૧૩. કુસનાળિવગ્ગો

[૧૨૧] ૧. કુસનાળિજાતકવણ્ણના

કરે સરિક્ખોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અનાથપિણ્ડિકસ્સ મિત્તં આરબ્ભ કથેસિ. અનાથપિણ્ડિકસ્સ હિ મિત્તસુહજ્જઞાતિબન્ધવા એકતો હુત્વા ‘‘મહાસેટ્ઠિ અયં તયા જાતિગોત્તધનધઞ્ઞાદીહિ નેવ સદિસો, ન ઉત્તરિતરો, કસ્મા એતેન સદ્ધિં સન્થવં કરોસિ, મા કરોહી’’તિ પુનપ્પુનં નિવારેસું. અનાથપિણ્ડિકો પન ‘‘મિત્તસન્થવો નામ હીનેહિપિ સમેહિપિ અતિરેકેહિપિ કત્તબ્બોયેવા’’તિ તેસં વચનં અગ્ગહેત્વા ભોગગામં ગચ્છન્તો તં કુટુમ્બરક્ખકં કત્વા અગમાસીતિ સબ્બં કાળકણ્ણિવત્થુસ્મિં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇધ પન અનાથપિણ્ડિકેન અત્તનો ઘરે પવત્તિયા આરોચિતાય સત્થા ‘‘ગહપતિ, મિત્તો નામ ખુદ્દકો નત્થિ, મિત્તધમ્મં રક્ખિતું સમત્થભાવોવેત્થ પમાણં, મિત્તો નામ અત્તના સમોપિ હીનોપિ સેટ્ઠોપિ ગહેતબ્બો. સબ્બેપિ હેતે અત્તનો પત્તભારં નિત્થરન્તિયેવ, ઇદાનિ તાવ ત્વં અત્તનો નીચમિત્તં નિસ્સાય કુટુમ્બસ્સ સામિકો જાતો, પોરાણા પન નીચમિત્તં નિસ્સાય વિમાનસામિકા જાતા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો રઞ્ઞો ઉય્યાને કુસનાળિગચ્છે દેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્મિંયેવ ચ ઉય્યાને મઙ્ગલસિલં નિસ્સાય ઉજુગતક્ખન્ધો પરિમણ્ડલસાખાવિટપસમ્પન્નો રઞ્ઞો સન્તિકા લદ્ધસમ્માનો રુચમઙ્ગલરુક્ખો અત્થિ, ‘‘મુખકો’’તિપિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં એકો મહેસક્ખો દેવરાજા નિબ્બત્તિ. બોધિસત્તસ્સ તેન સદ્ધિં મિત્તસન્થવો અહોસિ. તદા રાજા એકસ્મિં એકત્થમ્ભકે પાસાદે વસતિ, તસ્સ સો થમ્ભો ચલિ. અથસ્સ ચલિતભાવં રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા વડ્ઢકી પક્કોસાપેત્વા ‘‘તાતા, મમ એકત્થમ્ભકસ્સ મઙ્ગલપાસાદસ્સ થમ્ભો ચલિતો, એકં સારત્થમ્ભં આહરિત્વા તં નિચ્ચલં કરોથા’’તિ આહ. તે ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ રઞ્ઞો વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા તદનુચ્છવિકં રુક્ખં પરિયેસમાના અઞ્ઞત્થ અદિસ્વા ઉય્યાનં પવિસિત્વા તં મુખકરુક્ખં દિસ્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં, તાતા, દિટ્ઠો વો તદનુચ્છવિકો રુક્ખો’’તિ વુત્તે ‘‘દિટ્ઠો, દેવ, અપિચ તં છિન્દિતું ન વિસહામા’’તિ આહંસુ. ‘‘કિંકારણા’’તિ? મયઞ્હિ અઞ્ઞત્થ રુક્ખં અપસ્સન્તા ઉય્યાનં પવિસિમ્હ, તત્રપિ ઠપેત્વા મઙ્ગલરુક્ખં અઞ્ઞં ન પસ્સામ. ઇતિ નં મઙ્ગલરુક્ખતાય છિન્દિતું ન વિસહામાતિ. ગચ્છથ, તં છિન્દિત્વા પાસાદં થિરં કરોથ, મયં અઞ્ઞં મઙ્ગલરુક્ખં કરિસ્સામાતિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ બલિકમ્મં ગહેત્વા ઉય્યાનં ગન્ત્વા ‘‘સ્વે છિન્દિસ્સામા’’તિ રુક્ખસ્સ બલિકમ્મં કત્વા નિક્ખમિંસુ.

રુક્ખદેવતા તં કારણં ઞત્વા ‘‘સ્વે મય્હં વિમાનં નાસેસ્સન્તિ, દારકે ગહેત્વા કુહિં ગમિસ્સામી’’તિ ગન્તબ્બટ્ઠાનં અપસ્સન્તી પુત્તકે ગીવાય ગહેત્વા પરોદિ. તસ્સા સન્દિટ્ઠસમ્ભત્તા રુક્ખદેવતા આગન્ત્વા ‘‘કિં એત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા તં કારણં સુત્વા સયમ્પિ વડ્ઢકીનં પટિક્કમનૂપાયં અપસ્સન્તિયો તં પરિસ્સજિત્વા રોદિતું આરભિંસુ. તસ્મિં સમયે બોધિસત્તો ‘‘રુક્ખદેવતં પસ્સિસ્સામી’’તિ તત્થ ગન્ત્વા તં કારણં સુત્વા ‘‘હોતુ, મા ચિન્તયિત્થ, અહં રુક્ખં છિન્દિતું ન દસ્સામિ, સ્વે વડ્ઢકીનં આગતકાલે મમ કારણં પસ્સથા’’તિ તા દેવતા સમસ્સાસેત્વા પુનદિવસે વડ્ઢકીનં આગતવેલાય કકણ્ટકવેસં ગહેત્વા વડ્ઢકીનં પુરતો ગન્ત્વા મઙ્ગલરુક્ખસ્સ મૂલન્તરં પવિસિત્વા તં રુક્ખં સુસિરં વિય કત્વા રુક્ખમજ્ઝેન અભિરુહિત્વા ખન્ધમત્થકેન નિક્ખમિત્વા સીસં કમ્પયમાનો નિપજ્જિ. મહાવડ્ઢકી તં કકણ્ટકં દિસ્વા રુક્ખં હત્થેન પહરિત્વા ‘‘સુસિરરુક્ખો એસો નિસ્સારો, હિય્યો અનુપધારેત્વાવ બલિકમ્મં કરિમ્હા’’તિ એકઘનં મહારુક્ખં ગરહિત્વા પક્કામિ. રુક્ખદેવતા બોધિસત્તં નિસ્સાય વિમાનસ્સ સામિની જાતા.

તસ્સા પટિસન્થારત્થાય સન્દિટ્ઠસમ્ભત્તા બહૂ દેવતા સન્નિપતિંસુ. રુક્ખદેવતા ‘‘વિમાનં મે લદ્ધ’’ન્તિ તુટ્ઠચિત્તા તાસં દેવતાનં મજ્ઝે બોધિસત્તસ્સ ગુણં કથયમાના ‘‘ભો, દેવતા, મયં મહેસક્ખા હુત્વાપિ દન્ધપઞ્ઞતાય ઇમં ઉપાયં ન જાનિમ્હ, કુસનાળિદેવતા પન અત્તનો ઞાણસમ્પત્તિયા અમ્હે વિમાનસામિકે અકાસિ, મિત્તો નામ સદિસોપિ અધિકોપિ હીનોપિ કત્તબ્બોવ. સબ્બેપિ હિ અત્તનો થામેન સહાયકાનં ઉપ્પન્નં દુક્ખં નિત્થરિત્વા સુખે પતિટ્ઠાપેન્તિયેવા’’તિ મિત્તધમ્મં વણ્ણેત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૧. ‘‘કરે સરિક્ખો અથ વાપિ સેટ્ઠો, નિહીનકો વાપિ કરેય્ય એકો;

કરેય્યુમેતે બ્યસને ઉત્તમત્થં, યથા અહં કુસનાળિ રુચાય’’ન્તિ.

તત્થ કરે સરિક્ખોતિ જાતિઆદીહિ સદિસોપિ મિત્તધમ્મં કરેય્ય. અથ વાપિ સેટ્ઠોતિ જાતિઆદીહિ અધિકોપિ કરેય્ય. નિહીનકો વાપિ કરેય્ય એકોતિ એકો જાતિઆદીહિ હીનોપિ મિત્તધમ્મં કરેય્ય. તસ્મા સબ્બેપિ એતે મિત્તા કાતબ્બાયેવાતિ દીપેતિ. કિંકારણા? કરેય્યુમેતે બ્યસને ઉત્તમત્થન્તિ સબ્બેપેતે સહાયસ્સ બ્યસને ઉપ્પન્ને અત્તનો અત્તનો પત્તભારં વહમાના ઉત્તમત્થં કરેય્યું, કાયિકચેતસિકદુક્ખતો તં સહાયકં મોચેય્યુમેવાતિ અત્થો. તસ્મા હીનોપિ મિત્તો કાતબ્બોયેવ, પગેવ ઇતરે. તત્રિદં ઓપમ્મં – યથા અહં કુસનાળિ રુચાયન્તિ, યથા અહં રુચાયં નિબ્બત્તદેવતા અયઞ્ચ કુસનાળિદેવતા, અપ્પેસક્ખાપિ મિત્તસન્થવં કરિમ્હ, તત્રપાહં મહેસક્ખાપિ સમાના અત્તનો ઉપ્પન્નદુક્ખં બાલતાય અનુપાયકુસલતાય હરિતું નાસક્ખિં, ઇમં પન અપ્પેસક્ખમ્પિ સમાનં પણ્ડિતદેવતં નિસ્સાય દુક્ખતો મુત્તોમ્હિ. તસ્મા અઞ્ઞેહિપિ દુક્ખા મુચ્ચિતુકામેહિ સમવિસિટ્ઠભાવં અનોલોકેત્વા હીનોપિ પણ્ડિતો મિત્તો કાતબ્બોતિ.

રુચાદેવતા ઇમાય ગાથાય દેવસઙ્ઘસ્સ ધમ્મં દેસેત્વા યાવતાયુકં ઠત્વા સદ્ધિં કુસનાળિદેવતાય યથાકમ્મં ગતા.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રુચાદેવતા આનન્દો અહોસિ, કુસનાળિદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કુસનાળિજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૧૨૨] ૨. દુમ્મેધજાતકવણ્ણના

યસં લદ્ધાન દુમ્મેધોતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. ધમ્મસભાયઞ્હિ ભિક્ખૂ ‘‘આવુસો દેવદત્તો, તથાગતસ્સ પુણ્ણચન્દસસ્સિરિકમુખં અસીતાનુબ્યઞ્જનદ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણપટિમણ્ડિતં બ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તં આવેળાવેળાભૂતા યમકયમકભૂતા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેન્તં પરમસોભગ્ગપ્પત્તં અત્તભાવઞ્ચ ઓલોકેત્વા ચિત્તં પસાદેતું ન સક્કોતિ, ઉસૂયમેવ કરોતિ. ‘બુદ્ધા નામ એવરૂપેન સીલેન સમાધિના પઞ્ઞાય વિમુત્તિયા વિમુત્તિઞાણદસ્સનેન સમન્નાગતા’તિ વુચ્ચમાને વણ્ણં સહિતું ન સક્કોતિ, ઉસૂયમેવ કરોતી’’તિ દેવદત્તસ્સ અગુણકથં કથયિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ દેવદત્તો મમ વણ્ણે ભઞ્ઞમાને ઉસૂયં કરોતિ, પુબ્બેપિ અકાસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે મગધરટ્ઠે રાજગહનગરે એકસ્મિં મગધરાજે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હત્થિયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા સબ્બસેતો અહોસિ હેટ્ઠા વણ્ણિતસદિસાય રૂપસમ્પત્તિયા સમન્નાગતો. અથ નં ‘‘લક્ખણસમ્પન્નો અય’’ન્તિ સો રાજા મઙ્ગલહત્થિં અકાસિ. અથેકસ્મિં છણદિવસે સકલનગરં દેવનગરં વિય અલઙ્કારાપેત્વા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતં મઙ્ગલહત્થિં અભિરુહિત્વા મહન્તેન રાજાનુભાવેન નગરં પદક્ખિણં અકાસિ. મહાજનો તત્થ તત્થ ઠત્વા મઙ્ગલહત્થિનો રૂપસોભગ્ગપ્પત્તં સરીરં દિસ્વા ‘‘અહો રૂપં, અહો ગતિ, અહો લીળા, અહો લક્ખણસમ્પત્તિ, એવરૂપો નામ સબ્બસેતવરવારણો ચક્કવત્તિરઞ્ઞો અનુચ્છવિકો’’તિ મઙ્ગલહત્થિમેવ વણ્ણેસિ.

રાજા મઙ્ગલહત્થિસ્સ વણ્ણં સુત્વા સહિતું અસક્કોન્તો ઉસૂયં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘અજ્જેવ તં પબ્બતપાદે પાતેત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસ્સામી’’તિ હત્થાચરિયં પક્કોસાપેત્વા ‘‘કિન્તિ કત્વા તયા અયં નાગો સિક્ખાપિતો’’તિ આહ. ‘‘સુસિક્ખાપિતો, દેવા’’તિ. ‘‘ન સુસિક્ખિતો, દુસિક્ખિતો’’તિ. ‘‘સુસિક્ખિતો, દેવા’’તિ. ‘‘યદિ સુસિક્ખિતો, સક્ખિસ્સસિ નં વેપુલ્લપબ્બતમત્થકં આરોપેતુ’’ન્તિ. ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ એહી’’તિ સયં ઓતરિત્વા હત્થાચરિયં આરોપેત્વા પબ્બતપાદં ગન્ત્વા હત્થાચરિયેન હત્થિપિટ્ઠિયં નિસીદિત્વાવ હત્થિમ્હિ વેપુલ્લપબ્બતમત્થકં આરોપિતે સયમ્પિ અમચ્ચગણપરિવુતો પબ્બતમત્થકં અભિરુહિત્વા હત્થિં પપાતાભિમુખં કારેત્વા ‘‘ત્વં ‘મયા એસ સુસિક્ખાપિતો’તિ વદેસિ, તીહિયેવ તાવ નં પાદેહિ ઠપેહી’’તિ આહ. હત્થાચરિયો પિટ્ઠિયં નિસીદિત્વાવ ‘‘ભો તીહિ પાદેહિ તિટ્ઠા’’તિ હત્થિસ્સ પણ્હિકાય સઞ્ઞં અદાસિ, મહાસત્તો તથા અકાસિ. પુન રાજા ‘‘દ્વીહિ પુરિમપાદેહિયેવ ઠપેહી’’તિ આહ, મહાસત્તો દ્વે પચ્છિમપાદે ઉક્ખિપિત્વા પુરિમપાદેહિ અટ્ઠાસિ. ‘‘પચ્છિમપાદેહિયેવા’’તિ વુત્તેપિ દ્વે પુરિમપાદે ઉક્ખિપિત્વા પચ્છિમપાદેહિ અટ્ઠાસિ, ‘‘એકેના’’તિ વુત્તેપિ તયો પાદે ઉક્ખિપિત્વા એકેનેવ અટ્ઠાસિ. અથસ્સ અપતનભાવં ઞત્વા ‘‘સચે પહોસિ, આકાસે નં ઠપેહી’’તિ આહ.

આચરિયો ચિન્તેસિ – ‘‘સકલજમ્બુદીપે ઇમિના સદિસો સુસિક્ખિતો હત્થી નામ નત્થિ, નિસ્સંસયં પનેતં એસ પપાતે પાતેત્વા મારેતુકામો ભવિસ્સતી’’તિ. સો તસ્સ કણ્ણમૂલે મન્તેસિ ‘‘તાત, અયં રાજા તં પપાતે પાતેત્વા મારેતુકામો, ન ત્વં એતસ્સ અનુચ્છવિકો. સચે તે આકાસેન ગન્તું બલં અત્થિ, મં યથાનિસિન્નંયેવ આદાય વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા બારાણસિં ગચ્છા’’તિ. પુઞ્ઞિદ્ધિયા સમન્નાગતો મહાસત્તો તઙ્ખણઞ્ઞેવ આકાસે અટ્ઠાસિ. હત્થાચરિયો ‘‘મહારાજ, અયં હત્થી પુઞ્ઞિદ્ધિયા સમન્નાગતો, ન તાદિસસ્સ મન્દપુઞ્ઞસ્સ દુબ્બુદ્ધિનો અનુચ્છવિકો, પણ્ડિતસ્સ પુઞ્ઞસમ્પન્નસ્સ રઞ્ઞો અનુચ્છવિકો, તાદિસા નામ મન્દપુઞ્ઞા એવરૂપં વાહનં લભિત્વા તસ્સ ગુણં અજાનન્તા તઞ્ચેવ વાહનં અવસેસઞ્ચ યસસમ્પત્તિં નાસેન્તિયેવા’’તિ વત્વા હત્થિક્ખન્ધે નિસિન્નોવ ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૨. ‘‘યસં લદ્ધાન દુમ્મેધો, અનત્થં ચરતિ અત્તનો;

અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ, હિંસાય પટિપજ્જતી’’તિ.

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – મહારાજ, તાદિસો દુમ્મેધો નિપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો પરિવારસમ્પત્તિં લભિત્વા અત્તનો અનત્થં ચરતિ. કિંકારણા? સો હિ યસમદમત્તો કત્તબ્બાકત્તબ્બં અજાનન્તો અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ હિંસાય પટિપજ્જતિ. હિંસા વુચ્ચતિ કિલમનં દુક્ખુપ્પાદનં, તદત્થાય એવ પટિપજ્જતીતિ.

એવં ઇમાય ગાથાય રઞ્ઞો ધમ્મં દેસેત્વા ‘‘તિટ્ઠ દાનિ ત્વ’’ન્તિ વત્વા આકાસે ઉપ્પતિત્વા બારાણસિનગરં ગન્ત્વા રાજઙ્ગણે આકાસે અટ્ઠાસિ. સકલનગરં સઙ્ખુભિત્વા ‘‘અમ્હાકં રઞ્ઞો આકાસેન સેતવરવારણો આગન્ત્વા રાજઙ્ગણે ઠિતો’’તિ એકકોલાહલં અહોસિ. વેગેન રઞ્ઞોપિ આરોચેસું. રાજા નિક્ખમિત્વા ‘‘સચે મય્હં ઉપભોગત્થાય આગતોસિ, ભૂમિયં પતિટ્ઠાહી’’તિ આહ. બોધિસત્તો ભૂમિયં પતિટ્ઠાસિ, આચરિયો ઓતરિત્વા રાજાનં વન્દિત્વા ‘‘કુતો આગતોસિ, તાતા’’તિ વુત્તે ‘‘રાજગહતો’’તિ વત્વા સબ્બં પવત્તિં આરોચેસિ. રાજા ‘‘મનાપં તે, તાત, કતં ઇધાગચ્છન્તેના’’તિ તુટ્ઠહટ્ઠો નગરં સજ્જાપેત્વા વારણં મઙ્ગલહત્થિટ્ઠાને ઠપેત્વા સકલરજ્જં તયો કોટ્ઠાસે કત્વા એકં બોધિસત્તસ્સ અદાસિ, એકં આચરિયસ્સ, એકં અત્તના અગ્ગહેસિ. બોધિસત્તસ્સ આગતકાલતો પટ્ઠાયેવ પન રઞ્ઞો સકલજમ્બુદીપે રજ્જં હત્થગતમેવ જાતં. સો જમ્બુદીપે અગ્ગરાજા હુત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં અગમાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મગધરાજા દેવદત્તો અહોસિ, બારાણસિરાજા સારિપુત્તો, હત્થાચરિયો આનન્દો, હત્થી પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

દુમ્મેધજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૧૨૩] ૩. નઙ્ગલીસજાતકવણ્ણના

અસબ્બત્થગામિં વાચન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો લાળુદાયિત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર ધમ્મં કથેન્તો ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને ઇદં કથેતબ્બં, ઇમસ્મિં ઠાને ઇદં ન કથેતબ્બ’’ન્તિ યુત્તાયુત્તં ન જાનાતિ, મઙ્ગલે અવમઙ્ગલં વદન્તો ‘‘તિરોકુટ્ટેસુ તિટ્ઠન્તિ, સન્ધિસિઙ્ઘાટકેસુ ચા’’તિ ઇદં અવમઙ્ગલં મઙ્ગલં કત્વા અનુમોદનં કથેતિ. અવમઙ્ગલેસુ અનુમોદનં કરોન્તો ‘‘બહૂ દેવા મનુસ્સા ચ, મઙ્ગલાનિ અચિન્તયુ’’ન્તિ વત્વા ‘‘એવરૂપાનં મઙ્ગલાનં સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ કાતું સમત્થા હોથા’’તિ વદતિ. અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ ‘‘આવુસો, લાળુદાયી યુત્તાયુત્તં ન જાનાતિ, સબ્બત્થ અભાસિતબ્બવાચં ભાસતી’’તિ કથં સમુટ્ઠાપેસું. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, લાળુદાયી ઇદાનેવ દન્ધપરિસક્કનો યુત્તાયુત્તં ન જાનાતિ, પુબ્બેપિ એવરૂપો અહોસિ, નિચ્ચં લાળકોયેવ એસો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા બારાણસિયં દિસાપામોક્ખો આચરિયો હુત્વા પઞ્ચ માણવકસતાનિ સિપ્પં વાચેસિ. તદા તેસુ માણવેસુ એકો દન્ધપરિસક્કનો લાળકો માણવો ધમ્મન્તેવાસિકો હુત્વા સિપ્પં ઉગ્ગણ્હાતિ, દન્ધભાવેન પન ઉગ્ગણ્હિતું ન સક્કોતિ. બોધિસત્તસ્સ પન ઉપકારો હોતિ, દાસો વિય સબ્બકિચ્ચાનિ કરોતિ. અથેકદિવસં બોધિસત્તો સાયમાસં ભુઞ્જિત્વા સયને નિપન્નો તં માણવં હત્થપાદપિટ્ઠિપરિકમ્માનિ કત્વા ગચ્છન્તં આહ ‘‘તાત, મઞ્ચપાદે ઉપત્થમ્ભેત્વા યાહી’’તિ. માણવો એકં પાદં ઉપત્થમ્ભેત્વા એકસ્સ ઉપત્થમ્ભકં અલભન્તો અત્તનો ઊરુમ્હિ ઠપેત્વા રત્તિં ખેપેસિ.

બોધિસત્તો પચ્ચૂસસમયે ઉટ્ઠાય તં દિસ્વા ‘‘કિં, તાત, નિસિન્નોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આચરિય, એકસ્સ મઞ્ચપાદસ્સ ઉપત્થમ્ભકં અલભન્તો ઊરુમ્હિ ઠપેત્વા નિસિન્નોમ્હી’’તિ. બોધિસત્તો સંવિગ્ગમાનસો હુત્વા ‘‘અયં અતિ વિય મય્હં ઉપકારો, એત્તકાનં પન માણવકાનં અન્તરે અયમેવ દન્ધો સિપ્પં સિક્ખિતું ન સક્કોતિ, કથં નુ ખો અહં ઇમં પણ્ડિતં કરેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેસિ. અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘અત્થેકો ઉપાયો, અહં ઇમં માણવં દારુઅત્થાય પણ્ણત્થાય ચ વનં ગન્ત્વા આગતં ‘અજ્જ તે કિં દિટ્ઠં, કિં કત’ન્તિ પુચ્છિસ્સામિ. અથ મે ‘ઇદં નામ અજ્જ મયા દિટ્ઠં, ઇદં કત’ન્તિ આચિક્ખિસ્સતિ. અથ નં ‘તયા દિટ્ઠઞ્ચ કતઞ્ચ કીદિસ’ન્તિ પુચ્છિસ્સામિ, સો ‘એવરૂપં નામા’તિ ઉપમાય ચ કારણેન ચ કથેસ્સતિ. ઇતિ નં નવં નવં ઉપમઞ્ચ કારણઞ્ચ કથાપેત્વા ઇમિના ઉપાયેન પણ્ડિતં કરિસ્સામી’’તિ. સો તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘તાત માણવ, ઇતો પટ્ઠાય દારુઅત્થાય વા પણ્ણત્થાય વા ગતટ્ઠાને યં તે તત્થ દિટ્ઠં વા સુતં વા ભુત્તં વા પીતં વા ખાદિતં વા હોતિ, તં આગન્ત્વા મય્હં આરોચેય્યાસી’’તિ આહ.

સો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા એકદિવસં માણવેહિ સદ્ધિં દારુઅત્થાય અરઞ્ઞં ગતો તત્થ સપ્પં દિસ્વા આગન્ત્વા ‘‘આચરિય, સપ્પો મે દિટ્ઠો’’તિ આરોચેસિ. ‘‘સપ્પો નામ, તાત, કીદિસો હોતી’’તિ? ‘‘સેય્યથાપિ નઙ્ગલીસા’’તિ. ‘‘સાધુ, તાત, મનાપા તે ઉપમા આહટા, સપ્પા નામ નઙ્ગલીસસદિસાવ હોન્તી’’તિ. અથ બોધિસત્તો ‘‘માણવકેન મનાપા ઉપમા આહટા, સક્ખિસ્સામિ નં પણ્ડિતં કાતુ’’ન્તિ ચિન્તેસિ. માણવો પુન એકદિવસં અરઞ્ઞે હત્થિં દિસ્વા ‘‘હત્થી મે આચરિય દિટ્ઠો’’તિ આહ. ‘‘હત્થી નામ, તાત, કીદિસો’’તિ? ‘‘સેય્યથાપિ, નઙ્ગલીસા’’તિ. બોધિસત્તો ‘‘હત્થિસ્સ સોણ્ડા નઙ્ગલીસસદિસા હોન્તિ, દન્તાદયો એવરૂપા ચ એવરૂપા ચ. અયં પન બાલતાય વિભજિત્વા કથેતું અસક્કોન્તો સોણ્ડં સન્ધાય કથેસિ મઞ્ઞે’’તિ તુણ્હી અહોસિ. અથેકદિવસં નિમન્તને ઉચ્છું લભિત્વા ‘‘આચરિય, અજ્જ મયં ઉચ્છુ ખાદિમ્હા’’તિ આહ. ‘‘ઉચ્છુ નામ કીદિસો’’તિ વુત્તે ‘‘સેય્યથાપિ નઙ્ગલીસા’’તિ આહ. આચરિયો ‘‘થોકં પતિરૂપં કારણં કથેસી’’તિ તુણ્હી જાતો.

પુનેકદિવસં નિમન્તને એકચ્ચે માણવા ગુળં દધિના ભુઞ્જિંસુ, એકચ્ચે ખીરેન. સો આગન્ત્વા ‘‘આચરિય, અજ્જ મયં દધિના ખીરેન ચ ભુઞ્જિમ્હા’’તિ વત્વા ‘‘દધિખીરં નામ કીદિસં હોતી’’તિ વુત્તે ‘‘સેય્યથાપિ નઙ્ગલીસા’’તિ આહ. આચરિયો ‘‘અયં માણવો ‘સપ્પો નઙ્ગલીસસદિસો’તિ કથેન્તો તાવ સુકથિતં કથેસિ, ‘હત્થી નઙ્ગલીસસદિસો’તિ કથેન્તેનાપિ સોણ્ડં સન્ધાય લેસેન કથિતં. ‘ઉચ્છુ નઙ્ગલીસસદિસ’ન્તિ કથનેપિ લેસો અત્થિ, ‘દધિખીરાનિ પન નિચ્ચં પણ્ડરાનિ પક્ખિત્તભાજનસણ્ઠાનાની’તિ ઇધ સબ્બેન સબ્બં ઉપમં ન કથેસિ, ન સક્કા ઇમં લાળકં સિક્ખાપેતુ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૩. ‘‘અસબ્બત્થગામિં વાચં, બાલો સબ્બત્થ ભાસતિ;

નાયં દધિં વેદિ ન નઙ્ગલીસં, દધિપ્પયં મઞ્ઞતિ નઙ્ગલીસ’’ન્તિ.

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – યા વાચા ઓપમ્મવસેન સબ્બત્થ ન ગચ્છતિ, તં અસબ્બત્થગામિં વાચં બાલો દન્ધપુગ્ગલો સબ્બત્થ ભાસતિ, ‘‘દધિ નામ કીદિસ’’ન્તિ પુટ્ઠોપિ ‘‘સેય્યથાપિ, નઙ્ગલીસા’’તિ વદતેવ. એવં વદન્તો નાયં દધિં વેદિ ન નઙ્ગલીસં. કિંકારણા? દધિપ્પયં મઞ્ઞતિ નઙ્ગલીસં, યસ્મા અયં દધિમ્પિ નઙ્ગલીસમેવ મઞ્ઞતિ. અથ વા દધીતિ દધિમેવ, પયન્તિ ખીરં, દધિ ચ પયઞ્ચ દધિપ્પયં. યસ્મા દધિખીરાનિપિ અયં નઙ્ગલીસમેવ મઞ્ઞતિ, એદિસો ચાયં બાલો, કિં ઇમિનાતિ અન્તેવાસિકાનં ધમ્મકથં કથેત્વા પરિબ્બયં દત્વા તં ઉય્યોજેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા લાળકમાણવો લાળુદાયી અહોસિ, દિસાપામોક્ખો આચરિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

નઙ્ગલીસજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૧૨૪] ૪. અમ્બજાતકવણ્ણના

વાયમેથેવ પુરિસોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં વત્તસમ્પન્નં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર સાવત્થિવાસી કુલપુત્તો સાસને ઉરં દત્વા પબ્બજિતો વત્તસમ્પન્નો અહોસિ, આચરિયુપજ્ઝાયવત્તાનિ પાનીયપરિભોજનીયઉપોસથાગારજન્તાઘરાદિવત્તાનિ ચ સાધુકં કરોતિ, ચુદ્દસસુ મહાવત્તેસુ અસીતિખન્ધકવત્તેસુ ચ પરિપૂરકારીયેવ હોતિ, વિહારં સમ્મજ્જતિ, પરિવેણં વિતક્કમાળકં વિહારમગ્ગં સમ્મજ્જતિ, મનુસ્સાનં પાનીયં દેતિ. મનુસ્સા તસ્સ વત્તસમ્પત્તિયં પસીદિત્વા પઞ્ચસતમત્તાનિ ધુવભત્તાનિ અદંસુ, મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ. તં નિસ્સાય બહૂનં ફાસુવિહારો જાતો. અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, અસુકો નામ ભિક્ખુ અત્તનો વત્તસમ્પત્તિયા મહન્તં લાભસક્કારં નિબ્બત્તેસિ, એતં એકં નિસ્સાય બહૂનં ફાસુવિહારો જાતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપાયં ભિક્ખુ વત્તસમ્પન્નો, પુબ્બેપેતં એકં નિસ્સાય પઞ્ચ ઇસિસતાનિ ફલાફલત્થાય અરઞ્ઞં અગન્ત્વા એતેનેવ આનીતફલાફલેહિ યાપેસુ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા પઞ્ચસતઇસિપરિવારો પબ્બતપાદે વિહાસિ. તદા હિમવન્તે ચણ્ડો નિદાઘો અહોસિ, તત્થ તત્થ પાનીયાનિ છિજ્જિંસુ, તિરચ્છાના પાનીયં અલભમાના કિલમન્તિ. અથ તેસુ તાપસેસુ એકો તાપસો તેસં પિપાસદુક્ખં દિસ્વા એકં રુક્ખં છિન્દિત્વા દોણિં કત્વા પાનીયં ઉસ્સિઞ્ચિત્વા દોણિં પૂરેત્વા તેસં પાનીયં અદાસિ. બહૂસુ સન્નિપતિત્વા પાનીયં પિવન્તેસુ તાપસસ્સ ફલાફલત્થાય ગમનોકાસો નાહોસિ. સો નિરાહારોપિ પાનીયં દેતિયેવ. મિગગણા ચિન્તેસું ‘‘અયં અમ્હાકં પાનીયં દેન્તો ફલાફલત્થાય ગન્તું ઓકાસં ન લભતિ, નિરાહારતાય અતિવિય કિલમતિ, હન્દમયં કતિકં કરોમા’’તિ. તે કતિકં અકંસુ ‘‘ઇતો પટ્ઠાય પાનીયં પિવનત્થાય આગચ્છન્તેન અત્તનો બલાનુરૂપેન ફલાફલં ગહેત્વાવ આગન્તબ્બ’’ન્તિ. તે તતો પટ્ઠાય એકેકો તિરચ્છાનો અત્તનો અત્તનો બલાનુરૂપેન મધુરમધુરાનિ અમ્બજમ્બુપનસાદીનિગહેત્વાવ આગચ્છતિ. એકસ્સ અત્થાય આભતં ફલાફલં અડ્ઢતેય્યસકટભારપ્પમાણં અહોસિ. પઞ્ચસતતાપસા તદેવ પરિભુઞ્જન્તિ. અતિરેકં છડ્ડિયિત્થ.

બોધિસત્તો તં દિસ્વા ‘‘એકં નામ વત્તસમ્પન્નં નિસ્સાય એત્તકાનં તાપસાનં ફલાફલત્થાય અગન્ત્વા યાપનં ઉપ્પન્નં, વીરિયં નામ કાતબ્બમેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૪. ‘‘વાયમેથેવ પુરિસો, ન નિબ્બિન્દેય્ય પણ્ડિતો;

વાયામસ્સ ફલં પસ્સ, ભુત્તા અમ્બા અનીતિહ’’ન્તિ.

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – પણ્ડિતો અત્તનો વત્તપૂરણાદિકે કમ્મસ્મિં વાયમેથેવ, ન ઉક્કણ્ઠેય્ય. કિંકારણા? વાયામસ્સ નિપ્ફલતાય અભાવતો. ઇતિ મહાસત્તો ‘‘વાયામો નામેસ સફલોવ હોતી’’તિ ઇસિગણં આલપન્તો ‘‘વાયામસ્સ ફલં પસ્સા’’તિ આહ. કીદિસં? ભુત્તા અમ્બા અનીતિહં. તત્થ અમ્બાતિ દેસનામત્તં, તેહિ પન નાનપ્પકારાનિ ફલાફલાનિ આભતાનિ. તેસુ સમ્પન્નતરાનં ઉસ્સન્નતરાનં વા વસેન ‘‘અમ્બા’’તિ વુત્તં. યે ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઇસિસતેહિ સયં અરઞ્ઞં અગન્ત્વા એકસ્સ અત્થાય આનીતા અમ્બા ભુત્તા, ઇદં વાયામસ્સ ફલં. તઞ્ચ ખો પન અનીતિહં, ‘‘ઇતિ આહ ઇતિ આહા’’તિ એવં ઇતિહીતિહેન ગહેતબ્બં ન હોતિ, પચ્ચક્ખમેવ તં ફલં પસ્સાતિ. એવં મહાસત્તો ઇસિગણસ્સ ઓવાદં અદાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા વત્તસમ્પન્નો તાપસો અયં ભિક્ખુ અહોસિ, ગણસત્થા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અમ્બજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૧૨૫] ૫. કટાહકજાતકવણ્ણના

બહુમ્પિ સો વિકત્થેય્યાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં વિકત્થકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તસ્સ વત્થુ હેટ્ઠા કથિતસદિસમેવ.

અતીતે પન બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો મહાવિભવો સેટ્ઠિ અહોસિ. તસ્સ ભરિયા પુત્તં વિજાયિ, દાસીપિસ્સ તં દિવસઞ્ઞેવ પુત્તં વિજાયિ. તે એકતોવ વડ્ઢિંસુ. સેટ્ઠિપુત્તે લેખં સિક્ખન્તે દાસોપિસ્સ ફલકં વહમાનો ગન્ત્વા તેનેવ સદ્ધિં લેખં સિક્ખિ, ગણનં સિક્ખિ, દ્વે તયો વોહારે અકાસિ. સો અનુક્કમેન વચનકુસલો વોહારકુસલો યુવા અભિરૂપો અહોસિ, નામેન કટાહેકો નામ. સો સેટ્ઠિઘરે ભણ્ડાગારિકકમ્મં કરોન્તો ચિન્તેસિ ‘‘ન મં ઇમે સબ્બકાલં ભણ્ડાગારિકકમ્મં કારેસ્સન્તિ, કિઞ્ચિદેવ દોસં દિસ્વા તાળેત્વા બન્ધિત્વા લક્ખણેન અઙ્કેત્વા દાસપરિભોગેનપિ પરિભુઞ્જિસ્સન્તિ. પચ્ચન્તે ખો પન સેટ્ઠિસ્સ સહાયકો સેટ્ઠિ અત્થિ, યંનૂનાહં સેટ્ઠિસ્સ વચનેન લેખં આદાય તત્થ ગન્ત્વા ‘અહં સેટ્ઠિપુત્તો’તિ વત્વા તં સેટ્ઠિં વઞ્ચેત્વા તસ્સ ધીતરં ગહેત્વા સુખં વસેય્ય’’ન્તિ. સો સયમેવ પણ્ણં ગહેત્વા ‘‘અહં અસુકં નામ મમ પુત્તં તવ સન્તિકં પહિણિં, આવાહવિવાહસમ્બન્ધો નામ મય્હઞ્ચ તયા, તુય્હઞ્ચ મયા સદ્ધિં પતિરૂપો, તસ્મા ત્વં ઇમસ્સ દારકસ્સ અત્તનો ધીતરં દત્વા એતં તત્થેવ વસાપેહિ, અહમ્પિ ઓકાસં લભિત્વા આગમિસ્સામી’’તિ લિખિત્વા સેટ્ઠિસ્સેવ મુદ્દિકાય લઞ્જેત્વા યથારુચિતં પરિબ્બયઞ્ચેવ ગન્ધવત્થાદીનિ ચ ગહેત્વા પચ્ચન્તં ગન્ત્વા સેટ્ઠિં દિસ્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ.

અથ નં સેટ્ઠિ ‘‘કુતો આગતોસિ, તાતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘બારાણસિતો’’તિ. ‘‘કસ્સ પુત્તોસી’’તિ? ‘‘બારાણસિસેટ્ઠિસ્સા’’તિ. ‘‘કેનત્થેનાગતોસી’’તિ? તસ્મિં ખણે કટાહકો ‘‘ઇદં દિસ્વા જાનિસ્સથા’’તિ પણ્ણં અદાસિ. સેટ્ઠિ પણ્ણં વાચેત્વા ‘‘ઇદાનાહં જીવામિ નામા’’તિ તુટ્ઠચિત્તો ધીતરં દત્વા પતિટ્ઠાપેસિ. તસ્સ પરિવારો મહન્તો અહોસિ. સો યાગુખજ્જકાદીસુ વા વત્થગન્ધાદીસુ વા ઉપનીતેસુ ‘‘એવમ્પિ નામ યાગું પચન્તિ, એવં ખજ્જકં, એવં ભત્તં, અહો પચ્ચન્તવાસિકા નામા’’તિ યાગુઆદીનિ ગરહતિ. ‘‘ઇમે પચ્ચન્તવાસિભાવેનેવ અહતસાટકે વળઞ્જિતું ન જાનન્તિ, ગન્ધે પિસિતું, પુપ્ફાનિ ગન્થિતું ન જાનન્તી’’તિ વત્થકમ્મન્તિકાદયો ગરહતિ.

બોધિસત્તોપિ દાસં અપસ્સન્તો ‘‘કટાહકો ન દિસ્સતિ, કહં ગતો, પરિયેસથ ન’’ન્તિ સમન્તા મનુસ્સે પયોજેસિ. તેસુ એકો તત્થ ગન્ત્વા તં દિસ્વા સઞ્જાનિત્વા અત્તાનં અજાનાપેત્વા આગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ આરોચેસિ. બોધિસત્તો તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘અયુત્તં તેન કતં, ગન્ત્વા નં ગહેત્વા આગચ્છિસ્સામી’’તિ રાજાનં આપુચ્છિત્વા મહન્તેન પરિવારેન નિક્ખમિ. ‘‘સેટ્ઠિ કિર પચ્ચન્તં ગચ્છતી’’તિ સબ્બત્થ પાકટો જાતો. કટાહકો ‘‘સેટ્ઠિ કિર આગચ્છતી’’તિ સુત્વા ચિન્તેસિ ‘‘ન સો અઞ્ઞેન કારણેન આગચ્છિસ્સતિ, મં નિસ્સાયેવસ્સ આગમનેન ભવિતબ્બં. સચે પનાહં પલાયિસ્સામિ, પુન આગન્તું ન સક્કા ભવિસ્સતિ. અત્થિ પનેસ ઉપાયો. મમ સામિકસ્સ પટિપથં ગન્ત્વા દાસકમ્મં કત્વા તમેવ આરાધેસ્સામી’’તિ. સો તતો પટ્ઠાય પરિસમજ્ઝે એવં ભાસતિ ‘‘અઞ્ઞે બાલમનુસ્સા અત્તનો બાલભાવેન માતાપિતૂનં ગુણં અજાનન્તા તેસં ભોજનવેલાય અપચિતિકમ્મં અકત્વા તેહિ સદ્ધિંયેવ ભુઞ્જન્તિ, મયં પન માતાપિતૂનં ભોજનકાલે પટિગ્ગહં ઉપનેમ, ખેળમલ્લકં ઉપનેમ, ભાજનાનિ ઉપનેમ, પાનીયમ્પિ બીજનિમ્પિ ગહેત્વા ઉપતિટ્ઠામા’’તિ યાવ સરીરવળઞ્જનકાલે ઉદકકલસં આદાય પટિચ્છન્નટ્ઠાનગમના સબ્બં દાસેહિ સામિકાનં કત્તબ્બકિચ્ચં પકાસેસિ.

સો એવં પરિસં ઉગ્ગણ્હાપેત્વા બોધિસત્તસ્સ પચ્ચન્તસમીપં આગતકાલે સસુરં અવોચ ‘‘તાત, મમ કિર પિતા તુમ્હાકં દસ્સનત્થાય આગચ્છતિ, તુમ્હે ખાદનીયભોજનીયં પટિયાદાપેથ, અહં પણ્ણાકારં ગહેત્વા પટિપથં ગમિસ્સામી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ સમ્પટિચ્છિ. કટાહકો બહું પણ્ણાકારમાદાય મહન્તેન પરિવારેન ગન્ત્વા બોધિસત્તં વન્દિત્વા પણ્ણાકારં અદાસિ. બોધિસત્તોપિ પણ્ણાકારં ગહેત્વા તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા પાતરાસકાલે ખન્ધાવારં નિવાસેત્વા સરીરવળઞ્જનત્થાય પટિચ્છન્નટ્ઠાનં પાવિસિ. કટાહકો અત્તનો પરિવારં નિવત્તેત્વા કલસં આદાય બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ઉદકકિચ્ચપરિયોસાને પાદેસુ પતિત્વા ‘‘સામિ, અહં તુમ્હાકં યત્તકં ઇચ્છથ, તત્તકં ધનં દસ્સામિ, મા મે યસં અન્તરધાપયિત્થા’’તિ આહ. બોધિસત્તો તસ્સ વત્તસમ્પદાય પસીદિત્વા ‘‘મા ભાયિ, નત્થિ તે મમ સન્તિકા અન્તરાયો’’તિ સમસ્સાસેત્વા પચ્ચન્તનગરં પાવિસિ. મહન્તો સક્કારો અહોસિ, કટાહકોપિસ્સ નિરન્તરં દાસેન કત્તબ્બકિચ્ચં કરોતિ. અથ નં એકાય વેલાય સુખનિસિન્નં પચ્ચન્તસેટ્ઠિ આહ ‘‘મહાસેટ્ઠિ, મયા તુમ્હાકં પણ્ણં દિસ્વાવ તુમ્હાકં પુત્તસ્સ દારિકા દિન્ના’’તિ બોધિસત્તો કટાહકં પુત્તમેવ કત્વા તદનુચ્છવિકં પિયવચનં વત્વા સેટ્ઠિં તોસેસિ. તતો પટ્ઠાય કટાહકસ્સ મુખં ઉલ્લોકેતું સમત્થો નામ નાહોસિ.

અથેકદિવસં મહાસત્તો સેટ્ઠિધીતરં પક્કોસિત્વા ‘‘એહિ, અમ્મ, સીસે મે ઊકા વિચિનાહી’’તિ વત્વા તં આગન્ત્વા ઊકા ગહેત્વા ઠિતં પિયવચનં વત્વા ‘‘કથેહિ, અમ્મ, કચ્ચિ તે મમ પુત્તો સુખદુક્ખેસુ અપ્પમત્તો, ઉભો જના સમ્મોદમાના સમગ્ગવાસં વસથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘તાત, મહાસેટ્ઠિ તુમ્હાકં પુત્તસ્સ અઞ્ઞો દોસો નત્થિ, કેવલં આહારં ગરહતી’’તિ. ‘‘અમ્મ, નિચ્ચકાલમેસ દુક્ખસીલોવ, અપિચ તે અહં તસ્સ મુખબન્ધનમન્તં દસ્સામિ, તં ત્વં સાધુકં ઉગ્ગણ્હિત્વા મમ પુત્તસ્સ ભોજનકાલે ગરહન્તસ્સ ઉગ્ગહિતનિયામેનેવ પુરતો ઠત્વા વદેય્યાસી’’તિ ગાથં ઉગ્ગણ્હાપેત્વા કતિપાહં વસિત્વા બારાણસિમેવ અગમાસિ. કટાહકોપિ બહું ખાદનીયભોજનીયં આદાય અનુમગ્ગં ગન્ત્વા બહુધનં દત્વા વન્દિત્વા નિવત્તિ. સો બોધિસત્તસ્સ ગતકાલતો પટ્ઠાય અતિરેકમાની અહોસિ. સો એકદિવસં સેટ્ઠિધીતાય નાનગ્ગરસભોજનં ઉપનેત્વા કટચ્છું આદાય પરિવિસન્તિયા ભત્તં ગરહિતું આરભિ. સેટ્ઠિધીતા બોધિસત્તસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહિતનિયામેનેવ ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૫. ‘‘બહુમ્પિ સો વિકત્થેય્ય, અઞ્ઞં જનપદં ગતો;

અન્વાગન્ત્વાન દૂસેય્ય, ભુઞ્જ ભોગે કટાહકા’’તિ.

તત્થ બહુમ્પિ સો વિકત્થેય્ય, અઞ્ઞં જનપદં ગતોતિ યો અત્તનો જાતિભૂમિતો અઞ્ઞં જનપદં ગતો હોતિ, યત્થસ્સ જાતિં ન જાનન્તિ, સો બહુમ્પિ વિકત્થેય્ય, વમ્ભનવચનં વઞ્ચનવચનં વદેય્ય. અન્વાગન્ત્વાન દૂસેય્યાતિ ઇમં તાવ વારં સામિકસ્સ પટિપથં ગન્ત્વા દાસકિચ્ચસ્સ કતત્તા કસાહિ પહરિત્વા પિટ્ઠિચમ્મુપ્પાટનતો ચ લક્ખણાહનનતો ચ મુત્તોસિ. સચે અનાચારં કરોસિ, પુન અઞ્ઞસ્મિં આગમનવારે તવ સામિકો અન્વાગન્ત્વાન દૂસેય્ય, ઇમં ગેહં અનુઆગન્ત્વા કસાભિઘાતેહિ ચેવ લક્ખણાહનનેન ચ જાતિપ્પકાસનેન ચ તં દૂસેય્ય ઉપહનેય્ય. તસ્મા ઇમં અનાચારં પહાય ભુઞ્જ ભોગે કટાહક, મા પચ્છા અત્તનો દાસભાવં પાકટં કારેત્વા વિપ્પટિસારી અહોસીતિ અયમેત્થ સેટ્ઠિનો અધિપ્પાયો.

સેટ્ઠિધીતા પન એતમત્થં અજાનન્તી ઉગ્ગહિતનિયામેન બ્યઞ્જનમેવ પયિરુદાહાસિ. કટાહકો ‘‘અદ્ધા સેટ્ઠિના મમ કુલં આચિક્ખિત્વા એતિસ્સા સબ્બં કથિતં ભવિસ્સતી’’તિ તતો પટ્ઠાય પુન ભત્તં ગરહિતું ન વિસહિ, નિહતમાનો યથાલદ્ધં ભુઞ્જિત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા કટાહકો વિકત્થકભિક્ખુ અહોસિ, બારાણસિસેટ્ઠિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કટાહકજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૧૨૬] ૬. અસિલક્ખણજાતકવણ્ણના

તથેવેકસ્સ કલ્યાણન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસલરઞ્ઞો અસિલક્ખણપાઠકં બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર કમ્મારેહિ રઞ્ઞો અસીનં આહટકાલે અસિં ઉપસિઙ્ઘિત્વા અસિલક્ખણં ઉદાહરતિ. સો યેસં હત્થતો લાભં લભતિ, તેસં અસિં ‘‘લક્ખણસમ્પન્નો મઙ્ગલસંયુત્તો’’તિ વદતિ. યેસં હત્થતો લાભં ન લભતિ, તેસં અસિં ‘‘અવલક્ખણો’’તિ ગરહતિ. અથેકો કમ્મારો અસિં કત્વા કોસિયં સુખુમં મરિચચુણ્ણં પક્ખિપિત્વા રઞ્ઞો અસિં આહરિ. રાજા બ્રાહ્મણં પક્કોસાપેત્વા ‘‘અસિં વીમંસા’’તિ આહ. બ્રાહ્મણસ્સ અસિં આકડ્ઢિત્વા ઉપસિઙ્ઘન્તસ્સ મરિચચુણ્ણાનિ નાસં પવિસિત્વા ખિપિતુકામતં ઉપ્પાદેસું. તસ્સ ખિપન્તસ્સ નાસિકા અસિધારાય પટિહતા દ્વિધા છિજ્જિ. તસ્સેવં નાસિકાય છિન્નભાવો ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટો જાતો. અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, રઞ્ઞો કિર અસિલક્ખણપાઠકો અસિં ઉપસિઙ્ઘન્તો નાસિકં છિન્દાપેસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ સો બ્રાહ્મણો અસિં ઉપસિઙ્ઘન્તો નાસિકાછેદં પત્તો, પુબ્બેપિ પત્તોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે તસ્સ અસિલક્ખણપાઠકો બ્રાહ્મણો અહોસીતિ સબ્બં પચ્ચુપ્પન્નવત્થુસદિસમેવ. રાજા પન તસ્સ વેજ્જે દત્વા નાસિકાકોટિં ફાસુકં કારાપેત્વા લાખાય પટિનાસિકં કારેત્વા પુન તં ઉપટ્ઠાકમેવ અકાસિ. બારાણસિરઞ્ઞો પન પુત્તો નત્થિ, એકા ધીતા ચેવ ભાગિનેય્યો ચ અહેસું. સો ઉભોપિ તે અત્તનો સન્તિકેયેવ વડ્ઢાપેસિ. તે એકતો વડ્ઢન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિબદ્ધચિત્તા અહેસું. રાજાપિ અમચ્ચે પક્કોસાપેત્વા ‘‘મય્હં ભાગિનેય્યોપિ ઇમસ્સ રજ્જસ્સ સામિકોવ, ધીતરં એતસ્સેવ દત્વા અભિસેકમસ્સ કરોમી’’તિ વત્વા પુન ચિન્તેસિ ‘‘મય્હં ભાગિનેય્યો સબ્બથાપિ ઞાતકોયેવ, એતસ્સ અઞ્ઞં રાજધીતરં આનેત્વા અભિસેકં કત્વા ધીતરં અઞ્ઞસ્સ રઞ્ઞો દસ્સામિ, એવં નો ઞાતકા બહૂ ભવિસ્સન્તિ, દ્વિન્નમ્પિ રજ્જાનં મયમેવ સામિકા ભવિસ્સામા’’તિ. સો અમચ્ચેહિ સદ્ધિં સમ્મન્તેત્વા ‘‘ઉભોપેતે વિસું કાતું વટ્ટતી’’તિ ભાગિનેય્યં અઞ્ઞસ્મિં નિવેસને, ધીતરં અઞ્ઞસ્મિં વાસેસિ.

તે સોળસવસ્સુદ્દેસિકભાવં પત્તા અતિવિય પટિબદ્ધચિત્તા અહેસું. રાજકુમારો ‘‘કેન નુ ખો ઉપાયેન માતુલધીતરં રાજગેહા નીહરાપેતું સક્કા ભવેય્યા’’તિ ચિન્તેન્તો ‘‘અત્થેકો ઉપાયો’’તિ મહાઇક્ખણિકં પક્કોસાપેત્વા તસ્સા સહસ્સભણ્ડિકં દત્વા ‘‘કિં મયા કત્તબ્બ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અમ્મ, તયિ કરોન્તિયા અનિપ્ફત્તિ નામ નત્થિ, કિઞ્ચિદેવ કારણં વત્વા યથા મમ માતુલો રાજા ધીતરં અન્તોગેહા નીહરાપેતિ, તથા કરોહી’’તિ આહ. સાધુ, સામિ, અહં રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વક્ખામિ ‘‘દેવ, રાજધીતાય ઉપરિ કાળકણ્ણી અત્થિ, એત્તકં કાલં નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તોપિ નત્થિ, અહં રાજધીતરં અસુકદિવસે નામ રથં આરોપેત્વા બહુઆવુધહત્થે પુરિસે આદાય મહન્તેન પરિવારેન સુસાનં ગન્ત્વા મણ્ડલપીઠિકાય હેટ્ઠામઞ્ચે મતમનુસ્સં નિપજ્જાપેત્વા ઉપરિમઞ્ચે રાજધીતરં ઠપેત્વા ગન્ધોદકઘટાનં અટ્ઠુત્તરસતેન ન્હાપેત્વા કાળકણ્ણિં પવાહેસ્સામી’’તિ એવં વત્વા રાજધીતરં સુસાનં નેસ્સામિ, ત્વં અમ્હાકં તત્થ ગમનદિવસે અમ્હેહિ પુરેતરમેવ થોકં મરિચચુણ્ણં આદાય આવુધહત્થેહિ અત્તનો મનુસ્સેહિ પરિવુતો રથં અભિરુય્હ સુસાનં ગન્ત્વા રથં સુસાનદ્વારે એકપદેસે ઠપેત્વા આવુધહત્થે મનુસ્સે સુસાનવનં પેસેત્વા સયં સુસાને મણ્ડલપીઠિકં પસારેત્વા મતકો વિય પટિકુજ્જો હુત્વા નિપજ્જ. અહં તત્થ આગન્ત્વા તવ ઉપરિ મઞ્ચકં અત્થરિત્વા રાજધીતરં ઉક્ખિપિત્વા મઞ્ચે સયાપેસ્સામિ, ત્વં તસ્મિં ખણે મરિચચુણ્ણં નાસિકાય પક્ખિપિત્વા દ્વે તયો વારે ખિપેય્યાસિ. તયા ખિપિતકાલે મયં રાજધીતરં પહાય પલાયિસ્સામ. અથ ત્વં રાજધીતરં સીસં ન્હાપેત્વા સયમ્પિ સીસં ન્હાયિત્વા તં આદાય અત્તનો નિવેસનં ગચ્છેય્યાસીતિ. સો ‘‘સાધુ સુન્દરો ઉપાયો’’તિ સમ્પટિચ્છિ.

સાપિ ગન્ત્વા રઞ્ઞો તમત્થં આરોચેસિ, રાજાપિ સમ્પટિચ્છિ. રાજધીતાયપિ તં અન્તરં આચિક્ખિ, સાપિ સમ્પટિચ્છિ. સા નિક્ખમનદિવસે કુમારસ્સ સઞ્ઞં દત્વા મહન્તેન પરિવારેન સુસાનં ગચ્છન્તી આરક્ખમનુસ્સાનં ભયજનનત્થં આહ – ‘‘મયા રાજધીતાય મઞ્ચે ઠપિતકાલે હેટ્ઠામઞ્ચે મતપુરિસો ખિપિસ્સતિ, ખિપિત્વા ચ હેટ્ઠામઞ્ચા નિક્ખમિત્વા યં પઠમં પસ્સિસ્સતિ, તમેવ ગહેસ્સતિ, અપ્પમત્તા ભવેય્યાથા’’તિ. રાજકુમારો પુરેતરં ગન્ત્વા વુત્તનયેનેવ તત્થ નિપજ્જિ. મહાઇક્ખણિકા રાજધીતરં ઉક્ખિપિત્વા મણ્ડલપીઠિકાઠાનં ગચ્છન્તી ‘‘મા ભાયી’’તિ સઞ્ઞાપેત્વા મઞ્ચે ઠપેસિ. તસ્મિં ખણે કુમારો મરિચચુણ્ણં નાસાય પક્ખિપિત્વા ખિપિ. તેન ખિપિતમત્તેયેવ મહાઇક્ખણિકા રાજધીતરં પહાય મહારવં રવમાના સબ્બપઠમં પલાયિ, તસ્સા પલાતકાલતો પટ્ઠાય એકોપિ ઠાતું સમત્થો નામ નાહોસિ, ગહિતગહિતાનિ આવુધાનિ છડ્ડેત્વા સબ્બે પલાયિંસુ. કુમારો યથાસમ્મન્તિતં સબ્બં કત્વા રાજધીતરં આદાય અત્તનો નિવેસનં અગમાસિ.

ઇક્ખણિકા ગન્ત્વા તં કારણં રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ‘‘પકતિયાપિ સા મયા તસ્સેવત્થાય પુટ્ઠા, પાયાસે છડ્ડિતસપ્પિ વિય જાત’’ન્તિ સમ્પટિચ્છિત્વા અપરભાગે ભાગિનેય્યસ્સ રજ્જં દત્વા ધીતરં મહાદેવિં કારેસિ. સો તાય સદ્ધિં સમગ્ગવાસં વસમાનો ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ. સોપિ અસિલક્ખણપાઠકો તસ્સેવ ઉપટ્ઠાકો અહોસિ. તસ્સેકદિવસં રાજૂપટ્ઠાનં આગન્ત્વા પટિસૂરિયં ઠત્વા ઉપટ્ઠહન્તસ્સ લાખા વિલીયિ, પટિનાસિકા ભૂમિયં પતિ. સો લજ્જાય અધોમુખો અટ્ઠાસિ. અથ નં રાજા પરિહસન્તો ‘‘આચરિય, મા ચિન્તયિત્થ, ખિપિતં નામ એકસ્સ કલ્યાણં હોતિ, એકસ્સ પાપકં. તુમ્હેહિ ખિપિતેન નાસિકા છિજ્જીયિત્થ, મયં પન ખિપન્તા માતુલધીતરં લભિત્વા રજ્જં પાપુણિમ્હા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૬. ‘‘તથેવેકસ્સ કલ્યાણં, તથેવેકસ્સ પાપકં;

તસ્મા સબ્બં ન કલ્યાણં, સબ્બં વાપિ ન પાપક’’ન્તિ.

તત્થ તથેવેકસ્સાતિ તદેવેકસ્સ. અયમેવ વા પાઠો. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો.

ઇતિ સો ઇમાય ગાથાય તં કારણં આહરિત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમાય દેસનાય લોકસમ્મતાનં કલ્યાણપાપકાનં અનેકંસિકભાવં પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા અસિલક્ખણપાઠકોવ એતરહિ અસિલક્ખણપાઠકો, ભાગિનેય્યરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અસિલક્ખણજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૧૨૭] ૭. કલણ્ડુકજાતકવણ્ણના

તે દેસા તાનિ વત્થૂનીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં વિકત્થકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તત્થ દ્વેપિ વત્થૂનિ કટાહકજાતકસદિસાનેવ.

ઇધ પનેસ બારાણસિસેટ્ઠિનો દાસો કલણ્ડુકો નામ અહોસિ. તસ્સ પલાયિત્વા પચ્ચન્તવાસિસેટ્ઠિનો ધીતરં ગહેત્વા મહન્તેન પરિવારેન વસનકાલે બારાણસિસેટ્ઠિ પરિયેસાપેત્વાપિ તસ્સ ગતટ્ઠાનં અજાનન્તો ‘‘ગચ્છ, કલણ્ડુકં પરિયેસા’’તિ અત્તના પુટ્ઠં સુકપોતકં પેસેસિ. સુકપોતકો ઇતો ચિતો ચ વિચરન્તો તં નગરં પાપુણિ. તસ્મિઞ્ચ કાલે કલણ્ડુકો નદીકીળં કીળિતુકામો બહું માલાગન્ધવિલેપનઞ્ચેવ ખાદનીયભોજનીયાનિ ચ ગાહાપેત્વા નદિં ગન્ત્વા સેટ્ઠિધીતાય સદ્ધિં નાવં આરુય્હ ઉદકે કીળતિ. તસ્મિઞ્ચ પદેસે નદીકીળં કીળન્તા ઇસ્સરજાતિકા તિખિણભેસજ્જપરિભાવિતં ખીરં પિવન્તિ, તેન તેસં દિવસભાગમ્પિ ઉદકે કીળન્તાનં સીતં ન બાધતિ. અયં પન કલણ્ડુકો ખીરગણ્ડૂસં ગહેત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા તં ખીરં નુટ્ઠુભતિ. નુટ્ઠુભન્તોપિ ઉદકે અનુટ્ઠુભિત્વા સેટ્ઠિધીતાય સીસે નુટ્ઠુભતિ. સુકપોતકોપિ નદીતીરં ગન્ત્વા એકિસ્સા ઉદુમ્બરસાખાય નિસીદિત્વા ઓલોકેત્વા કલણ્ડુકં સઞ્જાનિત્વા સેટ્ઠિધીતાય સીસે નુટ્ઠુભન્તં દિસ્વા ‘‘અરે, કલણ્ડુક દાસ, અત્તનો જાતિઞ્ચ વસનટ્ઠાનઞ્ચ અનુસ્સર, ખીરગણ્ડૂસં ગહેત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા જાતિસમ્પન્નાય સુખસંવડ્ઢાય સેટ્ઠિધીતાય સીસે મા નુટ્ઠુભિ, અત્તનો પમાણં ન જાનાસી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૭. ‘‘તે દેસા તાનિ વત્થૂનિ, અહઞ્ચ વનગોચરો;

અનુવિચ્ચ ખો તં ગણ્હેય્યું, પિવ ખીરં કલણ્ડુકા’’તિ.

તત્થ તે દેસા તાનિ વત્થૂનીતિ માતુકુચ્છિં સન્ધાય વદતિ. અયમેત્થાધિપ્પાયો – યત્થ તે વસિતં, ન તે ખત્તિયધીતાદીનં કુચ્છિદેસા. યત્થ વાસિ પતિટ્ઠિતો, ન તાનિ ખત્તિયધીતાદીનં કુચ્છિવત્થૂનિ. અથ ખો દાસિકુચ્છિયં ત્વં વસિ ચેવ પતિટ્ઠિતો ચાતિ. અહઞ્ચ વનગોચરોતિ તિરચ્છાનભૂતોપિ એતમત્થં જાનામીતિ દીપેતિ. અનુવિચ્ચ ખો તં ગણ્હેય્યુન્તિ એવં અનાચારં ચરમાનં મયા ગન્ત્વા આરોચિતે અનુવિચ્ચ જાનિત્વા તવ સામિકા તાળેત્વા ચેવ લક્ખણાહતઞ્ચ કત્વા તં ગણ્હેય્યું, ગહેત્વા ગમિસ્સન્તિ, તસ્મા અત્તનો પમાણં ઞત્વા સેટ્ઠિધીતાય સીસે અનુટ્ઠુભિત્વા પિવ ખીરં. કલણ્ડુકાતિ તં નામેનાલપતિ.

કલણ્ડુકોપિ સુવપોતકં સઞ્જાનિત્વા ‘‘મં પાકટં કરેય્યા’’તિ ભયેન ‘‘એહિ, સામિ, કદા આગતોસી’’તિ આહ. સુકો ‘‘ન એસ મં હિતકામતાય પક્કોસતિ, ગીવં પન મે વટ્ટેત્વા મારેતુકામો’’તિ ઞત્વાવ ‘‘ન મે તયા અત્થો’’તિ તતો ઉપ્પતિત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા યથાદિટ્ઠં સેટ્ઠિનો વિત્થારેન કથેસિ. સેટ્ઠિ ‘‘અયુત્તં તેન કત’’ન્તિ વત્વા ગન્ત્વા તસ્સ આણં કારેત્વા બારાણસિમેવ નં આનેત્વા દાસપરિભોગેન પરિભુઞ્જિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કલણ્ડુકો અયં ભિક્ખુ અહોસિ, બારાણસિસેટ્ઠિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કલણ્ડુકજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૧૨૮] ૮. બિળારવતજાતકવણ્ણના

યો વે ધમ્મં ધજં કત્વાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કુહકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તદા હિ સત્થા તસ્સ કુહકભાવે આરોચિતે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ કુહકોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો મૂસિકયોનિયં પટિસન્ધિં ગહેત્વા વુડ્ઢિમન્વાય મહાસરીરો સૂકરચ્છાપકસદિસો હુત્વા અનેકસતમૂસિકાહિ પરિવુતો અરઞ્ઞે વિહરતિ. અથેકો સિઙ્ગાલો ઇતો ચિતો ચ વિચરન્તો તં મૂસિકયૂથં દિસ્વા ‘‘ઇમા મૂસિકા વઞ્ચેત્વા ખાદિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા મૂસિકાનં આસયસ્સ અવિદૂરે સૂરિયાભિમુખો વાતં પિવન્તો એકેન પાદેન અટ્ઠાસિ. બોધિસત્તો ગોચરાય ચરમાનો તં દિસ્વા ‘‘સીલવા એસો ભવિસ્સતી’’તિ તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભન્તે, ત્વં કો નામો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ધમ્મિકો નામા’’તિ. ‘‘ચત્તારો પાદે ભૂમિયં અઠપેત્વા કસ્મા એકેનેવ ઠિતોસી’’તિ. ‘‘મયિ ચત્તારો પાદે પથવિયં ઠપેન્તે પથવી વહિતું ન સક્કોતિ, તસ્મા એકેનેવ તિટ્ઠામી’’તિ. ‘‘મુખં વિવરિત્વા કસ્મા ઠિતોસી’’તિ? ‘‘મયં અઞ્ઞં ન ભક્ખયામ, વાતમેવ ભક્ખયામા’’તિ. ‘‘અથ કસ્મા સૂરિયાભિમુખો તિટ્ઠસી’’તિ? ‘‘સૂરિયં નમસ્સામી’’તિ. બોધિસત્તો તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘સીલવા એસો ભવિસ્સતી’’તિ તતો પટ્ઠાય મૂસિકગણેન સદ્ધિં સાયં પાતં તસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ.

અથસ્સ ઉપટ્ઠાનં કત્વા ગમનકાલે સિઙ્ગાલો સબ્બપચ્છિમં મૂસિકં ગહેત્વા મંસં ખાદિત્વા અજ્ઝોહરિત્વા મુખં પુઞ્છિત્વા તિટ્ઠતિ. અનુપુબ્બેન મૂસિકગણો તનુકો જાતો. મૂસિકા ‘‘પુબ્બે અમ્હાકં અયં આસયો નપ્પહોતિ, નિરન્તરા તિટ્ઠામ. ઇદાનિ સિથિલા, એવમ્પિ આસયો ન પૂરતેવ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ બોધિસત્તસ્સ તં પવત્તિં આરોચેસું. બોધિસત્તો ‘‘કેન નુ ખો કારણેન મુસિકા તનુત્તં ગતા’’તિ ચિન્તેન્તો સિઙ્ગાલે આસઙ્કં ઠપેત્વા ‘‘વીમંસિસ્સામિ ન’’ન્તિ ઉપટ્ઠાનકાલે સેસમૂસિકા પુરતો કત્વા સયં પચ્છતો અહોસિ. સિઙ્ગાલો તસ્સ ઉપરિ પક્ખન્દિ, બોધિસત્તો અત્તનો ગહણત્થાય તં પક્ખન્દન્તં દિસ્વા નિવત્તિત્વા ‘‘ભો સિઙ્ગાલ, ઇદં તે વતસમાદાનં ન ધમ્મસુધમ્મતાય, પરેસં પન વિહિંસનત્થાય ધમ્મં ધજં કત્વા ચરસી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૮. ‘‘યો વે ધમ્મં ધજં કત્વા, નિગૂળ્હો પાપમાચરે;

વિસ્સાસયિત્વા ભૂતાનિ, બિળારં નામ તં વત’’ન્તિ.

તત્થ યો વેતિ ખત્તિયાદીસુ યો કોચિદેવ. ધમ્મં ધજં કત્વાતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મં ધજં કરિત્વા, કૂટં કરોન્તો વિય ઉસ્સાપેત્વા દસ્સેન્તોતિ અત્થો. વિસ્સાસયિત્વાતિ ‘‘સીલવા અય’’ન્તિ સઞ્ઞાય સઞ્જાતવિસ્સાસાનિ કત્વા. બિળારં નામ તં વતન્તિ તં એવં ધમ્મં ધજં કત્વા રહો પાપાનિ કરોન્તસ્સ વતં કેરાટિકવતં નામ હોતીતિ અત્થો.

મૂસિકરાજા કથેન્તોવ ઉપ્પતિત્વા તસ્સ ગીવાયં પતિત્વા હનુકસ્સ હેટ્ઠા અન્તોગલનાળિયં ડંસિત્વા ગલનાળિં ફાલેત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસિ. મૂસિકગણો નિવત્તિત્વા સિઙ્ગાલં ‘‘મુરુ મુરૂ’’તિ ખાદિત્વા અગમાસિ. પઠમાગતાવ કિરસ્સ મંસં લભિંસુ, પચ્છા આગતા ન લભિંસુ. તતો પટ્ઠાય મૂસિકગણો નિબ્ભયો જાતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સિઙ્ગાલો કુહકભિક્ખુ અહોસિ, મૂસિકરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

બિળારવતજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૧૨૯] ૯. અગ્ગિકભારદ્વાજજાતકવણ્ણના

નાયં સિખા પુઞ્ઞહેતૂતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કુહકઞ્ઞેવ ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

અતીતસ્મિઞ્હિ બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો મૂસિકરાજા હુત્વા અરઞ્ઞે વસતિ. અથેકો સિઙ્ગાલો દવડાહે ઉટ્ઠિતે પલાયિતું અસક્કોન્તો એકસ્મિં રુક્ખે સીસં આહચ્ચ અટ્ઠાસિ. તસ્સ સકલસરીરે લોમાનિ ઝાયિંસુ, રુક્ખં આહચ્ચ ઠિતટ્ઠાને પન મત્થકે ચૂળા વિય થોકાનિ લોમાનિ અટ્ઠંસુ. સો એકદિવસં સોણ્ડિયં પાનીયં પિવન્તો છાયં ઓલોકેન્તો ચૂળં દિસ્વા ‘‘ઉપ્પન્નં દાનિ મે ભણ્ડમૂલ’’ન્તિ અરઞ્ઞે વિચરન્તો તં મૂસિકાદરિં દિસ્વા ‘‘ઇમા મૂસિકા વઞ્ચેત્વા ખાદિસ્સામી’’તિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અવિદૂરે અટ્ઠાસિ. અથ નં બોધિસત્તો ગોચરાય ચરન્તો દિસ્વા ‘‘સીલવા અય’’ન્તિ સઞ્ઞાય ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ત્વં કિન્નામોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અહં અગ્ગિકભારદ્વાજો નામા’’તિ. ‘‘અથ કસ્મા આગતોસી’’તિ? ‘‘તુમ્હાકં રક્ખનત્થાયા’’તિ. ‘‘કિન્તિ કત્વા અમ્હે રક્ખિસ્સસી’’તિ? ‘‘અહં અઙ્ગુટ્ઠગણનં નામ જાનામિ, તુમ્હાકં પાતોવ નિક્ખમિત્વા ગોચરાય ગમનકાલે ‘એત્તકા’તિ ગણેત્વા પચ્ચાગમનકાલેપિ ગણેસ્સામિ, એવં સાયં પાતં ગણેન્તો રક્ખિસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ રક્ખ માતુલા’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા નિક્ખમનકાલે ‘‘એકો દ્વે તયો’’તિ ગણેત્વા પચ્ચાગમનકાલેપિ તથેવ ગણેત્વા સબ્બપચ્છિમં ગહેત્વા ખાદતિ. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

ઇધ પન મૂસિકરાજા નિવત્તિત્વા ઠિતો ‘‘ભો અગ્ગિકભારદ્વાજ, નાયં તવ ધમ્મસુધમ્મતાય મત્થકે ચૂળા ઠપિતા, કુચ્છિકારણા પન ઠપિતા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૯. ‘‘નાયં સિખા પુઞ્ઞહેતુ, ઘાસહેતુ અયં સિખા;

નાગુટ્ઠિગણનં યાતિ, અલં તે હોતુ અગ્ગિકા’’તિ.

તત્થ નાગુટ્ઠિગણનં યાતીતિ ‘‘અઙ્ગુટ્ઠિગણના’’તિ અઙ્ગુટ્ઠગણના વુચ્ચતિ, અયં મૂસિકગણો અઙ્ગુટ્ઠગણનં ન ગચ્છતિ ન ઉપેતિ ન પૂરેતિ, પરિક્ખયં ગચ્છતીતિ અત્થો. અલં તે હોતુ અગ્ગિકાતિ સિઙ્ગાલં નામેન આલપન્તો આહ. એત્તાવતા તે અલં હોતુ, ન ઇતો પરં મૂસિકે ખાદિસ્સસિ. અમ્હેહિ વા તયા સદ્ધિં સંવાસો અલં હોતુ, ન મયં ઇદાનિ તયા સદ્ધિં વસિસ્સામાતિપિ અત્થો. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા સિઙ્ગાલો અયં ભિક્ખુ અહોસિ, મૂસિકરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અગ્ગિકભારદ્વાજજાતકવણ્ણના નવમા.

[૧૩૦] ૧૦. કોસિયજાતકવણ્ણના

યથા વાચા ચ ભુઞ્જસ્સૂતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં સાવત્થિયં માતુગામં આરબ્ભ કથેસિ. સા કિરેકસ્સ સદ્ધાસમ્પન્નસ્સ ઉપાસકબ્રાહ્મણસ્સ બ્રાહ્મણી દુસ્સીલા પાપધમ્મા રત્તિં અતિચરિત્વા દિવા કિઞ્ચિ કમ્મં અકત્વા ગિલાનાલયં દસ્સેત્વા નિત્થુનમાના નિપજ્જતિ. અથ નં બ્રાહ્મણો ‘‘કિં તે ભદ્દે અફાસુક’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘વાતા મે વિજ્ઝન્તી’’તિ. ‘‘અથ કિં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘સિનિદ્ધમધુરાનિ પણીતપણીતાનિ યાગુભત્તતેલાદીની’’તિ. બ્રાહ્મણો યં યં સા ઇચ્છતિ, તં તં આહરિત્વા દેતિ, દાસો વિય સબ્બકિચ્ચાનિ કરોતિ. સા પન બ્રાહ્મણસ્સ ગેહં પવિટ્ઠકાલે નિપજ્જતિ, બહિ નિક્ખન્તકાલે જારેહિ સદ્ધિં વીતિનામેતિ.

અથ બ્રાહ્મણો ‘‘ઇમિસ્સા સરીરે વિજ્ઝનવાતાનં પરિયન્તો ન પઞ્ઞાયતી’’તિ એકદિવસં ગન્ધમાલાદીનિ આદાય જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં પૂજેત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા ‘‘કિં, બ્રાહ્મણ, ન પઞ્ઞાયસી’’તિ વુત્તે ‘‘ભન્તે, બ્રાહ્મણિયા કિર મે સરીરે વાતા વિજ્ઝન્તિ, સ્વાહં તસ્સા સપ્પિતેલાદીનિ ચેવ પણીતપણીતભોજનાનિ ચ પરિયેસામિ, સરીરમસ્સા ઘનં વિપ્પસન્નચ્છવિવણ્ણં જાતં, વાતરોગસ્સ પન પરિયન્તો ન પઞ્ઞાયતિ. અહં તં પટિજગ્ગન્તોવ ઇધાગમનસ્સ ઓકાસં ન લભામી’’તિ આહ. સત્થા બ્રાહ્મણિયા પાપભાવં ઞત્વા ‘‘બ્રાહ્મણ, ‘એવં નિપન્નસ્સ માતુગામસ્સ રોગે અવૂપસમન્તે ઇદઞ્ચિદઞ્ચ ભેસજ્જં કાતું વટ્ટતી’તિ પુબ્બેપિ તે પણ્ડિતેહિ કથિતં, ભવસઙ્ખેપગતત્તા પન ન સલ્લક્ખેસી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા બારાણસિયં દિસાપામોક્ખો આચરિયો અહોસિ. એકસતરાજધાનીસુ ખત્તિયકુમારા ચ બ્રાહ્મણકુમારા ચ યેભુય્યેન તસ્સેવ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હન્તિ. અથેકો જનપદવાસી બ્રાહ્મણમાણવો બોધિસત્તસ્સ સન્તિકે તયો વેદે અટ્ઠારસ ચ વિજ્જાટ્ઠાનાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા બારાણસિયંયેવ કુટુમ્બં સણ્ઠપેત્વા દિવસે દિવસે દ્વત્તિક્ખત્તું બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં આગચ્છતિ. તસ્સ બ્રાહ્મણી દુસ્સીલા અહોસિ પાપધમ્માતિ સબ્બં પચ્ચુપ્પન્નવત્થુસદિસમેવ.

બોધિસત્તો પન ‘‘ઇમિના કારણેન ઓવાદગહણાય ઓકાસં ન લભામી’’તિ વુત્તે ‘‘સા માણવિકા ઇમં વઞ્ચેત્વા નિપજ્જતી’’તિ ઞત્વા ‘‘તસ્સા રોગાનુચ્છવિકં ભેસજ્જં આચિક્ખિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા આહ ‘‘તાત, ત્વં ઇતો પટ્ઠાય તસ્સા સપ્પિખીરરસાદીનિ મા અદાસિ, ગોમુત્તે પન પઞ્ચપણ્ણાનિ ફલાદીનિ ચ પક્ખિપિત્વા કોટ્ટેત્વા નવતમ્બલોહભાજને પક્ખિપિત્વા લોહગન્ધં ગાહાપેત્વા રજ્જું વા યોત્તં વા રુક્ખં વા લતં વા ગહેત્વા ‘ઇદં તે રોગસ્સ અનુચ્છવિકભેસજ્જં, ઇદં વા પિવ, ઉટ્ઠાય વા તયા ભુત્તભત્તસ્સ અનુચ્છવિકં કમ્મં કરોહી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથં વદેય્યાસિ. ‘‘સચે ભેસજ્જં ન પિવતિ, અથ નં રજ્જુયા વા યોત્તેન વા રુક્ખેન વા લતાય વા કતિચિ પહારે પહરિત્વા કેસેસુ ગહેત્વા આકડ્ઢિત્વા કપ્પરેન પોથેય્યાસિ, સા તઙ્ખણઞ્ઞેવ ઉટ્ઠાય કમ્મં કરિસ્સતી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા વુત્તનિયામેનેવ ભેસજ્જં કત્વા ‘‘ભદ્દે, ઇમં ભેસજ્જં પિવા’’તિ આહ. ‘‘કેન તે ઇદં આચિક્ખિત’’ન્તિ? ‘‘આચરિયેન, ભદ્દે’’તિ. ‘‘અપનેહિ તં, ન પિવિસ્સામી’’તિ. માણવો ‘‘ન ત્વં અત્તનો રુચિયા પિવિસ્સસી’’તિ રજ્જું ગહેત્વા ‘‘અત્તનો રોગસ્સ અનુચ્છવિકં ભેસજ્જં વા પિવ, યાગુભત્તાનુચ્છવિકં કમ્મં વા કરોહી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૦. ‘‘યથાવાચા ચ ભુઞ્જસ્સુ, યથાભુત્તઞ્ચ બ્યાહર;

ઉભયં તે ન સમેતિ, વાચા ભુત્તઞ્ચ કોસિયે’’તિ.

તત્થ યથાવાચા ચ ભુઞ્જસ્સૂતિ યથા તે વાચા, તથા ભુઞ્જસ્સુ, ‘‘વાતા મે વિજ્ઝન્તી’’તિ વાચાય અનુચ્છવિકમેવ કત્વા ભુઞ્જસ્સૂતિ અત્થો. ‘‘યથાવાચં વા’’તિપિ પાઠો યુજ્જતિ, ‘‘યથાવાચાયા’’તિપિ પઠન્તિ, સબ્બત્થ અયમેવ અત્થો. યથાભુત્તઞ્ચ બ્યાહરાતિ યં યથા તે ભુત્તં, તસ્સ અનુચ્છવિકમેવ બ્યાહર, ‘‘અરોગમ્હી’’તિ વત્વા ગેહે કત્તબ્બં કરોસીતિ અત્થો. ‘‘યથાભૂતઞ્ચા’’તિપિ પાઠો, અથ વા અરોગમ્હીતિ યથાભૂતમેવ વત્વા કમ્મં કરોહીતિ અત્થો. ઉભયં તે ન સમેતિ, વાચાભુત્તઞ્ચ કોસિયેતિ યા ચ તે અયં વાચા ‘‘વાતા મં વિજ્ઝન્તી’’તિ યઞ્ચ તે ઇદં પણીતભોજનં ભુત્તં, ઇદં ઉભયમ્પિ તુય્હં ન સમેતિ, તસ્મા ઉટ્ઠાય કમ્મં કરોહિ. ‘‘કોસિયે’’તિ તં ગોત્તેનાલપતિ.

એવં વુત્તે કોસિયબ્રાહ્મણધીતા ‘‘આચરિયેન ઉસ્સુક્કં આપન્નકાલતો પટ્ઠાય ન સક્કા મયા એસ વઞ્ચેતું, ઉટ્ઠાય કમ્મં કરિસ્સામી’’તિ ઉટ્ઠાય કમ્મં અકાસિ. ‘‘આચરિયેન મે દુસ્સીલભાવો ઞાતો, ઇદાનિ ન સક્કા ઇતો પટ્ઠાય પુન એવરૂપં કાતુ’’ન્તિ આચરિયે ગારવેન પાપકમ્મતોપિ વિરમિત્વા સીલવતી અહોસિ. સાપિ બ્રાહ્મણી ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેન કિરમ્હિ ઞાતા’’તિ સત્થરિપિ ગારવેન ન પુન અનાચારં અકાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા જયમ્પતિકા ઇદાનિ જયમ્પતિકાવ, આચરિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કોસિયજાતકવણ્ણના દસમા.

કુસનાળિવગ્ગો તેરસમો.

તસ્સુદ્દાનં –

કુસનાળિ ચ દુમ્મેધં, નઙ્ગલીસમ્બકટાહં;

અસિલક્ખણકલણ્ડુકં, બિળારગ્ગિકકોસિયન્તિ.