૧૨. હંચિવગ્ગો

[૧૧૧] ૧. ગદ્રભપઞ્હજાતકવણ્ણના

હંચિ તુવં એવમઞ્ઞસીતિ અયમ્પિ ગદ્રભપઞ્હો મહાઉમઙ્ગજાતકેયેવ (જા. ૨.૨૨.૫૯૦ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ.

ગદ્રભપઞ્હજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૧૧૨] ૨. અમરાદેવીપઞ્હજાતકવણ્ણના

યેન સત્તુબિલઙ્ગા ચાતિ અયમ્પિ અમરાદેવિપઞ્હો નામ તત્થેવ આવિ ભવિસ્સતિ.

અમરાદેવીપઞ્હજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૧૧૩] ૩. સિઙ્ગાલજાતકવણ્ણના

સદ્દહાસિ સિઙ્ગાલસ્સાતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિઞ્હિ સમયે ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં સન્નિપતિત્વા ‘‘આવુસો, દેવદત્તેન પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ આદાય ગયાસીસં ગન્ત્વા ‘યં સમણો ગોતમો કરોતિ, ન સો ધમ્મો. યમહં કરોમિ, અયમેવ ધમ્મો’તિ તે ભિક્ખૂ અત્તનો લદ્ધિં ગાહાપેત્વા ઠાનપ્પત્તં મુસાવાદં કત્વા સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા એકસીમાય દ્વે ઉપોસથા કતા’’તિ દેવદત્તસ્સ અગુણકથં કથેન્તા નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ મુસાવાદી, પુબ્બેપિ મુસાવાદીયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સુસાનવને રુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તદા બારાણસિયં નક્ખત્તં ઘુટ્ઠં અહોસિ. મનુસ્સા ‘‘યક્ખબલિકમ્મં કરોમા’’તિ તેસુ તેસુ ચચ્ચરરચ્છાદિટ્ઠાનેસુ મચ્છમંસાદીનિ વિપ્પકિરિત્વા કપાલકેસુ બહું સુરં ઠપયિંસુ. અથેકો સિઙ્ગાલો અડ્ઢરત્તસમયે નિદ્ધમનેન નગરં પવિસિત્વા મચ્છમંસં ખાદિત્વા સુરં પિવિત્વા પુન્નાગગચ્છન્તરં પવિસિત્વા યાવ અરુણુગ્ગમના નિદ્દં ઓક્કમિ. સો પબુજ્ઝિત્વા આલોકં દિસ્વા ‘‘ઇદાનિ નિક્ખમિતું ન સક્કા’’તિ મગ્ગસમીપં ગન્ત્વા અદિસ્સમાનો નિપજ્જિત્વા અઞ્ઞે મનુસ્સે દિસ્વાપિ કિઞ્ચિ અવત્વા એકં બ્રાહ્મણં મુખધોવનત્થાય ગચ્છન્તં દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘બ્રાહ્મણા નામ ધનલોલા હોન્તિ, ઇમં ધનેન પલોભેત્વા યથા મં ઉપકચ્છકન્તરે કત્વા ઉત્તરાસઙ્ગેન પટિચ્છાદેત્વા નગરા નીહરતિ, તથા કરિસ્સામી’’તિ. સો મનુસ્સભાસાય ‘‘બ્રાહ્મણા’’તિ આહ. સો નિવત્તિત્વા ‘‘કો મં પક્કોસતી’’તિ આહ. ‘‘અહં, બ્રાહ્મણા’’તિ. ‘‘કિંકારણા’’તિ. ‘‘બ્રાહ્મણ, મય્હં દ્વે કહાપણસતાનિ અત્થિ. સચે મં ઉપકચ્છકન્તરે કત્વા ઉત્તરાસઙ્ગેન પટિચ્છાદેત્વા યથા ન કોચિ પસ્સતિ, તથા નગરા નિક્ખામેતું સક્કોસિ, તુય્હં તે કહાપણે દસ્સામી’’તિ. બ્રાહ્મણો ધનલોભેન ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તં તથા કત્વા આદાય નગરા નિક્ખમિત્વા થોકં અગમાસિ. અથ નં સિઙ્ગાલો પુચ્છિ ‘‘કતરટ્ઠાનં, બ્રાહ્મણા’’તિ? ‘‘અસુકં નામા’’તિ. ‘‘અઞ્ઞં થોકં ઠાનં ગચ્છા’’તિ. એવં પુનપ્પુનં વદન્તો મહાસુસાનં પત્વા ‘‘ઇધ મં ઓતારેહી’’તિ આહ. તત્થ નં ઓતારેસિ. અથ સિઙ્ગાલો ‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, ઉત્તરિસાટકં પત્થરા’’તિ આહ. સો ધનલોભેન ‘‘સાધૂ’’તિ પત્થરિ. અથ નં ‘‘ઇમં રુક્ખમૂલં ખણાહી’’તિ પથવિખણને યોજેત્વા બ્રાહ્મણસ્સ ઉત્તરિસાટકં અભિરુય્હ ચતૂસુ કણ્ણેસુ ચ મજ્ઝે ચાતિ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ સરીરનિસ્સન્દં પાતેત્વા મક્ખેત્વા ચેવ તેમેત્વા ચ સુસાનવનં પાવિસિ. બોધિસત્તો રુક્ખવિટપે ઠત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૧૩. ‘‘સદ્દહાસિ સિઙ્ગાલસ્સ, સુરાપીતસ્સ બ્રાહ્મણ;

સિપ્પિકાનં સતં નત્થિ, કુતો કંસસતા દુવે’’તિ.

તત્થ સદ્દહાસીતિ સદ્દહસિ, અયમેવ વા પાઠો, પત્તિયાયસીતિ અત્થો. સિપ્પિકાનં સતં નત્થીતિ એતસ્સ હિ સિપ્પિકાસતમ્પિ નત્થિ. કુતો કંસસતા દુવેતિ દ્વે કહાપણસતાનિ પનસ્સ કુતો એવાતિ.

બોધિસત્તો ઇમં ગાથં વત્વા ‘‘ગચ્છ, બ્રાહ્મણ, તવ સાટકં ધોવિત્વા ન્હાયિત્વા અત્તનો કમ્મં કરોહી’’તિ વત્વા અન્તરધાયિ. બ્રાહ્મણો તથા કત્વા ‘‘વઞ્ચિતો વતમ્હી’’તિ દોમનસ્સપ્પત્તો પક્કામિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સિઙ્ગાલો દેવદત્તો અહોસિ, રુક્ખદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સિઙ્ગાલજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૧૧૪] ૪. મિતચિન્તીજાતકવણ્ણના

બહુચિન્તી અપ્પચિન્તીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દ્વે મહલ્લકત્થેરે આરબ્ભ કથેસિ. તે કિર જનપદે એકસ્મિં અરઞ્ઞાવાસે વસ્સં વસિત્વા ‘‘સત્થુ દસ્સનત્થાય ગચ્છિસ્સામા’’તિ પાથેય્યં સજ્જેત્વા ‘‘અજ્જ ગચ્છામ, સ્વે ગચ્છામા’’તિ માસં અતિક્કામેત્વા પુન પાથેય્યં સજ્જેત્વા તથેવ માસં, પુન માસન્તિ એવં અત્તનો કુસીતભાવેન ચેવ નિવાસટ્ઠાને ચ અપેક્ખાય તયો માસે અતિક્કામેત્વા તતો નિક્ખમ્મ જેતવનં ગન્ત્વા સભાગટ્ઠાને પત્તચીવરં પટિસામેત્વા સત્થારં પસ્સિંસુ. અથ ને ભિક્ખૂ પુચ્છિંસુ ‘‘ચિરં વો, આવુસો, બુદ્ધુપટ્ઠાનં અકરોન્તાનં, કસ્મા એવં ચિરાયિત્થા’’તિ? તે તમત્થં આરોચેસું. અથ નેસં સો આલસિયકુસીતભાવો ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટો જાતો. ધમ્મસભાયમ્પિ તેસં ભિક્ખૂનમેવ આલસિયભાવં નિસ્સાય કથં સમુટ્ઠાપેસું. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે તે પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, અલસા કુસીતા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવેતે અલસા, પુબ્બેપિ અલસા ચેવ નિવાસટ્ઠાને ચ સાલયા સાપેક્ખા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બારાણસિનદિયં તયો મચ્છા અહેસું, બહુચિન્તી, અપ્પચિન્તી, મિતચિન્તીતિ તેસં નામાનિ. તે અરઞ્ઞતો મનુસ્સપથં આગમિંસુ. તત્થ મિતચિન્તી ઇતરે દ્વે એવમાહ ‘‘અયં મનુસ્સપથો નામ સાસઙ્કો સપ્પટિભયો, કેવટ્ટા નાનપ્પકારાનિ જાલકુમિનાદીનિ ખિપિત્વા મચ્છે ગણ્હન્તિ, મયં અરઞ્ઞમેવ ગચ્છામા’’તિ. ઇતરે દ્વે જના અલસતાય ચેવ આમિસગિદ્ધતાય ચ ‘‘અજ્જ ગચ્છામ, સ્વે ગચ્છામા’’તિ તયો માસે અતિક્કામેસું. અથ કેવટ્ટા નદિયં જાલં ખિપિંસુ. બહુચિન્તી ચ અપ્પચિન્તી ચ ગોચરં ગણ્હન્તા પુરતો ગચ્છન્તિ. તે અત્તનો અન્ધબાલતાય જાલગન્ધં અસલ્લક્ખેત્વા જાલકુચ્છિમેવ પવિસિંસુ. મિતચિન્તી પચ્છતો આગચ્છન્તો જાલગન્ધં સલ્લક્ખેત્વા તેસઞ્ચ જાલકુચ્છિં પવિટ્ઠભાવં ઞત્વા ‘‘ઇમેસં કુસીતાનં અન્ધબાલાનં જીવિતદાનં દસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા બહિપસ્સેન જાલકુચ્છિટ્ઠાનં ગન્ત્વા જાલકુચ્છિં ફાલેત્વા નિક્ખન્તસદિસો હુત્વા ઉદકં આલુળેન્તો જાલસ્સ પુરતો પતિત્વા પુન જાલકુચ્છિં પવિસિત્વા પચ્છિમભાગેન ફાલેત્વા નિક્ખન્તસદિસો ઉદકં આલુળેન્તો પચ્છિમભાગે પતિ. કેવટ્ટા ‘‘મચ્છા જાલં ફાલેત્વા ગતા’’તિ મઞ્ઞમાના જાલકોટિયં ગહેત્વા ઉક્ખિપિંસુ. તે દ્વેપિ મચ્છા જાલતો મુચ્ચિત્વા ઉદકે પતિંસુ. ઇતિ તેહિ મિતચિન્તિં નિસ્સાય જીવિતં લદ્ધં.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૧૪. ‘‘બહુચિન્તી અપ્પચિન્તી, ઉભો જાલે અબજ્ઝરે;

મિતચિન્તી પમોચેસિ, ઉભો તત્થ સમાગતા’’તિ.

તત્થ બહુચિન્તીતિ બહુચિન્તનતાય વિતક્કબહુલતાય એવંલદ્ધનામો. ઇતરેસુપિ દ્વીસુ અયમેવ નયો. ઉભો તત્થ સમાગતાતિ મિતચિન્તિં નિસ્સાય લદ્ધજીવિતા તત્થ ઉદકે પુન ઉભોપિ જના મિતચિન્તિના સદ્ધિં સમાગતાતિ અત્થો.

એવં સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને મહલ્લકા ભિક્ખૂ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ. તદા બહુચિન્તી ચ અપ્પચિન્તી ચ ઇમે દ્વે અહેસું, મિતચિન્તી પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

મિતચિન્તીજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૧૧૫] ૫. અનુસાસિકજાતકવણ્ણના

યાયઞ્ઞે મનુસાસતીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં અનુસાસિકં ભિક્ખુનિં આરબ્ભ કથેસિ. સા કિર સાવત્થિવાસિની એકા કુલધીતા પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય સમણધમ્મે અનનુયુત્તા આમિસગિદ્ધા હુત્વા યત્થ અઞ્ઞા ભિક્ખુનિયો ન ગચ્છન્તિ, તાદિસે નગરસ્સ એકદેસે પિણ્ડાય ચરતિ. અથસ્સા મનુસ્સા પણીતપિણ્ડપાતં દેન્તિ. સા રસતણ્હાય બજ્ઝિત્વા ‘‘સચે ઇમસ્મિં પદેસે અઞ્ઞાપિ ભિક્ખુનિયો પિણ્ડાય ચરિસ્સન્તિ, મય્હં લાભો પરિહાયિસ્સતિ. યથા એતં પદેસં અઞ્ઞા નાગચ્છન્તિ, એવં મયા કાતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા ભિક્ખુનૂપસ્સયં ગન્ત્વા ‘‘અય્યે, અસુકટ્ઠાને ચણ્ડો હત્થી, ચણ્ડો અસ્સો, ચણ્ડો મેણ્ડો, ચણ્ડો કુક્કુરો ચરતિ, સપરિસ્સયટ્ઠાનં, મા તત્થ પિણ્ડાય ચરિત્થા’’તિ ભિક્ખુનિયો અનુસાસતિ. તસ્સા વચનં સુત્વા એકા ભિક્ખુનીપિ તં પદેસં ગીવં પરિવત્તેત્વા ન ઓલોકેસિ. તસ્સા એકસ્મિં દિવસે તસ્મિં પદેસે પિણ્ડાય ચરન્તિયા વેગેનેકં ગેહં પવિસન્તિયા ચણ્ડો મેણ્ડકો પહરિત્વા ઊરુટ્ઠિકં ભિન્દિ. મનુસ્સા વેગેન ઉપધાવિત્વા દ્વિધા ભિન્નં ઊરુટ્ઠિકં એકતો બન્ધિત્વા તં ભિક્ખુનિં મઞ્ચેનાદાય ભિક્ખુનૂપસ્સયં નયિંસુ. ભિક્ખુનિયો ‘‘અયં અઞ્ઞા ભિક્ખુનિયો અનુસાસિત્વા સયં તસ્મિં પદેસે ચરન્તી ઊરુટ્ઠિકં ભિન્દાપેત્વા આગતા’’તિ પરિહાસં અકંસુ. તમ્પિ તાય કતકારણં ન ચિરસ્સેવ ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટં અહોસિ.

અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ ‘‘આવુસો, અસુકા અનુસાસિકા ભિક્ખુની અઞ્ઞં અનુસાસિત્વા સયં તસ્મિં પદેસે ચરમાના ચણ્ડેન મેણ્ડકેન ઊરું ભિન્દાપેસી’’તિ તસ્સા અગુણકથં કથેસું. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસા અઞ્ઞે અનુસાસતિયેવ, સયં પન ન વત્તતિ, નિચ્ચકાલં દુક્ખમેવ અનુભોતી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અરઞ્ઞે સકુણયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો સકુણજેટ્ઠકો હુત્વા અનેકસકુણસહસ્સપરિવારો હિમવન્તં પાવિસિ. તસ્સ તત્થ વસનકાલે એકા ચણ્ડસકુણિકા મહાવત્તનિમગ્ગં ગન્ત્વા ગોચરં ગણ્હાતિ. સા તત્થ સકટેહિ પતિતાનિ વીહિમુગ્ગબીજાદીનિ લભિત્વા ‘‘યથા ઇદાનિ ઇમં પદેસં અઞ્ઞે સકુણા નાગચ્છન્તિ, તથા કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા સકુણસઙ્ઘસ્સ ઓવાદં દેતિ ‘‘વત્તનિમહામગ્ગો નામ સપ્પટિભયો, હત્થિઅસ્સાદયો ચેવ ચણ્ડગોણયુત્તયાનાદીનિ ચ સઞ્ચરન્તિ, સહસા ઉપ્પતિતુમ્પિ ન સક્કા હોતિ, ન તત્થ ગન્તબ્બ’’ન્તિ. સકુણસઙ્ઘો તસ્સા ‘‘અનુસાસિકા’’તેવ નામં અકાસિ.

સા એકદિવસં વત્તનિમહામગ્ગે ચરન્તી અતિમહાવેગેન આગચ્છન્તસ્સ યાનસ્સ સદ્દં સુત્વા નિવત્તિત્વા ઓલોકેત્વા ‘‘દૂરે તાવા’’તિ ચરતિયેવ. અથ નં યાનં વાતવેગેન સીઘમેવ સમ્પાપુણિ, સા ઉટ્ઠાતું નાસક્ખિ, ચક્કેન દ્વિધા છિન્દિત્વા ગતા. સકુણજેટ્ઠકો સકુણે સમાનેન્તો તં અદિસ્વા ‘‘અનુસાસિકા ન દિસ્સતિ, ઉપધારેથ ન’’ન્તિ આહ. સકુણા ઉપધારેન્તા તં મહામગ્ગે દ્વિધા છિન્નં દિસ્વા સકુણજેટ્ઠકસ્સ આરોચેસું. સકુણજેટ્ઠકો ‘‘સા અઞ્ઞા સકુણિકા વારેત્વા સયં તત્થ ચરમાના દ્વિધા છિન્ના’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૧૫. ‘‘યાયઞ્ઞે મનુસાસતિ, સયં લોલુપ્પચારિની;

સાયં વિપક્ખિકા સેતિ, હતા ચક્કેન સાસિકા’’તિ.

તત્થ યાયઞ્ઞે મનુસાસતીતિ યકારો પદસન્ધિકરો, યા અઞ્ઞે અનુસાસતીતિ અત્થો. સયં લોલુપ્પચારિનીતિ અત્તના લોલુપ્પચારિની સમાના. સાયં વિપક્ખિકા સેતીતિ સા એસા વિહતપક્ખા હુત્વા મહામગ્ગે સયતિ. હતા ચક્કેન સાસિકાતિ યાનચક્કેન હતા સાસિકા સકુણિકાતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા અનુસાસિકા સકુણિકા અયં અનુસાસિકા ભિક્ખુની અહોસિ, સકુણજેટ્ઠકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અનુસાસિકજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૧૧૬] ૬. દુબ્બચજાતકવણ્ણના

અતિકરમકરાચરિયાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં દુબ્બચભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તસ્સ વત્થુ નવકનિપાતે ગિજ્ઝજાતકે (જા. ૧.૯.૧ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. સત્થા પન તં ભિક્ખું આમન્તેત્વા ‘‘ભિક્ખુ ન ત્વં ઇદાનેવ દુબ્બચો, પુબ્બેપિ દુબ્બચોયેવ. દુબ્બચભાવેનેવ પણ્ડિતાનં ઓવાદં અકરોન્તો સત્તિપ્પહારેન જીવિતક્ખયં પત્તોસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો લઙ્ઘનટકયોનિયં પટિસન્ધિં ગહેત્વા વયપ્પત્તો પઞ્ઞવા ઉપાયકુસલો અહોસિ. સો એકસ્સ લઙ્ઘનકસ્સ સન્તિકે સત્તિલઙ્ઘનસિપ્પં સિક્ખિત્વા આચરિયેન સદ્ધિં સિપ્પં દસ્સેન્તો વિચરતિ. આચરિયો પનસ્સ ચતુન્નંયેવ સત્તીનં લઙ્ઘનસિપ્પં જાનાતિ, ન પઞ્ચન્નં. સો એકદિવસં એકસ્મિં ગામકે સિપ્પં દસ્સેન્તો સુરામદમત્તો ‘‘પઞ્ચ સત્તિયો લઙ્ઘિસ્સામી’’તિ પટિપાટિયા ઠપેસિ. અથ નં બોધિસત્તો આહ ‘‘આચરિય, ત્વં પઞ્ચસત્તિલઙ્ઘનસિપ્પં ન જાનાસિ, એકં સત્તિં હર. સચે લઙ્ઘિસ્સસિ, પઞ્ચમાય સત્તિયા વિદ્ધો મરિસ્સસી’’તિ. સો સુટ્ઠુ મત્તતાય ‘‘ત્વઞ્હિ મય્હં પમાણં ન જાનાસી’’તિ તસ્સ વચનં અનાદિયિત્વા ચતસ્સો લઙ્ઘિત્વા પઞ્ચમાય સત્તિયા દણ્ડકે મધુકપુપ્ફં વિય આવુતો પરિદેવમાનો નિપજ્જિ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘પણ્ડિતાનં વચનં અકત્વા ઇમં બ્યસનં પત્તોસી’’તિ ઇમં ગાથમાહ –

૧૧૬. ‘‘અતિકરમકરાચરિય, મય્હમ્પેતં ન રુચ્ચતિ;

ચતુત્થે લઙ્ઘયિત્વાન, પઞ્ચમાયસિ આવુતો’’તિ.

તત્થ અતિકરમકરાચરિયાતિ આચરિય અજ્જ ત્વં અતિકરં અકરિ, અત્તનો કરણતો અતિરેકં કરણં અકરીતિ અત્થો. મય્હમ્પેતં ન રુચ્ચતીતિ મય્હં અન્તેવાસિકસ્સપિ સમાનસ્સ એતં તવ કરણં ન રુચ્ચતિ, તેન તે અહં પઠમમેવ કથેસિન્તિ દીપેતિ. ચતુત્થે લઙ્ઘયિત્વાનાતિ ચતુત્થે સત્તિથલે અપતિત્વા અત્તાનં લઙ્ઘયિત્વા. પઞ્ચમાયસિ આવુતોતિ પણ્ડિતાનં વચનં અગ્ગણ્હન્તો ઇદાનિ પઞ્ચમાય સત્તિયા આવુતોસીતિ. ઇદં વત્વા આચરિયં સત્તિતો અપનેત્વા કત્તબ્બયુત્તકં અકાસિ.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા આચરિયો અયં દુબ્બચો અહોસિ, અન્તેવાસિકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

દુબ્બચજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૧૧૭] ૭. તિત્તિરજાતકવણ્ણના

અચ્ચુગ્ગતાતિબલતાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોકાલિકં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્સ વત્થુ તેરસકનિપાતે તક્કારિયજાતકે (જા. ૧.૧૩.૧૦૪ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. સત્થા પન ‘‘ન, ભિક્ખવે, કોકાલિકો ઇદાનેવ અત્તનો વાચં નિસ્સાય નટ્ઠો, પુબ્બેપિ નટ્ઠોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા કામે પહાય ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા પઞ્ચાભિઞ્ઞા અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેસિ. હિમવન્તપ્પદેસે સબ્બો ઇસિગણો સન્નિપતિત્વા તં ઓવાદાચરિયં કત્વા પરિવારેસિ. સો પઞ્ચન્નં ઇસિસતાનં ઓવાદાચરિયો હુત્વા ઝાનકીળં કીળન્તો હિમવન્તે વસતિ. તદા એકો ચેત્થ પણ્ડુરોગી તાપસો કુઠારિં ગહેત્વા કટ્ઠં ફાલેતિ. અથેકો મુખરતાપસો તસ્સ સન્તિકે નિસીદિત્વા ‘‘ઇધ પહારં દેહિ, ઇધ પહારં દેહી’’તિ તં તાપસં રોસેસિ. સો કુજ્ઝિત્વા ‘‘ન દાનિ મે ત્વં દારુફાલનસિપ્પં સિક્ખાપનકાચરિયો’’તિ તિણ્હં કુઠારિં ઉક્ખિપિત્વા નં એકપ્પહારેનેવ જીવિતક્ખયં પાપેસિ. બોધિસત્તો તસ્સ સરીરકિચ્ચં કારેસિ. તદા અસ્સમતો અવિદૂરે એકસ્મિં વમ્મિકપાદે એકો તિત્તિરો વસતિ. સો સાયં પાતં તસ્મિં વમ્મિકમત્થકે ઠત્વા મહાવસ્સિતં વસ્સતિ. તં સુત્વા એકો લુદ્દકો ‘‘તિત્તિરેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા સદ્દસઞ્ઞાય તત્થ ગન્ત્વા તં વધિત્વા આદાય ગતો.

બોધિસત્તો તસ્સ સદ્દં અસુણન્તો ‘‘અસુકટ્ઠાને તિત્તિરો વસતિ, કિં નુ ખો તસ્સ સદ્દો ન સૂયતી’’તિ તાપસે પુચ્છિ. તે તસ્સ તમત્થં આરોચેસું. સો ઉભોપિ તાનિ કારણાનિ સંસન્દેત્વા ઇસિગણમજ્ઝે ઇમં ગાથમાહ –

૧૧૭. ‘‘અચ્ચુગ્ગતાતિબલતા, અતિવેલં પભાસિતા;

વાચા હનતિ દુમ્મેધં, તિત્તિરં વાતિવસ્સિત’’ન્તિ.

તત્થ અચ્ચુગ્ગતાતિ અતિઉગ્ગતા. અતિબલતાતિ પુનપ્પુનં ભાસનેન અતિબલસભાવા. અતિવેલં પભાસિતાતિ અતિક્કન્તવેલા પમાણાતિક્કમેન ભાસિતા. તિત્તિરં વાતિવસ્સિતન્તિ યથા તિત્તિરં અતિવસ્સિતં હનતિ, તથા એવરૂપા વાચા દુમ્મેધં બાલપુગ્ગલં હનતીતિ.

એવં બોધિસત્તો ઇસિગણસ્સ ઓવાદં દત્વા ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, કોકાલિકો ઇદાનેવ અત્તનો વચનં નિસ્સાય નટ્ઠો, પુબ્બેપિ નટ્ઠોયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મુખરતાપસો કોકાલિકો અહોસિ, ઇસિગણો બુદ્ધપરિસા, ગણસત્થા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

તિત્તિરજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૧૧૮] ૮. વટ્ટજાતકવણ્ણના

નાચિન્તયન્તો પુરિસોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉત્તરસેટ્ઠિપુત્તં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિર ઉત્તરસેટ્ઠિ નામ અહોસિ મહાવિભવો. તસ્સ ભરિયાય કુચ્છિયં એકો પુઞ્ઞવા સત્તો બ્રહ્મલોકા ચવિત્વા પટિસન્ધિં ગહેત્વા વયપ્પત્તો અભિરૂપો પાસાદિકો અહોસિ બ્રહ્મવણ્ણી. અથ એકદિવસં સાવત્થિયં કત્તિકછણે નક્ખત્તે ઘુટ્ઠે સબ્બો લોકો નક્ખત્તનિસ્સિતો અહોસિ. તસ્સ સહાયકા અઞ્ઞે સેટ્ઠિપુત્તા સપજાપતિકા અહેસું. ઉત્તરસેટ્ઠિપુત્તસ્સ પન દીઘરત્તં બ્રહ્મલોકે વસિતત્તા કિલેસેસુ ચિત્તં ન અલ્લીયતિ. અથસ્સ સહાયકા ‘‘ઉત્તરસેટ્ઠિપુત્તસ્સપિ એકં ઇત્થિં આનેત્વા નક્ખત્તં કીળિસ્સામા’’તિ સમ્મન્તયિત્વા તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સમ્મ, ઇમસ્મિં નગરે કત્તિકછણો ઘુટ્ઠો, તુય્હમ્પિ એકં ઇત્થિં આનેત્વા નક્ખત્તં કીળિસ્સામા’’તિ આહંસુ. ‘‘ન મે અત્થો ઇત્થિયા’’તિ ચ વુત્તેપિ પુનપ્પુનં નિબન્ધિત્વા સમ્પટિચ્છાપેત્વા એકં વણ્ણદાસિં સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતં કત્વા તસ્સ ઘરં નેત્વા ‘‘ત્વં સેટ્ઠિપુત્તસ્સ સન્તિકં ગચ્છા’’તિ સયનિઘરં પેસેત્વા નિક્ખમિંસુ. તં સયનિઘરં પવિટ્ઠમ્પિ સેટ્ઠિપુત્તો નેવ ઓલોકેતિ, નાલપતિ. સા ચિન્તેસિ ‘‘અયં એવં રૂપસોભગ્ગપ્પત્તં ઉત્તમવિલાસસમ્પન્નં મં નેવ ઓલોકેતિ, નાલપતિ, ઇદાનિ નં અત્તનો ઇત્થિકુત્તલીલાય ઓલોકાપેસ્સામી’’તિ ઇત્થિલીલં દસ્સેન્તી પહટ્ઠાકારેન અગ્ગદન્તે વિવરિત્વા હસિતં અકાસિ. સેટ્ઠિપુત્તો ઓલોકેત્વા દન્તટ્ઠિકે નિમિત્તં ગણ્હિ. અથસ્સ અટ્ઠિકસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જિ, સકલમ્પિ તં સરીરં અટ્ઠિકસઙ્ખલિકા વિય પઞ્ઞાયિ. સો તસ્સા પરિબ્બયં દત્વા ‘‘ગચ્છા’’તિ ઉય્યોજેસિ.

તં તસ્સ ઘરા ઓતિણ્ણં એકો ઇસ્સરો અન્તરવીથિયં દિસ્વા પરિબ્બયં દત્વા અત્તનો ઘરં નેસિ, સત્તાહે વીતિવત્તે નક્ખત્તં ઓસિતં. વણ્ણદાસિયા માતા ધીતુ આગમનં અદિસ્વા સેટ્ઠિપુત્તાનં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કહં સા’’તિ પુચ્છિ. તે ઉત્તરસેટ્ઠિપુત્તસ્સ ઘરં ગન્ત્વા ‘‘કહં સા’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘તઙ્ખણઞ્ઞેવ તસ્સા પરિબ્બયં દત્વા ઉય્યોજેસિ’’ન્તિ. અથસ્સા માતા રોદન્તી ‘‘ધીતરં મે ન પસ્સામિ, ધીતરં મે સમાનેથા’’તિ ઉત્તરસેટ્ઠિપુત્તં આદાય રઞ્ઞો સન્તિકં અગમાસિ. રાજા અટ્ટં વિનિચ્છિનન્તો ‘‘ઇમે તે સેટ્ઠિપુત્તા વણ્ણદાસિં આનેત્વા તુય્હં અદંસૂ’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘ઇદાનિ સા કહ’’ન્તિ? ‘‘ન જાનામિ, તઙ્ખણઞ્ઞેવ નં ઉય્યોજેસિ’’ન્તિ. ‘‘ઇદાનિ તં સમાનેતું સક્કોસી’’તિ? ‘‘ન સક્કોમિ, દેવા’’તિ. રાજા ‘‘સચે સમાનેતું ન સક્કોતિ, રાજાણમસ્સ કરોથા’’તિ આહ. અથ નં પચ્છાબાહં બન્ધિત્વા ‘‘રાજાણં કરિસ્સામા’’તિ ગહેત્વા પક્કમિંસુ. ‘‘સેટ્ઠિપુત્તં કિર વણ્ણદાસિં સમાનેતું અસક્કોન્તં રાજા રાજાણં કારેતી’’તિ સકલનગરં એકકોલાહલં અહોસિ. મહાજનો ઉરે હત્થે ઠપેત્વા ‘‘કિં નામેતં, સામિ, અત્તનો તે અનનુચ્છવિકં લદ્ધ’’ન્તિ પરિદેવતિ. સેટ્ઠિપિ પુત્તસ્સ પચ્છતો પચ્છતો પરિદેવન્તો ગચ્છતિ.

સેટ્ઠિપુત્તો ચિન્તેસિ ‘‘ઇદં મય્હં એવરૂપં દુક્ખં અગારે વસનભાવેન ઉપ્પન્નં. સચે ઇતો મુચ્ચિસ્સામિ, મહાગોતમસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામી’’તિ. સાપિ ખો વણ્ણદાસી તં કોલાહલસદ્દં સુત્વા ‘‘કિંસદ્દો નામેસો’’તિ પુચ્છિત્વા તં પવત્તિં સુત્વા વેગેન ઓતરિત્વા ‘‘ઉસ્સરથ, ઉસ્સરથ, સામી, મં રાજપુરિસાનં દટ્ઠું દેથા’’તિ અત્તાનં દસ્સેસિ. રાજપુરિસા તં દિસ્વા માતરં પટિચ્છાપેત્વા સેટ્ઠિપુત્તં મુઞ્ચિત્વા પક્કમિંસુ. સો સહાયકપરિવુતોવ નદિં ગન્ત્વા સસીસં ન્હાયિત્વા ગેહં ગન્ત્વા ભુત્તપાતરાસો માતાપિતરો વન્દિત્વા પબ્બજ્જં અનુજાનાપેત્વા ચીવરસાટકે આદાય મહન્તેન પરિવારેન સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા પબ્બજ્જં યાચિત્વા પબ્બજ્જઞ્ચ ઉપસમ્પદઞ્ચ લભિત્વા અવિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાનો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ન ચિરસ્સેવ અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ.

અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં સન્નિપતિતા ભિક્ખૂ ‘‘આવુસો, ઉત્તરસેટ્ઠિપુત્તો અત્તનો ભયે ઉપ્પન્ને સાસનસ્સ ગુણં જાનિત્વા ‘ઇમમ્હા દુક્ખા મુચ્ચમાનો પબ્બજિસ્સામી’તિ ચિન્તેત્વા તેન સુચિન્તિતેન મરણમુત્તો ચેવ, પબ્બજિતો ચ અગ્ગફલે પતિટ્ઠિતો’’તિ તસ્સ ગુણકથં કથેસું. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઉત્તરસેટ્ઠિપુત્તોવ અત્તનો ભયે ઉપ્પન્ને ‘ઇમિના ઉપાયેન ઇમમ્હા દુક્ખા મુચ્ચિસ્સામી’તિ ચિન્તેત્વા મરણભયા મુત્તો, અતીતે પણ્ડિતાપિ અત્તનો ભયે ઉપ્પન્ને ‘ઇમિના ઉપાયેન ઇમમ્હા દુક્ખા મુચ્ચિસ્સામા’તિ ચિન્તેત્વા મરણભયતો મુચ્ચિંસુયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ચુતિપટિસન્ધિવસેન પરિવત્તન્તો વટ્ટકયોનિયં નિબ્બત્તિ. તદા એકો વટ્ટકલુદ્દકો અરઞ્ઞા બહૂ વટ્ટકે આહરિત્વા ગેહે ઠપેત્વા ગોચરં દત્વા મૂલં ગહેત્વા આગતાગતાનં હત્થે વટ્ટકે વિક્કિણન્તો જીવિકં કપ્પેતિ. સો એકદિવસં બહૂહિ વટ્ટકેહિ સદ્ધિં બોધિસત્તમ્પિ ગહેત્વા આનેસિ. બોધિસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘સચાહં ઇમિના દિન્નં ગોચરઞ્ચ પાનીયઞ્ચ પરિભુઞ્જિસ્સામિ, અયં મં ગહેત્વા આગતાનં મનુસ્સાનં દસ્સતિ. સચે પન ન પરિભુઞ્જિસ્સામિ, અહં મિલાયિસ્સામિ, અથ મં મિલાયન્તં દિસ્વા મનુસ્સા ન ગણ્હિસ્સન્તિ. એવં મે સોત્થિ ભવિસ્સતિ, ઇમં ઉપાયં કરિસ્સામી’’તિ. સો તથા કરોન્તો મિલાયિત્વા અટ્ઠિચમ્મમત્તો અહોસિ. મનુસ્સા તં દિસ્વા ન ગણ્હિંસુ. લુદ્દકો બોધિસત્તં ઠપેત્વા સેસેસુ વટ્ટકેસુ પરિક્ખીણેસુ પચ્છિં નીહરિત્વા દ્વારે ઠપેત્વા બોધિસત્તં હત્થતલે કત્વા ‘‘કિં નુ ખો અયં વટ્ટકો’’તિ ચિન્તેત્વા ઓલોકેતું આરદ્ધો. અથસ્સ પમત્તભાવં ઞત્વા બોધિસત્તો પક્ખે પસારેત્વા ઉપ્પતિત્વા અરઞ્ઞમેવ ગતો. અઞ્ઞે વટ્ટકા તં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો ન પઞ્ઞાયસિ, કહં ગતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘લુદ્દકેન ગહિતોમ્હી’’તિ વુત્તે ‘‘કિન્તિ કત્વા મુત્તોસી’’તિ પુચ્છિંસુ. બોધિસત્તો ‘‘અહં તેન દિન્નં ગોચરં અગ્ગહેત્વા પાનીયં અપિવિત્વા ઉપાયચિન્તાય મુત્તો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૧૮. ‘‘નાચિન્તયન્તો પુરિસો, વિસેસમધિગચ્છતિ;

ચિન્તિતસ્સ ફલં પસ્સ, મુત્તોસ્મિ વધબન્ધના’’તિ.

તત્થાયં પિણ્ડત્થો – પુરિસો દુક્ખં પત્વા ‘‘ઇમિના નામ ઉપાયેન ઇમમ્હા દુક્ખા મુચ્ચિસ્સામી’’તિ અચિન્તયન્તો અત્તનો દુક્ખા મોક્ખસઙ્ખાતં વિસેસં નાધિગચ્છતિ. ઇદાનિ પન મયા ચિન્તિતકમ્મસ્સ ફલં પસ્સ. તેનેવ ઉપાયેન મુત્તોસ્મિ વધબન્ધના, મરણતો ચ બન્ધનતો ચ મુત્તોસ્મિ અહન્તિ. એવં બોધિસત્તો અત્તના કતકારણં આચિક્ખિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મરણમુત્તો વટ્ટકો અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વટ્ટજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૧૧૯] ૯. અકાલરાવિજાતકવણ્ણના

અમાતાપિતરસંવદ્ધોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં અકાલરાવિં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર સાવત્થિવાસી કુલપુત્તો સાસને પબ્બજિત્વા વત્તં વા સિક્ખં વા ન ઉગ્ગણ્હિ. સો ‘‘ઇમસ્મિં કાલે મયા વત્તં કાતબ્બં, ઇમસ્મિં કાલે ઉપટ્ઠાતબ્બં, ઇમસ્મિં કાલે ઉગ્ગહેતબ્બં, ઇમસ્મિં કાલે સજ્ઝાયિતબ્બ’’ન્તિ ન જાનાતિ, પઠમયામેપિ મજ્ઝિમયામેપિ પચ્છિમયામેપિ પબુદ્ધપબુદ્ધક્ખણેયેવ મહાસદ્દં કરોતિ, ભિક્ખૂ નિદ્દં ન લભન્તિ. ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ ‘‘આવુસો, અસુકો નામ ભિક્ખુ એવરૂપે રતનસાસને પબ્બજિત્વા વત્તં વા સિક્ખં વા કાલં વા અકાલં વા ન જાનાતી’’તિ તસ્સ અગુણકથં કથેસું. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવેસ અકાલરાવી, પુબ્બેપિ અકાલરાવીયેવ, કાલાકાલં અજાનનભાવેન ચ ગીવાય વટ્ટિતાય જીવિતક્ખયં પત્તો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો સબ્બસિપ્પેસુ પારં ગન્ત્વા બારાણસિયં દિસાપામોક્ખો આચરિયો હુત્વા પઞ્ચસતે માણવે સિપ્પં વાચેતિ. તેસં માણવાનં એકો કાલરાવી કુક્કુટો અત્થિ, તે તસ્સ વસ્સિતસદ્દેન ઉટ્ઠાય સિપ્પં સિક્ખન્તિ. સો કાલમકાસિ. તે અઞ્ઞં કુક્કુટં પરિયેસન્તા ચરન્તિ. અથેકો માણવકો સુસાનવને દારૂનિ ઉદ્ધરન્તો એકં કુક્કુટં દિસ્વા આનેત્વા પઞ્જરે ઠપેત્વા પટિજગ્ગતિ. સો સુસાને વડ્ઢિતત્તા ‘‘અસુકવેલાય નામ વસ્સિતબ્બ’’ન્તિ અજાનન્તો કદાચિ અતિરત્તિં વસ્સતિ, કદાચિ અરુણુગ્ગમને. માણવા તસ્સ અતિરત્તિં વસ્સિતકાલે સિપ્પં સિક્ખન્તા યાવ અરુણુગ્ગમના સિક્ખિતું ન સક્કોન્તિ, નિદ્દાયમાના ગહિતટ્ઠાનમ્પિ ન પસ્સન્તિ. અતિપભાતે વસ્સિતકાલે સજ્ઝાયસ્સ ઓકાસમેવ ન લભન્તિ. માણવા ‘‘અયં અતિરત્તિં વા વસ્સતિ અતિપભાતે વા, ઇમં નિસ્સાય અમ્હાકં સિપ્પં ન નિટ્ઠાયિસ્સતી’’તિ તં ગહેત્વા ગીવં વટ્ટેત્વા જીવિતક્ખયં પાપેત્વા ‘‘અકાલરાવી કુક્કુટો અમ્હેહિ ઘાતિતો’’તિ આચરિયસ્સ કથેસું. આચરિયો ‘‘ઓવાદં અગ્ગહેત્વા સંવડ્ઢિતભાવેન મરણં પત્તો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૧૯. ‘‘અમાતાપિતર-સંવદ્ધો, અનાચેરકુલે વસં;

નાયં કાલં અકાલં વા, અભિજાનાતિ કુક્કુટો’’તિ.

તત્થ અમાતાપિતરસંવદ્ધોતિ માતાપિતરો નિસ્સાય તેસં ઓવાદં અગ્ગહેત્વા સંવડ્ઢો. અનાચેરકુલે વસન્તિ આચરિયકુલેપિ અવસમાનો, આચારસિક્ખાપકં કઞ્ચિ નિસ્સાય અવસિતત્તાતિ અત્થો. નાયં કાલં અકાલં વાતિ ‘‘ઇમસ્મિં કાલે વસ્સિતબ્બં, ઇમસ્મિં ન વસ્સિતબ્બ’’ન્તિ એવં વસ્સિતબ્બયુત્તકં કાલં વા અકાલં વા એસ કુક્કુટો ન જાનાતિ, અજાનનભાવેનેવ જીવિતક્ખયં પત્તોતિ. ઇદં કારણં દસ્સેત્વા બોધિસત્તો યાવતાયુકં ઠત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા અકાલરાવી કુક્કુટો અયં ભિક્ખુ અહોસિ, અન્તેવાસિકા બુદ્ધપરિસા, આચરિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અકાલરાવિજાતકવણ્ણના નવમા.

[૧૨૦] ૧૦. બન્ધનમોક્ખજાતકવણ્ણના

અબદ્ધા તત્થ બજ્ઝન્તીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચિઞ્ચમાણવિકં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્સા વત્થુ દ્વાદસકનિપાતે મહાપદુમજાતકે (જા. ૧.૧૨.૧૦૬ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. તદા પન સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ચિઞ્ચમાણવિકા ઇદાનેવ મં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખતિ, પુબ્બેપિ અબ્ભાચિક્ખિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો પુરોહિતસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો પિતુ અચ્ચયેન તસ્સેવ પુરોહિતો અહોસિ. તેન અગ્ગમહેસિયા વરો દિન્નો હોતિ ‘‘ભદ્દે, યં ઇચ્છસિ, તં વદેય્યાસી’’તિ. સા એવમાહ ‘‘ન મય્હં અઞ્ઞો વરો નામ દુલ્લભો, ઇતો પન તે પટ્ઠાય અઞ્ઞા ઇત્થી કિલેસવસેન ન ઓલોકેતબ્બા’’તિ. સો પટિક્ખિપિત્વા પુનપ્પુનં નિપ્પીળિયમાનો તસ્સા વચનં અતિક્કમિતું અસક્કોન્તો સમ્પટિચ્છિત્વા તતો પટ્ઠાય સોળસસુ નાટકિત્થિસહસ્સેસુ કિલેસવસેન એકિત્થિમ્પિ ન ઓલોકેસિ.

અથસ્સ પચ્ચન્તો કુપ્પિ, પચ્ચન્તે ઠિતા યોધા ચોરેહિ સદ્ધિં દ્વે તયો સઙ્ગામે કત્વા ‘‘ઇતો ઉત્તરિ મયં ન સક્કોમા’’તિ રઞ્ઞો પણ્ણં પેસેસું. રાજા તત્થ ગન્તુકામો બલકાયં સંહરિત્વા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ભદ્દે, અહં પચ્ચન્તં ગચ્છામિ, તત્થ નાનપ્પકારાનિ યુદ્ધાનિ હોન્તિ, જયપરાજયોપિ અનિબદ્ધો, તાદિસેસુ ઠાનેસુ માતુગામો દુપ્પરિહારો, ત્વં ઇધેવ નિવત્તાહી’’તિ આહ. સા ‘‘ન સક્કા, દેવ, મયા નિવત્તિતુ’’ન્તિ પુનપ્પુનં રઞ્ઞા પટિક્ખિત્તા આહ ‘‘તેન હિ એકેકં યોજનં ગન્ત્વા મય્હં સુખદુક્ખજાનનત્થં એકેકં મનુસ્સં પેસેય્યાથા’’તિ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા બોધિસત્તં નગરે ઠપેત્વા મહન્તેન બલકાયેન નિક્ખમિત્વા ગચ્છન્તો યોજને યોજને એકેકં પુરિસં ‘‘અમ્હાકં આરોગ્યં આરોચેત્વા દેવિયા સુખદુક્ખં જાનિત્વા આગચ્છા’’તિ પેસેસિ. સા આગતાગતં પુરિસં ‘‘રાજા કિમત્થં તં પેસેતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘તુમ્હાકં સુખદુક્ખજાનનત્થાયા’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ એહી’’તિ તેન સદ્ધિં અસદ્ધમ્મં પટિસેવતિ. રાજા દ્વત્તિંસયોજનમગ્ગં ગચ્છન્તો દ્વત્તિંસ જને પેસેસિ, સા સબ્બેહિપિ તેહિ સદ્ધિં તથેવ અકાસિ.

રાજા પચ્ચન્તં વૂપસમેત્વા જનપદં સમસ્સાસેત્વા પુન આગચ્છન્તોપિ તથેવ દ્વત્તિંસ જને પેસેસિ, સા તેહિપિ સદ્ધિં તથેવ વિપ્પટિપજ્જિયેવ. રાજા આગન્ત્વા જયક્ખન્ધાવારટ્ઠાને ઠત્વા ‘‘નગરં પટિજગ્ગાપેતૂ’’તિ બોધિસત્તસ્સ પણ્ણં પેસેસિ. બોધિસત્તો સકલનગરં પટિજગ્ગાપેત્વા રાજનિવેસનં પટિજગ્ગાપેન્તો દેવિયા વસનટ્ઠાનં અગમાસિ. સા બોધિસત્તસ્સ રૂપસોભગ્ગપ્પત્તં કાયં દિસ્વા સણ્ઠાતું અસક્કોન્તી ‘‘એહિ, બ્રાહ્મણ, સયનં અભિરુહા’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘મા એવં અવચ, રાજાપિ ગરુ, અકુસલમ્પિ ભાયામિ, ન સક્કા મયા એવં કાતુ’’ન્તિ આહ. ‘‘ચતુસટ્ઠિયા પાદમૂલિકાનં નેવ રાજા ગરુ, ન અકુસલં ભાયન્તિ. તવેવ રાજા ગરુ, ત્વંયેવ ચ અકુસલં ભાયસી’’તિ. ‘‘આમ, દેવિ, સચે તેસમ્પિ એવં ભવેય્ય, ન એવરૂપં કરેય્યું’’. ‘‘અહં પન જાનમાનો એવરૂપં સાહસિયકમ્મં ન કરિસ્સામી’’તિ. ‘‘કિં બહું વિપ્પલપસિ, સચે મે વચનં ન કરોસિ, સીસં તે છિન્દાપેસ્સામી’’તિ. ‘‘તિટ્ઠતુ તાવ એકસ્મિં અત્તભાવે સીસં, અત્તભાવસહસ્સેપિ સીસે છિજ્જન્તે ન સક્કા મયા એવરૂપં કાતુ’’ન્તિ. સા ‘‘હોતુ, જાનિસ્સામી’’તિ બોધિસત્તં તજ્જેત્વા અત્તનો ગબ્ભં પવિસિત્વા સરીરે નખવળઞ્જં દસ્સેત્વા તેલેન ગત્તાનિ અબ્ભઞ્જિત્વા કિલિટ્ઠવત્થં નિવાસેત્વા ગિલાનાલયં કત્વા દાસિયો આણાપેસિ ‘રઞ્ઞા કહં દેવી’તિ વુત્તે ‘ગિલાના’તિ કથેય્યાથા’’તિ.

બોધિસત્તોપિ રઞ્ઞો પટિપથં અગમાસિ. રાજા નગરં પદક્ખિણં કત્વા પાસાદં આરુય્હ દેવિં અપસ્સન્તો ‘‘કહં, દેવી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ગિલાના, દેવા’’તિ. સોપિ સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા તસ્સા પિટ્ઠિં પરિમજ્જન્તો ‘‘કિં તે, ભદ્દે, અફાસુક’’ન્તિ પુચ્છિ. સા તુણ્હી અહોસિ. તતિયવારે રાજાનં ઓલોકેત્વા ‘‘ત્વમ્પિ, મહારાજ, જીવસિ નામ, માદિસાપિ ઇત્થિયો સસ્સામિકાયેવ નામા’’તિ આહ. ‘‘કિં એતં, ભદ્દે’’તિ? તુમ્હેહિ નગરં રક્ખનત્થાય ઠપિતો પુરોહિતો ‘‘તુમ્હાકં નિવેસનં પટિજગ્ગામી’’તિ ઇધાગન્ત્વા અત્તનો વચનં અકરોન્તિં મં પહરિત્વા અત્તનો મનં પૂરેત્વા ગતોતિ. રાજા અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તલોણસક્ખરા વિય કોધેન તટતટાયન્તો સિરિગબ્ભા નિક્ખમિત્વા દોવારિકપાદમૂલિકાદયો પક્કોસાપેત્વા ‘‘ગચ્છથ, ભણે, પુરોહિતં પચ્છાબાહં બન્ધિત્વા વજ્ઝભાવપ્પત્તં કત્વા નગરા નીહરિત્વા આઘાતનં નેત્વા સીસમસ્સ છિન્દથા’’તિ આહ. તે વેગેન ગન્ત્વા તં પચ્છાબાહં બન્ધિત્વા વજ્ઝભેરિં ચરાપેસું.

બોધિસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અદ્ધા તાય દુટ્ઠદેવિયા રાજા પુરેતરમેવ પરિભિન્નો, અજ્જ દાનાહં અત્તનો બલેનેવ અત્તાનં મોચેસ્સામી’’તિ. સો તે પુરિસે આહ ‘‘ભો, તુમ્હે મં મારેન્તા રઞ્ઞો દસ્સેત્વાવ મારેથા’’તિ. ‘‘કિંકારણા’’તિ? ‘‘અહં રાજકમ્મિકો, બહુ મે કમ્મં કતં, બહૂનિ મહાનિધિટ્ઠાનાનિ જાનામિ, રાજકુટુમ્બં મયા વિચારિતં. સચે મં રઞ્ઞો ન દસ્સેસ્સથ, બહુધનં નસ્સિસ્સતિ, મયા રઞ્ઞો સાપતેય્યે આચિક્ખિતે પચ્છા કાતબ્બં કરોથા’’તિ. તે તં રઞ્ઞો દસ્સયિંસુ. રાજા તં દિસ્વાવ ‘‘કસ્મા ભો, બ્રાહ્મણ, મયિ લજ્જં ન અકાસિ, કસ્મા તે એવરૂપં પાપકમ્મં કત’’ન્તિ આહ. ‘‘મહારાજ, અહં સોત્થિયકુલે જાતો, મયા કુન્થકિપિલ્લિકમત્તોપિ પાણાતિપાતો ન કતપુબ્બો, તિણસલાકમત્તમ્પિ અદિન્નં નાદિન્નપુબ્બં, લોભવસેન પરેસં ઇત્થી અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વાપિ ન ઓલોકિતપુબ્બા, હસ્સવસેનાપિ મુસા ન ભાસિતપુબ્બા, કુસગ્ગેનાપિ મજ્જં ન પીતપુબ્બં, અહં તુમ્હેસુ નિરપરાધો. સા પન બાલા લોભવસેન મં હત્થે ગહેત્વા મયા પટિક્ખિત્તા મં તજ્જેત્વા અત્તના કતં પાપં ઉત્તાનં કત્વા મમ આચિક્ખિત્વા અન્તોગબ્ભં પવિટ્ઠા. અહં નિરપરાધો, પણ્ણં ગહેત્વા પન આગતા ચતુસટ્ઠિ જના સાપરાધા, તે પક્કોસાપેત્વા ‘‘તાય વો વચનં કતં, ન કત’’ન્તિ પુચ્છ, દેવાતિ. રાજા તે ચતુસટ્ઠિ જને બન્ધાપેત્વા દેવિં પક્કોસાપેત્વા ‘‘તયા એતેહિ સદ્ધિં પાપં કતં, ન કત’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘કતં, દેવા’’તિ વુત્તે તે પચ્છાબાહં બન્ધાપેત્વા ‘‘ઇમેસં ચતુસટ્ઠિજનાનં સીસાનિ છિન્દથા’’તિ આણાપેસિ.

અથ નં બોધિસત્તો આહ – ‘‘નત્થિ, મહારાજ, એતેસં દોસો, દેવી અત્તનો રુચિં કારાપેસિ. નિરપરાધા એતે, તસ્મા નેસં ખમથ. તસ્સાપિ દોસો નત્થિ, ઇત્થિયો નામ મેથુનધમ્મેન અતિત્તા. જાતિસભાવો હિ એસ. એતાસં ખમિતબ્બયુત્તમેવ હોતિ. તસ્મા એતિસ્સાપિ ખમથા’’તિ નાનપ્પકારેન રાજાનં સઞ્ઞાપેત્વા તે ચતુસટ્ઠિપિ જને તઞ્ચ બાલં મોચાપેત્વા સબ્બેસં યથાસકાનિ ઠાનાનિ દાપેસિ. એવં તે સબ્બે મોચેત્વા સકટ્ઠાને પતિટ્ઠાપેત્વા બોધિસત્તો રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘મહારાજ, અન્ધબાલાનં નામ અવત્થુકેન વચનેન અબન્ધિતબ્બયુત્તકાપિ પણ્ડિતા પચ્છાબાહં બદ્ધા, પણ્ડિતાનં કારણયુત્તેન વચનેન પચ્છાબાહં બદ્ધાપિ મુત્તા. એવં બાલા નામ અબન્ધિતબ્બયુત્તકેપિ બન્ધાપેન્તિ, પણ્ડિતા બદ્ધેપિ મોચેન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૦. ‘‘અબદ્ધા તત્થ બજ્ઝન્તિ, યત્થ બાલા પભાસરે;

બદ્ધાપિ તત્થ મુચ્ચન્તિ, યત્થ ધીરા પભાસરે’’તિ.

તત્થ અબદ્ધાતિ અબન્ધિતબ્બયુત્તા. પભાસરેતિ પભાસન્તિ વદન્તિ કથેન્તિ.

એવં મહાસત્તો ઇમાય ગાથાય રઞ્ઞો ધમ્મં દેસેત્વા ‘‘મયા ઇમં દુક્ખં અગારે વસનભાવેન લદ્ધં, ઇદાનિ મે અગારેન કિચ્ચં નત્થિ, પબ્બજ્જં મે અનુજાન, દેવા’’તિ પબ્બજ્જં અનુજાનાપેત્વા અસ્સુમુખં ઞાતિજનં મહન્તઞ્ચ વિભવં પહાય ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તે વસન્તો અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા દુટ્ઠદેવી ચિઞ્ચમાણવિકા અહોસિ, રાજા આનન્દો, પુરોહિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

બન્ધનમોક્ખજાતકવણ્ણના દસમા.

હંચિવગ્ગો દ્વાદસમો.

તસ્સુદ્દાનં –

ગદ્રભપઞ્હા અમરા, સિઙ્ગાલં મિતચિન્તિ ચ;

અનુસાસિકદુબ્બચં, તિત્તિરં વટ્ટકં પુન;

અકાલરાવિ બન્ધનન્તિ.