પત્તો હુત્વા સન્ધાવન્તો ઇતો ચિતો ચ પહરિત્વા નિક્ખમનદ્વારં પરિયેસમાનો વિચરતિ. એવં તસ્મિં ઉક્ખલિયં પિટ્ઠપિણ્ડિ વિય અન્તોકુચ્છિયં પચ્ચમાને કતિપાહચ્ચયેન મહામેઘો પાવસ્સિ. અથ નં કુણપં તેમેત્વા ઉટ્ઠાય પકતિસણ્ઠાનેન અટ્ઠાસિ. વચ્ચમગ્ગો વિવટો હુત્વા તારકા વિય પઞ્ઞાયિ. સિઙ્ગાલો તં છિદ્દં દિસ્વા ‘‘ઇદાનિ મે જીવિતં લદ્ધ’’ન્તિ યાવ હત્થિસીસા પટિક્કમિત્વા વેગેન પક્ખન્દિત્વા વચ્ચમગ્ગં સીસેન પહરિત્વા નિક્ખમિ. તસ્સ સઞ્છન્નસરીરત્તા સબ્બલોમાનિ વચ્ચમગ્ગે અલ્લીયિંસુ. સો તાલક્ખન્ધસદિસેન નિલ્લોમેન સરીરેન ઉબ્બિગ્ગચિત્તો મુહુત્તં ધાવિત્વા નિવત્તિત્વા નિસિન્નો સરીરં ઓલોકેત્વા ‘‘ઇદં દુક્ખં મય્હં ન અઞ્ઞેન કતં, લોભહેતુ પન લોભકારણા લોભં નિસ્સાય મયા એતં કતં, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય ન લોભવસિકો ભવિસ્સામિ, પુન હત્થિસરીરં નામ ન પવિસિસ્સામી’’તિ સંવિગ્ગહદયો હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૮. ‘‘નાહં પુનં ન ચ પુનં, ન ચાપિ અપુનપ્પુનં;

હત્થિબોન્દિં પવેક્ખામિ, તથા હિ ભયતજ્જિતો’’તિ.

તત્થ ન ચાપિ અપુનપ્પુનન્તિ અ-કારો નિપાતમત્તો. અયં પનેતિસ્સા સકલાયપિ ગાથાય અત્થો – અહઞ્હિ ઇતો પુન, તતો ચ પુનાતિ વુત્તવારતો પુન તતોપિ ચ પુનપ્પુનં વારણસરીરસઙ્ખાતં હત્થિબોન્દિં ન પવેક્ખામિ. કિંકારણા? તથા હિ ભયતજ્જિતો, તથા હિ અહં ઇમસ્મિઞ્ઞેવ પવેસને ભયતજ્જિતો મરણભયેન સન્તાસં સંવેગં આપાદિતોતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા તતોવ પલાયિત્વા પુન તં વા અઞ્ઞં વા હત્થિસરીરં નિવત્તિત્વાપિ ન ઓલોકેસિ. તતો પટ્ઠાય ન લોભવસિકો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘ભિક્ખવે, અન્તો ઉપ્પન્નકિલેસસ્સ નામ વડ્ઢિતું અદત્વા તત્થ તત્થેવ નં નિગ્ગણ્હિતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ. સચ્ચપરિયોસાને પઞ્ચસતાપિ તે ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ, અવસેસેસુ કેચિ સોતાપન્ના, કેચિ સકદાગામિનો, કેચિ અનાગામિનો અહેસું. તદા સિઙ્ગાલો અહમેવ અહોસિન્તિ.

સિઙ્ગાલજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૧૪૯] ૯. એકપણ્ણજાતકવણ્ણના

એકપણ્ણો અયં રુક્ખોતિ ઇદં સત્થા વેસાલિં ઉપનિસ્સાય મહાવને કૂટાગારસાલાયં વિહરન્તો વેસાલિકં દુટ્ઠલિચ્છવિકુમારં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિઞ્હિ કાલે વેસાલિનગરં ગાવુતગાવુતન્તરે તીહિ પાકારેહિ પરિક્ખિત્તં તીસુ ઠાનેસુ ગોપુરટ્ટાલકયુત્તં પરમસોભગ્ગપ્પત્તં. તત્થ નિચ્ચકાલં રજ્જં કારેત્વા વસન્તાનઞ્ઞેવ રાજૂનં સત્ત સહસ્સાનિ સત્ત સતાનિ સત્ત ચ રાજાનો હોન્તિ, તત્તકાયેવ ઉપરાજાનો, તત્તકા સેનાપતિનો, તત્તકા ભણ્ડાગારિકા. તેસં રાજકુમારાનં અન્તરે એકો દુટ્ઠલિચ્છવિકુમારો નામ અહોસિ કોધનો ચણ્ડો ફરુસો સાહસિકો, દણ્ડેન ઘટ્ટિતઆસીવિસો વિય નિચ્ચં પજ્જલિતો કોધેન. તસ્સ પુરતો દ્વે તીણિ વચનાનિ કથેતું સમત્થો નામ નત્થિ. તં નેવ માતાપિતરો, ન ઞાતયો, ન મિત્તસુહજ્જા સિક્ખાપેતું સક્ખિંસુ. અથસ્સ માતાપિતૂનં એતદહોસિ ‘‘અયં કુમારો અતિફરુસો સાહસિકો, ઠપેત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધં અઞ્ઞો ઇમં વિનેતું સમત્થો નામ નત્થિ, બુદ્ધવેનેય્યેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ. તે તં આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા આહંસુ ‘‘ભન્તે, અયં કુમારો ચણ્ડો ફરુસો કોધેન પજ્જલતિ, ઇમસ્સ ઓવાદં દેથા’’તિ.

સત્થા તં કુમારં ઓવદિ – ‘‘કુમાર, ઇમેસુ નામ સત્તેસુ ચણ્ડેન ફરુસેન સાહસિકેન વિહેઠકજાતિકેન ન ભવિતબ્બં, ફરુસવાચો ચ નામ વિજાતમાતુયાપિ પિતુનોપિ પુત્તદારસ્સપિ ભાતિભગિનીનમ્પિ પજાપતિયાપિ મિત્તબન્ધવાનમ્પિ અપ્પિયો હોતિ અમનાપો, ડંસિતું આગચ્છન્તો સપ્પો વિય, અટવિયં ઉટ્ઠિતચોરો વિય, ખાદિતું આગચ્છન્તો યક્ખો વિય ચ ઉબ્બેજનીયો હુત્વા દુતિયચિત્તવારે નિરયાદીસુ નિબ્બત્તતિ. દિટ્ઠેયેવ ચ ધમ્મે કોધનો પુગ્ગલો મણ્ડિતપસાધિતોપિ દુબ્બણ્ણોવ હોતિ, પુણ્ણચન્દસસ્સિરિકમ્પિસ્સ મુખં જાલાભિહતપદુમં વિય મલગ્ગહિતકઞ્ચનાદાસમણ્ડલં વિય ચ વિરૂપં હોતિ દુદ્દસિકં. કોધં નિસ્સાય હિ સત્તા સત્થં આદાય અત્તનાવ અત્તાનં પહરન્તિ, વિસં ખાદન્તિ, રજ્જુયા ઉબ્બન્ધન્તિ, પપાતા પપતન્તિ. એવં કોધવસેન કાલં કત્વા નિરયાદીસુ ઉપ્પજ્જન્તિ, વિહેઠકજાતિકાપિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે ગરહં પત્વા કાયસ્સ ભેદા નિરયાદીસુ ઉપ્પજ્જન્તિ, પુન મનુસ્સત્તં લભિત્વા વિજાતકાલતો પટ્ઠાય રોગબહુલાવ હોન્તિ. ચક્ખુરોગો સોતરોગોતિઆદીસુ ચ રોગેસુ એકતો ઉટ્ઠાય એકસ્મિં પતન્તિ, રોગેન અપરિમુત્તાવ હુત્વા નિચ્ચં દુક્ખિતાવ હોન્તિ, તસ્મા સબ્બેસુ સત્તેસુ મેત્તચિત્તેન હિતચિત્તેન મુદુચિત્તેન ભવિતબ્બં. એવરૂપો હિ પુગ્ગલો નિરયાદિભયેહિ ન પરિમુચ્ચતી’’તિ. સો કુમારો સત્થુ ઓવાદં સુત્વા એકોવાદેનેવ નિહતમાનો દન્તો નિબ્બિસેવનો મેત્તચિત્તો મુદુચિત્તો અહોસિ. અઞ્ઞં અક્કોસન્તમ્પિ પહરન્તમ્પિ નિવત્તિત્વા ન ઓલોકેસિ, ઉદ્ધટદાઠો વિય સપ્પો, અળચ્છિન્નો વિય કક્કટકો, છિન્નવિસાણો વિય ચ ઉસભો અહોસિ.

તસ્સ તં પવત્તિં ઞત્વા ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, દુટ્ઠલિચ્છવિકુમારં સુચિરમ્પિ ઓવદિત્વા નેવ માતાપિતરો, ન ઞાતિમિત્તાદયો દમેતું સક્ખિંસુ, સમ્માસમ્બુદ્ધો પન તં એકોવાદેનેવ દમેત્વા નિબ્બિસેવનં કત્વા મત્તવરવારણં વિય સમુગ્ગહિતાનેઞ્જકારણં અકાસિ. યાવ સુભાસિતં ચિદં – ‘હત્થિદમકેન, ભિક્ખવે, હત્થિદમ્મો સારિતો એકંયેવ દિસં ધાવતિ પુરત્થિમં વા પચ્છિમં વા ઉત્તરં વા દક્ખિણં વા. અસ્સદમકેન…પે… ગોદમકેન…પે… દક્ખિણં વા. તથાગતેન હિ, ભિક્ખવે, અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન પુરિસદમ્મો સારિતો અટ્ઠ દિસા વિધાવતિ, રૂપી રૂપાનિ પસ્સતિ. અયમેકા દિસા…પે… સો વુચ્ચતિ ‘યોગ્ગાચરિયાનં અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથી’તિ (મ. નિ. ૩.૩૧૨). ન હિ, આવુસો, સમ્માસમ્બુદ્ધેન સદિસો પુરિસદમ્મસારથી નામ અત્થી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવેસ મયા એકોવાદેનેવ દમિતો, પુબ્બેપાહં ઇમં એકોવાદેનેવ દમેસિ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં તયો વેદે સબ્બસિપ્પાનિ ચ ઉગ્ગહેત્વા કિઞ્ચિ કાલં ઘરાવાસં વસિત્વા માતાપિતૂનં અચ્ચયેન ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા હિમવન્તે વાસં કપ્પેસિ. તત્થ ચિરં વસિત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થાય જનપદં ગન્ત્વા બારાણસિં પત્વા રાજુય્યાને વસિત્વા પુનદિવસે સુનિવત્થો સુપારુતો તાપસાકપ્પસમ્પન્નો ભિક્ખાય નગરં પવિસિત્વા રાજઙ્ગણં પાપુણિ. રાજા સીહપઞ્જરેન ઓલોકેન્તો તં દિસ્વા ઇરિયાપથે પસીદિત્વા ‘‘અયં તાપસો સન્તિન્દ્રિયો સન્તમાનસો યુગમત્તદસો, પદવારે પદવારે સહસ્સત્થવિકં ઠપેન્તો વિય સીહવિજમ્ભિતેન આગચ્છતિ. સચે સન્તધમ્મો નામેકો અત્થિ, ઇમસ્સ તેનબ્ભન્તરે ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા એકં અમચ્ચં ઓલોકેસિ. સો ‘‘કિં કરોમિ, દેવા’’તિ આહ. એતં ‘‘તાપસં આનેહી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા હત્થતો ભિક્ખાભાજનં ગહેત્વા ‘‘કિં, મહાપુઞ્ઞા’’તિ વુત્તે ‘‘ભન્તે, રાજા તં પક્કોસતી’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘ન મયં રાજકુલૂપકા, હેમવન્તિકા નામમ્હા’’તિ આહ. અમચ્ચો ગન્ત્વા તમત્થં રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ‘‘અઞ્ઞો અમ્હાકં કુલૂપકો નત્થિ, આનેહિ ન’’ન્તિ આહ. અમચ્ચો ગન્ત્વા બોધિસત્તં વન્દિત્વા યાચિત્વા રાજનિવેસનં પવેસેસિ.

રાજા બોધિસત્તં વન્દિત્વા સમુસ્સિતસેતચ્છત્તે કઞ્ચનપલ્લઙ્કે નિસીદાપેત્વા અત્તનો પટિયત્તં નાનગ્ગરસભોજનં ભોજેત્વા ‘‘કહં, ભન્તે, વસથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘હેમવન્તિકા મયં, મહારાજા’’તિ. ‘‘ઇદાનિ કહં ગચ્છથા’’તિ? ‘‘વસ્સારત્તાનુરૂપં સેનાસનં ઉપધારેમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, અમ્હાકઞ્ઞેવ ઉય્યાને વસથા’’તિ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા સયમ્પિ ભુઞ્જિત્વા બોધિસત્તં આદાય ઉય્યાનં ગન્ત્વા પણ્ણસાલં માપેત્વા રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાપિ કારેત્વા પબ્બજિતપરિક્ખારે દત્વા ઉય્યાનપાલં પટિચ્છાપેત્વા નગરં પાવિસિ. તતો પટ્ઠાય બોધિસત્તો ઉય્યાને વસતિ. રાજાપિસ્સ દિવસે દિવસે દ્વત્તિક્ખત્તું ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ.

તસ્સ પન રઞ્ઞો દુટ્ઠકુમારો નામ પુત્તો અહોસિ ચણ્ડો ફરુસો, નેવ નં રાજા દમેતું અસક્ખિ, ન સેસઞાતકા. અમચ્ચાપિ બ્રાહ્મણગહપતિકાપિ એકતો હુત્વા ‘‘સામિ, મા એવં કરિ, એવં કાતું ન લબ્ભા’’તિ કુજ્ઝિત્વા કથેન્તાપિ કથં ગાહાપેતું નાસક્ખિંસુ. રાજા ચિન્તેસિ ‘‘ઠપેત્વા મમ અય્યં હિમવન્તતાપસં અઞ્ઞો ઇમં કુમારં દમેતું સમત્થો નામ નત્થિ, સોયેવ નં દમેસ્સતી’’તિ. સો કુમારં આદાય બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભન્તે, અયં કુમારો ચણ્ડો ફરુસો, મયં ઇમં દમેતું ન સક્કોમ, તુમ્હે નં એકેન ઉપાયેન સિક્ખાપેથા’’તિ કુમારં બોધિસત્તસ્સ નિય્યાદેત્વા પક્કામિ. બોધિસત્તો કુમારં ગહેત્વા ઉય્યાને વિચરન્તો એકતો એકેન, એકતો એકેનાતિ દ્વીહિયેવ પત્તેહિ એકં નિમ્બપોતકં દિસ્વા કુમારં આહ – ‘‘કુમાર, એતસ્સ તાવ રુક્ખપોતકસ્સ પણ્ણં ખાદિત્વા રસં જાનાહી’’તિ? સો તસ્સ એકં પત્તં ખાદિત્વા રસં ઞત્વા ‘‘ધી’’તિ સહ ખેળેન ભૂમિયં નુટ્ઠાભિ. ‘‘કિં એતં, કુમારા’’તિ વુત્તે ‘‘ભન્તે, ઇદાનેવેસ રુક્ખો હલાહલવિસૂપમો, વડ્ઢન્તો પન બહૂ મનુસ્સે મારેસ્સતી’’તિ તં નિમ્બપોતકં ઉપ્પાટેત્વા હત્થેહિ પરિમદ્દિત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૯. ‘‘એકપણ્ણો અયં રુક્ખો, ન ભૂમ્યા ચતુરઙ્ગુલો;

ફલેન વિસકપ્પેન, મહાયં કિં ભવિસ્સતી’’તિ.

તત્થ એકપણ્ણોતિ ઉભોસુ પસ્સેસુ એકેકપણ્ણો. ન ભૂમ્યા ચતુરઙ્ગુલોતિ ભૂમિતો ચતુરઙ્ગુલમત્તમ્પિ ન વડ્ઢિતો. ફલેનાતિ ફલરસેન. વિસકપ્પેનાતિ હલાહલવિસસદિસેન. એવં ખુદ્દકોપિ સમાનો એવરૂપેન તિત્તકેન પણ્ણેન સમન્નાગતોતિ અત્થો. મહાયં કિં ભવિસ્સતીતિ યદા પનાયં વુદ્ધિપ્પત્તો મહા ભવિસ્સતિ, તદા કિં નામ ભવિસ્સતિ, અદ્ધા મનુસ્સમારકો ભવિસ્સતીતિ એતં ઉપ્પાટેત્વા મદ્દિત્વા છડ્ડેસિન્તિ આહ.

અથ નં બોધિસત્તો એતદવોચ ‘‘કુમાર, ત્વં ઇમં નિમ્બપોતકં ‘ઇદાનેવ એવંતિત્તકો, મહલ્લકકાલે કિં ભવિસ્સતિ, કુતો ઇમં નિસ્સાય વુડ્ઢી’તિ ઉપ્પાટેત્વા મદ્દિત્વા છડ્ડેસિ? યથા ત્વં એતસ્મિં પટિપજ્જિ, એવમેવ તવ રટ્ઠવાસિનોપિ ‘અયં કુમારો દહરકાલેયેવ એવં ચણ્ડો ફરુસો, મહલ્લકકાલે રજ્જં પત્વા કિં નામ કરિસ્સતિ, કુતો અમ્હાકં એતં નિસ્સાય વુડ્ઢી’તિ તવ કુલસન્તકં રજ્જં અદત્વા નિમ્બપોતકં વિય તં ઉપ્પાટેત્વા રટ્ઠા પબ્બાજનીયકમ્મં કરિસ્સન્તિ, તસ્મા નિમ્બરુક્ખપટિભાગતં હિત્વા ઇતો પટ્ઠાય ખન્તિમેત્તાનુદ્દયસમ્પન્નો હોહી’’તિ. સો તતો પટ્ઠાય નિહતમાનો નિબ્બિસેવનો ખન્તિમેત્તાનુદ્દયસમ્પન્નો હુત્વા બોધિસત્તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા પિતુ અચ્ચયેન રજ્જં પત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં અગમાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવેસ દુટ્ઠલિચ્છવિકુમારો મયા દમિતો, પુબ્બેપાહં એતં દમેસિંયેવા’’તિ વત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા દુટ્ઠકુમારો અયં લિચ્છવિકુમારો અહોસિ, રાજા આનન્દો, ઓવાદદાયકતાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

એકપણ્ણજાતકવણ્ણના નવમા.

[૧૫૦] ૧૦. સઞ્જીવજાતકવણ્ણના

અસન્તં યો પગ્ગણ્હાતીતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો અજાતસત્તુસ્સ રઞ્ઞો અસન્તપગ્ગહં આરબ્ભ કથેસિ. સો હિ બુદ્ધાનં પટિકણ્ટકભૂતે દુસ્સીલે પાપધમ્મે દેવદત્તે પસીદિત્વા તં અસન્તં અસપ્પુરિસં પગ્ગય્હ ‘‘તસ્સ સક્કારં કરિસ્સામી’’તિ બહું ધનં પરિચ્ચજિત્વા ગયાસીસે વિહારં કારેત્વા તસ્સેવ વચનં ગહેત્વા પિતરં ધમ્મરાજાનં સોતાપન્નં અરિયસાવકં ઘાતેત્વા અત્તનો સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયં ભિન્દિત્વા મહાવિનાસં પત્તો. સો હિ ‘‘દેવદત્તો પથવિયં પવિટ્ઠો’’તિ સુત્વા ‘‘કચ્ચિ નુ ખો મમ્પિ પથવી ગિલેય્યા’’તિ ભીતતસિતો રજ્જસુખં ન લભતિ, સયને અસ્સાદસુખં ન વિન્દતિ, તિબ્બકારણાભિતુન્નો હત્થિપોતો વિય કમ્પમાનો વિચરતિ. સો પથવિં ફલમાનં વિય, અવીચિજાલં નિક્ખમન્તિં વિય, પથવિયા અત્તાનં ગિલિયમાનં વિય, આદિત્તાય લોહપથવિયા ઉત્તાનકં નિપજ્જાપેત્વા અયસૂલેહિ કોટિયમાનં વિય ચ સમનુપસ્સિ. તેનસ્સ પહટકુક્કુટસ્સેવ મુહુત્તમ્પિ કમ્પમાનસ્સ અવત્થાનં નામ નાહોસિ. સો સમ્માસમ્બુદ્ધં પસ્સિતુકામો ખમાપેતુકામો પઞ્હં પુચ્છિતુકામો અહોસિ, અત્તનો પન અપરાધમહન્તતાય ઉપસઙ્કમિતું ન સક્કોતિ.

અથસ્સ રાજગહનગરે કત્તિકરત્તિવારે સમ્પત્તે દેવનગરં વિય નગરે અલઙ્કતે મહાતલે અમચ્ચગણપરિવુતસ્સ કઞ્ચનાસને નિસિન્નસ્સ જીવકં કોમારભચ્ચં અવિદૂરે નિસિન્નં દિસ્વા એતદહોસિ ‘‘જીવકં ગહેત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામિ, ન ખો પન સક્કા મયા ઉજુકમેવ વત્તું ‘અહં, સમ્મ જીવક, સયં ગન્તું ન સક્કોમિ, એહિ મં સત્થુ સન્તિકં નેહી’તિ, પરિયાયેન પન રત્તિસમ્પદં વણ્ણેત્વા ‘કં નુ ખ્વજ્જ મયં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા પયિરુપાસેય્યામ, યં નો પયિરુપાસતં ચિત્તં પસીદેય્યા’તિ વક્ખામિ, તં સુત્વા અમચ્ચા અત્તનો અત્તનો સત્થારાનં વણ્ણં કથેસ્સન્તિ, જીવકોપિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વણ્ણં કથેસ્સતિ. અથ નં ગહેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ. સો પઞ્ચહિ પદેહિ રત્તિં વણ્ણેસિ ‘‘લક્ખઞ્ઞા વત ભો દોસિના રત્તિ, અભિરૂપા વત ભો દોસિના રત્તિ, દસ્સનીયા વત ભો દોસિના રત્તિ, પાસાદિકા વત ભો દોસિના રત્તિ, રમણીયા વત ભો દોસિના રત્તિ, કં નુ ખ્વજ્જ મયં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા પયિરુપાસેય્યામ, યં નો પયિરુપાસતં ચિત્તં પસીદેય્યા’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૫૦).

અથેકો અમચ્ચો પૂરણકસ્સપસ્સ વણ્ણં કથેસિ, એકો મક્ખલિગોસાલસ્સ, એકો અજિતકેસકમ્બલસ્સ, એકો પકુધકચ્ચાયનસ્સ, એકો સઞ્ચયસ્સ બેલટ્ઠપુત્તસ્સ, એકો નાટપુત્તનિગણ્ઠસ્સાતિ. રાજા તેસં કથં સુત્વા તુણ્હી અહોસિ. સો હિ જીવકસ્સેવ મહાઅમચ્ચસ્સ કથં પચ્ચાસીસતિ. જીવકોપિ ‘‘રઞ્ઞા મં આરબ્ભ કથિતેયેવ જાનિસ્સામી’’તિ અવિદૂરે તુણ્હી નિસીદિ. અથ નં રાજા આહ ‘‘ત્વં પન, સમ્મ જીવક, કિં તુણ્હી’’તિ? તસ્મિં ખણે જીવકો ઉટ્ઠાયાસના યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ‘‘એસો, દેવ, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અમ્હાકં અમ્બવને વિહરતિ સદ્ધિં અડ્ઢતેળસેહિ ભિક્ખુસતેહિ. તં ખો પન ભગવન્તં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો’’તિ નવ અરહાદિગુણે વત્વા જાતિતો પટ્ઠાય પુબ્બનિમિત્તાદિભેદં ભગવતો આનુભાવં પકાસેત્વા ‘‘તં ભગવન્તં દેવો પયિરુપાસતુ, ધમ્મં સુણાતુ, પઞ્હં પુચ્છતૂ’’તિ આહ.

રાજા સમ્પુણ્ણમનોરથો હુત્વા ‘‘તેન હિ, સમ્મ જીવક, હત્થિયાનાનિ કપ્પાપેહી’’તિ યાનાનિ કપ્પાપેત્વા મહન્તેન રાજાનુભાવેન જીવકમ્બવનં ગન્ત્વા તત્થ મણ્ડલમાળે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં તથાગતં દિસ્વા સન્તવીચિમજ્ઝે મહાનાવં વિય નિચ્ચલં ભિક્ખુસઙ્ઘં ઇતો ચિતો ચ અનુવિલોકેત્વા ‘‘એવરૂપા નામ મે પરિસા ન દિટ્ઠપુબ્બા’’તિ ઇરિયાપથેયેવ પસીદિત્વા સઙ્ઘસ્સ અઞ્જલિં પગ્ગણ્હિત્વા થુતિં કત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો સામઞ્ઞફલપઞ્હં પુચ્છિ. અથસ્સ ભગવા દ્વીહિ ભાણવારેહિ પટિમણ્ડિતં સામઞ્ઞફલસુત્તં (દી. નિ. ૧.૧૫૦ આદયો) કથેસિ. સો સુત્તપરિયોસાને અત્તમનો ભગવન્તં ખમાપેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. સત્થા અચિરપક્કન્તસ્સ રઞ્ઞો ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘ખતાયં, ભિક્ખવે, રાજા, ઉપહતાયં, ભિક્ખવે, રાજા. સચાયં, ભિક્ખવે, રાજા ઇસ્સરિયસ્સ કારણા પિતરં ધમ્મિકં ધમ્મરાજાનં જીવિતા ન વોરોપેસ્સથ, ઇમસ્મિંયેવ આસને વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉપ્પજ્જિસ્સથ. દેવદત્તં નિસ્સાય અસન્તપગ્ગહં કત્વા સોતાપત્તિફલા પરિહીનો’’તિ આહ.

પુનદિવસે ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, અજાતસત્તુ કિર અસન્તપગ્ગહં કત્વા દુસ્સીલં પાપધમ્મં દેવદત્તં નિસ્સાય પિતુઘાતકકમ્મસ્સ કતત્તા સોતાપત્તિફલા પરિહીનો, દેવદત્તેન નાસિતો રાજા’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, અજાતસત્તુ ઇદાનેવ અસન્તપગ્ગહં કત્વા મહાવિનાસં પત્તો, પુબ્બેપેસ અસન્તપગ્ગહેનેવ અત્તાનં નાસેસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો મહાવિભવે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલં ગન્ત્વા સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા બારાણસિયં દિસાપામોક્ખો આચરિયો હુત્વા પઞ્ચ માણવકસતાનિ સિપ્પં વાચેસિ. તેસુ માણવેસુ એકો સઞ્જીવો નામ માણવો અત્થિ, બોધિસત્તો તસ્સ મતકુટ્ઠાપનકમન્તં અદાસિ. સો ઉટ્ઠાપનકમન્તમેવ ગહેત્વા પટિબાહનમન્તં પન અગ્ગહેત્વાવ એકદિવસં માણવેહિ સદ્ધિં દારુઅત્થાય અરઞ્ઞં ગન્ત્વા એકં મતબ્યગ્ઘં દિસ્વા માણવે આહ ‘‘ભો, ઇમં મતબ્યગ્ઘં ઉટ્ઠાપેસ્સામી’’તિ. માણવા ‘‘ન સક્ખિસ્સસી’’તિ આહંસુ. ‘‘પસ્સન્તાનઞ્ઞેવ વો તં ઉટ્ઠાપેસ્સામી’’તિ. ‘‘સચે, માણવ, સક્કોસિ, ઉટ્ઠાપેહી’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા તે માણવા રુક્ખં અભિરુહિંસુ. સઞ્જીવો મન્તં પરિવત્તેત્વા મતબ્યગ્ઘં સક્ખરાહિ પહરિ, બ્યગ્ઘો ઉટ્ઠાય વેગેનાગન્ત્વા સઞ્જીવં ગલનાળિયં ડંસિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેત્વા તત્થેવ પતિ, સઞ્જીવોપિ તત્થેવ પતિ. ઉભોપિ એકટ્ઠાનેયેવ મતા નિપજ્જિંસુ.

માણવા દારૂનિ આદાય આગન્ત્વા તં પવત્તિં આચરિયસ્સ આરોચેસું. આચરિયો માણવે આમન્તેત્વા ‘‘તાતા, અસન્તપગ્ગહકારા નામ અયુત્તટ્ઠાને સક્કારસમ્માનં કરોન્તા એવરૂપં દુક્ખં પટિલભન્તિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૫૦. ‘‘અસન્તં યો પગ્ગણ્હાતિ, અસન્તં ચૂપસેવતિ;

તમેવ ઘાસં કુરુતે, બ્યગ્ઘો સઞ્જીવિકો યથા’’તિ.

તત્થ અસન્તન્તિ તીહિ દુચ્ચરિતેહિ સમન્નાગતં દુસ્સીલં પાપધમ્મં. યો પગ્ગણ્હાતીતિ ખત્તિયાદીસુ યો કોચિ એવરૂપં દુસ્સીલં પબ્બજિતં વા ચીવરાદિસમ્પદાનેન, ગહટ્ઠં વા ઉપરજ્જસેનાપતિટ્ઠાનાદિસમ્પદાનેન પગ્ગણ્હાતિ, સક્કારસમ્માનં કરોતીતિ અત્થો. અસન્તં ચૂપસેવતીતિ યો ચ એવરૂપં અસન્તં દુસ્સીલં ઉપસેવતિ ભજતિ પયિરુપાસતિ. તમેવ ઘાસં કુરુતેતિ તમેવ અસન્તપગ્ગણ્હકં સો દુસ્સીલો પાપપુગ્ગલો ઘસતિ સંખાદતિ વિનાસં પાપેતિ. કથં? બ્યગ્ઘો સઞ્જીવિકો યથાતિ, યથા સઞ્જીવેન માણવેન મન્તં પરિવત્તેત્વા મતબ્યગ્ઘો સઞ્જીવિકો જીવિતસમ્પદાનેન સમ્પગ્ગહિતો અત્તનો જીવિતદાયકં સઞ્જીવમેવ જીવિતા વોરોપેત્વા તત્થેવ પાતેસિ, એવં અઞ્ઞોપિ યો અસન્તપગ્ગહં કરોતિ, સો દુસ્સીલો તં અત્તનો સમ્પગ્ગાહકમેવ વિનાસેતિ. એવં અસન્તસમ્પગ્ગાહકા વિનાસં પાપુણન્તીતિ.

બોધિસત્તો ઇમાય ગાથાય માણવાનં ધમ્મં દેસેત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મતબ્યગ્ઘુટ્ઠાપનકો માણવો અજાતસત્તુ અહોસિ, દિસાપામોક્ખો આચરિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સઞ્જીવજાતકવણ્ણના દસમા.

કકણ્ટકવગ્ગો પન્નરસમો.

તસ્સુદ્દાનં –

ગોધસિઙ્ગાલવિરોચં, નઙ્ગુટ્ઠરાધકાકઞ્ચ;

પુપ્ફરત્તઞ્ચ સિઙ્ગાલં, એકપણ્ણઞ્ચ સઞ્જીવં.

અથ વગ્ગુદ્દાનં –

અપણ્ણકો સીલવગ્ગો, કુરુઙ્ગો ચ કુલાવકો;

અત્થકામો ચ આસીસો, ઇત્થીવરુણપાયિમ્હા.

લિત્તો પરોસતં હંચિ, કુસનાળા સમ્પદાનો;

કકણ્ટકો પન્નરસ, સતપણ્ણાસ જાતકાતિ.

એકકનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(પઠમો ભાગો નિટ્ઠિતો).