૧. અપણ્ણકવગ્ગો

૧. અપણ્ણકજાતકવણ્ણના

ઇમં તાવ અપણ્ણકધમ્મદેસનં ભગવા સાવત્થિં ઉપનિસ્સાય જેતવનમહાવિહારે વિહરન્તો કથેસિ. કં પન આરબ્ભ અયં કથા સમુટ્ઠિતાતિ? સેટ્ઠિસ્સ સહાયકે પઞ્ચસતે તિત્થિયસાવકે. એકસ્મિઞ્હિ દિવસે અનાથપિણ્ડિકો સેટ્ઠિ અત્તનો સહાયકે પઞ્ચસતે અઞ્ઞતિત્થિયસાવકે આદાય બહું માલાગન્ધવિલેપનઞ્ચેવ સપ્પિતેલમધુફાણિતવત્થચ્છાદનાનિ ચ ગાહાપેત્વા જેતવનં ગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા ભેસજ્જાનિ ચેવ વત્થાનિ ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ વિસ્સજ્જેત્વા છ નિસજ્જાદોસે વજ્જેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. તેપિ અઞ્ઞતિત્થિયસાવકા તથાગતં વન્દિત્વા સત્થુ પુણ્ણચન્દસસ્સિરિકં મુખં, લક્ખણાનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતં બ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તં બ્રહ્મકાયં, આવેળાવેળા યમકયમકા હુત્વા નિચ્છરન્તિયો ઘનબુદ્ધરસ્મિયો ચ ઓલોકયમાના અનાથપિણ્ડિકસ્સ સમીપેયેવ નિસીદિંસુ.

અથ નેસં સત્થા મનોસિલાતલે સીહનાદં નદન્તો તરુણસીહો વિય ગજ્જન્તો પાવુસ્સકમેઘો વિય ચ આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય ચ રતનદામં ગન્થેન્તો વિય ચ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતેન સવનીયેન કમનીયેન બ્રહ્મસ્સરેન નાનાનયવિચિત્તં મધુરધમ્મકથં કથેસિ. તે સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પસન્નચિત્તા ઉટ્ઠાય દસબલં વન્દિત્વા અઞ્ઞતિત્થિયસરણં ભિન્દિત્વા બુદ્ધં સરણં અગમંસુ. તે તતો પટ્ઠાય નિચ્ચકાલં અનાથપિણ્ડિકેન સદ્ધિં ગન્ધમાલાદિહત્થા વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તિ, દાનં દેન્તિ, સીલં રક્ખન્તિ, ઉપોસથકમ્મં કરોન્તિ.

અથ ભગવા સાવત્થિતો પુનદેવ રાજગહં અગમાસિ. તે તથાગતસ્સ ગતકાલે તં સરણં ભિન્દિત્વા પુન અઞ્ઞતિત્થિયસરણં ગન્ત્વા અત્તનો મૂલટ્ઠાનેયેવ પતિટ્ઠિતા. ભગવાપિ સત્તટ્ઠ માસે વીતિનામેત્વા પુન જેતવનમેવ અગમાસિ. અનાથપિણ્ડિકો પુનપિ તે આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારં ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. તેપિ ભગવન્તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. અથ નેસં તથાગતે ચારિકં પક્કન્તે ગહિતસરણં ભિન્દિત્વા પુન અઞ્ઞતિત્થિયસરણમેવ ગહેત્વા મૂલે પતિટ્ઠિતભાવં ભગવતો આરોચેસિ.

ભગવા અપરિમિતકપ્પકોટિયો નિરન્તરં પવત્તિતવચીસુચરિતાનુભાવેન દિબ્બગન્ધગન્ધિતં નાનાગન્ધપૂરિતં રતનકરણ્ડકં વિવરન્તો વિય મુખપદુમં વિવરિત્વા મધુરસ્સરં નિચ્છારેન્તો ‘‘સચ્ચં કિર તુમ્હે ઉપાસકા તીણિ સરણાનિ ભિન્દિત્વા અઞ્ઞતિત્થિયસરણં ગતા’’તિ પુચ્છિ. અથ તેહિ પટિચ્છાદેતું અસક્કોન્તેહિ ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ વુત્તે સત્થા ‘‘ઉપાસકા હેટ્ઠા અવીચિં ઉપરિ ભવગ્ગં પરિચ્છેદં કત્વા તિરિયં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ સીલાદીહિ ગુણેહિ બુદ્ધેન સદિસો નામ નત્થિ, કુતો અધિકતરો’’તિ. ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, સત્તા અપદા વા દ્વિપદા વા ચતુપ્પદા વા બહુપ્પદા વા, તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ (સં. નિ. ૫.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૩૪), યં કિઞ્ચિ વિત્તં ઇધ વા હુરં વા…પે… (ખુ. પા. ૬.૩; સુ. નિ. ૨૨૬) અગ્ગતો વે પસન્નાન’’ન્તિઆદીહિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) સુત્તેહિ પકાસિતે રતનત્તયગુણે પકાસેત્વા ‘‘એવં ઉત્તમગુણેહિ સમન્નાગતં રતનત્તયં સરણં ગતા ઉપાસકા વા ઉપાસિકા વા નિરયાદીસુ નિબ્બત્તકા નામ નત્થિ, અપાયનિબ્બત્તિતો પન મુચ્ચિત્વા દેવલોકે ઉપ્પજ્જિત્વા મહાસમ્પત્તિં અનુભોન્તિ, તસ્મા તુમ્હેહિ એવરૂપં સરણં ભિન્દિત્વા અઞ્ઞતિત્થિયસરણં ગચ્છન્તેહિ અયુત્તં કત’’ન્તિ આહ.

એત્થ ચ તીણિ રતનાનિ મોક્ખવસેન ઉત્તમવસેન સરણગતાનં અપાયેસુ નિબ્બત્તિયા અભાવદીપનત્થં ઇમાનિ સુત્તાનિ દસ્સેતબ્બાનિ –

‘‘યે કેચિ બુદ્ધં સરણં ગતાસે, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

પહાય માનુસં દેહં, દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તિ. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

‘‘યે કેચિ ધમ્મં સરણં ગતાસે, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

પહાય માનુસં દેહં, દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તિ.

‘‘યે કેચિ સઙ્ઘં સરણં ગતાસે, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

પહાય માનુસં દેહં, દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તિ.

‘‘બહું વે સરણં યન્તિ, પબ્બતાનિ વનાનિ ચ;

આરામરુક્ખચેત્યાનિ, મનુસ્સા ભયતજ્જિતા.

‘‘નેતં ખો સરણં ખેમં, નેતં સરણમુત્તમં;

નેતં સરણમાગમ્મ, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતિ.

‘‘યો ચ બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ, સઙ્ઘઞ્ચ સરણં ગતો;

ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ, સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ.

‘‘દુક્ખં દુક્ખસમુપ્પાદં, દુક્ખસ્સ ચ અતિક્કમં;

અરિયઞ્ચટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, દુક્ખૂપસમગામિનં.

‘‘એતં ખો સરણં ખેમં, એતં સરણમુત્તમં;

એતં સરણમાગમ્મ, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૮૮-૧૯૨);

ન કેવલઞ્ચ નેસં સત્થા એત્તકંયેવ ધમ્મં દેસેસિ, અપિચ ખો ‘‘ઉપાસકા બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં નામ, ધમ્માનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં નામ, સઙ્ઘાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં નામ સોતાપત્તિમગ્ગં દેતિ, સોતાપત્તિફલં દેતિ, સકદાગામિમગ્ગં દેતિ, સકદાગામિફલં દેતિ, અનાગામિમગ્ગં દેતિ, અનાગામિફલં દેતિ, અરહત્તમગ્ગં દેતિ, અરહત્તફલં દેતી’’તિએવમાદીહિપિ નયેહિ ધમ્મં દેસેત્વા ‘‘એવરૂપં નામ સરણં ભિન્દન્તેહિ અયુત્તં તુમ્હેહિ કત’’ન્તિ આહ. એત્થ ચ બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનાદીનં સોતાપત્તિમગ્ગાદિપ્પદાનં ‘‘એકધમ્મો, ભિક્ખવે, ભાવિતો બહુલીકતો એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. કતમો એકધમ્મો? બુદ્ધાનુસ્સતી’’તિએવમાદીહિ (અ. નિ. ૧.૨૯૬) સુત્તેહિ દીપેતબ્બં.

એવં ભગવા નાનપ્પકારેહિ ઉપાસકે ઓવદિત્વા ‘‘ઉપાસકા પુબ્બેપિ મનુસ્સા અસરણં ‘સરણ’ન્તિ તક્કગ્ગાહેન વિરદ્ધગ્ગાહેન ગહેત્વા અમનુસ્સપરિગ્ગહિતે કન્તારે યક્ખભક્ખા હુત્વા મહાવિનાસં પત્તા, અપણ્ણકગ્ગાહં પન એકંસિકગ્ગાહં અવિરદ્ધગ્ગાહં ગહિતમનુસ્સા તસ્મિંયેવ કન્તારે સોત્થિભાવં પત્તા’’તિ વત્વા તુણ્હી અહોસિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં વન્દિત્વા અભિત્થવિત્વા સિરસ્મિં અઞ્જલિં પતિટ્ઠાપેત્વા એવમાહ ‘‘ભન્તે, ઇદાનિ તાવ ઇમેસં ઉપાસકાનં ઉત્તમસરણં ભિન્દિત્વા તક્કગ્ગહણં અમ્હાકં પાકટં, પુબ્બે પન અમનુસ્સપરિગ્ગહિતે કન્તારે તક્કિકાનં વિનાસો, અપણ્ણકગ્ગાહં ગહિતમનુસ્સાનઞ્ચ સોત્થિભાવો અમ્હાકં પટિચ્છન્નો, તુમ્હાકમેવ પાકટો, સાધુ વત નો ભગવા આકાસે પુણ્ણચન્દં ઉટ્ઠાપેન્તો વિય ઇમં કારણં પાકટં કરોતૂ’’તિ. અથ ભગવા ‘‘મયા ખો, ગહપતિ, અપરિમિતકાલં દસ પારમિયો પૂરેત્વા લોકસ્સ કઙ્ખચ્છેદનત્થમેવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિદ્ધં, સીહવસાય સુવણ્ણનાળિં પૂરેન્તો વિય સક્કચ્ચં સોતં ઓદહિત્વા સુણોહી’’તિ સેટ્ઠિનો સતુપ્પાદં જનેત્વા હિમગબ્ભં પદાલેત્વા પુણ્ણચન્દં નીહરન્તો વિય ભવન્તરેન પટિચ્છન્નકારણં પાકટં અકાસિ.

અતીતે કાસિરટ્ઠે બારાણસિનગરે બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા અહોસિ. તદા બોધિસત્તો સત્થવાહકુલે પટિસન્ધિં ગહેત્વા દસમાસચ્ચયેન માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન વયપ્પત્તો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ વણિજ્જં કરોન્તો વિચરતિ. સો કદાચિ પુબ્બન્તતો અપરન્તં ગચ્છતિ, કદાચિ અપરન્તતો પુબ્બન્તં. બારાણસિયંયેવ અઞ્ઞોપિ સત્થવાહપુત્તો અત્થિ બાલો અબ્યત્તો અનુપાયકુસલો. તદા બોધિસત્તો બારાણસિતો મહગ્ઘં ભણ્ડં ગહેત્વા પઞ્ચ સકટસતાનિ પૂરેત્વા ગમનસજ્જાનિ કત્વા ઠપેસિ. સોપિ બાલસત્થવાહપુત્તો તથેવ પઞ્ચ સકટસતાનિ પૂરેત્વા ગમનસજ્જાનિ કત્વા ઠપેસિ.

તદા બોધિસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘સચે અયં બાલસત્થવાહપુત્તો મયા સદ્ધિંયેવ ગમિસ્સતિ, સકટસહસ્સે એકતો મગ્ગં ગચ્છન્તે મગ્ગોપિ નપ્પહોસ્સતિ, મનુસ્સાનં દારુદકાદીનિપિ, બલિબદ્દાનં તિણાનિપિ દુલ્લભાનિ ભવિસ્સન્તિ, એતેન વા મયા વા પુરતો ગન્તું વટ્ટતી’’તિ. સો તં પક્કોસાપેત્વા એતમત્થં આરોચેત્વા ‘‘દ્વીહિપિ અમ્હેહિ એકતો ગન્તું ન સક્કા, કિં ત્વં પુરતો ગમિસ્સસિ, ઉદાહુ પચ્છતો’’તિ આહ. સો ચિન્તેસિ ‘‘મયિ પુરતો ગચ્છન્તે બહૂ આનિસંસા, મગ્ગેન અભિન્નેનેવ ગમિસ્સામિ, ગોણા અનામટ્ઠતિણં ખાદિસ્સન્તિ, મનુસ્સાનં અનામટ્ઠં સૂપેય્યપણ્ણં ભવિસ્સતિ, પસન્નં ઉદકં ભવિસ્સતિ, યથારુચિં અગ્ઘં ઠપેત્વા ભણ્ડં વિક્કિણિસ્સામી’’તિ. સો ‘‘અહં, સમ્મ, પુરતો ગમિસ્સામી’’તિ આહ. બોધિસત્તોપિ પચ્છતો ગમને બહૂ આનિસંસે અદ્દસ. એવં હિસ્સ અહોસિ – ‘‘પુરતો ગચ્છન્તા મગ્ગે વિસમટ્ઠાનં સમં કરિસ્સન્તિ, અહં તેહિ ગતમગ્ગેન ગમિસ્સામિ, પુરતો ગતેહિ બલિબદ્દેહિ પરિણતથદ્ધતિણે ખાદિતે મમ ગોણા પુન ઉટ્ઠિતાનિ મધુરતિણાનિ ખાદિસ્સન્તિ, ગહિતપણ્ણટ્ઠાનતો ઉટ્ઠિતં મનુસ્સાનં સૂપેય્યપણ્ણં મધુરં ભવિસ્સતિ, અનુદકે ઠાને આવાટં ખનિત્વા એતે ઉદકં ઉપ્પાદેસ્સન્તિ, તેહિ કતેસુ આવાટેસુ મયં ઉદકં પિવિસ્સામ, અગ્ઘટ્ઠપનં નામ મનુસ્સાનં જીવિતા વોરોપનસદિસં, અહં પચ્છતો ગન્ત્વા એતેહિ ઠપિતગ્ઘેન ભણ્ડં વિક્કિણિસ્સામી’’તિ. અથ સો એત્તકે આનિસંસે દિસ્વા ‘‘સમ્મ, ત્વં પુરતો ગચ્છાહી’’તિ આહ. ‘‘સાધુ, સમ્મા’’તિ બાલસત્થવાહો સકટાનિ યોજેત્વા નિક્ખન્તો અનુપુબ્બેન મનુસ્સાવાસં અતિક્કમિત્વા કન્તારમુખં પાપુણિ.

કન્તારં નામ – ચોરકન્તારં, વાળકન્તારં, નિરુદકકન્તારં, અમનુસ્સકન્તારં, અપ્પભક્ખકન્તારન્તિ પઞ્ચવિધં. તત્થ ચોરેહિ અધિટ્ઠિતમગ્ગો ચોરકન્તારં નામ. સીહાદીહિ અધિટ્ઠિતમગ્ગો વાળકન્તારં નામ. યત્થ ન્હાયિતું વા પાતું વા ઉદકં નત્થિ, ઇદં નિરુદકકન્તારં નામ. અમનુસ્સાધિટ્ઠિતં અમનુસ્સકન્તારં નામ. મૂલખાદનીયાદિવિરહિતં અપ્પભક્ખકન્તારં નામ. ઇમસ્મિં પઞ્ચવિધે કન્તારે તં કન્તારં નિરુદકકન્તારઞ્ચેવ અમનુસ્સકન્તારઞ્ચ. તસ્મા સો બાલસત્થવાહપુત્તો સકટેસુ મહન્તમહન્તા ચાટિયો ઠપેત્વા ઉદકસ્સ પૂરાપેત્વા સટ્ઠિયોજનિકં કન્તારં પટિપજ્જિ.

અથસ્સ કન્તારમજ્ઝં ગતકાલે કન્તારે અધિવત્થયક્ખો ‘‘ઇમેહિ મનુસ્સેહિ ગહિતં ઉદકં છડ્ડાપેત્વા દુબ્બલે કત્વા સબ્બેવ ને ખાદિસ્સામી’’તિ સબ્બસેતતરુણબલિબદ્દયુત્તં મનોરમં યાનકં માપેત્વા ધનુકલાપફલકાવુધહત્થેહિ દસહિ દ્વાદસહિ અમનુસ્સેહિ પરિવુતો ઉપ્પલકુમુદાનિ પિળન્ધિત્વા અલ્લકોસો અલ્લવત્થો ઇસ્સરપુરિસો વિય તસ્મિં યાનકે નિસીદિત્વા કદ્દમમક્ખિતેહિ ચક્કેહિ પટિપથં અગમાસિ. પરિવારઅમનુસ્સાપિસ્સ પુરતો ચ પચ્છતો ચ ગચ્છન્તા અલ્લકેસા અલ્લવત્થા ઉપ્પલકુમુદમાલા પિળન્ધિત્વા પદુમપુણ્ડરીકકલાપે ગહેત્વા ભિસમુળાલાનિ ખાદન્તા ઉદકબિન્દૂહિ ચેવ કલલેહિ ચ પગ્ઘરન્તેહિ અગમંસુ. સત્થવાહા ચ નામ યદા ધુરવાતો વાયતિ, તદા યાનકે નિસીદિત્વા ઉપટ્ઠાકપરિવુતા રજં પરિહરન્તા પુરતો ગચ્છન્તિ. યદા પચ્છતો વાતો વાયતિ, તદા તેનેવ નયેન પચ્છતો ગચ્છન્તિ. તદા પન ધુરવાતો અહોસિ, તસ્મા સો સત્થવાહપુત્તો પુરતો અગમાસિ.

યક્ખો તં આગચ્છન્તં દિસ્વા અત્તનો યાનકં મગ્ગા ઓક્કમાપેત્વા ‘‘કહં ગચ્છથા’’તિ તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં અકાસિ. સત્થવાહોપિ અત્તનો યાનકં મગ્ગા ઓક્કમાપેત્વા સકટાનં ગમનોકાસં દત્વા એકમન્તે ઠિતો તં યક્ખં અવોચ ‘‘ભો, અમ્હે તાવ બારાણસિતો આગચ્છામ. તુમ્હે પન ઉપ્પલકુમુદાનિ પિળન્ધિત્વા પદુમપુણ્ડરીકહત્થા ભિસમુળાલાનિ ખાદન્તા કદ્દમમક્ખિતા ઉદકબિન્દૂહિ પગ્ઘરન્તેહિ આગચ્છથ. કિં નુ ખો તુમ્હેહિ આગતમગ્ગે દેવો વસ્સતિ, ઉપ્પલાદિસઞ્છન્નાનિ વા સરાનિ અત્થી’’તિ પુચ્છિ. યક્ખો તસ્સ કથં સુત્વા ‘‘સમ્મ, કિં નામેતં કથેસિ. એસા નીલવનરાજિ પઞ્ઞાયતિ. તતો પટ્ઠાય સકલં અરઞ્ઞં એકોદકં, નિબદ્ધં દેવો વસ્સતિ, કન્દરા પૂરા, તસ્મિં તસ્મિં ઠાને પદુમાદિસઞ્છન્નાનિ સરાનિ અત્થી’’તિ વત્વા પટિપાટિયા ગચ્છન્તેસુ સકટેસુ ‘‘ઇમાનિ સકટાનિ આદાય કહં ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અસુકજનપદં નામા’’તિ. ‘‘ઇમસ્મિં ચિમસ્મિઞ્ચ સકટે કિં નામ ભણ્ડ’’ન્તિ? ‘‘અસુકઞ્ચ અસુકઞ્ચા’’તિ. ‘‘પચ્છતો આગચ્છન્તં સકટં અતિવિય ગરુકં હુત્વા આગચ્છતિ, એતસ્મિં કિં ભણ્ડ’’ન્તિ? ‘‘ઉદકં એત્થા’’તિ. ‘‘પરતો તાવ ઉદકં આનેન્તેહિ વો મનાપં કતં, ઇતો પટ્ઠાય પન ઉદકેન કિચ્ચં નત્થિ, પુરતો બહુ ઉદકં, ચાટિયો ભિન્દિત્વા ઉદકં છડ્ડેત્વા સુખેન ગચ્છથા’’તિ આહ. એવઞ્ચ પન વત્વા ‘‘તુમ્હે ગચ્છથ, અમ્હાકં પપઞ્ચો હોતી’’તિ થોકં ગન્ત્વા તેસં અદસ્સનં પત્વા અત્તનો યક્ખનગરમેવ અગમાસિ.

સોપિ બાલસત્થવાહો અત્તનો બાલતાય યક્ખસ્સ વચનં ગહેત્વા ચાટિયો ભિન્દાપેત્વા પસતમત્તમ્પિ ઉદકં અનવસેસેત્વા સબ્બં છડ્ડાપેત્વા સકટાનિ પાજાપેસિ, પુરતો અપ્પમત્તકમ્પિ ઉદકં નાહોસિ, મનુસ્સા પાનીયં અલભન્તા કિલમિંસુ. તે યાવ સૂરિયત્થઙ્ગમના ગન્ત્વા સકટાનિ મોચેત્વા પરિવટ્ટકેન ઠપેત્વા ગોણે ચક્કેસુ બન્ધિંસુ. નેવ ગોણાનં ઉદકં અહોસિ, ન મનુસ્સાનં યાગુભત્તં વા. દુબ્બલમનુસ્સા તત્થ તત્થ નિપજ્જિત્વા સયિંસુ. રત્તિભાગસમનન્તરે યક્ખા યક્ખનગરતો આગન્ત્વા સબ્બેપિ ગોણે ચ મનુસ્સે ચ જીવિતક્ખયં પાપેત્વા મંસં ખાદિત્વા અટ્ઠીનિ અવસેસેત્વા અગમંસુ. એવમેકં બાલસત્થવાહપુત્તં નિસ્સાય સબ્બેપિ તે વિનાસં પાપુણિંસુ, હત્થટ્ઠિકાદીનિ દિસાવિદિસાસુ વિપ્પકિણ્ણાનિ અહેસું. પઞ્ચ સકટસતાનિ યથાપૂરિતાનેવ અટ્ઠંસુ.

બોધિસત્તોપિ ખો બાલસત્થવાહપુત્તસ્સ નિક્ખન્તદિવસતો માસડ્ઢમાસં વીતિનામેત્વા પઞ્ચહિ સકટસતેહિ નગરા નિક્ખમ્મ અનુપુબ્બેન કન્તારમુખં પાપુણિ. સો તત્થ ઉદકચાટિયો પૂરેત્વા બહું ઉદકં આદાય ખન્ધાવારે ભેરિં ચરાપેત્વા મનુસ્સે સન્નિપાતેત્વા એવમાહ ‘‘તુમ્હે મં અનાપુચ્છિત્વા પસતમત્તમ્પિ ઉદકં મા વળઞ્જયિત્થ, કન્તારે વિસરુક્ખા નામ હોન્તિ, પત્તં વા પુપ્ફં વા ફલં વા તુમ્હેહિ પુરે અખાદિતપુબ્બં મં અનાપુચ્છિત્વા મા ખાદિત્થા’’તિ. એવં મનુસ્સાનં ઓવાદં દત્વા પઞ્ચહિ સકટસતેહિ કન્તારં પટિપજ્જિ. તસ્મિં કન્તારમજ્ઝં સમ્પત્તે સો યક્ખો પુરિમનયેનેવ બોધિસત્તસ્સ પટિપથે અત્તાનં દસ્સેસિ. બોધિસત્તો તં દિસ્વાવ અઞ્ઞાસિ ‘‘ઇમસ્મિં કન્તારે ઉદકં નત્થિ, નિરુદકકન્તારો નામેસ, અયઞ્ચ નિબ્ભયો રત્તનેત્તો, છાયાપિસ્સ ન પઞ્ઞાયતિ, નિસ્સંસયં ઇમિના પુરતો ગતો બાલસત્થવાહપુત્તો સબ્બં ઉદકં છડ્ડાપેત્વા કિલમેત્વા સપરિસો ખાદિતો ભવિસ્સતિ, મય્હં પન પણ્ડિતભાવં ઉપાયકોસલ્લં ન જાનાતિ મઞ્ઞે’’તિ. તતો નં આહ ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે, મયં વાણિજા નામ અઞ્ઞં ઉદકં અદિસ્વા ગહિતઉદકં ન છડ્ડેમ, દિટ્ઠટ્ઠાને પન છડ્ડેત્વા સકટાનિ સલ્લહુકાનિ કત્વા ગમિસ્સામા’’તિ યક્ખો થોકં ગન્ત્વા અદસ્સનં ઉપગમ્મ અત્તનો યક્ખનગરમેવ ગતો.

યક્ખે પન ગતે મનુસ્સા બોધિસત્તં આહંસુ ‘‘અય્ય, એતે મનુસ્સા ‘એસા નીલવનરાજિ પઞ્ઞાયતિ, તતો પટ્ઠાય નિબદ્ધં દેવો વસ્સતી’તિ વત્વા ઉપ્પલકુમુદમાલાધારિનો પદુમપુણ્ડરીકકલાપે આદાય ભિસમુળાલાનિ ખાદન્તા અલ્લવત્થા અલ્લકેસા ઉદકબિન્દૂહિ પગ્ઘરન્તેહિ આગતા, ઉદકં છડ્ડેત્વા સલ્લહુકેહિ સકટેહિ ખિપ્પં ગચ્છામા’’તિ. બોધિસત્તો તેસં કથં સુત્વા સકટાનિ ઠપાપેત્વા સબ્બે મનુસ્સે સન્નિપાતાપેત્વા ‘‘તુમ્હેહિ ‘ઇમસ્મિં કન્તારે સરો વા પોક્ખરણી વા અત્થી’તિ કસ્સચિ સુતપુબ્બ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ન, અય્ય, સુતપુબ્બ’’ન્તિ. નિરુદકકન્તારો નામ એસો, ઇદાનિ એકચ્ચે મનુસ્સા ‘‘એતાય નીલવનરાજિયા પુરતો દેવો વસ્સતી’’તિ વદન્તિ, ‘‘વુટ્ઠિવાતો નામ કિત્તકં ઠાનં વાયતી’’તિ? ‘‘યોજનમત્તં, અય્યા’’તિ. ‘‘કચ્ચિ પન વો એકસ્સાપિ સરીરં વુટ્ઠિવાતો પહરતી’’તિ? ‘‘નત્થિ અય્યા’’તિ. ‘‘મેઘસીસં નામ કિત્તકે ઠાને પઞ્ઞાયતી’’તિ? ‘‘તિયોજનમત્તે અય્યા’’તિ. ‘‘અત્થિ પન વો કેનચિ એકમ્પિ મેઘસીસં દિટ્ઠ’’ન્તિ? ‘‘નત્થિ, અય્યા’’તિ. ‘‘વિજ્જુલતા નામ કિત્તકે ઠાને પઞ્ઞાયતી’’તિ? ‘‘ચતુપ્પઞ્ચયોજનમત્તે, અય્યા’’તિ. ‘‘અત્થિ પન વો કેનચિ વિજ્જુલતોભાસો દિટ્ઠો’’તિ? ‘‘નત્થિ, અય્યા’’તિ. ‘‘મેઘસદ્દો નામ કિત્તકે ઠાને સુય્યતી’’તિ? ‘‘એકદ્વિયોજનમત્તે, અય્યા’’તિ. ‘‘અત્થિ પન વો કેનચિ મેઘસદ્દો સુતો’’તિ? ‘‘નત્થિ, અય્યા’’તિ. ‘‘ન એતે મનુસ્સા, યક્ખા એતે, અમ્હે ઉદકં છડ્ડાપેત્વા દુબ્બલે કત્વા ખાદિતુકામા આગતા ભવિસ્સન્તિ. પુરતો ગતો બાલસત્થવાહપુત્તો ન ઉપાયકુસલો. અદ્ધા સો એતેહિ ઉદકં છડ્ડાપેત્વા કિલમેત્વા ખાદિતો ભવિસ્સતિ, પઞ્ચ સકટસતાનિ યથાપૂરિતાનેવ ઠિતાનિ ભવિસ્સન્તિ. અજ્જ મયં તાનિ પસ્સિસ્સામ, પસતમત્તમ્પિ ઉદકં અછડ્ડેત્વા સીઘસીઘં પાજેથા’’તિ પાજાપેસિ.

સો ગચ્છન્તો યથાપૂરિતાનેવ પઞ્ચ સકટસતાનિ ગોણમનુસ્સાનઞ્ચ હત્થટ્ઠિકાદીનિ દિસાવિદિસાસુ વિપ્પકિણ્ણાનિ દિસ્વા સકટાનિ મોચાપેત્વા સકટપરિવટ્ટકેન ખન્ધાવારં બન્ધાપેત્વા કાલસ્સેવ મનુસ્સે ચ ગોણે ચ સાયમાસભત્તં ભોજાપેત્વા મનુસ્સાનં મજ્ઝે ગોણે નિપજ્જાપેત્વા સયં બલનાયકો હુત્વા ખગ્ગહત્થો તિયામરત્તિં આરક્ખં ગહેત્વા ઠિતકોવ અરુણં ઉટ્ઠાપેસિ. પુનદિવસે પન પાતોવ સબ્બકિચ્ચાનિ નિટ્ઠાપેત્વા ગોણે ભોજેત્વા દુબ્બલસકટાનિ છડ્ડાપેત્વા થિરાનિ ગાહાપેત્વા અપ્પગ્ઘં ભણ્ડં છડ્ડાપેત્વા મહગ્ઘં ભણ્ડં આરોપાપેત્વા યથાધિપ્પેતં ઠાનં ગન્ત્વા દિગુણતિગુણેન મૂલેન ભણ્ડં વિક્કિણિત્વા સબ્બં પરિસં આદાય પુન અત્તનો નગરમેવ અગમાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મકથં કથેત્વા ‘‘એવં, ગહપતિ, પુબ્બે તક્કગ્ગાહગાહિનો મહાવિનાસં પત્તા, અપણ્ણકગ્ગાહગાહિનો પન અમનુસ્સાનં હત્થતો મુચ્ચિત્વા સોત્થિના ઇચ્છિતટ્ઠાનં ગન્ત્વા પુન સકટ્ઠાનમેવ પચ્ચાગમિંસૂ’’તિ વત્વા દ્વેપિ વત્થૂનિ ઘટેત્વા ઇમિસ્સા અપણ્ણકધમ્મદેસનાય અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧. ‘‘અપણ્ણકં ઠાનમેકે, દુતિયં આહુ તક્કિકા;

એતદઞ્ઞાય મેધાવી, તં ગણ્હે યદપણ્ણક’’ન્તિ.

તત્થ અપણ્ણકન્તિ એકંસિકં અવિરદ્ધં નિય્યાનિકં. ઠાનન્તિ કારણં. કારણઞ્હિ યસ્મા તદાયત્તવુત્તિતાય ફલં તિટ્ઠતિ નામ, તસ્મા ‘‘ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ‘‘ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો’’તિઆદીસુ (વિભ. ૮૦૯) ચસ્સ પયોગો વેદિતબ્બો. ઇતિ ‘‘અપણ્ણકં ઠાન’’ન્તિ પદદ્વયેનાપિ ‘‘યં એકન્તહિતસુખાવહત્તા પણ્ડિતેહિ પટિપન્નં એકંસિકકારણં અવિરદ્ધકારણં નિય્યાનિકકારણં, તં ઇદ’’ન્તિ દીપેતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, પભેદતો પન તીણિ સરણગમનાનિ, પઞ્ચ સીલાનિ, દસ સીલાનિ, પાતિમોક્ખસંવરો, ઇન્દ્રિયસંવરો, આજીવપારિસુદ્ધિ, પચ્ચયપટિસેવનં, સબ્બમ્પિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં; ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા, ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, જાગરિયાનુયોગો, ઝાનં, વિપસ્સના, અભિઞ્ઞા, સમાપત્તિ, અરિયમગ્ગો, અરિયફલં, સબ્બમ્પેતં અપણ્ણકટ્ઠાનં અપણ્ણકપટિપદા, નિય્યાનિકપટિપદાતિ અત્થો.

યસ્મા ચ પન નિય્યાનિકપટિપદાય એતં નામં, તસ્માયેવ ભગવા અપણ્ણકપટિપદં દસ્સેન્તો ઇમં સુત્તમાહ –

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અપણ્ણકપટિપદં પટિપન્નો હોતિ, યોનિ ચસ્સ આરદ્ધા હોતિ આસવાનં ખયાય. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ, ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ, જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ…પે… એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ નેવ દવાય ન મદાય…પે… એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ. ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય…પે… એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ જાગરિયં અનુયુત્તો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૬).

ઇમસ્મિઞ્ચાપિ સુત્તે તયોવ ધમ્મા વુત્તા. અયં પન અપણ્ણકપટિપદા યાવ અરહત્તફલં લબ્ભતેવ. તત્થ અરહત્તફલમ્પિ, ફલસમાપત્તિવિહારસ્સ ચેવ, અનુપાદાપરિનિબ્બાનસ્સ ચ, પટિપદાયેવ નામ હોતિ.

એકેતિ એકચ્ચે પણ્ડિતમનુસ્સા. તત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘અસુકા નામા’’તિ નિયમો નત્થિ, ઇદં પન સપરિસં બોધિસત્તંયેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. દુતિયં આહુ તક્કિકાતિ દુતિયન્તિ પઠમતો અપણ્ણકટ્ઠાનતો નિય્યાનિકકારણતો દુતિયં તક્કગ્ગાહકારણં અનિય્યાનિકકારણં. આહુ તક્કિકાતિ એત્થ પન સદ્ધિં પુરિમપદેન અયં યોજના – અપણ્ણકટ્ઠાનં એકંસિકકારણં અવિરદ્ધકારણં નિય્યાનિકકારણં એકે બોધિસત્તપ્પમુખા પણ્ડિતમનુસ્સા ગણ્હિંસુ. યે પન બાલસત્થવાહપુત્તપ્પમુખા તક્કિકા આહુ, તે દુતિયં સાપરાધં અનેકંસિકટ્ઠાનં વિરદ્ધકારણં અનિય્યાનિકકારણં અગ્ગહેસું. તેસુ યે અપણ્ણકટ્ઠાનં અગ્ગહેસું, તે સુક્કપટિપદં પટિપન્ના. યે દુતિયં ‘‘પુરતો ભવિતબ્બં ઉદકેના’’તિ તક્કગ્ગાહસઙ્ખાતં અનિય્યાનિકકારણં અગ્ગહેસું. તે કણ્હપટિપદં પટિપન્ના.

તત્થ સુક્કપટિપદા અપરિહાનિપટિપદા, કણ્હપટિપદા પરિહાનિપટિપદા. તસ્મા યે સુક્કપટિપદં પટિપન્ના, તે અપરિહીના સોત્થિભાવં પત્તા. યે પન કણ્હપટિપદં પટિપન્ના, તે પરિહીના અનયબ્યસનં આપન્નાતિ ઇમમત્થં ભગવા અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિનો વત્વા ઉત્તરિ ઇદમાહ ‘‘એતદઞ્ઞાય મેધાવી, તં ગણ્હે યદપણ્ણક’’ન્તિ.

તત્થ એતદઞ્ઞાય મેધાવીતિ ‘‘મેધા’’તિ લદ્ધનામાય વિપુલાય વિસુદ્ધાય ઉત્તમાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો કુલપુત્તો એતં અપણ્ણકે ચેવ સપણ્ણકે ચાતિ દ્વીસુ અતક્કગ્ગાહતક્કગ્ગાહસઙ્ખાતેસુ ઠાનેસુ ગુણદોસં વુદ્ધિહાનિં અત્થાનત્થં ઞત્વાતિ અત્થો. તં ગણ્હે યદપણ્ણકન્તિ યં અપણ્ણકં એકંસિકં સુક્કપટિપદાઅપરિહાનિયપટિપદાસઙ્ખાતં નિય્યાનિકકારણં, તદેવ ગણ્હેય્ય. કસ્મા? એકંસિકાદિભાવતોયેવ. ઇતરં પન ન ગણ્હેય્ય. કસ્મા? અનેકંસિકાદિભાવતોયેવ. અયઞ્હિ અપણ્ણકપટિપદા નામ સબ્બેસં બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધપુત્તાનં પટિપદા. સબ્બબુદ્ધા હિ અપણ્ણકપટિપદાયમેવ ઠત્વા દળ્હેન વીરિયેન પારમિયો પૂરેત્વા બોધિમૂલે બુદ્ધા નામ હોન્તિ, પચ્ચેકબુદ્ધા પચ્ચેકબોધિં ઉપ્પાદેન્તિ, બુદ્ધપુત્તા સાવકપારમિઞાણં પટિવિજ્ઝન્તિ.

ઇતિ ભગવા તેસં ઉપાસકાનં તિસ્સો કુલસમ્પત્તિયો ચ છ કામસગ્ગે બ્રહ્મલોકસમ્પત્તિયો ચ દત્વાપિ પરિયોસાને અરહત્તમગ્ગફલદાયિકા અપણ્ણકપટિપદા નામ, ચતૂસુ અપાયેસુ પઞ્ચસુ ચ નીચકુલેસુ નિબ્બત્તિદાયિકા સપણ્ણકપટિપદા નામાતિ ઇમં અપણ્ણકધમ્મદેસનં દસ્સેત્વા ઉત્તરિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ સોળસહિ આકારેહિ પકાસેસિ. ચતુસચ્ચપરિયોસાને સબ્બેપિ તે પઞ્ચસતા ઉપાસકા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા દસ્સેત્વા દ્વે વત્થૂનિ કથેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેત્વા દસ્સેસિ – ‘‘તસ્મિં સમયે બાલસત્થવાહપુત્તો દેવદત્તો અહોસિ, તસ્સ પરિસા દેવદત્તપરિસાવ, પણ્ડિતસત્થવાહપુત્તપરિસા બુદ્ધપરિસા, પણ્ડિતસત્થવાહપુત્તો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

અપણ્ણકજાતકવણ્ણના પઠમા.

૨. વણ્ણુપથજાતકવણ્ણના

અકિલાસુનોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં ભગવા સાવત્થિયં વિહરન્તો કથેસિ. કં પન આરબ્ભાતિ? એકં ઓસ્સટ્ઠવીરિયં ભિક્ખું. તથાગતે કિર સાવત્થિયં વિહરન્તે એકો સાવત્થિવાસી કુલપુત્તો જેતવનં ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મદેસનં સુત્વા પસન્નચિત્તો કામેસુ આદીનવં દિસ્વા પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પદાય પઞ્ચવસ્સિકો હુત્વા દ્વે માતિકા ઉગ્ગણ્હિત્વા વિપસ્સનાચારં સિક્ખિત્વા સત્થુ સન્તિકે અત્તનો ચિત્તરુચિયં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા એકં અરઞ્ઞં પવિસિત્વા વસ્સં ઉપગન્ત્વા તેમાસં વાયમન્તોપિ ઓભાસમત્તં વા નિમિત્તમત્તં વા ઉપ્પાદેતું નાસક્ખિ.

અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘સત્થારા ચત્તારો પુગ્ગલા કથિતા, તેસુ મયા પદપરમેન ભવિતબ્બં, નત્થિ મઞ્ઞે મય્હં ઇમસ્મિં અત્તભાવે મગ્ગો વા ફલં વા, કિં કરિસ્સામિ અરઞ્ઞવાસેન, સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા રૂપસોભગ્ગપ્પત્તં બુદ્ધસરીરં ઓલોકેન્તો મધુરં ધમ્મદેસનં સુણન્તો વિહરિસ્સામી’’તિ પુન જેતવનમેવ પચ્ચાગમાસિ. અથ નં સન્દિટ્ઠસમ્ભત્તા આહંસુ – ‘‘આવુસો, ત્વં સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ‘સમણધમ્મં કરિસ્સામી’તિ ગતો, ઇદાનિ પન આગન્ત્વા સઙ્ગણિકાય અભિરમમાનો ચરસિ, કિં નુ ખો તે પબ્બજિતકિચ્ચં મત્થકં પત્તં, અપ્પટિસન્ધિકો જાતોસી’’તિ? આવુસો, અહં મગ્ગં વા ફલં વા અલભિત્વા ‘‘અભબ્બપુગ્ગલેન મયા ભવિતબ્બ’’ન્તિ વીરિયં ઓસ્સજિત્વા આગતોમ્હીતિ. ‘‘અકારણં તે, આવુસો, કતં દળ્હવીરિયસ્સ સત્થુ સાસને પબ્બજિત્વા વીરિયં ઓસ્સજન્તેન, અયુત્તં તે કતં, એહિ તથાગતસ્સ દસ્સેમા’’તિ તં આદાય સત્થુ સન્તિકં અગમંસુ.

સત્થા તં દિસ્વા એવમાહ ‘‘ભિક્ખવે, તુમ્હે એતં ભિક્ખું અનિચ્છમાનં આદાય આગતા, કિં કતં ઇમિના’’તિ? ‘‘ભન્તે, અયં ભિક્ખુ એવરૂપે નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તો વીરિયં ઓસ્સજિત્વા આગતો’’તિ આહંસુ. અથ નં સત્થા આહ ‘‘સચ્ચં કિર તયા ભિક્ખુ વીરિયં ઓસ્સટ્ઠ’’ન્તિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. ‘‘કિં પન ત્વં ભિક્ખુ એવરૂપે મમ સાસને પબ્બજિત્વા ‘અપ્પિચ્છો’તિ વા ‘સન્તુટ્ઠો’તિ વા ‘પવિવિત્તો’તિ વા ‘આરદ્ધવીરિયો’તિ વા એવં અત્તાનં અજાનાપેત્વા ‘ઓસ્સટ્ઠવીરિયો ભિક્ખૂ’તિ જાનાપેસિ. નનુ ત્વં પુબ્બે વીરિયવા અહોસિ, તયા એકેન કતં વીરિયં નિસ્સાય મરુકન્તારે પઞ્ચસુ સકટસતેસુ મનુસ્સા ચ ગોણા ચ પાનીયં લભિત્વા સુખિતા જાતા, ઇદાનિ કસ્મા વીરિયં ઓસ્સજસી’’તિ. સો ભિક્ખુ એત્તકેન વચનેન ઉપત્થમ્ભિતો અહોસિ.

તં પન કથં સુત્વા ભિક્ખૂ ભગવન્તં યાચિંસુ – ‘‘ભન્તે, ઇદાનિ ઇમિના ભિક્ખુના વીરિયસ્સ ઓસ્સટ્ઠભાવો અમ્હાકં પાકટો, પુબ્બે પનસ્સ એકસ્સ વીરિયં નિસ્સાય મરુકન્તારે ગોણમનુસ્સાનં પાનીયં લભિત્વા સુખિતભાવો પટિચ્છન્નો, તુમ્હાકં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સેવ પાકટો, અમ્હાકમ્પેતં કારણં કથેથા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથા’’તિ ભગવા તેસં ભિક્ખૂનં સતુપ્પાદં જનેત્વા ભવન્તરેન પટિચ્છન્નકારણં પાકટમકાસિ.

અતીતે કાસિરટ્ઠે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સત્થવાહકુલે પટિસન્ધિં ગહેત્વા વયપ્પત્તો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ વણિજ્જં કરોન્તો વિચરતિ. સો એકદા સટ્ઠિયોજનિકં મરુકન્તારં પટિપજ્જિ. તસ્મિં કન્તારે સુખુમવાલુકા મુટ્ઠિના ગહિતા હત્થે ન તિટ્ઠતિ, સૂરિયુગ્ગમનતો પટ્ઠાય અઙ્ગારરાસિ વિય ઉણ્હા હોતિ, ન સક્કા અક્કમિતું. તસ્મા તં પટિપજ્જન્તા દારુદકતિલતણ્ડુલાદીનિ સકટેહિ આદાય રત્તિમેવ ગન્ત્વા અરુણુગ્ગમને સકટાનિ પરિવટ્ટં કત્વા મત્થકે મણ્ડપં કારેત્વા કાલસ્સેવ આહારકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા છાયાય નિસિન્ના દિવસં ખેપેત્વા અત્થઙ્ગતે સૂરિયે સાયમાસં ભુઞ્જિત્વા ભૂમિયા સીતલાય જાતાય સકટાનિ યોજેત્વા ગચ્છન્તિ, સમુદ્દગમનસદિસમેવ ગમનં હોતિ. થલનિયામકો નામ લદ્ધું વટ્ટતિ, સો તારકસઞ્ઞા સત્થં તારેતિ.

સોપિ સત્થવાહો તસ્મિં કાલે ઇમિનાવ નિયામેન તં કન્તારં ગચ્છન્તો એકૂનસટ્ઠિ યોજનાનિ ગન્ત્વા ‘‘ઇદાનિ એકરત્તેનેવ મરુકન્તારા નિક્ખમનં ભવિસ્સતી’’તિ સાયમાસં ભુઞ્જિત્વા સબ્બં દારુદકં ખેપેત્વા સકટાનિ યોજેત્વા પાયાસિ. નિયામકો પન પુરિમસકટે આસનં પત્થરાપેત્વા આકાસે તારકં ઓલોકેન્તો ‘‘ઇતો પાજેથ, ઇતો પાજેથા’’તિ વદમાનો નિપજ્જિ. સો દીઘમદ્ધાનં અનિદ્દાયનભાવેન કિલન્તો નિદ્દં ઓક્કમિ, ગોણે નિવત્તિત્વા આગતમગ્ગમેવ ગણ્હન્તે ન અઞ્ઞાસિ. ગોણા સબ્બરત્તિં અગમંસુ. નિયામકો અરુણુગ્ગમનવેલાય પબુદ્ધો નક્ખત્તં ઓલોકેત્વા ‘‘સકટાનિ નિવત્તેથ નિવત્તેથા’’તિ આહ. સકટાનિ નિવત્તેત્વા પટિપાટિં કરોન્તાનઞ્ઞેવ અરુણો ઉગ્ગતો. મનુસ્સા ‘‘હિય્યો અમ્હાકં નિવિટ્ઠખન્ધાવારટ્ઠાનમેવેતં, દારુદકમ્પિ નો ખીણં, ઇદાનિ નટ્ઠમ્હા’’તિ સકટાનિ મોચેત્વા પરિવટ્ટકેન ઠપેત્વા મત્થકે મણ્ડપં કત્વા અત્તનો અત્તનો સકટસ્સ હેટ્ઠા અનુસોચન્તા નિપજ્જિંસુ.

બોધિસત્તો ‘‘મયિ વીરિયં ઓસ્સજન્તે સબ્બે વિનસ્સિસ્સન્તી’’તિ પાતો સીતલવેલાયમેવ આહિણ્ડન્તો એકં દબ્બતિણગચ્છં દિસ્વા ‘‘ઇમાનિ તિણાનિ હેટ્ઠા ઉદકસિનેહેન ઉટ્ઠિતાનિ ભવિસ્સન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા કુદ્દાલં ગાહાપેત્વા તં પદેસં ખણાપેસિ, તે સટ્ઠિહત્થટ્ઠાનં ખણિંસુ. એત્તકં ઠાનં ખણિત્વા પહરન્તાનં કુદ્દાલો હેટ્ઠાપાસાણે પટિહઞ્ઞિ, પહટમત્તે સબ્બે વીરિયં ઓસ્સજિંસુ. બોધિસત્તો પન ‘‘ઇમસ્સ પાસાણસ્સ હેટ્ઠા ઉદકેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ઓતરિત્વા પાસાણે ઠિતો ઓણમિત્વા સોતં ઓદહિત્વા સદ્દં આવજ્જેન્તો હેટ્ઠા ઉદકસ્સ પવત્તનસદ્દં સુત્વા ઉત્તરિત્વા ચૂળુપટ્ઠાકં આહ – ‘‘તાત, તયા વીરિયે ઓસ્સટ્ઠે સબ્બે વિનસ્સિસ્સામ, ત્વં વીરિયં અનોસ્સજન્તો ઇમં અયકૂટં ગહેત્વા આવાટં ઓતરિત્વા એતસ્મિં પાસાણે પહારં દેહી’’તિ. સો તસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા સબ્બેસુ વીરિયં ઓસ્સજિત્વા ઠિતેસુપિ વીરિયં અનોસ્સજન્તો ઓતરિત્વા પાસાણે પહારં અદાસિ. પાસાણો મજ્ઝે ભિજ્જિત્વા હેટ્ઠા પતિત્વા સોતં સન્નિરુમ્ભિત્વા અટ્ઠાસિ, તાલક્ખન્ધપ્પમાણા ઉદકવટ્ટિ ઉગ્ગઞ્છિ. સબ્બે પાનીયં પિવિત્વા ન્હાયિંસુ, અતિરેકાનિ અક્ખયુગાદીનિ ફાલેત્વા યાગુભત્તં પચિત્વા ભુઞ્જિત્વા ગોણે ચ ભોજેત્વા સૂરિયે અત્થઙ્ગતે ઉદકાવાટસમીપે ધજં બન્ધિત્વા ઇચ્છિતટ્ઠાનં અગમંસુ. તે તત્થ ભણ્ડં વિક્કિણિત્વા દિગુણં તિગુણં ચતુગ્ગુણં લાભં લભિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ અગમંસુ. તે તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા યથાકમ્મં ગતા, બોધિસત્તોપિ દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મમેવ ગતો.

સમ્માસમ્બુદ્ધો ઇમં ધમ્મદેસનં કથેત્વા અભિસમ્બુદ્ધોવ ઇમં ગાથં કથેસિ –

૨. ‘‘અકિલાસુનો વણ્ણુપથે ખણન્તા, ઉદઙ્ગણે તત્થ પપં અવિન્દું;

એવં મુની વીરિયબલૂપપન્નો, અકિલાસુ વિન્દે હદયસ્સ સન્તિ’’ન્તિ.

તત્થ અકિલાસુનોતિ નિક્કોસજ્જા આરદ્ધવીરિયા. વણ્ણુપથેતિ વણ્ણુ વુચ્ચતિ વાલુકા, વાલુકામગ્ગેતિ અત્થો. ખણન્તાતિ ભૂમિં ખણમાના. ઉદઙ્ગણેતિ એત્થ ઉદાતિ નિપાતો, અઙ્ગણેતિ મનુસ્સાનં સઞ્ચરણટ્ઠાને, અનાવાટે ભૂમિભાગેતિ અત્થો. તત્થાતિ તસ્મિં વણ્ણુપથે. પપં અવિન્દુન્તિ ઉદકં પટિલભિંસુ. ઉદકઞ્હિ પપીયનભાવેન ‘‘પપા’’તિ વુચ્ચતિ. પવદ્ધં વા આપં પપં, મહોદકન્તિ અત્થો.

એવન્તિ ઓપમ્મપટિપાદનં. મુનીતિ મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં, કાયમોનેય્યાદીસુ વા અઞ્ઞતરં, તેન સમન્નાગતત્તા પુગ્ગલો ‘‘મુની’’તિ વુચ્ચતિ. સો પનેસ અગારિયમુનિ, અનગારિયમુનિ, સેક્ખમુનિ, અસેક્ખમુનિ, પચ્ચેકબુદ્ધમુનિ, મુનિમુનીતિ અનેકવિધો. તત્થ અગારિયમુનીતિ ગિહી આગતફલો વિઞ્ઞાતસાસનો. અનગારિયમુનીતિ તથારૂપોવ પબ્બજિતો. સેક્ખમુનીતિ સત્ત સેક્ખા. અસેક્ખમુનીતિ ખીણાસવો. પચ્ચેકબુદ્ધમુનીતિ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો. મુનિમુનીતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો. ઇમસ્મિં પનત્થે સબ્બસઙ્ગાહકવસેન મોનેય્યસઙ્ખાતાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો ‘‘મુની’’તિ વેદિતબ્બો. વીરિયબલૂપપન્નોતિ વીરિયેન ચેવ કાયબલઞાણબલેન ચ સમન્નાગતો. અકિલાસૂતિ નિક્કોસજ્જો –

‘‘કામં તચો ચ ન્હારુ ચ, અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતુ;

ઉપસુસ્સતુ નિસ્સેસં, સરીરે મંસલોહિત’’ન્તિ. –

એવં વુત્તેન ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેન વીરિયેન સમન્નાગતત્તા અનલસો. વિન્દે હદયસ્સ સન્તિન્તિ ચિત્તસ્સપિ હદયરૂપસ્સપિ સીતલભાવકરણેન ‘‘સન્તિ’’ન્તિ સઙ્ખં ગતં ઝાનવિપસ્સનાભિઞ્ઞાઅરહત્તમગ્ગઞાણસઙ્ખાતં અરિયધમ્મં વિન્દતિ પટિલભતીતિ અત્થો. ભગવતા હિ –

‘‘દુક્ખં, ભિક્ખવે, કુસીતો વિહરતિ વોકિણ્ણો પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ, મહન્તઞ્ચ સદત્થં પરિહાપેતિ. આરદ્ધવીરિયો ચ ખો, ભિક્ખવે, સુખં વિહરતિ પવિવિત્તો પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ, મહન્તઞ્ચ સદત્થં પરિપૂરેતિ, ન, ભિક્ખવે, હીનેન અગ્ગસ્સ પત્તિ હોતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૨) –

એવં અનેકેહિ સુત્તેહિ કુસીતસ્સ દુક્ખવિહારો, આરદ્ધવીરિયસ્સ ચ સુખવિહારો સંવણ્ણિતો. ઇધાપિ આરદ્ધવીરિયસ્સ અકતાભિનિવેસસ્સ વિપસ્સકસ્સ વીરિયબલેન અધિગન્તબ્બં તમેવ સુખવિહારં દસ્સેન્તો ‘‘એવં મુની વીરિયબલૂપપન્નો, અકિલાસુ વિન્દે હદયસ્સ સન્તિ’’ન્તિ આહ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા તે વાણિજા અકિલાસુનો વણ્ણુપથે ખણન્તા ઉદકં લભિંસુ, એવં ઇમસ્મિમ્પિ સાસને અકિલાસુ હુત્વા વાયમમાનો પણ્ડિતો ભિક્ખુ ઇમં ઝાનાદિભેદં હદયસ્સ સન્તિં લભતિ. સો ત્વં ભિક્ખુ પુબ્બે ઉદકમત્તસ્સ અત્થાય વીરિયં કત્વા ઇદાનિ એવરૂપે મગ્ગફલદાયકે નિય્યાનિકસાસને કસ્મા વીરિયં ઓસ્સજસીતિ એવં ઇમં ધમ્મદેસનં દસ્સેત્વા ચત્તારિ સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઓસ્સટ્ઠવીરિયો ભિક્ખુ અગ્ગફલે અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ.

સત્થાપિ દ્વે વત્થૂનિ કથેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેત્વા દસ્સેસિ ‘‘તસ્મિં સમયે વીરિયં અનોસ્સજિત્વા પાસાણં ભિન્દિત્વા મહાજનસ્સ ઉદકદાયકો ચૂળુપટ્ઠાકો અયં ઓસ્સટ્ઠવીરિયો ભિક્ખુ અહોસિ, અવસેસપરિસા ઇદાનિ બુદ્ધપરિસા જાતા, સત્થવાહજેટ્ઠકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

વણ્ણુપથજાતકવણ્ણના દુતિયા.

૩. સેરિવવાણિજજાતકવણ્ણના

ઇધ ચે નં વિરાધેસીતિ ઇમમ્પિ ધમ્મદેસનં ભગવા સાવત્થિયં વિહરન્તો એકં ઓસ્સટ્ઠવીરિયમેવ ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ પુરિમનયેનેવ ભિક્ખૂહિ આનીતં દિસ્વા સત્થા આહ – ‘‘ત્વં ભિક્ખુ, એવરૂપે મગ્ગફલદાયકે સાસને પબ્બજિત્વા વીરિયં ઓસ્સજન્તો સતસહસ્સગ્ઘનિકાય કઞ્ચનપાતિયા પરિહીનો સેરિવવાણિજો વિય ચિરં સોચિસ્સસી’’તિ. ભિક્ખૂ તસ્સત્થસ્સ આવિભાવત્થં ભગવન્તં યાચિંસુ, ભગવા ભવન્તરેન પટિચ્છન્નકારણં પાકટમકાસિ.

અતીતે ઇતો પઞ્ચમે કપ્પે બોધિસત્તો સેરિવરટ્ઠે કચ્છપુટવાણિજો અહોસિ. સો સેરિવનામકેન એકેન લોલકચ્છપુટવાણિજેન સદ્ધિં વોહારત્થાય ગચ્છન્તો નીલવાહં નામ નદિં ઉત્તરિત્વા અરિટ્ઠપુરં નામ નગરં પવિસન્તો નગરવીથિયો ભાજેત્વા અત્તનો પત્તવીથિયા ભણ્ડં વિક્કિણન્તો વિચરિ. ઇતરોપિ અત્તનો પત્તવીથિં ગણ્હિ. તસ્મિઞ્ચ નગરે એકં સેટ્ઠિકુલં પરિજિણ્ણં અહોસિ, સબ્બે પુત્તભાતિકા ચ ધનઞ્ચ પરિક્ખયં અગમંસુ, એકા દારિકા અય્યિકાય સદ્ધિં અવસેસા અહોસિ, તા દ્વેપિ પરેસં ભતિં કત્વા જીવન્તિ. ગેહે પન તાસં મહાસેટ્ઠિના પરિભુત્તપુબ્બા સુવણ્ણપાતિ ભાજનન્તરે નિક્ખિત્તા દીઘરત્તં અવલઞ્જિયમાના મલગ્ગહિતા અહોસિ, તા તસ્સા સુવણ્ણપાતિભાવમ્પિ ન જાનન્તિ. સો લોલવાણિજો તસ્મિં સમયે ‘‘મણિકે ગણ્હથ, મણિકે ગણ્હથા’’તિ વિચરન્તો તં ઘરદ્વારં પાપુણિ. સા કુમારિકા તં દિસ્વા અય્યિકં આહ ‘‘અમ્મ મય્હં એકં પિળન્ધનં ગણ્હા’’તિ. અમ્મ મયં દુગ્ગતા, કિં દત્વા ગણ્હિસ્સામાતિ. અયં નો પાતિ અત્થિ, નો ચ અમ્હાકં ઉપકારા, ઇમં દત્વા ગણ્હાતિ. સા વાણિજં પક્કોસાપેત્વા આસને નિસીદાપેત્વા તં પાતિં દત્વા ‘‘અય્ય, ઇમં ગહેત્વા તવ ભગિનિયા કિઞ્ચિદેવ દેહી’’તિ આહ. વાણિજો પાતિં હત્થેન ગહેત્વાવ ‘‘સુવણ્ણપાતિ ભવિસ્સતી’’તિ પરિવત્તેત્વા પાતિપિટ્ઠિયં સૂચિયા લેખં કડ્ઢિત્વા સુવણ્ણભાવં ઞત્વા ‘‘ઇમાસં કિઞ્ચિ અદત્વાવ ઇમં પાતિં હરિસ્સામી’’તિ ‘‘અયં કિં અગ્ઘતિ, અડ્ઢમાસકોપિસ્સા મૂલં ન હોતી’’તિ ભૂમિયં ખિપિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. એકેન પવિસિત્વા નિક્ખન્તવીથિં ઇતરો પવિસિતું લભતીતિ બોધિસત્તો તં વીથિં પવિસિત્વા ‘‘મણિકે ગણ્હથ, મણિકે ગણ્હથા’’તિ વિચરન્તો તમેવ ઘરદ્વારં પાપુણિ.

પુન સા કુમારિકા તથેવ અય્યિકં આહ. અથ નં અય્યિકા ‘‘અમ્મ, પઠમં આગતવાણિજો પાતિં ભૂમિયં ખિપિત્વા ગતો, ઇદાનિ કિં દત્વા ગણ્હિસ્સામા’’તિ આહ. અમ્મ, સો વાણિજો ફરુસવાચો, અયં પન પિયદસ્સનો મુદુસલ્લાપો, અપ્પેવ નામ નં ગણ્હેય્યાતિ. અમ્મ, તેન હિ પક્કોસાહીતિ. સા તં પક્કોસિ. અથસ્સ ગેહં પવિસિત્વા નિસિન્નસ્સ તં પાતિં અદંસુ. સો તસ્સા સુવણ્ણપાતિભાવં ઞત્વા ‘‘અમ્મ, અયં પાતિ સતસહસ્સં અગ્ઘતિ, સતસહસ્સગ્ઘનકભણ્ડં મય્હં હત્થે નત્થી’’તિ આહ. અય્ય, પઠમં આગતવાણિજો ‘‘અયં અડ્ઢમાસકમ્પિ ન અગ્ઘતી’’તિ વત્વા ભૂમિયં ખિપિત્વા ગતો, અયં પન તવ પુઞ્ઞેન સુવણ્ણપાતિ જાતા ભવિસ્સતિ, મયં ઇમં તુય્હં દેમ, કિઞ્ચિદેવ નો દત્વા ઇમં ગહેત્વા યાહીતિ. બોધિસત્તો તસ્મિં ખણે હત્થગતાનિ પઞ્ચ કહાપણસતાનિ પઞ્ચસતગ્ઘનકઞ્ચ ભણ્ડં સબ્બં દત્વા ‘‘મય્હં ઇમં તુલઞ્ચ પસિબ્બકઞ્ચ અટ્ઠ ચ કહાપણે દેથા’’તિ એત્તકં યાચિત્વા આદાય પક્કામિ. સો સીઘમેવ નદીતીરં ગન્ત્વા નાવિકસ્સ અટ્ઠ કહાપણે દત્વા નાવં અભિરુહિ.

તતો લોલવાણિજોપિ પુન તં ગેહં ગન્ત્વા ‘‘આહરથ તં પાતિં, તુમ્હાકં કિઞ્ચિદેવ દસ્સામી’’તિ આહ. સા તં પરિભાસિત્વા ‘‘ત્વં અમ્હાકં સતસહસ્સગ્ઘનિકં સુવણ્ણપાતિં અડ્ઢમાસગ્ઘનિકમ્પિ ન અકાસિ, તુય્હં પન સામિકસદિસો એકો ધમ્મિકો વાણિજો અમ્હાકં સહસ્સં દત્વા તં આદાય ગતો’’તિ આહ. તં સુત્વાવ ‘‘સતસહસ્સગ્ઘનિકાય સુવણ્ણપાતિયા પરિહીનોમ્હિ, મહાજાનિકરો વત મે અય’’ન્તિ સઞ્જાતબલવસોકો સતિં પચ્ચુપટ્ઠાપેતું અસક્કોન્તો વિસઞ્ઞી હુત્વા અત્તનો હત્થગતે કહાપણે ચેવ ભણ્ડિકઞ્ચ ઘરદ્વારેયેવ વિકિરિત્વા નિવાસનપારુપનં પહાય તુલાદણ્ડં મુગ્ગરં કત્વા આદાય બોધિસત્તસ્સ અનુપદં પક્કન્તો નદીતીરં ગન્ત્વા બોધિસત્તં ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘અમ્ભો, નાવિક, નાવં નિવત્તેહી’’તિ આહ. બોધિસત્તો પન ‘‘તાત, મા નિવત્તયી’’તિ પટિસેધેસિ. ઇતરસ્સપિ બોધિસત્તં ગચ્છન્તં પસ્સન્તસ્સેવ બલવસોકો ઉદપાદિ, હદયં ઉણ્હં અહોસિ, મુખતો લોહિતં ઉગ્ગઞ્છિ, વાપિકદ્દમો વિય હદયં ફલિ. સો બોધિસત્તે આઘાતં બન્ધિત્વા તત્થેવ જીવિતક્ખયં પાપુણિ. ઇદં પઠમં દેવદત્તસ્સ બોધિસત્તે આઘાતબન્ધનં. બોધિસત્તો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

સમ્માસમ્બુદ્ધો ઇમં ધમ્મદેસનં કથેત્વા અભિસમ્બુદ્ધોવ ઇમં ગાથં કથેસિ –

૩. ‘‘ઇધ ચે નં વિરાધેસિ, સદ્ધમ્મસ્સ નિયામતં;

ચિરં ત્વં અનુતપ્પેસિ, સેરિવાયંવ વાણિજો’’તિ.

તત્થ ઇધ ચે નં વિરાધેસિ, સદ્ધમ્મસ્સ નિયામતન્તિ ઇમસ્મિં સાસને એતં સદ્ધમ્મસ્સ નિયામતાસઙ્ખાતં સોતાપત્તિમગ્ગં વિરાધેસિ. યદિ વિરાધેસિ, વીરિયં ઓસ્સજન્તો નાધિગચ્છસિ ન પટિલભસીતિ અત્થો. ચિરં ત્વં અનુતપ્પેસીતિ એવં સન્તે ત્વં દીઘમદ્ધાનં સોચન્તો પરિદેવન્તો અનુતપેસ્સસિ, અથ વા ઓસ્સટ્ઠવીરિયતાય અરિયમગ્ગસ્સ વિરાધિતત્તા દીઘરત્તં નિરયાદીસુ ઉપ્પન્નો નાનપ્પકારાનિ દુક્ખાનિ અનુભવન્તો અનુતપ્પિસ્સસિ કિલમિસ્સસીતિ અયમેત્થ અત્થો. કથં? સેરિવાયંવ વાણિજોતિ ‘‘સેરિવા’’તિ એવંનામકો અયં વાણિજો યથા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા પુબ્બે સેરિવનામકો વાણિજો સતસહસ્સગ્ઘનિકં સુવણ્ણપાતિં લભિત્વા તસ્સા ગહણત્થાય વીરિયં અકત્વા તતો પરિહીનો અનુતપ્પિ, એવમેવ ત્વમ્પિ ઇમસ્મિં સાસને પટિયત્તસુવણ્ણપાતિસદિસં અરિયમગ્ગં ઓસ્સટ્ઠવીરિયતાય અનધિગચ્છન્તો તતો પરિહીનો દીઘરત્તં અનુતપ્પિસ્સસિ. સચે પન વીરિયં ન ઓસ્સજિસ્સસિ, પણ્ડિતવાણિજો સુવણ્ણપાતિં વિય મમ સાસને નવવિધમ્પિ લોકુત્તરધમ્મં પટિલભિસ્સસીતિ.

એવમસ્સ સત્થા અરહત્તેન કૂટં ગણ્હન્તો ઇમં ધમ્મદેસનં દસ્સેત્વા ચત્તારિ સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઓસ્સટ્ઠવીરિયો ભિક્ખુ અગ્ગફલે અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ.

સત્થાપિ દ્વે વત્થૂનિ કથેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેત્વા દસ્સેસિ – ‘‘તદા બાલવાણિજો દેવદત્તો અહોસિ, પણ્ડિતવાણિજો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

સેરિવવાણિજજાતકવણ્ણના તતિયા.

૪. ચૂળસેટ્ઠિજાતકવણ્ણના

અપ્પકેનપિ મેધાવીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં ભગવા રાજગહં ઉપનિસ્સાય જીવકમ્બવને વિહરન્તો ચૂળપન્થકત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

તત્થ ચૂળપન્થકસ્સ તાવ નિબ્બત્તિ કથેતબ્બા. રાજગહે કિર ધનસેટ્ઠિકુલસ્સ ધીતા અત્તનો દાસેનેવ સદ્ધિં સન્થવં કત્વા ‘‘અઞ્ઞેપિ મે ઇમં કમ્મં જાનેય્યુ’’ન્તિ ભીતા એવમાહ ‘‘અમ્હેહિ ઇમસ્મિં ઠાને વસિતું ન સક્કા, સચે મે માતાપિતરો ઇમં દોસં જાનિસ્સન્તિ, ખણ્ડાખણ્ડં કરિસ્સન્તિ, વિદેસં ગન્ત્વા વસિસ્સામા’’તિ હત્થસારં ગહેત્વા અગ્ગદ્વારેન નિક્ખમિત્વા ‘‘યત્થ વા તત્થ વા અઞ્ઞેહિ અજાનનટ્ઠાનં ગન્ત્વા વસિસ્સામા’’તિ ઉભોપિ અગમંસુ.

તેસં એકસ્મિં ઠાને વસન્તાનં સંવાસમન્વાય તસ્સા કુચ્છિયં ગબ્ભો પતિટ્ઠાસિ. સા ગબ્ભપરિપાકં આગમ્મ સામિકેન સદ્ધિં મન્તેસિ ‘‘ગબ્ભો મે પરિપાકં ગતો, ઞાતિબન્ધુવિરહિતે ઠાને ગબ્ભવુટ્ઠાનં નામ ઉભિન્નમ્પિ અમ્હાકં દુક્ખમેવ, કુલગેહમેવ ગચ્છામા’’તિ. સો ‘‘સચાહં ગમિસ્સામિ, જીવિતં મે નત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અજ્જ ગચ્છામ, સ્વે ગચ્છામા’’તિ દિવસે અતિક્કામેસિ. સા ચિન્તેસિ ‘‘અયં બાલો અત્તનો દોસમહન્તતાય ગન્તું ન ઉસ્સહતિ, માતાપિતરો નામ એકન્તહિતા, અયં ગચ્છતુ વા મા વા, મયા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ. સા તસ્મિં ગેહા નિક્ખન્તે ગેહપરિક્ખારં પટિસામેત્વા અત્તનો કુલઘરં ગતભાવં અનન્તરગેહવાસીનં આરોચેત્વા મગ્ગં પટિપજ્જિ.

અથ સો પુરિસો ઘરં આગતો તં અદિસ્વા પટિવિસ્સકે પુચ્છિત્વા ‘‘કુલઘરં ગતા’’તિ સુત્વા વેગેન અનુબન્ધિત્વા અન્તરામગ્ગે સમ્પાપુણિ. તસ્સાપિ તત્થેવ ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. સો ‘‘કિં ઇદં ભદ્દે’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સામિ, એકો પુત્તો જાતો’’તિ. ‘‘ઇદાનિ કિં કરિસ્સામા’’તિ? ‘‘યસ્સત્થાય મયં કુલઘરં ગચ્છેય્યામ, તં કમ્મં અન્તરાવ નિપ્ફન્નં, તત્થ ગન્ત્વા કિં કરિસ્સામ, નિવત્તામા’’તિ દ્વેપિ એકચિત્તા હુત્વા નિવત્તિંસુ. તસ્સ ચ દારકસ્સ પન્થે જાતત્તા ‘‘પન્થકો’’તિ નામં અકંસુ. તસ્સા ન ચિરસ્સેવ અપરોપિ ગબ્ભો પતિટ્ઠહિ. સબ્બં પુરિમનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં. તસ્સાપિ દારકસ્સ પન્થે જાતત્તા પઠમજાતસ્સ ‘‘મહાપન્થકો’’તિ નામં કત્વા ઇતરસ્સ ‘‘ચૂળપન્થકો’’તિ નામં અકંસુ. તે દ્વેપિ દારકે ગહેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ આગતા.

તેસં તત્થ વસન્તાનં અયં મહાપન્થકદારકો અઞ્ઞે દારકે ‘‘ચૂળપિતા મહાપિતા’’તિ, ‘‘અય્યકો અય્યિકા’’તિ ચ વદન્તે સુત્વા માતરં પુચ્છિ ‘‘અમ્મ, અઞ્ઞે દારકા ‘ચૂળપિતા મહાપિતા’તિપિ વદન્તિ, ‘અય્યકો અય્યિકા’તિપિ વદન્તિ, અમ્હાકં ઞાતકા નત્થી’’તિ. ‘‘આમ, તાત, તુમ્હાકં એત્થ ઞાતકા નત્થિ, રાજગહનગરે પન વો ધનસેટ્ઠિ નામ અય્યકો, તત્થ તુમ્હાકં બહૂ ઞાતકા’’તિ. ‘‘કસ્મા તત્થ ન ગચ્છથ, અમ્મા’’તિ? સા અત્તનો અગમનકારણં પુત્તસ્સ અકથેત્વા પુત્તેસુ પુનપ્પુનં કથેન્તેસુ સામિકં આહ – ‘‘ઇમે દારકા મં અતિવિય કિલમેન્તિ, કિં નો માતાપિતરો દિસ્વા મંસં ખાદિસ્સન્તિ, એહિ દારકાનં અય્યકકુલં દસ્સેસ્સામા’’તિ. ‘‘અહં સમ્મુખા ભવિતું ન સક્ખિસ્સામિ, તં પન તત્થ નયિસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ, અય્ય, યેન કેનચિ ઉપાયેન દારકાનં અય્યકકુલમેવ દટ્ઠું વટ્ટતી’’તિ દ્વેપિ જના દારકે આદાય અનુપુબ્બેન રાજગહં પત્વા નગરદ્વારે એકિસ્સા સાલાય નિવાસં કત્વા દારકમાતા દ્વે દારકે ગહેત્વા આગતભાવં માતાપિતૂનં આરોચાપેસિ.

તે તં સાસનં સુત્વા ‘‘સંસારે વિચરન્તાનં ન પુત્તો ન ધીતા નામ નત્થિ, તે અમ્હાકં મહાપરાધિકા, ન સક્કા તેહિ અમ્હાકં ચક્ખુપથે ઠાતું, એત્તકં પન ધનં ગહેત્વા દ્વેપિ જના ફાસુકટ્ઠાનં ગન્ત્વા જીવન્તુ, દારકે પન ઇધ પેસેન્તૂ’’તિ. સેટ્ઠિધીતા માતાપિતૂહિ પેસિતં ધનં ગહેત્વા દારકે આગતદૂતાનંયેવ હત્થે દત્વા પેસેસિ, દારકા અય્યકકુલે વડ્ઢન્તિ. તેસુ ચૂળપન્થકો અતિદહરો, મહાપન્થકો પન અય્યકેન સદ્ધિં દસબલસ્સ ધમ્મકથં સોતું ગચ્છતિ. તસ્સ નિચ્ચં સત્થુ સમ્મુખા ધમ્મં સુણન્તસ્સ પબ્બજ્જાય ચિત્તં નમિ. સો અય્યકં આહ ‘‘સચે તુમ્હે સમ્પટિચ્છથ, અહં પબ્બજેય્ય’’ન્તિ. ‘‘કિં વદેસિ, તાત, મય્હં સકલલોકસ્સપિ પબ્બજ્જાતો તવેવ પબ્બજ્જા ભદ્દિકા, સચે સક્કોસિ, પબ્બજ તાતા’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગતો. સત્થા ‘‘કિં મહાસેટ્ઠિ દારકો તે લદ્ધો’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે અયં દારકો મય્હં નત્તા, તુમ્હાકં સન્તિકે પબ્બજામીતિ વદતી’’તિ આહ. સત્થા અઞ્ઞતરં પિણ્ડચારિકં ભિક્ખું ‘‘ઇમં દારકં પબ્બાજેહી’’તિ આણાપેસિ. થેરો તસ્સ તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા પબ્બાજેસિ. સો બહું બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા પરિપુણ્ણવસ્સો ઉપસમ્પદં લભિ. ઉપસમ્પન્નો હુત્વા યોનિસો મનસિકારે કમ્મં કરોન્તો અરહત્તં પાપુણિ.

સો ઝાનસુખેન, મગ્ગસુખેન, ફલસુખેન વીતિનામેન્તો ચિન્તેસિ ‘‘સક્કા નુ ખો ઇમં સુખં ચૂળપન્થકસ્સ દાતુ’’ન્તિ. તતો અય્યકસેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘મહાસેટ્ઠિ સચે તુમ્હે સમ્પટિચ્છથ, અહં ચૂળપન્થકં પબ્બાજેય્ય’’ન્તિ આહ. ‘‘પબ્બાજેથ, ભન્તે’’તિ. થેરો ચૂળપન્થકદારકં પબ્બાજેત્વા દસસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેસિ. ચૂળપન્થકસામણેરો પબ્બજિત્વાવ દન્ધો અહોસિ.

‘‘પદુમં યથા કોકનદં સુગન્ધં, પાતો સિયા ફુલ્લમવીતગન્ધં;

અઙ્ગીરસં પસ્સ વિરોચમાનં, તપન્તમાદિચ્ચમિવન્તલિક્ખે’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૩; અ. નિ. ૫.૧૯૫) –

ઇમં એકગાથં ચતૂહિ માસેહિ ગણ્હિતું નાસક્ખિ. સો કિર કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે પબ્બજિત્વા પઞ્ઞવા હુત્વા અઞ્ઞતરસ્સ દન્ધભિક્ખુનો ઉદ્દેસગ્ગહણકાલે પરિહાસકેળિં અકાસિ. સો ભિક્ખુ તેન પરિહાસેન લજ્જિતો નેવ ઉદ્દેસં ગણ્હિ, ન સજ્ઝાયમકાસિ. તેન કમ્મેન અયં પબ્બજિત્વાવ દન્ધો જાતો, ગહિતગહિતં પદં ઉપરૂપરિ પદં ગણ્હન્તસ્સ નસ્સતિ. તસ્સ ઇમમેવ ગાથં ગહેતું વાયમન્તસ્સ ચત્તારો માસા અતિક્કન્તા.

અથ નં મહાપન્થકો આહ ‘‘ચૂળપન્થક, ત્વં ઇમસ્મિં સાસને અભબ્બો, ચતૂહિ માસેહિ એકમ્પિ ગાથં ગહેતું ન સક્કોસિ, પબ્બજિતકિચ્ચં પન ત્વં કથં મત્થકં પાપેસ્સસિ, નિક્ખમ ઇતો’’તિ વિહારા નિક્કડ્ઢિ. ચૂળપન્થકો બુદ્ધસાસને સિનેહેન ગિહિભાવં ન પત્થેતિ. તસ્મિઞ્ચ કાલે મહાપન્થકો ભત્તુદ્દેસકો હોતિ. જીવકો કોમારભચ્ચો બહું ગન્ધમાલં આદાય અત્તનો અમ્બવનં ગન્ત્વા સત્થારં પૂજેત્વા ધમ્મં સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના દસબલં વન્દિત્વા મહાપન્થકં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કિત્તકા, ભન્તે, સત્થુ સન્તિકે ભિક્ખૂ’’તિ પુચ્છિ. ‘‘પઞ્ચમત્તાનિ ભિક્ખુસતાની’’તિ. ‘‘સ્વે, ભન્તે, બુદ્ધપ્પમુખાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ આદાય અમ્હાકં નિવેસને ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ. ‘‘ઉપાસક, ચૂળપન્થકો નામ ભિક્ખુ દન્ધો અવિરુળ્હિધમ્મો, તં ઠપેત્વા સેસાનં નિમન્તનં સમ્પટિચ્છામી’’તિ થેરો આહ. તં સુત્વા ચૂળપન્થકો ચિન્તેસિ ‘‘થેરો એત્તકાનં ભિક્ખૂનં નિમન્તનં સમ્પટિચ્છન્તો મં બાહિરં કત્વા સમ્પટિચ્છતિ, નિસ્સંસયં મય્હં ભાતિકસ્સ મયિ ચિત્તં ભિન્નં ભવિસ્સતિ, કિં ઇદાનિ મય્હં ઇમિના સાસનેન, ગિહી હુત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો જીવિસ્સામી’’તિ.

સો પુનદિવસે પાતોવ ‘‘ગિહી ભવિસ્સામી’’તિ પાયાસિ. સત્થા પચ્ચૂસકાલેયેવ લોકં ઓલોકેન્તો ઇમં કારણં દિસ્વા પઠમતરં ગન્ત્વા ચૂળપન્થકસ્સ ગમનમગ્ગે દ્વારકોટ્ઠકે ચઙ્કમન્તો અટ્ઠાસિ. ચૂળપન્થકો ઘરં ગચ્છન્તો સત્થારં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિ. અથ નં સત્થા ‘‘કહં પન, ત્વં ચૂળપન્થક, ઇમાય વેલાય ગચ્છસી’’તિ આહ. ભાતા મં, ભન્તે, નિક્કડ્ઢતિ, તેનાહં વિબ્ભમિતું ગચ્છામીતિ. ચૂળપન્થક, તવ પબ્બજ્જા નામ મમ સન્તકા, ભાતરા નિક્કડ્ઢિતો કસ્મા મમ સન્તિકં નાગઞ્છિ? એહિ કિં તે ગિહિભાવેન, મમ સન્તિકે ભવિસ્સસી’’તિ ભગવા ચૂળપન્થકં આદાય ગન્ત્વા ગન્ધકુટિપ્પમુખે નિસીદાપેત્વા ‘‘ચૂળપન્થક, ત્વં પુરત્થાભિમુખો હુત્વા ઇમં પિલોતિકં ‘રજોહરણં રજોહરણ’ન્તિ પરિમજ્જન્તો ઇધેવ હોહી’’તિ ઇદ્ધિયા અભિસઙ્ખતં પરિસુદ્ધં પિલોતિકાખણ્ડં દત્વા કાલે આરોચિતે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો જીવકસ્સ ગેહં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ.

ચૂળપન્થકોપિ સૂરિયં ઓલોકેન્તો તં પિલોતિકાખણ્ડં ‘‘રજોહરણં રજોહરણ’’ન્તિ પરિમજ્જન્તો નિસીદિ, તસ્સ તં પિલોતિકાખણ્ડં પરિમજ્જન્તસ્સ પરિમજ્જન્તસ્સ કિલિટ્ઠં અહોસિ. તતો ચિન્તેસિ ‘‘ઇદં પિલોતિકાખણ્ડં અતિવિય પરિસુદ્ધં, ઇમં પન અત્તભાવં નિસ્સાય પુરિમપકતિં વિજહિત્વા એવં કિલિટ્ઠં જાતં, અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિ ખયવયં પટ્ઠપેન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેસિ. સત્થા ‘‘ચૂળપન્થકસ્સ ચિત્તં વિપસ્સનં આરુળ્હ’’ન્તિ ઞત્વા ‘‘ચૂળપન્થક, ત્વં એતં પિલોતિકાખણ્ડમેવ સંકિલિટ્ઠં રજોરઞ્જિતં જાતન્તિ મા સઞ્ઞં કરિ, અબ્ભન્તરે પન તે રાગરજાદયો અત્થિ, તે હરાહી’’તિ વત્વા ઓભાસં વિસ્સજ્જેત્વા પુરતો નિસિન્નો વિય પઞ્ઞાયમાનરૂપો હુત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

‘‘રાગો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ, રાગસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વ ભિક્ખવો, વિહરન્તિ તે વિગતરજસ્સ સાસને.

‘‘દોસો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ, દોસસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વ ભિક્ખવો, વિહરન્તિ તે વિગતરજસ્સ સાસને.

‘‘મોહો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ, મોહસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વ ભિક્ખવો, વિહરન્તિ તે વિગતરજસ્સ સાસને’’તિ. (મહાનિ. ૨૦૯; ચૂળનિ. ઉદયમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૭૪);

ગાથાપરિયોસાને ચૂળપન્થકો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ, પટિસમ્ભિદાહિયેવસ્સ તીણિ પિટકાનિ આગમંસુ. સો કિર પુબ્બે રાજા હુત્વા નગરં પદક્ખિણં કરોન્તો નલાટતો સેદે મુચ્ચન્તે પરિસુદ્ધેન સાટકેન નલાટન્તં પુઞ્છિ, સાટકો કિલિટ્ઠો અહોસિ. સો ‘‘ઇમં સરીરં નિસ્સાય એવરૂપો પરિસુદ્ધો સાટકો પકતિં જહિત્વા કિલિટ્ઠો જાતો, અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિ અનિચ્ચસઞ્ઞં પટિલભિ. તેન કારણેનસ્સ રજોહરણમેવ પચ્ચયો જાતો.

જીવકોપિ ખો કોમારભચ્ચો દસબલસ્સ દક્ખિણોદકં ઉપનામેસિ. સત્થા ‘‘નનુ, જીવક, વિહારે ભિક્ખૂ અત્થી’’તિ હત્થેન પત્તં પિદહિ. મહાપન્થકો ‘‘ભન્તે, વિહારે નત્થિ ભિક્ખૂ’’તિ આહ. સત્થા ‘‘અત્થિ જીવકા’’તિ આહ. જીવકો ‘‘તેન હિ, ભણે, ગચ્છ, વિહારે ભિક્ખૂનં અત્થિભાવં વા નત્થિભાવં વા જાનાહી’’તિ પુરિસં પેસેસિ. તસ્મિં ખણે ચૂળપન્થકો ‘‘મય્હં ભાતિકો ‘વિહારે ભિક્ખૂ નત્થી’તિ ભણતિ, વિહારે ભિક્ખૂનં અત્થિભાવમસ્સ પકાસેસ્સામી’’તિ સકલં અમ્બવનં ભિક્ખૂનંયેવ પૂરેસિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ ચીવરકમ્મં કરોન્તિ, એકચ્ચે રજનકમ્મં, એકચ્ચે સજ્ઝાયં કરોન્તીતિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં અસદિસં ભિક્ખુસહસ્સં માપેસિ. સો પુરિસો વિહારે બહૂ ભિક્ખૂ દિસ્વા નિવત્તિત્વા ‘‘અય્ય, સકલં અમ્બવનં ભિક્ખૂહિ પરિપુણ્ણ’’ન્તિ જીવકસ્સ આરોચેસિ. થેરોપિ ખો તત્થેવ –

‘‘સહસ્સક્ખત્તુમત્તાનં, નિમ્મિનિત્વાન પન્થકો;

નિસીદમ્બવને રમ્મે, યાવ કાલપ્પવેદના’’તિ. (થેરગા. ૫૬૩);

અથ સત્થા તં પુરિસં આહ – ‘‘વિહારં ગન્ત્વા ‘સત્થા ચૂળપન્થકં નામ પક્કોસતી’તિ વદેહી’’તિ. તેન ગન્ત્વા તથાવુત્તે ‘‘અહં ચૂળપન્થકો, અહં ચૂળપન્થકો’’તિ મુખસહસ્સં ઉટ્ઠહિ. પુરિસો ગન્ત્વા ‘‘સબ્બેપિ કિર તે, ભન્તે, ચૂળપન્થકાયેવ નામા’’તિ આહ. તેન હિ ત્વં ગન્ત્વા યો પઠમં ‘‘અહં ચૂળપન્થકો’’તિ વદતિ, તં હત્થે ગણ્હ, અવસેસા અન્તરધાયિસ્સન્તીતિ. સો તથા અકાસિ, તાવદેવ સહસ્સમત્તા ભિક્ખૂ અન્તરધાયિંસુ. થેરો તેન પુરિસેન સદ્ધિં અગમાસિ. સત્થા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને જીવકં આમન્તેસિ ‘‘જીવક, ચૂળપન્થકસ્સ પત્તં ગણ્હ, અયં તે અનુમોદનં કરિસ્સતી’’તિ. જીવકો તથા અકાસિ. થેરો સીહનાદં નદન્તો તરુણસીહો વિય તીણિ પિટકાનિ સંખોભેત્વા અનુમોદનં અકાસિ.

સત્થા ઉટ્ઠાયાસના ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો વિહારં ગન્ત્વા ભિક્ખૂહિ વત્તે દસ્સિતે ઉટ્ઠાયાસના ગન્ધકુટિપ્પમુખે ઠત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સુગતોવાદં દત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં ઉય્યોજેત્વા સુરભિગન્ધવાસિતં ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં ઉપગતો. અથ સાયન્હસમયે ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ ઇતો ચિતો ચ સમોસરિત્વા રત્તકમ્બલસાણિં પરિક્ખિપન્તા વિય નિસીદિત્વા સત્થુ ગુણકથં આરભિંસુ ‘‘આવુસો, મહાપન્થકો ચૂળપન્થકસ્સ અજ્ઝાસયં અજાનન્તો ‘ચતૂહિ માસેહિ એકગાથં ગણ્હિતું ન સક્કોતિ, દન્ધો અય’ન્તિ વિહારા નિક્કડ્ઢિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો પન અત્તનો અનુત્તરધમ્મરાજતાય એકસ્મિંયેવસ્સ અન્તરભત્તે સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં અદાસિ, તીણિ પિટકાનિ પટિસમ્ભિદાહિયેવ આગતાનિ, અહો બુદ્ધાનં બલં નામ મહન્ત’’ન્તિ.

અથ ભગવા ધમ્મસભાયં ઇમં કથાપવત્તિં ઞત્વા ‘‘અજ્જ મયા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ બુદ્ધસેય્યાય ઉટ્ઠાય સુરત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા વિજ્જુલતં વિય કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા રત્તકમ્બલસદિસં સુગતમહાચીવરં પારુપિત્વા સુરભિગન્ધકુટિતો નિક્ખમ્મ મત્તવારણો વિય સીહવિક્કન્તવિલાસેન વિજમ્ભમાનો સીહો વિય અનન્તાય બુદ્ધલીલાય ધમ્મસભં ગન્ત્વા અલઙ્કતમણ્ડપમજ્ઝે સુપઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસનં અભિરુય્હ છબ્બણ્ણબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેન્તો અણ્ણવકુચ્છિં ઓભાસયમાનો યુગન્ધરમત્થકે બાલસૂરિયો વિય આસનમજ્ઝે નિસીદિ. સમ્માસમ્બુદ્ધે પન આગતમત્તે ભિક્ખુસઙ્ઘો કથં પચ્છિન્દિત્વા તુણ્હી અહોસિ.

સત્થા મુદુકેન મેત્તચિત્તેન પરિસં ઓલોકેત્વા ‘‘અયં પરિસા અતિવિય સોભતિ, એકસ્સપિ હત્થકુક્કુચ્ચં વા પાદકુક્કુચ્ચં વા ઉક્કાસિતસદ્દો વા ખિપિતસદ્દો વા નત્થિ, સબ્બેપિમે બુદ્ધગારવેન સગારવા બુદ્ધતેજેન તજ્જિતા મયિ આયુકપ્પમ્પિ અકથેત્વા નિસિન્ને પઠમં કથં સમુટ્ઠાપેત્વા ન કથેસ્સન્તિ, કથાસમુટ્ઠાપનવત્તં નામ મયાવ જાનિતબ્બં, અહમેવ પઠમં કથેસ્સામી’’તિ મધુરેન બ્રહ્મસ્સરેન ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના, કા ચ પન વો અન્તરાકથા વિપ્પકતા’’તિ આહ. ભન્તે, ન મયં ઇમસ્મિં ઠાને નિસિન્ના અઞ્ઞં તિરચ્છાનકથં કથેમ, તુમ્હાકંયેવ પન ગુણે વણ્ણયમાના નિસિન્નામ્હ ‘‘આવુસો મહાપન્થકો ચૂળપન્થકસ્સ અજ્ઝાસયં અજાનન્તો ‘ચતૂહિ માસેહિ એકં ગાથં ગણ્હિતું ન સક્કોતિ, દન્ધો અય’ન્તિ વિહારા નિક્કડ્ઢિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો પન અનુત્તરધમ્મરાજતાય એકસ્મિંયેવસ્સ અન્તરભત્તે સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં અદાસિ, અહો બુદ્ધાનં બલં નામ મહન્ત’’ન્તિ. સત્થા ભિક્ખૂનં કથં સુત્વા ‘‘ભિક્ખવે, ચૂળપન્થકો મં નિસ્સાય ઇદાનિ તાવ ધમ્મેસુ ધમ્મમહન્તતં પત્તો, પુબ્બે પન મં નિસ્સાય ભોગેસુપિ ભોગમહન્તતં પાપુણી’’તિ આહ. ભિક્ખૂ તસ્સત્થસ્સ આવિભાવત્થં ભગવન્તં યાચિંસુ. ભગવા ભવન્તરેન પટિચ્છન્નં કારણં પાકટં અકાસિ.

અતીતે કાસિરટ્ઠે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો સેટ્ઠિટ્ઠાનં લભિત્વા ચૂળસેટ્ઠિ નામ અહોસિ, સો પણ્ડિતો બ્યત્તો સબ્બનિમિત્તાનિ જાનાતિ. સો એકદિવસં રાજુપટ્ઠાનં ગચ્છન્તો અન્તરવીથિયં મતમૂસિકં દિસ્વા તઙ્ખણઞ્ઞેવ નક્ખત્તં સમાનેત્વા ઇદમાહ ‘‘સક્કા ચક્ખુમતા કુલપુત્તેન ઇમં ઉન્દૂરં ગહેત્વા પુત્તદારભરણઞ્ચ કાતું કમ્મન્તે ચ પયોજેતુ’’ન્તિ? અઞ્ઞતરો દુગ્ગતકુલપુત્તો તં સેટ્ઠિસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘નાયં અજાનિત્વા કથેસ્સતી’’તિ તં મૂસિકં ગહેત્વા એકસ્મિં આપણે બિળાલસ્સત્થાય વિક્કિણિત્વા કાકણિકં લભિત્વા તાય કાકણિકાય ફાણિતં ગહેત્વા એકેન ઘટેન પાનીયં ગણ્હિ. સો અરઞ્ઞતો આગચ્છન્તે માલાકારે દિસ્વા થોકં થોકં ફાણિતખણ્ડં દત્વા ઉળુઙ્કેન પાનીયં અદાસિ, તે ચસ્સ એકેકં પુપ્ફમુટ્ઠિં અદંસુ. સો તેન પુપ્ફમૂલેન પુનદિવસેપિ ફાણિતઞ્ચ પાનીયઘટઞ્ચ ગહેત્વા પુપ્ફારામમેવ ગતો. તસ્સ તં દિવસં માલાકારા અડ્ઢોચિતકે પુપ્ફગચ્છે દત્વા અગમંસુ. સો ન ચિરસ્સેવ ઇમિના ઉપાયેન અટ્ઠ કહાપણે લભિ.

પુન એકસ્મિં વાતવુટ્ઠિદિવસે રાજુય્યાને બહૂ સુક્ખદણ્ડકા ચ સાખા ચ પલાસઞ્ચ વાતેન પાતિતં હોતિ, ઉય્યાનપાલો છડ્ડેતું ઉપાયં ન પસ્સતિ. સો તત્થ ગન્ત્વા ‘‘સચે ઇમાનિ દારુપણ્ણાનિ મય્હં દસ્સસિ, અહં તે ઇમાનિ સબ્બાનિ નીહરિસ્સામી’’તિ ઉય્યાનપાલં આહ, સો ‘‘ગણ્હ અય્યા’’તિ સમ્પટિચ્છિ. ચૂળન્તેવાસિકો દારકાનં કીળનમણ્ડલં ગન્ત્વા ફાણિતં દત્વા મુહુત્તેન સબ્બાનિ દારુપણ્ણાનિ નીહરાપેત્વા ઉય્યાનદ્વારે રાસિં કારેસિ. તદા રાજકુમ્ભકારો રાજકુલે ભાજનાનં પચનત્થાય દારૂનિ પરિયેસમાનો ઉય્યાનદ્વારે તાનિ દિસ્વા તસ્સ હત્થતો કિણિત્વા ગણ્હિ. તં દિવસં ચૂળન્તેવાસિકો દારુવિક્કયેન સોળસ કહાપણે ચાટિઆદીનિ ચ પઞ્ચ ભાજનાનિ લભિ.

સો ચતુવીસતિયા કહાપણેસુ જાતેસુ ‘‘અત્થિ અયં ઉપાયો મય્હ’’ન્તિ નગરદ્વારતો અવિદૂરે ઠાને એકં પાનીયચાટિં ઠપેત્વા પઞ્ચસતે તિણહારકે પાનીયેન ઉપટ્ઠહિ. તે આહંસુ ‘‘સમ્મ, ત્વં અમ્હાકં બહૂપકારો, કિં તે કરોમા’’તિ? સો ‘‘મય્હં કિચ્ચે ઉપ્પન્ને કરિસ્સથા’’તિ વત્વા ઇતો ચિતો ચ વિચરન્તો થલપથકમ્મિકેન ચ જલપથકમ્મિકેન ચ સદ્ધિં મિત્તસન્થવં અકાસિ. તસ્સ થલપથકમ્મિકો ‘‘સ્વે ઇમં નગરં અસ્સવાણિજકો પઞ્ચ અસ્સસતાનિ ગહેત્વા આગમિસ્સતી’’તિ આચિક્ખિ. સો તસ્સ વચનં સુત્વા તિણહારકે આહ ‘‘અજ્જ મય્હં એકેકં તિણકલાપં દેથ, મયા ચ તિણે અવિક્કિણિતે અત્તનો તિણં મા વિક્કિણથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા પઞ્ચ તિણકલાપસતાનિ આહરિત્વા તસ્સ ઘરે પાપયિંસુ. અસ્સવાણિજો સકલનગરે અસ્સાનં ગોચરં અલભિત્વા તસ્સ સહસ્સં દત્વા તં તિણં ગણ્હિ.

તતો કતિપાહચ્ચયેનસ્સ જલપથકમ્મિકો સહાયકો આરોચેસિ ‘‘પટ્ટનમ્હિ મહાનાવા આગતા’’તિ. સો ‘‘અત્થિ અયં ઉપાયો’’તિ અટ્ઠહિ કહાપણેહિ સબ્બપરિવારસમ્પન્નં તાવકાલિકં રથં ગહેત્વા મહન્તેન યસેન નાવાપટ્ટનં ગન્ત્વા એકં અઙ્ગુલિમુદ્દિકં નાવિકસ્સ સચ્ચકારં દત્વા અવિદૂરે ઠાને સાણિયા પરિક્ખિપાપેત્વા નિસિન્નો પુરિસે આણાપેસિ ‘‘બાહિરતો વાણિજેસુ આગતેસુ તતિયેન પટિહારેન મં આરોચેથા’’તિ. ‘‘નાવા આગતા’’તિ સુત્વા બારાણસિતો સતમત્તા વાણિજા ‘‘ભણ્ડં ગણ્હામા’’તિ આગમિંસુ. ભણ્ડં તુમ્હે ન લભિસ્સથ, અસુકટ્ઠાને નામ મહાવાણિજેન સચ્ચકારો દિન્નોતિ. તે તં સુત્વા તસ્સ સન્તિકં આગતા. પાદમૂલિકપુરિસા પુરિમસઞ્ઞાવસેન તતિયેન પટિહારેન તેસં આગતભાવં આરોચેસું. તે સતમત્તા વાણિજા એકેકં સહસ્સં દત્વા તેન સદ્ધિં નાવાય પત્તિકા હુત્વા પુન એકેકં સહસ્સં દત્વા પત્તિં વિસ્સજ્જાપેત્વા ભણ્ડં અત્તનો સન્તકમકંસુ.

ચૂળન્તેવાસિકો દ્વે સતસહસ્સાનિ ગણ્હિત્વા બારાણસિં આગન્ત્વા ‘‘કતઞ્ઞુના મે ભવિતું વટ્ટતી’’તિ એકં સતસહસ્સં ગાહાપેત્વા ચૂળસેટ્ઠિસ્સ સમીપં ગતો. અથ નં સેટ્ઠિ ‘‘કિં તે, તાત, કત્વા ઇદં ધનં લદ્ધ’’ન્તિ પુચ્છિ. સો ‘‘તુમ્હેહિ કથિતઉપાયે ઠત્વા ચતુમાસમ્ભન્તરેયેવ લદ્ધ’’ન્તિ મતમૂસિકં આદિં કત્વા સબ્બં વત્થું કથેસિ. ચૂળસેટ્ઠિ તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘ઇદાનિ એવરૂપં દારકં મમ સન્તકં કાતું વટ્ટતી’’તિ વયપ્પત્તં અત્તનો ધીતરં દત્વા સકલકુટુમ્બસ્સ સામિકં અકાસિ. સો સેટ્ઠિનો અચ્ચયેન તસ્મિં નગરે સેટ્ઠિટ્ઠાનં લભિ. બોધિસત્તોપિ યથાકમ્મં અગમાસિ.

સમ્માસમ્બુદ્ધોપિ ઇમં ધમ્મદેસનં કથેત્વા અભિસમ્બુદ્ધોવ ઇમં ગાથં કથેસિ –

૪. ‘‘અપ્પકેનપિ મેધાવી, પાભતેન વિચક્ખણો;

સમુટ્ઠાપેતિ અત્તાનં, અણું અગ્ગિંવ સન્ધમ’’ન્તિ.

તત્થ અપ્પકેનપીતિ થોકેનપિ પરિત્તકેનપિ. મેધાવીતિ પઞ્ઞવા. પાભતેનાતિ ભણ્ડમૂલેન. વિચક્ખણોતિ વોહારકુસલો. સમુટ્ઠાપેતિ અત્તાનન્તિ મહન્તં ધનઞ્ચ યસઞ્ચ ઉપ્પાદેત્વા તત્થ અત્તાનં સણ્ઠાપેતિ પતિટ્ઠાપેતિ. યથા કિં? અણું અગ્ગિંવ સન્ધમં, યથા પણ્ડિતપુરિસો પરિત્તં અગ્ગિં અનુક્કમેન ગોમયચુણ્ણાદીનિ પક્ખિપિત્વા મુખવાતેન ધમન્તો સમુટ્ઠાપેતિ વડ્ઢેતિ મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં કરોતિ, એવમેવ પણ્ડિતો થોકમ્પિ પાભતં લભિત્વા નાનાઉપાયેહિ પયોજેત્વા ધનઞ્ચ યસઞ્ચ વડ્ઢેતિ, વડ્ઢેત્વા ચ પન તત્થ અત્તાનં પતિટ્ઠાપેતિ, તાય એવ વા પન ધનયસમહન્તતાય અત્તાનં સમુટ્ઠાપેતિ, અભિઞ્ઞાતં પાકટં કરોતીતિ અત્થો.

ઇતિ ભગવા ‘‘ભિક્ખવે, ચૂળપન્થકો મં નિસ્સાય ઇદાનિ ધમ્મેસુ ધમ્મમહન્તતં પત્તો, પુબ્બે પન ભોગેસુપિ ભોગમહન્તતં પાપુણી’’તિ એવં ઇમં ધમ્મદેસનં દસ્સેત્વા દ્વે વત્થૂનિ કથેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા ચૂળન્તેવાસિકો ચૂળપન્થકો અહોસિ, ચૂળકસેટ્ઠિ પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

ચૂળસેટ્ઠિજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

૫. તણ્ડુલનાળિજાતકવણ્ણના

કિમગ્ઘતિ તણ્ડુલનાળિકાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો લાલુદાયિત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિં સમયે આયસ્મા દબ્બો મલ્લપુત્તો સઙ્ઘસ્સ ભત્તુદ્દેસકો હોતિ. તસ્મિં પાતોવ સલાકભત્તાનિ ઉદ્દિસમાને લાલુદાયિત્થેરસ્સ કદાચિ વરભત્તં પાપુણાતિ, કદાચિ લામકભત્તં. સો લામકભત્તસ્સ પત્તદિવસે સલાકગ્ગં આકુલં કરોતિ, ‘‘કિં દબ્બોવ સલાકં દાતું જાનાતિ, અમ્હે ન જાનામા’’તિ વદતિ. તસ્મિં સલાકગ્ગં આકુલં કરોન્તે ‘‘હન્દ દાનિ ત્વમેવ સલાકં દેહી’’તિ સલાકપચ્છિં અદંસુ. તતો પટ્ઠાય સો સઙ્ઘસ્સ સલાકં અદાસિ. દેન્તો ચ પન ‘‘ઇદં વરભત્ત’’ન્તિ વા ‘‘લામકભત્ત’’ન્તિ વા ‘‘અસુકવસ્સગ્ગે વરભત્ત’’ન્તિ વા ‘‘અસુકવસ્સગ્ગે લામકભત્ત’’ન્તિ વા ન જાનાતિ, ઠિતિકં કરોન્તોપિ ‘‘અસુકવસ્સગ્ગે ઠિતિકા’’તિ ન સલ્લક્ખેતિ. ભિક્ખૂનં ઠિતવેલાય ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને અયં ઠિતિકા ઠિતા, ઇમસ્મિં ઠાને અય’’ન્તિ ભૂમિયં વા ભિત્તિયં વા લેખં કડ્ઢતિ. પુનદિવસે સલાકગ્ગે ભિક્ખૂ મન્દતરા વા હોન્તિ બહુતરા વા, તેસુ મન્દતરેસુ લેખા હેટ્ઠા હોતિ, બહુતરેસુ ઉપરિ. સો ઠિતિકં અજાનન્તો લેખાસઞ્ઞાય સલાકં દેતિ.

અથ નં ભિક્ખૂ ‘‘આવુસો, ઉદાયિ, લેખા નામ હેટ્ઠા વા હોતિ ઉપરિ વા, વરભત્તં પન અસુકવસ્સગ્ગે ઠિતં, લામકભત્તં અસુકવસ્સગ્ગે’’તિ આહંસુ. સો ભિક્ખૂ પટિપ્ફરન્તો ‘‘યદિ એવં અયં લેખા કસ્મા એવં ઠિતા, કિં અહં તુમ્હાકં સદ્દહામિ, ઇમિસ્સા લેખાય સદ્દહામી’’તિ વદતિ. અથ નં દહરા ચ સામણેરા ચ ‘‘આવુસો લાલુદાયિ તયિ સલાકં દેન્તે ભિક્ખૂ લાભેન પરિહાયન્તિ, ન ત્વં દાતું અનુચ્છવિકો, ગચ્છ ઇતો’’તિ સલાકગ્ગતો નિક્કડ્ઢિંસુ. તસ્મિં ખણે સલાકગ્ગે મહન્તં કોલાહલં અહોસિ. તં સુત્વા સત્થા આનન્દત્થેરં પુચ્છિ ‘‘આનન્દ, સલાકગ્ગે મહન્તં કોલાહલં, કિં સદ્દો નામેસો’’તિ. થેરો તથાગતસ્સ તમત્થં આરોચેસિ. ‘‘આનન્દ, ન ઇદાનેવ લાલુદાયિ અત્તનો બાલતાય પરેસં લાભહાનિં કરોતિ, પુબ્બેપિ અકાસિયેવા’’તિ આહ. થેરો તસ્સત્થસ્સ આવિભાવત્થં ભગવન્તં યાચિ. ભગવા ભવન્તરેન પટિચ્છન્નં કારણં પાકટં અકાસિ.

અતીતે કાસિરટ્ઠે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તો રાજા અહોસિ. તદા અમ્હાકં બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ઘાપનિકો અહોસિ. હત્થિઅસ્સાદીનિ ચેવ મણિસુવણ્ણાદીનિ ચ અગ્ઘાપેસિ, અગ્ઘાપેત્વા ભણ્ડસામિકાનં ભણ્ડાનુરૂપમેવ મૂલં દાપેસિ. રાજા પન લુદ્ધો હોતિ, સો લોભપકતિતાય એવં ચિન્તેસિ ‘‘અયં અગ્ઘાપનિકો એવં અગ્ઘાપેન્તો ન ચિરસ્સેવ મમ ગેહે ધનં પરિક્ખયં ગમેસ્સતિ, અઞ્ઞં અગ્ઘાપનિકં કરિસ્સામી’’તિ. સો સીહપઞ્જરં ઉગ્ઘાટેત્વા રાજઙ્ગણં ઓલોકેન્તો એકં ગામિકમનુસ્સં લોલબાલં રાજઙ્ગણેન ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘એસ મય્હં અગ્ઘાપનિકકમ્મં કાતું સક્ખિસ્સતી’’તિ તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સક્ખિસ્સસિ, ભણે, અમ્હાકં અગ્ઘાપનિકકમ્મં કાતુ’’ન્તિ આહ. સક્ખિસ્સામિ, દેવાતિ. રાજા અત્તનો ધનરક્ખણત્થાય તં બાલં અગ્ઘાપનિકકમ્મે ઠપેસિ. તતો પટ્ઠાય સો બાલો હત્થિઅસ્સાદીનિ અગ્ઘાપેન્તો અગ્ઘં હાપેત્વા યથારુચિયા કથેતિ. તસ્સ ઠાનન્તરે ઠિતત્તા યં સો કથેતિ, તમેવ મૂલં હોતિ.

તસ્મિં કાલે ઉત્તરાપથતો એકો અસ્સવાણિજો પઞ્ચ અસ્સસતાનિ આનેસિ. રાજા તં પુરિસં પક્કોસાપેત્વા અસ્સે અગ્ઘાપેસિ. સો પઞ્ચન્નં અસ્સસતાનં એકં તણ્ડુલનાળિકં અગ્ઘમકાસિ. કત્વા ચ પન ‘‘અસ્સવાણિજસ્સ એકં તણ્ડુલનાળિકં દેથા’’તિ વત્વા અસ્સે અસ્સસાલાયં સણ્ઠાપેસિ. અસ્સવાણિજો પોરાણઅગ્ઘાપનિકસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તં પવત્તિં આરોચેત્વા ‘‘ઇદાનિ કિં કત્તબ્બ’’ન્તિ પુચ્છિ. સો આહ ‘‘તસ્સ પુરિસસ્સ લઞ્જં દત્વા એવં પુચ્છથ ‘અમ્હાકં તાવ અસ્સા એકં તણ્ડુલનાળિકં અગ્ઘન્તીતિ ઞાતમેતં, તુમ્હે પન નિસ્સાય તણ્ડુલનાળિયા અગ્ઘં જાનિતુકામમ્હા, સક્ખિસ્સથ નો રઞ્ઞો સન્તિકે ઠત્વા સા તણ્ડુલનાળિકા ઇદં નામ અગ્ઘતીતિ વત્તુ’ન્તિ, સચે સક્કોમીતિ વદતિ, તં ગહેત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગચ્છથ, અહમ્પિ તત્થ આગમિસ્સામી’’તિ.

અસ્સવાણિજો ‘‘સાધૂ’’તિ બોધિસત્તસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા અગ્ઘાપનિકસ્સ લઞ્જં દત્વા તમત્થં આરોચેસિ. સો લઞ્જં લભિત્વાવ ‘‘સક્ખિસ્સામિ તણ્ડુલનાળિં અગ્ઘાપેતુ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ ગચ્છામ રાજકુલ’’ન્તિ તં આદાય રઞ્ઞો સન્તિકં અગમાસિ. બોધિસત્તોપિ અઞ્ઞેપિ બહૂ અમચ્ચા અગમિંસુ. અસ્સવાણિજો રાજાનં વન્દિત્વા આહ – ‘‘દેવ, પઞ્ચન્નં અસ્સસતાનં એકં તણ્ડુલનાળિં અગ્ઘનકભાવં જાનામ, સા પન તણ્ડુલનાળિ કિં અગ્ઘતીતિ અગ્ઘાપનિકં પુચ્છથ દેવા’’તિ. રાજા તં પવત્તિં અજાનન્તો ‘‘અમ્ભો અગ્ઘાપનિક, પઞ્ચ અસ્સસતાનિ કિં અગ્ઘન્તી’’તિ પુચ્છિ. તણ્ડુલનાળિં, દેવાતિ. ‘‘હોતુ, ભણે, અસ્સા તાવ તણ્ડુલનાળિં અગ્ઘન્તુ. સા પન કિં અગ્ઘતિ તણ્ડુલનાળિકા’’તિ પુચ્છિ. સો બાલપુરિસો ‘‘બારાણસિં સન્તરબાહિરં અગ્ઘતિ તણ્ડુલનાળિકા’’તિ આહ. સો કિર પુબ્બે રાજાનં અનુવત્તન્તો એકં તણ્ડુલનાળિં અસ્સાનં અગ્ઘમકાસિ. પુન વાણિજસ્સ હત્થતો લઞ્જં લભિત્વા તસ્સા તણ્ડુલનાળિકાય બારાણસિં સન્તરબાહિરં અગ્ઘમકાસિ. તદા પન બારાણસિયા પાકારપરિક્ખેપો દ્વાદસયોજનિકો હોતિ. ઇદમસ્સ અન્તરં, બાહિરં પન તિયોજનસતિકં રટ્ઠં. ઇતિ સો બાલો એવં મહન્તં બારાણસિં સન્તરબાહિરં તણ્ડુલનાળિકાય અગ્ઘમકાસિ.

તં સુત્વા અમચ્ચા પાણિં પહરિત્વા હસમાના ‘‘મયં પુબ્બે પથવિઞ્ચ રજ્જઞ્ચ અનગ્ઘન્તિ સઞ્ઞિનો અહુમ્હ, એવં મહન્તં કિર સરાજકં બારાણસિરજ્જં તણ્ડુલનાળિમત્તં અગ્ઘતિ, અહો અગ્ઘાપનિકસ્સ ઞાણસમ્પદા. કહં એત્તકં કાલં અયં અગ્ઘાપનિકો વિહાસિ, અમ્હાકં રઞ્ઞો એવ અનુચ્છવિકો’’તિ પરિહાસં અકંસુ –

૫. ‘‘કિમગ્ઘતિ તણ્ડુલનાળિકાયં, અસ્સાન મૂલાય વદેહિ રાજ;

બારાણસિં સન્તરબાહિરં, અયમગ્ઘતિ તણ્ડુલનાળિકા’’તિ.

તસ્મિં કાલે રાજા લજ્જિતો તં બાલં નિક્કડ્ઢાપેત્વા બોધિસત્તસ્સેવ અગ્ઘાપનિકટ્ઠાનં અદાસિ. બોધિસત્તોપિ યથાકમ્મં ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા દ્વે વત્થૂનિ કથેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા ગામિકબાલઅગ્ઘાપનિકો લાલુદાયી અહોસિ, પણ્ડિતઅગ્ઘાપનિકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

તણ્ડુલનાળિજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

૬. દેવધમ્મજાતકવણ્ણના

હિરિઓત્તપ્પસમ્પન્નાતિ ઇદં ભગવા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં બહુભણ્ડિકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિવાસી કિરેકો કુટુમ્બિકો ભરિયાય કાલકતાય પબ્બજિ. સો પબ્બજન્તો અત્તનો પરિવેણઞ્ચ અગ્ગિસાલઞ્ચ ભણ્ડગબ્ભઞ્ચ કારેત્વા ભણ્ડગબ્ભં સપ્પિતણ્ડુલાદીહિ પૂરેત્વા પબ્બજિ. પબ્બજિત્વા ચ પન અત્તનો દાસે પક્કોસાપેત્વા યથારુચિતં આહારં પચાપેત્વા ભુઞ્જતિ, બહુપરિક્ખારો ચ અહોસિ, રત્તિં અઞ્ઞં નિવાસનપારુપનં હોતિ, દિવા અઞ્ઞં. વિહારપચ્ચન્તે વસતિ. તસ્સેકદિવસં ચીવરપચ્ચત્થરણાદીનિ નીહરિત્વા પરિવેણે પત્થરિત્વા સુક્ખાપેન્તસ્સ સમ્બહુલા જાનપદા ભિક્ખૂ સેનાસનચારિકં આહિણ્ડન્તા પરિવેણં ગન્ત્વા ચીવરાદીનિ દિસ્વા ‘‘કસ્સિમાની’’તિ પુચ્છિંસુ. સો ‘‘મય્હં, આવુસો’’તિ આહ. ‘‘આવુસો, ઇદમ્પિ ચીવરં, ઇદમ્પિ નિવાસનં, ઇદમ્પિ પચ્ચત્થરણં, સબ્બં તુય્હમેવા’’તિ? ‘‘આમ મય્હમેવા’’તિ. ‘‘આવુસો ભગવતા તીણિ ચીવરાનિ અનુઞ્ઞાતાનિ, ત્વં એવં અપ્પિચ્છસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા એવં બહુપરિક્ખારો જાતો, એહિ તં દસબલસ્સ સન્તિકં નેસ્સામા’’તિ તં આદાય સત્થુ સન્તિકં અગમંસુ.

સત્થા દિસ્વાવ ‘‘કિં નુ ખો, ભિક્ખવે, અનિચ્છમાનકંયેવ ભિક્ખું ગણ્હિત્વા આગતત્થા’’તિ આહ. ‘‘ભન્તે, અયં ભિક્ખુ બહુભણ્ડો બહુપરિક્ખારો’’તિ. ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ બહુભણ્ડો’’તિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. ‘‘કસ્મા પન ત્વં ભિક્ખુ બહુભણ્ડો જાતો’’? ‘‘નનુ અહં અપ્પિચ્છતાય સન્તુટ્ઠિતાય પવિવેકસ્સ વીરિયારમ્ભસ્સ વણ્ણં વદામી’’તિ. સો સત્થુ વચનં સુત્વા કુપિતો ‘‘ઇમિના દાનિ નીહારેન ચરિસ્સામી’’તિ પારુપનં છડ્ડેત્વા પરિસમજ્ઝે એકચીવરો અટ્ઠાસિ.

અથ નં સત્થા ઉપત્થમ્ભયમાનો ‘‘નનુ ત્વં ભિક્ખુ પુબ્બે હિરોત્તપ્પગવેસકો દકરક્ખસકાલેપિ હિરોત્તપ્પં ગવેસમાનો દ્વાદસ સંવચ્છરાનિ વિહાસિ, અથ કસ્મા ઇદાનિ એવં ગરુકે બુદ્ધસાસને પબ્બજિત્વા ચતુપરિસમજ્ઝે પારુપનં છડ્ડેત્વા હિરોત્તપ્પં પહાય ઠિતોસી’’તિ? સો સત્થુ વચનં સુત્વા હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા તં ચીવરં પારુપિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. ભિક્ખૂ તસ્સત્થસ્સ આવિભાવત્થં ભગવન્તં યાચિંસુ, ભગવા ભવન્તરેન પટિચ્છન્નં કારણં પાકટં અકાસિ.

અતીતે કાસિરટ્ઠે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા અહોસિ. તદા બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે ‘‘મહિસાસકુમારો’’તિ નામં અકંસુ. તસ્સ આધાવિત્વા પરિધાવિત્વા વિચરણકાલે રઞ્ઞો અઞ્ઞોપિ પુત્તો જાતો, તસ્સ ‘‘ચન્દકુમારો’’તિ નામં અકંસુ. તસ્સ પન આધાવિત્વા પરિધાવિત્વા વિચરણકાલે બોધિસત્તસ્સ માતા કાલમકાસિ, રાજા અઞ્ઞં અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ. સા રઞ્ઞો પિયા અહોસિ મનાપા, સાપિ સંવાસમન્વાય એકં પુત્તં વિજાયિ, ‘‘સૂરિયકુમારો’’તિસ્સ નામં અકંસુ. રાજા પુત્તં દિસ્વા તુટ્ઠચિત્તો ‘‘ભદ્દે, પુત્તસ્સ તે વરં દમ્મી’’તિ આહ. દેવી, વરં ઇચ્છિતકાલે ગહેતબ્બં કત્વા ઠપેસિ. સા પુત્તે વયપ્પત્તે રાજાનં આહ – ‘‘દેવેન મય્હં પુત્તસ્સ જાતકાલે વરો દિન્નો, પુત્તસ્સ મે રજ્જં દેહી’’તિ. રાજા ‘‘મય્હં દ્વે પુત્તા અગ્ગિક્ખન્ધા વિય જલમાના વિચરન્તિ, ન સક્કા તવ પુત્તસ્સ રજ્જં દાતુ’’ન્તિ પટિક્ખિપિત્વાપિ તં પુનપ્પુનં યાચમાનમેવ દિસ્વા ‘‘અયં મય્હં પુત્તાનં પાપકમ્પિ ચિન્તેય્યા’’તિ પુત્તે પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘તાતા, અહં સૂરિયકુમારસ્સ જાતકાલે વરં અદાસિં. ઇદાનિસ્સ માતા રજ્જં યાચતિ, અહં તસ્સ ન દાતુકામો, માતુગામો નામ પાપો, તુમ્હાકં પાપકમ્પિ ચિન્તેય્ય, તુમ્હે અરઞ્ઞં પવિસિત્વા મમ અચ્ચયેન કુલસન્તકે નગરે રજ્જં કરેય્યાથા’’તિ રોદિત્વા કન્દિત્વા સીસે ચુમ્બિત્વા ઉય્યોજેસિ. તે પિતરં વન્દિત્વા પાસાદા ઓતરન્તે રાજઙ્ગણે કીળમાનો સૂરિયકુમારો દિસ્વા તં કારણં ઞત્વા ‘‘અહમ્પિ ભાતિકેહિ સદ્ધિં ગમિસ્સામી’’તિ તેહિ સદ્ધિંયેવ નિક્ખમિ. તે હિમવન્તં પવિસિંસુ.

બોધિસત્તો મગ્ગા ઓક્કમ્મ રુક્ખમૂલે નિસીદિત્વા સૂરિયકુમારં આમન્તેસિ ‘‘તાત સૂરિયકુમાર, એતં સરં ગન્ત્વા ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ પદુમિનિપણ્ણેહિ અમ્હાકમ્પિ પાનીયં આનેહી’’તિ. તં પન સરં વેસ્સવણસ્સ સન્તિકા એકેન દકરક્ખસેન લદ્ધં હોતિ, વેસ્સવણો ચ તં આહ – ‘‘ઠપેત્વા દેવધમ્મજાનનકે યે અઞ્ઞે ઇમં સરં ઓતરન્તિ, તે ખાદિતું લભસિ. અનોતિણ્ણે ન લભસી’’તિ. તતો પટ્ઠાય સો રક્ખસો યે તં સરં ઓતરન્તિ, તે દેવધમ્મે પુચ્છિત્વા યે ન જાનન્તિ, તે ખાદતિ. અથ ખો સૂરિયકુમારો તં સરં ગન્ત્વા અવીમંસિત્વાવ ઓતરિ. અથ નં સો રક્ખસો ગહેત્વા ‘‘દેવધમ્મે જાનાસી’’તિ પુચ્છિ. સો ‘‘દેવધમ્મા નામ ચન્દિમસૂરિયા’’તિ આહ. અથ નં ‘‘ત્વં દેવધમ્મે ન જાનાસી’’તિ વત્વા ઉદકં પવેસેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાને ઠપેસિ. બોધિસત્તોપિ તં અતિચિરાયન્તં દિસ્વા ચન્દકુમારં પેસેસિ. રક્ખસો તમ્પિ ગહેત્વા ‘‘દેવધમ્મે જાનાસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ જાનામિ, દેવધમ્મા નામ ચતસ્સો દિસા’’તિ. રક્ખસો ‘‘ન ત્વં દેવધમ્મે જાનાસી’’તિ તમ્પિ ગહેત્વા તત્થેવ ઠપેસિ.

બોધિસત્તો તસ્મિમ્પિ ચિરાયન્તે ‘‘એકેન અન્તરાયેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ સયં તત્થ ગન્ત્વા દ્વિન્નમ્પિ ઓતરણપદવળઞ્જં દિસ્વા ‘‘રક્ખસપરિગ્ગહિતેન ઇમિના સરેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ખગ્ગં સન્નય્હિત્વા ધનું ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. દકરક્ખસો બોધિસત્તં ઉદકં અનોતરન્તં દિસ્વા વનકમ્મિકપુરિસો વિય હુત્વા બોધિસત્તં આહ – ‘‘ભો, પુરિસ, ત્વં મગ્ગકિલન્તો કસ્મા ઇમં સરં ઓતરિત્વા ન્હત્વા પિવિત્વા ભિસમુળાલં ખાદિત્વા પુપ્ફાનિ પિળન્ધિત્વા યથાસુખં ન ગચ્છસી’’તિ? બોધિસત્તો તં દિસ્વા ‘‘એસો યક્ખો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘તયા મે ભાતિકા ગહિતા’’તિ આહ. ‘‘આમ, ગહિતા’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘અહં ઇમં સરં ઓતિણ્ણકે લભામી’’તિ. ‘‘કિં પન સબ્બેવ લભસી’’તિ? ‘‘યે દેવધમ્મે જાનન્તિ, તે ઠપેત્વા અવસેસે લભામી’’તિ. ‘‘અત્થિ પન તે દેવધમ્મેહિ અત્થો’’તિ? ‘‘આમ, અત્થી’’તિ. ‘‘યદિ એવં અહં તે દેવધમ્મે કથેસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ કથેહિ, અહં દેવધમ્મે સુણિસ્સામી’’તિ. બોધિસત્તો આહ ‘‘અહં દેવધમ્મે કથેય્યં, કિલિટ્ઠગત્તો પનમ્હી’’તિ. યક્ખો બોધિસત્તં ન્હાપેત્વા ભોજનં ભોજેત્વા પાનીયં પાયેત્વા પુપ્ફાનિ પિળન્ધાપેત્વા ગન્ધેહિ વિલિમ્પાપેત્વા અલઙ્કતમણ્ડપમજ્ઝે પલ્લઙ્કં અત્થરિત્વા અદાસિ.

બોધિસત્તો આસને નિસીદિત્વા યક્ખં પાદમૂલે નિસીદાપેત્વા ‘‘તેન હિ ઓહિતસોતો સક્કચ્ચં દેવધમ્મે સુણાહી’’તિ ઇમં ગાથમાહ –

૬. ‘‘હિરિઓત્તપ્પસમ્પન્ના, સુક્કધમ્મસમાહિતા;

સન્તો સપ્પુરિસા લોકે, દેવધમ્માતિ વુચ્ચરે’’તિ.

તત્થ હિરિઓત્તપ્પસમ્પન્નાતિ હિરિયા ચ ઓત્તપ્પેન ચ સમન્નાગતા. તેસુ કાયદુચ્ચરિતાદીહિ હિરિયતીતિ હિરી, લજ્જાયેતં અધિવચનં. તેહિયેવ ઓત્તપ્પતીતિ ઓત્તપ્પં, પાપતો ઉબ્બેગસ્સેતં અધિવચનં. તત્થ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના હિરી, બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં. અત્તાધિપતેય્યા હિરી, લોકાધિપતેય્યં ઓત્તપ્પં. લજ્જાસભાવસણ્ઠિતા હિરી, ભયસભાવસણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં. સપ્પતિસ્સવલક્ખણા હિરી, વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણં ઓત્તપ્પં.

તત્થ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનં હિરિં ચતૂહિ કારણેહિ સમુટ્ઠાપેતિ – જાતિં પચ્ચવેક્ખિત્વા વયં પચ્ચવેક્ખિત્વા સૂરભાવં પચ્ચવેક્ખિત્વા બાહુસચ્ચં પચ્ચવેક્ખિત્વા. કથં? ‘‘પાપકરણં નામેતં ન જાતિસમ્પન્નાનં કમ્મં, હીનજચ્ચાનં કેવટ્ટાદીનં કમ્મં, માદિસસ્સ જાતિસમ્પન્નસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં તાવ જાતિં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘‘પાપકરણં નામેતં દહરેહિ કત્તબ્બં કમ્મં, માદિસસ્સ વયે ઠિતસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં વયં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘‘પાપકમ્મં નામેતં દુબ્બલજાતિકાનં કમ્મં, માદિસસ્સ સૂરભાવસમ્પન્નસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં સૂરભાવં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘‘પાપકમ્મં નામેતં અન્ધબાલાનં કમ્મં, ન પણ્ડિતાનં, માદિસસ્સ પણ્ડિતસ્સ બહુસ્સુતસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં બાહુસચ્ચં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. એવં અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનં હિરિં ચતૂહિ કારણેહિ સમુટ્ઠાપેતિ. સમુટ્ઠાપેત્વા ચ પન અત્તનો ચિત્તે હિરિં પવેસેત્વા પાપકમ્મં ન કરોતિ. એવં હિરી અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના નામ હોતિ.

કથં ઓત્તપ્પં બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં નામ? ‘‘સચે ત્વં પાપકમ્મં કરિસ્સસિ, ચતૂસુ પરિસાસુ ગરહપ્પત્તો ભવિસ્સસિ.

‘‘ગરહિસ્સન્તિ તં વિઞ્ઞૂ, અસુચિં નાગરિકો યથા;

વજ્જિતો સીલવન્તેહિ, કથં ભિક્ખુ કરિસ્સસી’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ બલરાસિવણ્ણના) –

એવં પચ્ચવેક્ખન્તો હિ બહિદ્ધાસમુટ્ઠિતેન ઓત્તપ્પેન પાપકમ્મં ન કરોતિ. એવં ઓત્તપ્પં બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં નામ હોતિ.

કથં હિરી અત્તાધિપતેય્યા નામ? ઇધેકચ્ચો કુલપુત્તો અત્તાનં અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા ‘‘માદિસસ્સ સદ્ધાપબ્બજિતસ્સ બહુસ્સુતસ્સ ધુતઙ્ગધરસ્સ ન યુત્તં પાપકમ્મં કાતુ’’ન્તિ પાપં ન કરોતિ. એવં હિરી અત્તાધિપતેય્યા નામ હોતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘સો અત્તાનંયેવ અધિપતિં કત્વા અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ. સાવજ્જં પજહતિ, અનવજ્જં ભાવેતિ. સુદ્ધમત્તાનં પરિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૪૦).