૨૨. મહાનિપાતો

[૫૪૩] ૬. ભૂરિદત્તજાતકવણ્ણના

નગરકણ્ડં

યં કિઞ્ચિ રતનં અત્થીતિ ઇદં સત્થા સાવત્થિં ઉપનિસ્સાય જેતવને વિહરન્તો ઉપોસથિકે ઉપાસકે આરબ્ભ કથેસિ. તે કિર ઉપોસથદિવસે પાતોવ ઉપોસથં અધિટ્ઠાય દાનં દત્વા પચ્છાભત્તં ગન્ધમાલાદિહત્થા જેતવનં ગન્ત્વા ધમ્મસ્સવનવેલાય એકમન્તં નિસીદિંસુ. સત્થા ધમ્મસભં આગન્ત્વા અલઙ્કતબુદ્ધાસને નિસીદિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં ઓલોકેત્વા ભિક્ખુઆદીસુ પન યે આરબ્ભ ધમ્મકથા સમુટ્ઠાતિ, તેહિ સદ્ધિં તથાગતા સલ્લપન્તિ, તસ્મા અજ્જ ઉપાસકે આરબ્ભ પુબ્બચરિયપ્પટિસંયુત્તા ધમ્મકથા સમુટ્ઠહિસ્સતીતિ ઞત્વા ઉપાસકેહિ સદ્ધિં સલ્લપન્તો ‘‘ઉપોસથિકત્થ, ઉપાસકા’’તિ ઉપાસકે પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ, ઉપાસકા, કલ્યાણં વો કતં, અપિચ અનચ્છરિયં ખો પનેતં, યં તુમ્હે માદિસં બુદ્ધં ઓવાદદાયકં આચરિયં લભન્તા ઉપોસથં કરેય્યાથ. પોરાણપણ્ડિતા પન અનાચરિયકાપિ મહન્તં યસં પહાય ઉપોસથં કરિંસુયેવા’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા રજ્જં કારેન્તો પુત્તસ્સ ઉપરજ્જં દત્વા તસ્સ મહન્તં યસં દિસ્વા ‘‘રજ્જમ્પિ મે ગણ્હેય્યા’’તિ ઉપ્પન્નાસઙ્કો ‘‘તાત, ત્વં ઇતો નિક્ખમિત્વા યત્થ તે રુચ્ચતિ, તત્થ વસિત્વા મમ અચ્ચયેન કુલસન્તકં રજ્જં ગણ્હાહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા પિતરં વન્દિત્વા નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન યમુનં ગન્ત્વા યમુનાય ચ સમુદ્દસ્સ ચ પબ્બતસ્સ ચ અન્તરે પણ્ણસાલં માપેત્વા વનમૂલફલાહારો પટિવસતિ. તદા સમુદ્દસ્સ હેટ્ઠિમે નાગભવને એકા મતપતિકા નાગમાણવિકા અઞ્ઞાસં સપતિકાનં યસં ઓલોકેત્વા કિલેસં નિસ્સાય નાગભવના નિક્ખમિત્વા સમુદ્દતીરે વિચરન્તી રાજપુત્તસ્સ પદવલઞ્જં દિસ્વા પદાનુસારેન ગન્ત્વા તં પણ્ણસાલં અદ્દસ. તદા રાજપુત્તો ફલાફલત્થાય ગતો હોતિ. સા પણ્ણસાલં પવિસિત્વા કટ્ઠત્થરણઞ્ચેવ સેસપરિક્ખારે ચ દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘ઇદં એકસ્સ પબ્બજિતસ્સ વસનટ્ઠાનં, વીમંસિસ્સામિ નં ‘સદ્ધાય પબ્બજિતો નુ ખો નો’તિ, સચે હિ સદ્ધાય પબ્બજિતો ભવિસ્સતિ નેક્ખમ્માધિમુત્તો, ન મે અલઙ્કતસયનં સાદિયિસ્સતિ. સચે કામાભિરતો ભવિસ્સતિ, ન સદ્ધાપબ્બજિતો, મમ સયનસ્મિંયેવ નિપજ્જિસ્સતિ. અથ નં ગહેત્વા અત્તનો સામિકં કત્વા ઇધેવ વસિસ્સામી’’તિ. સા નાગભવનં ગન્ત્વા દિબ્બપુપ્ફાનિ ચેવ દિબ્બગન્ધે ચ આહરિત્વા દિબ્બપુપ્ફસયનં સજ્જેત્વા પણ્ણસાલાયં પુપ્ફૂપહારં કત્વા ગન્ધચુણ્ણં વિકિરિત્વા પણ્ણસાલં અલઙ્કરિત્વા નાગભવનમેવ ગતા.

રાજપુત્તો સાયન્હસમયં આગન્ત્વા પણ્ણસાલં પવિટ્ઠો તં પવત્તિં દિસ્વા ‘‘કેન નુ ખો ઇમં સયનં સજ્જિત’’ન્તિ ફલાફલં પરિભુઞ્જિત્વા ‘‘અહો સુગન્ધાનિ પુપ્ફાનિ, મનાપં વત કત્વા સયનં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ ન સદ્ધાપબ્બજિતભાવેન સોમનસ્સજાતો પુપ્ફસયને પરિવત્તિત્વા નિપન્નો નિદ્દં ઓક્કમિત્વા પુનદિવસે સૂરિયુગ્ગમને ઉટ્ઠાય પણ્ણસાલં અસમ્મજ્જિત્વા ફલાફલત્થાય અગમાસિ. નાગમાણવિકા તસ્મિં ખણે આગન્ત્વા મિલાતાનિ પુપ્ફાનિ દિસ્વા ‘‘કામાધિમુત્તો એસ, ન સદ્ધાપબ્બજિતો, સક્કા નં ગણ્હિતુ’’ન્તિ ઞત્વા પુરાણપુપ્ફાનિ નીહરિત્વા અઞ્ઞાનિ પુપ્ફાનિ આહરિત્વા તથેવ નવપુપ્ફસયનં સજ્જેત્વા પણ્ણસાલં અલઙ્કરિત્વા ચઙ્કમે પુપ્ફાનિ વિકિરિત્વા નાગભવનમેવ ગતા. સો તં દિવસમ્પિ પુપ્ફસયને સયિત્વા પુનદિવસે ચિન્તેસિ ‘‘કો નુ ખો ઇમં પણ્ણસાલં અલઙ્કરોતી’’તિ? સો ફલાફલત્થાય અગન્ત્વા પણ્ણસાલતો અવિદૂરે પટિચ્છન્નો અટ્ઠાસિ. ઇતરાપિ બહૂ ગન્ધે ચેવ પુપ્ફાનિ ચ આદાય અસ્સમપદં અગમાસિ. રાજપુત્તો ઉત્તમરૂપધરં નાગમાણવિકં દિસ્વાવ પટિબદ્ધચિત્તો અત્તાનં અદસ્સેત્વા તસ્સા પણ્ણસાલં પવિસિત્વા સયનં સજ્જનકાલે પવિસિત્વા ‘‘કાસિ ત્વ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘અહં નાગમાણવિકા, સામી’’તિ. ‘‘સસામિકા અસ્સામિકાસી’’તિ. ‘‘સામિ, અહં પુબ્બે સસામિકા, ઇદાનિ પન અસ્સામિકા વિધવા’’. ‘‘ત્વં પન કત્થ વાસિકોસી’’તિ? ‘‘અહં બારાણસિરઞ્ઞો પુત્તો બ્રહ્મદત્તકુમારો નામ’’. ‘‘ત્વં નાગભવનં પહાય કસ્મા ઇધ વિચરસી’’તિ? ‘‘સામિ, અહં તત્થ સસામિકાનં નાગમાણવિકાનં યસં ઓલોકેત્વા કિલેસં નિસ્સાય ઉક્કણ્ઠિત્વા તતો નિક્ખમિત્વા સામિકં પરિયેસન્તી વિચરામી’’તિ. ‘‘તેન હિ ભદ્દે, સાધુ, અહમ્પિ ન સદ્ધાય પબ્બજિતો, પિતરા પન મે નીહરિતત્તા ઇધ વસામિ, ત્વં મા ચિન્તયિ, અહં તે સામિકો ભવિસ્સામિ, ઉભોપિ ઇધ સમગ્ગવાસં વસિસ્સામા’’તિ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. તતો પટ્ઠાય તે ઉભોપિ તત્થેવ સમગ્ગવાસં વસિંસુ. સા અત્તનો આનુભાવેન મહારહં ગેહં માપેત્વા મહારહં પલ્લઙ્કં આહરિત્વા સયનં પઞ્ઞપેસિ. તતો પટ્ઠાય મૂલફલાફલં ન ખાદિ, દિબ્બઅન્નપાનમેવ ભુઞ્જિત્વા જીવિકં કપ્પેસિ.

અપરભાગે નાગમાણવિકા ગબ્ભં પટિલભિત્વા પુત્તં વિજાયિ, સાગરતીરે જાતત્તા તસ્સ ‘‘સાગરબ્રહ્મદત્તો’’તિ નામં કરિંસુ. તસ્સ પદસા ગમનકાલે નાગમાણવિકા ધીતરં વિજાયિ, તસ્સા સમુદ્દતીરે જાતત્તા ‘‘સમુદ્દજા’’તિ નામં કરિંસુ. અથેકો બારાણસિવાસિકો વનચરકો તં ઠાનં પત્વા કતપટિસન્થારો રાજપુત્તં સઞ્જાનિત્વા કતિપાહં તત્થ વસિત્વા ‘‘દેવ, અહં તુમ્હાકં ઇધ વસનભાવં રાજકુલસ્સ આરોચેસ્સામી’’તિ તં વન્દિત્વા નિક્ખમિત્વા નગરં અગમાસિ. તદા રાજા કાલમકાસિ. અમચ્ચા તસ્સ સરીરકિચ્ચં કત્વા સત્તમે દિવસે સન્નિપતિત્વા ‘‘અરાજકં રજ્જં નામ ન સણ્ઠાતિ, રાજપુત્તસ્સ વસનટ્ઠાનં વા અત્થિભાવં વા ન જાનામ, ફુસ્સરથં વિસ્સજ્જેત્વા રાજાનં ગણ્હિસ્સામા’’તિ મન્તયિંસુ. તસ્મિં ખણે વનચરકો નગરં પત્વા તં કથં સુત્વા અમચ્ચાનં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અહં રાજપુત્તસ્સ સન્તિકે તયો ચત્તારો દિવસે વસિત્વા આગતોમ્હી’’તિ તં પવત્તિં આચિક્ખિ. અમચ્ચા તસ્સ સક્કારં કત્વા તેન મગ્ગનાયકેન સદ્ધિં તત્થ ગન્ત્વા કતપટિસન્થારા રઞ્ઞો કાલકતભાવં આરોચેત્વા ‘‘દેવ, રજ્જં પટિપજ્જાહી’’તિ આહંસુ.

સો ‘‘નાગમાણવિકાય ચિત્તં જાનિસ્સામી’’તિ તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભદ્દે, પિતા મે કાલકતો, અમચ્ચા મય્હં છત્તં ઉસ્સાપેતું આગતા, ગચ્છામ, ભદ્દે, ઉભોપિ દ્વાદસયોજનિકાય બારાણસિયા રજ્જં કારેસ્સામ, ત્વં સોળસન્નં ઇત્થિસહસ્સાનં જેટ્ઠિકા ભવિસ્સસી’’તિ આહ. ‘‘સામિ, ન સક્કા મયા ગન્તુ’’ન્તિ. ‘‘કિંકારણા’’તિ? ‘‘મયં ઘોરવિસા ખિપ્પકોપા અપ્પમત્તકેનપિ કુજ્ઝામ, સપત્તિરોસો ચ નામ ભારિયો. સચાહં કિઞ્ચિ દિસ્વા વા સુત્વા વા કુદ્ધા ઓલોકેસ્સામિ, ભસ્મામુટ્ઠિ વિય વિપ્પકિરિસ્સતિ. ઇમિના કારણેન ન સક્કા મયા ગન્તુ’’ન્તિ. રાજપુત્તો પુનદિવસેપિ યાચતેવ. અથ નં સા એવમાહ – ‘‘અહં તાવ કેનચિ પરિયાયેન ન ગમિસ્સામિ, ઇમે પન મે પુત્તા નાગકુમારા તવ સમ્ભવેન જાતત્તા મનુસ્સજાતિકા. સચે તે મયિ સિનેહો અત્થિ, ઇમેસુ અપ્પમત્તો ભવ. ઇમે ખો પન ઉદકબીજકા સુખુમાલા મગ્ગં ગચ્છન્તા વાતાતપેન કિલમિત્વા મરેય્યું, તસ્મા એકં નાવં ખણાપેત્વા ઉદકસ્સ પૂરાપેત્વા તાય દ્વે પુત્તકે ઉદકકીળં કીળાપેત્વા નગરેપિ અન્તોવત્થુસ્મિંયેવ પોક્ખરણિંકારેય્યાસિ, એવં તે ન કિલમિસ્સન્તી’’તિ.

સા એવઞ્ચ પન વત્વા રાજપુત્તં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા પુત્તકે આલિઙ્ગિત્વા થનન્તરે નિપજ્જાપેત્વા સીસે ચુમ્બિત્વા રાજપુત્તસ્સ નિય્યાદેત્વા રોદિત્વા કન્દિત્વા તત્થેવ અન્તરધાયિત્વા નાગભવનં અગમાસિ. રાજપુત્તોપિ દોમનસ્સપ્પત્તો અસ્સુપુણ્ણેહિ નેત્તેહિ નિવેસના નિક્ખમિત્વા અક્ખીનિ પુઞ્છિત્વા અમચ્ચે ઉપસઙ્કમિ. તે તં તત્થેવ અભિસિઞ્ચિત્વા ‘‘દેવ, અમ્હાકં નગરં ગચ્છામા’’તિ વદિંસુ. તેન હિ સીઘં નાવં ખણિત્વા સકટં આરોપેત્વા ઉદકસ્સ પૂરેત્વા ઉદકપિટ્ઠે વણ્ણગન્ધસમ્પન્નાનિ નાનાપુપ્ફાનિ વિકિરથ, મમ પુત્તા ઉદકબીજકા, તે તત્થ કીળન્તા સુખં ગમિસ્સન્તી’’તિ. અમચ્ચા તથા કરિંસુ. રાજા બારાણસિં પત્વા અલઙ્કતનગરં પવિસિત્વા સોળસસહસ્સાહિ નાટકિત્થીહિ અમચ્ચાદીહિ ચ પરિવુતો મહાતલે નિસીદિત્વા સત્તાહં મહાપાનં પિવિત્વા પુત્તાનં અત્થાય પોક્ખરણિં કારેસિ. તે નિબદ્ધં તત્થ કીળિંસુ.

અથેકદિવસં પોક્ખરણિયં ઉદકે પવેસિયમાને એકો કચ્છપો પવિસિત્વા નિક્ખમનટ્ઠાનં અપસ્સન્તો પોક્ખરણિતલે નિપજ્જિત્વા દારકાનં કીળનકાલે ઉદકતો ઉટ્ઠાય સીસં નીહરિત્વા તે ઓલોકેત્વા પુન ઉદકે નિમુજ્જિ. તે તં દિસ્વા ભીતા પિતુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘તાત, પોક્ખરણિયં એકો યક્ખો અમ્હે તાસેતી’’તિ આહંસુ. રાજા ‘‘ગચ્છથ નં ગણ્હથા’’તિ પુરિસે આણાપેસિ. તે જાલં ખિપિત્વા કચ્છપં આદાય રઞ્ઞો દસ્સેસું. કુમારા તં દિસ્વા ‘‘એસ, તાત, પિસાચો’’તિ વિરવિંસુ. રાજા પુત્તસિનેહેન કચ્છપસ્સ કુજ્ઝિત્વા ‘‘ગચ્છથસ્સ કમ્મકારણં કરોથા’’તિ આણાપેસિ. તત્ર એકચ્ચે ‘‘અયં રાજવેરિકો, એતં ઉદુક્ખલે મુસલેહિ ચુણ્ણવિચુણ્ણં કાતું વટ્ટતી’’તિ આહંસુ, એકચ્ચે ‘‘તીહિ પાકેહિ પચિત્વા ખાદિતું’’, એકચ્ચે ‘‘અઙ્ગારેસુ ઉત્તાપેતું,’’ એકચ્ચે ‘‘અન્તોકટાહેયેવ નં પચિતું વટ્ટતી’’તિ આહંસુ. એકો પન ઉદકભીરુકો અમચ્ચો ‘‘ઇમં યમુનાય આવટ્ટે ખિપિતું વટ્ટતિ, સો તત્થ મહાવિનાસં પાપુણિસ્સતિ. એવરૂપા હિસ્સ કમ્મકારણા નત્થી’’તિ આહ. કચ્છપો તસ્સ કથં સુત્વા સીસં નીહરિત્વા એવમાહ – ‘‘અમ્ભો, કિં તે મયા અપરાધો કતો, કેન મં એવરૂપં કમ્મકારણં વિચારેસિ. મયા હિ સક્કા ઇતરા કમ્મકારણા સહિતું, અયં પન અતિકક્ખળો, મા એવં અવચા’’તિ. તં સુત્વા રાજા ‘‘ઇમં એતદેવ કારેતું વટ્ટતી’’તિ યમુનાય આવટ્ટે ખિપાપેસિ. પુરિસો તથા અકાસિ. સો એકં નાગભવનગામિં ઉદકવાહં પત્વા નાગભવનં અગમાસિ.

અથ નં તસ્મિં ઉદકવાહે કીળન્તા ધતરટ્ઠનાગરઞ્ઞો પુત્તા નાગમાણવકા દિસ્વા ‘‘ગણ્હથ નં દાસ’’ન્તિ આહંસુ. સો ચિન્તેસિ ‘‘અહં બારાણસિરઞ્ઞો હત્થા મુચ્ચિત્વા એવરૂપાનં ફરુસાનં નાગાનં હત્થં પત્તો, કેન નુ ખો ઉપાયેન મુચ્ચેય્ય’’ન્તિ. સો ‘‘અત્થેસો ઉપાયો’’તિ મુસાવાદં કત્વા ‘‘તુમ્હે ધતરટ્ઠસ્સ નાગરઞ્ઞો સન્તકા હુત્વા કસ્મા એવં વદેથ, અહં ચિત્તચૂળો નામ કચ્છપો બારાણસિરઞ્ઞો દૂતો, ધતરટ્ઠસ્સ સન્તિકં આગતો, અમ્હાકં રાજા ધતરટ્ઠસ્સ ધીતરં દાતુકામો મં પહિણિ, તસ્સ મં દસ્સેથા’’તિ આહ. તે સોમનસ્સજાતા તં આદાય રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેસું. રાજા ‘‘આનેથ ન’’ન્તિ તં પક્કોસાપેત્વા દિસ્વાવ અનત્તમનો હુત્વા ‘‘એવં લામકસરીરો દૂતકમ્મં કાતું ન સક્કોતી’’તિ આહ. તં સુત્વા કચ્છપો ‘‘કિં પન, મહારાજ, દૂતેહિ નામ તાલપ્પમાણેહિ ભવિતબ્બં, સરીરઞ્હિ ખુદ્દકં વા મહન્તં વા અપ્પમાણં, ગતગતટ્ઠાને કમ્મનિપ્ફાદનમેવ પમાણં. મહારાજ, અમ્હાકં રઞ્ઞો બહૂ દૂતા. થલે કમ્મં મનુસ્સા કરોન્તિ, આકાસે પક્ખિનો, ઉદકે અહમેવ. અહઞ્હિ ચિત્તચૂળો નામ કચ્છપો ઠાનન્તરપ્પત્તો રાજવલ્લભો, મા મં પરિભાસથા’’તિ અત્તનો ગુણં વણ્ણેસિ. અથ નં ધતરટ્ઠો પુચ્છિ ‘‘કેન પનત્થેન રઞ્ઞા પેસિતોસી’’તિ. મહારાજ, રાજા મં એવમાહ ‘‘મયા સકલજમ્બુદીપે રાજૂહિ સદ્ધિં મિત્તધમ્મો કતો, ઇદાનિ ધતરટ્ઠેન નાગરઞ્ઞા સદ્ધિં મિત્તધમ્મં કાતું મમ ધીતરં સમુદ્દજં દમ્મી’’તિ વત્વા મં પહિણિ. ‘‘તુમ્હે પપઞ્ચં અકત્વા મયા સદ્ધિંયેવ પુરિસં પેસેત્વા દિવસં વવત્થપેત્વા દારિકં ગણ્હથા’’તિ. સો તુસ્સિત્વા તસ્સ સક્કારં કત્વા તેન સદ્ધિં ચત્તારો નાગમાણવકે પેસેસિ ‘‘ગચ્છથ, રઞ્ઞો વચનં સુત્વા દિવસં વવત્થપેત્વા એથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા કચ્છપં ગહેત્વા નાગભવના નિક્ખમિંસુ.

કચ્છપો યમુનાય બારાણસિયા ચ અન્તરે એકં પદુમસરં દિસ્વા એકેનુપાયેન પલાયિતુકામો એવમાહ – ‘‘ભો નાગમાણવકા, અમ્હાકં રાજા પુત્તદારા ચસ્સ મં ઉદકે ગોચરત્તા રાજનિવેસનં આગતં દિસ્વાવ પદુમાનિ નો દેહિ, ભિસમૂલાનિ દેહીતિ યાચન્તિ. અહં તેસં અત્થાય તાનિ ગણ્હિસ્સામિ, એત્થ મં વિસ્સજ્જેત્વા મં અપસ્સન્તાપિ પુરેતરં રઞ્ઞો સન્તિકં ગચ્છથ, અહં વો તત્થેવ પસ્સિસ્સામી’’તિ. તે તસ્સ સદ્દહિત્વા તં વિસ્સજ્જેસું. સો તત્થ એકમન્તે નિલીયિ. ઇતરેપિ નં અદિસ્વા ‘‘રઞ્ઞો સન્તિકં ગતો ભવિસ્સતી’’તિ માણવકવણ્ણેન રાજાનં ઉપસઙ્કમિંસુ. રાજા પટિસન્થારં કત્વા ‘‘કુતો આગતત્થા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ધતરટ્ઠસ્સ સન્તિકા, મહારાજા’’તિ. ‘‘કિંકારણા ઇધાગતા’’તિ? ‘‘મહારાજ, મયં તસ્સ દૂતા, ધતરટ્ઠો વો આરોગ્યં પુચ્છતિ. સચે યં વો ઇચ્છથ, તં નો વદેથ. તુમ્હાકં કિર ધીતરં સમુદ્દજં અમ્હાકં રઞ્ઞો પાદપરિચારિકં કત્વા દેથા’’તિ ઇમમત્થં પકાસેન્તા પઠમં ગાથમાહંસુ –

૭૮૪. ‘‘યં કિઞ્ચિ રતનં અત્થિ, ધતરટ્ઠનિવેસને;

સબ્બાનિ તે ઉપયન્તુ, ધીતરં દેહિ રાજિનો’’તિ.

તત્થ સબ્બાનિ તે ઉપયન્તૂતિ તસ્સ નિવેસને સબ્બાનિ રતનાનિ તવ નિવેસનં ઉપગચ્છન્તુ.

તં સુત્વા રાજા દુતિયં ગાથમાહ –

૭૮૫. ‘‘ન નો વિવાહો નાગેહિ, કતપુબ્બો કુદાચનં;

તં વિવાહં અસંયુત્તં, કથં અમ્હે કરોમસે’’તિ.

તત્થ અસંયુત્તન્તિ અયુત્તં તિરચ્છાનેહિ સદ્ધિં સંસગ્ગં અનનુચ્છવિકં. અમ્હેતિ અમ્હે મનુસ્સજાતિકા સમાના કથં તિરચ્છાનગતસમ્બન્ધં કરોમાતિ.

તં સુત્વા નાગમાણવકા ‘‘સચે તે ધતરટ્ઠેન સદ્ધિં સમ્બન્ધો અનનુચ્છવિકો, અથ કસ્મા અત્તનો ઉપટ્ઠાકં ચિત્તચૂળં નામ કચ્છપં ‘સમુદ્દજં નામ તે ધીતરં દમ્મી’તિ અમ્હાકં રઞ્ઞો પેસેસિ? એવં પેસેત્વા ઇદાનિ તે અમ્હાકં રાજાનં પરિભવં કરોન્તસ્સ કત્તબ્બયુત્તકં મયં જાનિસ્સામ. મયઞ્હિ નાગમાણવકા’’તિ વત્વા રાજાનં તજ્જેન્તા દ્વે ગાથા અભાસિંસુ –

૭૮૬. ‘‘જીવિતં નૂન તે ચત્તં, રટ્ઠં વા મનુજાધિપ;

ન હિ નાગે કુપિતમ્હિ, ચિરં જીવન્તિ તાદિસા.

૭૮૭. ‘‘યો ત્વં દેવ મનુસ્સોસિ, ઇદ્ધિમન્તં અનિદ્ધિમા;

વરુણસ્સ નિયં પુત્તં, યામુનં અતિમઞ્ઞસી’’તિ.

તત્થ રટ્ઠં વાતિ એકંસેન તયા જીવિતં વા રટ્ઠં વા ચત્તં. તાદિસાતિ તુમ્હાદિસા એવં મહાનુભાવે નાગે કુપિતે ચિરં જીવિતું ન સક્કોન્તિ, અન્તરાવ અન્તરધાયન્તિ. યો ત્વં, દેવ, મનુસ્સોસીતિ દેવ, યો ત્વં મનુસ્સો સમાનો. વરુણસ્સાતિ વરુણનાગરાજસ્સ. નિયં પુત્તન્તિ અજ્ઝત્તિકપુત્તં. યામુનન્તિ યમુનાય હેટ્ઠા જાતં.

તતો રાજા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૭૮૮. ‘‘નાતિમઞ્ઞામિ રાજાનં, ધતરટ્ઠં યસસ્સિનં;

ધતરટ્ઠો હિ નાગાનં, બહૂનમપિ ઇસ્સરો.

૭૮૯. ‘‘અહિ મહાનુભાવોપિ, ન મે ધીતરમારહો;

ખત્તિયો ચ વિદેહાનં, અભિજાતા સમુદ્દજા’’તિ.

તત્થ બહૂનમપીતિ પઞ્ચયોજનસતિકસ્સ નાગભવનસ્સ ઇસ્સરભાવં સન્ધાયેવમાહ. ન મે ધીતરમારહોતિ એવં મહાનુભાવોપિ પન સો અહિજાતિકત્તા મમ ધીતરં અરહો ન હોતિ. ‘‘ખત્તિયો ચ વિદેહાન’’ન્તિ ઇદં માતિપક્ખે ઞાતકે દસ્સેન્તો આહ. સમુદ્દજાતિ સો ચ વિદેહરાજપુત્તો મમ ધીતા સમુદ્દજા ચાતિ ઉભોપિ અભિજાતા. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં સંવાસં અરહન્તિ. ન હેસા મણ્ડૂકભક્ખસ્સ સપ્પસ્સ અનુચ્છવિકાતિ આહ.

નાગમાણવકા તં તત્થેવ નાસાવાતેન મારેતુકામા હુત્વાપિ ‘‘અમ્હાકં દિવસં વવત્થાપનત્થાય પેસિતા, ઇમં મારેત્વા ગન્તું ન યુત્તં, ગન્ત્વા રઞ્ઞો આચિક્ખિત્વા જાનિસ્સામા’’તિ તત્થેવ અન્તરહિતા ‘‘કિં, તાતા, લદ્ધા વો રાજધીતા’’તિ રઞ્ઞા પુચ્છિતા કુજ્ઝિત્વા ‘‘કિં, દેવ, અમ્હે અકારણા યત્થ વા તત્થ વા પેસેસિ. સચેપિ મારેતુકામો, ઇધેવ નો મારેહિ. સો તુમ્હે અક્કોસતિ પરિભાસતિ, અત્તનો ધીતરં જાતિમાનેન ઉક્ખિપતી’’તિ તેન વુત્તઞ્ચ અવુત્તઞ્ચ વત્વા રઞ્ઞો કોધં ઉપ્પાદયિંસુ. સો અત્તનો પરિસં સન્નિપાતેતું આણાપેન્તો આહ –

૭૯૦. ‘‘કમ્બલસ્સતરા ઉટ્ઠેન્તુ, સબ્બે નાગે નિવેદય;

બારાણસિં પવજ્જન્તુ, મા ચ કઞ્ચિ વિહેઠયુ’’ન્તિ.

તત્થ કમ્બલસ્સતરા ઉટ્ઠેન્તૂતિ કમ્બલસ્સતરા નામ તસ્સ માતુપક્ખિકા સિનેરુપાદે વસનનાગા, તે ચ ઉટ્ઠહન્તુ. અઞ્ઞે ચ ચતૂસુ દિસાસુ અનુદિસાસુ યત્તકા વા મય્હં વચનકરા, તે સબ્બે નાગે નિવેદય, ગન્ત્વા જાનાપેથ, ખિપ્પં કિર સન્નિપાતેથાતિ આણાપેન્તો એવમાહ. તતો સબ્બેહેવ સીઘં સન્નિપતિતેહિ ‘‘કિં કરોમ, દેવા’’તિ વુત્તે ‘‘સબ્બેપિ તે નાગા બારાણસિં પવજ્જન્તૂ’’તિ આહ. ‘‘તત્થ ગન્ત્વા કિં કાતબ્બં, દેવ, તં નાસાવાતપ્પહારેન ભસ્મં કરોમા’’તિ ચ વુત્તે રાજધીતરિ પટિબદ્ધચિત્તતાય તસ્સા વિનાસં અનિચ્છન્તો ‘‘મા ચ કઞ્ચિ વિહેઠયુ’’ન્તિ આહ, તુમ્હેસુ કોચિ કઞ્ચિ મા વિહેઠયાતિ અત્થો. અયમેવ વા પાઠો.

અથ નં નાગા ‘‘સચે કોચિ મનુસ્સો ન વિહેઠેતબ્બો, તત્થ ગન્ત્વા કિં કરિસ્સામા’’તિ આહંસુ. અથ ને ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોથ, અહમ્પિ ઇદં નામ કરિસ્સામી’’તિ આચિક્ખન્તો ગાથાદ્વયમાહ –

૭૯૧. ‘‘નિવેસનેસુ સોબ્ભેસુ, રથિયા ચચ્ચરેસુ ચ;

રુક્ખગ્ગેસુ ચ લમ્બન્તુ, વિતતા તોરણેસુ ચ.

૭૯૨. ‘‘અહમ્પિ સબ્બસેતેન, મહતા સુમહં પુરં;

પરિક્ખિપિસ્સં ભોગેહિ, કાસીનં જનયં ભય’’ન્તિ.

તત્થ સોબ્ભેસૂતિ પોક્ખરણીસુ. રથિયાતિ રથિકાય. વિતતાતિ વિતતસરીરા મહાસરીરા હુત્વા એતેસુ ચેવ નિવેસનાદીસુ દ્વારતોરણેસુ ચ ઓલમ્બન્તુ, એત્તકં નાગા કરોન્તુ, કરોન્તા ચ નિવેસને તાવ મઞ્ચપીઠાનં હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ અન્તોગબ્ભબહિગબ્ભાદીસુ ચ પોક્ખરણિયં ઉદકપિટ્ઠે રથિકાદીનં પસ્સેસુ ચેવ થલેસુ ચ મહન્તાનિ સરીરાનિ માપેત્વા મહન્તે ફણે કત્વા કમ્મારગગ્ગરી વિય ધમમાના ‘‘સુસૂ’’તિ સદ્દં કરોન્તા ઓલમ્બથ ચ નિપજ્જથ ચ. અત્તાનં પન તરુણદારકાનં જરાજિણ્ણાનં ગબ્ભિનિત્થીનં સમુદ્દજાય ચાતિ ઇમેસં ચતુન્નં મા દસ્સયિત્થ. અહમ્પિ સબ્બસેતેન મહન્તેન સરીરેન ગન્ત્વા સુમહન્તં કાસિપુરં સત્તક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિપિસ્સં, મહન્તેન ફણેન નં છાદેત્વા એકન્ધકારં કત્વા કાસીનં ભયં જનયન્તો ‘‘સુસૂ’’તિ સદ્દં મુઞ્ચિસ્સામીતિ.

અથ સબ્બે નાગા તથા અકંસુ. તમત્થં પકાસેન્તો સત્થા આહ –

૭૯૩. ‘‘તસ્સ તં વચનં સુત્વા, ઉરગાનેકવણ્ણિનો;

બારાણસિં પવજ્જિંસુ, ન ચ કઞ્ચિ વિહેઠયું.

૭૯૪. ‘‘નિવેસનેસુ સોબ્ભેસુ, રથિયા ચચ્ચરેસુ ચ;

રુક્ખગ્ગેસુ ચ લમ્બિંસુ, વિતતા તોરણેસુ ચ.

૭૯૫. ‘‘તેસુ દિસ્વાન લમ્બન્તે, પુથૂ કન્દિંસુ નારિયો;

નાગે સોણ્ડિકતે દિસ્વા, પસ્સસન્તે મુહું મુહું.

૭૯૬. ‘‘બારાણસી પબ્યથિતા, આતુરા સમપજ્જથ;

બાહા પગ્ગય્હ પક્કન્દું, ધીતરં દેહિ રાજિનો’’તિ.

તત્થ અનેકવણ્ણિનોતિ નીલાદિવસેન અનેકવણ્ણા. એવરૂપાનિ હિ તે રૂપાનિ માપયિંસુ. પવજ્જિંસૂતિ અડ્ઢરત્તસમયે પવિસિંસુ. લમ્બિંસૂતિ ધતરટ્ઠેન વુત્તનિયામેનેવ તે સબ્બેસુ ઠાનેસુ મનુસ્સાનં સઞ્ચારં પચ્છિન્દિત્વા ઓલમ્બિંસુ. દૂતા હુત્વા આગતા પન ચત્તારો નાગમાણવકા રઞો સયનસ્સ ચત્તારો પાદે પરિક્ખિપિત્વા ઉપરિસીસે મહન્તે ફણે કત્વા તુણ્ડેહિ સીસં પહરન્તા વિય દાઠા વિવરિત્વા પસ્સસન્તા અટ્ઠંસુ. ધતરટ્ઠોપિ અત્તના વુત્તનિયામેન નગરં પટિચ્છાદેસિ. પબુજ્ઝમાના પુરિસા યતો યતો હત્થં વા પાદં વા પસારેન્તિ, તત્થ તત્થ સપ્પે છુપિત્વા ‘‘સપ્પો, સપ્પો’’તિ વિરવન્તિ. પુથૂ કન્દિંસૂતિ યેસુ ગેહેસુ દીપા જલન્તિ, તેસુ ઇત્થિયો પબુદ્ધા દ્વારતોરણગોપાનસિયો ઓલોકેત્વા ઓલમ્બન્તે નાગે દિસ્વા બહૂ એકપ્પહારેનેવ કન્દિંસુ. એવં સકલનગરં એકકોલાહલં અહોસિ. સોણ્ડિકતેતિ કતફણે.

પક્કન્દુન્તિ વિભાતાય રત્તિયા નાગાનં અસ્સાસવાતેન સકલનગરે રાજનિવેસને ચ ઉપ્પાતિયમાને વિય ભીતા મનુસ્સા ‘‘નાગરાજાનો કિસ્સ નો વિહેઠથા’’તિ વત્વા તુમ્હાકં રાજા ‘‘ધીતરં દસ્સામી’’તિ ધતરટ્ઠસ્સ દૂતં પેસેત્વા પુન તસ્સ દૂતેહિ આગન્ત્વા ‘‘દેહી’’તિ વુત્તો અમ્હાકં રાજાનં અક્કોસતિ પરિભાસતિ. ‘‘સચે અમ્હાકં રઞ્ઞો ધીતરં ન દસ્સતિ, સકલનગરસ્સ જીવિતં નત્થી’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ નો, સામિ, ઓકાસં દેથ, મયં ગન્ત્વા રાજાનં યાચિસ્સામા’’તિ યાચન્તા ઓકાસં લભિત્વા રાજદ્વારં ગન્ત્વા મહન્તેન રવેન પક્કન્તિંસુ. ભરિયાયોપિસ્સ અત્તનો અત્તનો ગબ્ભેસુ નિપન્નકાવ ‘‘દેવ, ધીતરં ધતરટ્ઠરઞ્ઞો દેહી’’તિ એકપ્પહારેન કન્દિંસુ. તેપિ ચત્તારો નાગમાણવકા ‘‘દેહી’’તિ તુણ્હેહિ સીસં પહરન્તા વિય દાઠા વિવરિત્વા પસ્સસન્તા અટ્ઠંસુ.

સો નિપન્નકોવ નગરવાસીનઞ્ચ અત્તનો ચ ભરિયાનં પરિદેવિતસદ્દં સુત્વા ચતૂહિ ચ નાગમાણવકેહિ તજ્જિતત્તા મરણભયભીતો ‘‘મમ ધીતરં સમુદ્દજં ધતરટ્ઠસ્સ દમ્મી’’તિ તિક્ખત્તું અવચ. તં સુત્વા સબ્બેપિ નાગરાજાનો તિગાવુતમત્તં પટિક્કમિત્વા દેવનગરં વિય એકં નગરં માપેત્વા તત્થ ઠિતા ‘‘ધીતરં કિર નો પેસેતૂ’’તિ પણ્ણાકારં પહિણિંસુ. રાજા તેહિ આભતં પણ્ણાકારં ગહેત્વા ‘‘તુમ્હે ગચ્છથ, અહં ધીતરં અમચ્ચાનં હત્થે પહિણિસ્સામી’’તિ તે ઉય્યોજેત્વા ધીતરં પક્કોસાપેત્વા ઉપરિપાસાદં આરોપેત્વા સીહપઞ્જરં વિવરિત્વા ‘‘અમ્મ, પસ્સેતં અલઙ્કતનગરં, ત્વં એત્થ એતસ્સ રઞ્ઞો અગ્ગમહેસી ભવિસ્સસિ, ન દૂરે ઇતો તં નગરં, ઉક્કણ્ઠિતકાલેયેવ ઇધ આગન્તું સક્કા, એત્થ ગન્તબ્બ’’ન્તિ સઞ્ઞાપેત્વા સીસં ન્હાપેત્વા સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કરિત્વા પટિચ્છન્નયોગ્ગે નિસીદાપેત્વા અમચ્ચાનં હત્થે દત્વા પાહેસિ. નાગરાજાનો પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા મહાસક્કારં કરિંસુ. અમચ્ચા નગરં પવિસિત્વા તં તસ્સ દત્વા બહું ધનં આદાય નિવત્તિંસુ. તે રાજધીતરં પાસાદં આરોપેત્વા અલઙ્કતદિબ્બસયને નિપજ્જાપેસું. તઙ્ખણઞ્ઞેવ નં નાગમાણવિકા ખુજ્જાદિવેસં ગહેત્વા મનુસ્સપરિચારિકા વિય પરિવારયિંસુ. સા દિબ્બસયને નિપન્નમત્તાવ દિબ્બફસ્સં ફુસિત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ.

ધતરટ્ઠો તં ગહેત્વા સદ્ધિં નાગપરિસાય તત્થ અન્તરહિતો નાગભવનેયેવ પાતુરહોસિ. રાજધીતા પબુજ્ઝિત્વા અલઙ્કતદિબ્બસયનં અઞ્ઞે ચ સુવણ્ણપાસાદમણિપાસાદાદયો ઉય્યાનપોક્ખરણિયો અલઙ્કતદેવનગરં વિય નાગભવનં દિસ્વા ખુજ્જાદિપરિચારિકાયો પુચ્છિ ‘‘ઇદં નગરં અતિવિય અલઙ્કતં, ન અમ્હાકં નગરં વિય, કસ્સેત’’ન્તિ. ‘‘સામિકસ્સ તે સન્તકં, દેવિ, ન અપ્પપુઞ્ઞા એવરૂપં સમ્પત્તિં લભન્તિ, મહાપુઞ્ઞતાય તે અયં લદ્ધા’’તિ. ધતરટ્ઠોપિ પઞ્ચયોજનસતિકે નાગભવને ભેરિં ચરાપેસિ ‘‘યો સમુદ્દજાય સપ્પવણ્ણં દસ્સેતિ, તસ્સ રાજદણ્ડો ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્મા એકોપિ તસ્સા સપ્પવણ્ણં દસ્સેતું સમત્થો નામ નાહોસિ. સા મનુસ્સલોકસઞ્ઞાય એવ તત્થ તેન સદ્ધિં સમ્મોદમાના પિયસંવાસં વસિ.

નગરકણ્ડં નિટ્ઠિતં.

ઉપોસથકણ્ડં

સા અપરભાગે ધતરટ્ઠં પટિચ્ચ ગબ્ભં પટિલભિત્વા પુત્તં વિજાયિ, તસ્સ પિયદસ્સનત્તા ‘‘સુદસ્સનો’’તિ નામં કરિંસુ. પુનાપરં પુત્તં વિજાયિ, તસ્સ ‘‘દત્તો’’તિ નામં અકંસુ. સો પન બોધિસત્તો. પુનેકં પુત્તં વિજાયિ, તસ્સ ‘‘સુભોગો’’તિ નામં કરિંસુ. અપરમ્પિ પુત્તં વિજાયિ, તસ્સ ‘‘અરિટ્ઠો’’તિ નામં કરિંસુ. ઇતિ સા ચત્તારો પુત્તે વિજાયિત્વાપિ નાગભવનભાવં ન જાનાતિ. અથેકદિવસં તરુણનાગા અરિટ્ઠસ્સ આચિક્ખિંસુ ‘‘તવ માતા મનુસ્સિત્થી, ન નાગિની’’તિ. અરિટ્ઠો ‘‘વીમંસિસ્સામિ ન’’ન્તિ એકદિવસં થનં પિવન્તોવ સપ્પસરીરં માપેત્વા નઙ્ગુટ્ઠખણ્ડેન માતુ પિટ્ઠિપાદે ઘટ્ટેસિ. સા તસ્સ સપ્પસરીરં દિસ્વા ભીતતસિતા મહારવં રવિત્વા તં ભૂમિયં ખિપન્તી નખેન તસ્સ અક્ખિં ભિન્દિ. તતો લોહિતં પગ્ઘરિ. રાજા તસ્સા સદ્દં સુત્વા ‘‘કિસ્સેસા વિરવતી’’તિ પુચ્છિત્વા અરિટ્ઠેન કતકિરિયં સુત્વા ‘‘ગણ્હથ, નં દાસં ગહેત્વા જીવિતક્ખયં પાપેથા’’તિ તજ્જેન્તો આગચ્છિ. રાજધીતા તસ્સ કુદ્ધભાવં ઞત્વા પુત્તસિનેહેન ‘‘દેવ, પુત્તસ્સ મે અક્ખિ ભિન્નં, ખમથેતસ્સાપરાધ’’ન્તિ આહ. રાજા એતાય એવં વદન્તિયા ‘‘કિં સક્કા કાતુ’’ન્તિ ખમિ. તં દિવસં સા ‘‘ઇદં નાગભવન’’ન્તિ અઞ્ઞાસિ. તતો ચ પટ્ઠાય અરિટ્ઠો કાણારિટ્ઠો નામ જાતો. ચત્તારોપિ પુત્તા વિઞ્ઞુતં પાપુણિંસુ.

અથ નેસં પિતા યોજનસતિકં યોજનસતિકં કત્વા રજ્જમદાસિ, મહન્તો યસો અહોસિ. સોળસ સોળસ નાગકઞ્ઞાસહસ્સાનિ પરિવારયિંસુ. પિતુ એકયોજનસતિકમેવ રજ્જં અહોસિ. તયો પુત્તા માસે માસે માતાપિતરો પસ્સિતું આગચ્છન્તિ, બોધિસત્તો પન અન્વદ્ધમાસં આગચ્છતિ. નાગભવને સમુટ્ઠિતં પઞ્હં બોધિસત્તોવ કથેતિ. પિતરા સદ્ધિં વિરૂપક્ખમહારાજસ્સપિ ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ, તસ્સ સન્તિકે સમુટ્ઠિતં પઞ્હમ્પિ સોવ કથેતિ. અથેકદિવસં વિરૂપક્ખે નાગપરિસાય સદ્ધિં તિદસપુરં ગન્ત્વા સક્કં પરિવારેત્વા નિસિન્ને દેવાનં અન્તરે પઞ્હો સમુટ્ઠાસિ. તં કોચિ કથેતું નાસક્ખિ, પલ્લઙ્કવરગતો પન હુત્વા મહાસત્તોવ કથેસિ. અથ નં દેવરાજા દિબ્બગન્ધપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા ‘‘દત્ત, ત્વં પથવિસમાય વિપુલાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો, ઇતો પટ્ઠાય ભૂરિદત્તો નામ હોહી’’તિ ‘‘ભૂરિદત્તો’’ તિસ્સ નામં અકાસિ. સો તતો પટ્ઠાય સક્કસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગચ્છન્તો અલઙ્કતવેજયન્તપાસાદં દેવચ્છરાહિ આકિણ્ણં અતિમનોહરં સક્કસ્સ સમ્પત્તિં દિસ્વા દેવલોકે પિયં કત્વા ‘‘કિં મે ઇમિના મણ્ડૂકભક્ખેન અત્તભાવેન, નાગભવનં ગન્ત્વા ઉપોસથવાસં વસિત્વા ઇમસ્મિં દેવલોકે ઉપ્પત્તિકારણં કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા નાગભવનં ગન્ત્વા માતાપિતરો આપુચ્છિ ‘‘અમ્મતાતા, અહં ઉપોસથકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ, તાત, કરોહિ, કરોન્તો પન બહિ અગન્ત્વા ઇમસ્મિઞ્ઞેવ નાગભવને એકસ્મિં સુઞ્ઞવિમાને કરોહિ, બહિગતાનં પન નાગાનં મહન્તં ભય’’ન્તિ.

સો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા તત્થેવ સુઞ્ઞવિમાને રાજુય્યાને ઉપોસથવાસં વસતિ. અથ નં નાનાતૂરિયહત્થા નાગકઞ્ઞા પરિવારેન્તિ. સો ‘‘ન મય્હં ઇધ વસન્તસ્સ ઉપોસથકમ્મં મત્થકં પાપુણિસ્સતિ, મનુસ્સપથં ગન્ત્વા કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા નિવારણભયેન માતાપિતૂનં અનારોચેત્વા અત્તનો ભરિયાયો આમન્તેત્વા ‘‘ભદ્દે, અહં મનુસ્સલોકં ગન્ત્વા યમુનાતીરે નિગ્રોધરુક્ખો અત્થિ, તસ્સાવિદૂરે વમ્મિકમત્થકે ભોગે આભુજિત્વા ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં અધિટ્ઠાય નિપજ્જિત્વા ઉપોસથકમ્મં કરિસ્સામિ. મયા સબ્બરત્તિં નિપજ્જિત્વા ઉપોસથકમ્મે કતે અરુણુગ્ગમનવેલાયમેવ તુમ્હે દસ દસ ઇત્થિયો આદાય વારેન વારેન તૂરિયહત્થા મમ સન્તિકં આગન્ત્વા મં ગન્ધેહિ ચ પુપ્ફેહિ ચ પૂજેત્વા ગાયિત્વા નચ્ચિત્વા મં આદાય નાગભવનમેવ આગચ્છથા’’તિ વત્વા તત્થ ગન્ત્વા વમ્મિકમત્થકે ભોગે આભુજિત્વા ‘‘યો મમ ચમ્મં વા ન્હારું વા અટ્ઠિં વા રુહિરં વા ઇચ્છતિ, સો આહરતૂ’’તિ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં અધિટ્ઠાય નઙ્ગલસીસપ્પમાણં સરીરં માપેત્વા નિપન્નો ઉપોસથકમ્મમકાસિ. અરુણે ઉટ્ઠહન્તેયેવ તં નાગમાણવિકા આગન્ત્વા યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જિત્વા નાગભવનં આનેન્તિ. તસ્સ ઇમિના નિયામેન ઉપોસથં કરોન્તસ્સ દીઘો અદ્ધા વીતિવત્તો.

ઉપોસથખણ્ડં નિટ્ઠિતં.

ગરુળખણ્ડં

તદા એકો બારાણસિદ્વારગામવાસી બ્રાહ્મણો સોમદત્તેન નામ પુત્તેન સદ્ધિં અરઞ્ઞં ગન્ત્વા સૂલયન્તપાસવાગુરાદીહિ ઓડ્ડેત્વા મિગે વધિત્વા મંસં કાજેનાહરિત્વા વિક્કિણન્તો જીવિકં કપ્પેસિ. સો એકદિવસં અન્તમસો ગોધામત્તમ્પિ અલભિત્વા ‘‘તાત સોમદત્ત, સચે તુચ્છહત્થા ગમિસ્સામ, માતા તે કુજ્ઝિસ્સતિ, યં કિઞ્ચિ ગહેત્વા ગમિસ્સામા’’તિ વત્વા બોધિસત્તસ્સ નિપન્નવમ્મિકટ્ઠાનાભિમુખો ગન્ત્વા પાનીયં પાતું યમુનં ઓતરન્તાનં મિગાનં પદવલઞ્જં દિસ્વા ‘‘તાત, મિગમગ્ગો પઞ્ઞાયતિ, ત્વં પટિક્કમિત્વા તિટ્ઠાહિ, અહં પાનીયત્થાય આગતં મિગં વિજ્ઝિસ્સામી’’તિ ધનું આદાય મિગં ઓલોકેન્તો એકસ્મિં રુક્ખમૂલે અટ્ઠાસિ. અથેકો મિગો સાયન્હસમયે પાનીયં પાતું આગતો. સો તં વિજ્ઝિ. મિગો તત્થ અપતિત્વા સરવેગેન તજ્જિતો લોહિતેન પગ્ઘરન્તેન પલાયિ. પિતાપુત્તા નં અનુબન્ધિત્વા પતિતટ્ઠાને મંસં ગહેત્વા અરઞ્ઞા નિક્ખમિત્વા સૂરિયત્થઙ્ગમનવેલાય તં નિગ્રોધં પત્વા ‘‘ઇદાનિ અકાલો, ન સક્કા ગન્તું, ઇધેવ વસિસ્સામા’’તિ મંસં એકમન્તે ઠપેત્વા રુક્ખં આરુય્હ વિટપન્તરે નિપજ્જિંસુ. બ્રાહ્મણો પચ્ચૂસસમયે પબુજ્ઝિત્વા મિગસદ્દસવનાય સોતં ઓદહિ.

તસ્મિં ખણે નાગમાણવિકાયો આગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ પુપ્ફાસનં પઞ્ઞાપેસું. સો અહિસરીરં અન્તરધાપેત્વા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતં દિબ્બસરીરં માપેત્વા સક્કલીલાય પુપ્ફાસને નિસીદિ. નાગમાણવિકાપિ નં ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા દિબ્બતૂરિયાનિ વાદેત્વા નચ્ચગીતં પટ્ઠપેસું. બ્રાહ્મણો તં સદ્દં સુત્વા ‘‘કો નુ ખો એસ, જાનિસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘પુત્ત, પુત્તા’’તિ વત્વાપિ પુત્તં પબોધેતું અસક્કોન્તો ‘‘સયતુ એસ, કિલન્તો ભવિસ્સતિ, અહમેવ ગમિસ્સામી’’તિ રુક્ખા ઓરુય્હ તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. નાગમાણવિકા તં દિસ્વા સદ્ધિં તૂરિયેહિ ભૂમિયં નિમુજ્જિત્વા અત્તનો નાગભવનમેવ ગતા. બોધિસત્તો એકકોવ અહોસિ. બ્રાહ્મણો તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પુચ્છન્તો ગાથાદ્વયમાહ –

૭૯૭. ‘‘પુપ્ફાભિહારસ્સ વનસ્સ મજ્ઝે, કો લોહિતક્ખો વિતતન્તરંસો;

કા કમ્બુકાયૂરધરા સુવત્થા, તિટ્ઠન્તિ નારિયો દસ વન્દમાના.

૭૯૮. ‘‘કો ત્વં બ્રહાબાહુ વનસ્સ મજ્ઝે, વિરોચસિ ઘતસિત્તોવ અગ્ગિ;

મહેસક્ખો અઞ્ઞતરોસિ યક્ખો, ઉદાહુ નાગોસિ મહાનુભાવો’’તિ.

તત્થ પુપ્ફાભિહારસ્સાતિ બોધિસત્તસ્સ પૂજનત્થાય આભતેન દિબ્બપુપ્ફાભિહારેન સમન્નાગતસ્સ. કોતિ કો નામ ત્વં. લોહિતક્ખોતિ રત્તક્ખો. વિતતન્તરંસોતિ પુથુલઅન્તરંસો. કમ્બુકાયૂરધરાતિ સુવણ્ણાલઙ્કારધરા. બ્રહાબાહૂતિ મહાબાહુ.

તં સુત્વા મહાસત્તો ‘‘સચેપિ ‘સક્કાદીસુ અઞ્ઞતરોહમસ્મી’તિ વક્ખામિ, સદ્દહિસ્સતેવાયં બ્રાહ્મણો, અજ્જ પન મયા સચ્ચમેવ કથેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા અત્તનો નાગરાજભાવં કથેન્તો આહ –

૭૯૯. ‘‘નાગોહમસ્મિ ઇદ્ધિમા, તેજસ્સી દુરતિક્કમો;

ડંસેય્યં તેજસા કુદ્ધો, ફીતં જનપદં અપિ.

૮૦૦. ‘‘સમુદ્દજા હિ મે માતા, ધતરટ્ઠો ચ મે પિતા;

સુદસ્સનકનિટ્ઠોસ્મિ, ભૂરિદત્તોતિ મં વિદૂ’’તિ.

તત્થ તેજસ્સીતિ વિસતેજેન તેજવા. દુરતિક્કમોતિ અઞ્ઞેન અતિક્કમિતું અસક્કુણેય્યો. ડંસેય્યન્તિ સચાહં કુદ્ધો ફીતં જનપદં અપિ ડંસેય્યં, પથવિયં મમ દાઠાય પતિતમત્તાય સદ્ધિં પથવિયા મમ તેજેન સો સબ્બો જનપદો ભસ્મા ભવેય્યાતિ વદતિ. સુદસ્સનકનિટ્ઠોસ્મીતિ અહં મમ ભાતુ સુદસ્સનસ્સ કનિટ્ઠો અસ્મિ. વિદૂતિ એવં મમં પઞ્ચયોજનસતિકે નાગભવને જાનન્તીતિ.

ઇદઞ્ચ પન વત્વા મહાસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘અયં બ્રાહ્મણો ચણ્ડો ફરુસો, અહિતુણ્ડિકસ્સ આરોચેત્વા ઉપોસથકમ્મસ્સ મે અન્તરાયમ્પિ કરેય્ય, યં નૂનાહં ઇમં નાગભવનં નેત્વા મહન્તં યસં દત્વા ઉપોસથકમ્મં અદ્ધનિયં કરેય્ય’’ન્તિ. અથ નં આહ ‘‘બ્રાહ્મણ, મહન્તં તે યસં દસ્સામિ, રમણીયં નાગભવનં, એહિ તત્થ ગચ્છામા’’તિ. ‘‘સામિ, પુત્તો મે અત્થિ, તસ્મિં ગચ્છન્તે આગમિસ્સામી’’તિ. અથ નં મહાસત્તો ‘‘ગચ્છ, બ્રાહ્મણ, આનેહિ ન’’ન્તિ વત્વા અત્તનો આવાસં આચિક્ખન્તો આહ –

૮૦૧. ‘‘યં ગમ્ભીરં સદાવટ્ટં, રહદં ભેસ્મં પેક્ખસિ;

એસ દિબ્યો મમાવાસો, અનેકસતપોરિસો.

૮૦૨. ‘‘મયૂરકોઞ્ચાભિરુદં, નીલોદં વનમજ્ઝતો;

યમુનં પવિસ મા ભીતો, ખેમં વત્તવતં સિવ’’ન્તિ.

તત્થ સદાવટ્ટન્તિ સદા પવત્તં આવટ્ટં. ભેસ્મન્તિ ભયાનકં. પેક્ખસીતિ યં એવરૂપં રહદં પસ્સસિ. મયૂરકોઞ્ચાભિરુદન્તિ ઉભોસુ તીરેસુ વનઘટાયં વસન્તેહિ મયૂરેહિ ચ કોઞ્ચેહિ ચ અભિરુદં ઉપકૂજિતં. નીલોદન્તિ નીલસલિલં. વનમજ્ઝતોતિ વનમજ્ઝેન સન્દમાનં. પવિસ મા ભીતોતિ એવરૂપં યમુનં અભીતો હુત્વા પવિસ. વત્તવતન્તિ વત્તસમ્પન્નાનં આચારવન્તાનં વસનભૂમિં પવિસ, ગચ્છ, બ્રાહ્મણ, પુત્તં આનેહીતિ.

બ્રાહ્મણો ગન્ત્વા પુત્તસ્સ તમત્થં આરોચેત્વા પુત્તં આનેસિ. મહાસત્તો તે ઉભોપિ આદાય યમુનાતીરં ગન્ત્વા તીરે ઠિતો આહ –

૮૦૩. ‘‘તત્થ પત્તો સાનુચરો, સહ પુત્તેન બ્રાહ્મણ;

પૂજિતો મય્હં કામેહિ, સુખં બ્રાહ્મણ વચ્છસી’’તિ.

તત્થ તત્થ પત્તોતિ ત્વં અમ્હાકં નાગભવનં પત્તો હુત્વા. મય્હન્તિ મમ સન્તકેહિ કામેહિ પૂજિતો. વચ્છસીતિ તત્થ નાગભવને સુખં વસિસ્સતિ.

એવં વત્વા મહાસત્તો ઉભોપિ તે પિતાપુત્તે અત્તનો આનુભાવેન નાગભવનં આનેસિ. તેસં તત્થ દિબ્બો અત્તભાવો પાતુભવિ. અથ નેસં મહાસત્તો દિબ્બસમ્પત્તિં દત્વા ચત્તારિ ચત્તારિ નાગકઞ્ઞાસતાનિ અદાસિ. તે મહાસમ્પત્તિં અનુભવિંસુ. બોધિસત્તોપિ અપ્પમત્તો ઉપોસથકમ્મં અકાસિ. અન્વડ્ઢમાસં માતાપિતૂનં ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા ધમ્મકથં કથેત્વા તતો ચ બ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા આરોગ્યં પુચ્છિત્વા ‘‘યેન તે અત્થો, તં વદેય્યાસિ, અનુક્કણ્ઠમાનો અભિરમા’’તિ વત્વા સોમદત્તેનપિ સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા અત્તનો નિવેસનં અગચ્છિ. બ્રાહ્મણો એકસંવચ્છરં નાગભવને વસિત્વા મન્દપુઞ્ઞતાય ઉક્કણ્ઠિતો મનુસ્સલોકં ગન્તુકામો અહોસિ. નાગભવનમસ્સ લોકન્તરનિરયો વિય અલઙ્કતપાસાદો બન્ધનાગારં વિય અલઙ્કતનાગકઞ્ઞા યક્ખિનિયો વિય ઉપટ્ઠહિંસુ. સો ‘‘અહં તાવ ઉક્કણ્ઠિતો, સોમદત્તસ્સપિ ચિત્તં જાનિસ્સામી’’તિ તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા આહ ‘‘કિં, તાત, ઉક્કણ્ઠસી’’તિ? ‘‘કસ્મા ઉક્કણ્ઠિસ્સામિ ન ઉક્કણ્ઠામિ, ત્વં પન ઉક્કણ્ઠસિ, તાતા’’તિ? ‘‘આમ તાતા’’તિ. ‘‘કિંકારણા’’તિ. ‘‘તવ માતુ ચેવ ભાતુભગિનીનઞ્ચ અદસ્સનેન ઉક્કણ્ઠામિ, એહિ, તાત સોમદત્ત, ગચ્છામા’’તિ. સો ‘‘ન ગચ્છામી’’તિ વત્વાપિ પુનપ્પુનં પિતરા યાચિયમાનો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ.

બ્રાહ્મણો ‘‘પુત્તસ્સ તાવ મે મનો લદ્ધો, સચે પનાહં ભૂરિદત્તસ્સ ‘ઉક્કણ્ઠિતોમ્હી’તિ વક્ખામિ, અતિરેકતરં મે યસં દસ્સતિ, એવં મે ગમનં ન ભવિસ્સતિ. એકેન પન ઉપાયેન તસ્સ સમ્પત્તિં વણ્ણેત્વા ‘ત્વં એવરૂપં સમ્પત્તિં પહાય કિંકારણા મનુસ્સલોકં ગન્ત્વા ઉપોસથકમ્મં કરોસી’તિ પુચ્છિત્વા ‘સગ્ગત્થાયા’તિ વુત્તે ‘ત્વં તાવ એવરૂપં સમ્પત્તિં પહાય સગ્ગત્થાય ઉપોસથકમ્મં કરોસિ, કિમઙ્ગં પન મયંયેવ પરધનેન જીવિકં કપ્પેમ, અહમ્પિ મનુસ્સલોકં ગન્ત્વા ઞાતકે દિસ્વા પબ્બજિત્વા સમણધમ્મં કરિસ્સામી’તિ નં સઞ્ઞાપેસ્સામિ. અથ મે સો ગમનં અનુજાનિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા એકદિવસં તેનાગન્ત્વા ‘‘કિં, બ્રાહ્મણ, ઉક્કણ્ઠસી’’તિ પુચ્છિતો ‘‘તુમ્હાકં સન્તિકા અમ્હાકં ન કિઞ્ચિ પરિહાયતી’’તિ કિઞ્ચિ ગમનપટિબદ્ધં અવત્વાવ આદિતો તાવ તસ્સ સમ્પત્તિં વણ્ણેન્તો આહ –

૮૦૪. ‘‘સમા સમન્તપરિતો, પહૂતતગરા મહી;

ઇન્દગોપકસઞ્છન્ના, સોભતિ હરિતુત્તમા.

૮૦૫. ‘‘રમ્માનિ વનચેત્યાનિ, રમ્મા હંસૂપકૂજિતા;

ઓપુપ્ફપદ્ધા તિટ્ઠન્તિ, પોક્ખરઞ્ઞો સુનિમ્મિતા.

૮૦૬. ‘‘અટ્ઠંસા સુકતા થમ્ભા, સબ્બે વેળુરિયામયા;

સહસ્સથમ્ભા પાસાદા, પૂરા કઞ્ઞાહિ જોતરે.

૮૦૭. ‘‘વિમાનં ઉપપન્નોસિ, દિબ્યં પુઞ્ઞેહિ અત્તનો;

અસમ્બાધં સિવં રમ્મં, અચ્ચન્તસુખસંહિતં.

૮૦૮. ‘‘મઞ્ઞે સહસ્સનેત્તસ્સ, વિમાનં નાભિકઙ્ખસિ;

ઇદ્ધી હિ ત્યાયં વિપુલા, સક્કસ્સેવ જુતીમતો’’તિ.

તત્થ સમા સમન્તપરિતોતિ પરિસમન્તતો સબ્બદિસાભાગેસુ અયં તવ નાગભવને મહી સુવણ્ણરજતમણિ મુત્તાવાલુકાપરિકિણ્ણા સમતલા. પહૂતતગરા મહીતિ બહુકેહિ તગરગચ્છેહિ સમન્નાગતા. ઇન્દગોપકસઞ્છન્નાતિ સુવણ્ણઇન્દગોપકેહિ સઞ્છન્ના. સોભતિ હરિતુત્તમાતિ હરિતવણ્ણદબ્બતિણસઞ્છન્ના સોભતીતિ અત્થો. વનચેત્યાનીતિ વનઘટા. ઓપુપ્ફપદ્ધાતિ પુપ્ફિત્વા પતિતેહિ પદુમપત્તેહિ સઞ્છન્ના ઉદકપિટ્ઠા. સુનિમ્મિતાતિ તવ પુઞ્ઞસમ્પત્તિયા સુટ્ઠુ નિમ્મિતા. અટ્ઠંસાતિ તવ વસનપાસાદેસુ અટ્ઠંસા સુકતા વેળુરિયમયા થમ્ભા. તેહિ થમ્ભેહિ સહસ્સથમ્ભા તવ પાસાદા નાગકઞ્ઞાહિ પૂરા વિજ્જોતન્તિ. ઉપપન્નોસીતિ એવરૂપે વિમાને નિબ્બત્તોસીતિ અત્થો. સહસ્સનેત્તસ્સ વિમાનન્તિ સક્કસ્સ વેજયન્તપાસાદં. ઇદ્ધી હિ ત્યાયં વિપુલાતિ યસ્મા તવાયં વિપુલા ઇદ્ધિ, તસ્મા ત્વં તેન ઉપોસથકમ્મેન સક્કસ્સ વિમાનમ્પિ ન પત્થેસિ, અઞ્ઞં તતો ઉત્તરિ મહન્તં ઠાનં પત્થેસીતિ મઞ્ઞામિ.

તં સુત્વા મહાસત્તો ‘‘મા હેવં, બ્રાહ્મણ, અવચ, સક્કસ્સ યસં પટિચ્ચ અમ્હાકં યસો સિનેરુસન્તિકે સાસપો વિય, મયં તસ્સ પરિચારકેપિ ન અગ્ઘામા’’તિ વત્વા ગાથમાહ –

૮૦૯. ‘‘મનસાપિ ન પત્તબ્બો, આનુભાવો જુતીમતો;

પરિચારયમાનાનં, સઇન્દાનં વસવત્તિન’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – બ્રાહ્મણ, સક્કસ્સ યસો નામ એકં દ્વે તયો ચત્તારો વા દિવસે ‘‘એત્તકો સિયા’’તિ મનસા ચિન્તેન્તેનપિ ન અભિપત્તબ્બો. યેપિ નં ચત્તારો મહારાજાનો પરિચારેન્તિ, તેસં દેવરાજાનં પરિચારયમાનાનં ઇન્દં નાયકં કત્વા ચરન્તાનં સઇન્દાનં વસવત્તીનં ચતુન્નં લોકપાલાનં યસસ્સપિ અમ્હાકં તિરચ્છાનગતાનં યસો સોળસિં કલં નગ્ઘતીતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા ‘‘ઇદં તે મઞ્ઞે સહસ્સનેત્તસ્સ વિમાન’’ન્તિ વચનં સુત્વા અહં તં અનુસ્સરિં. ‘‘અહઞ્હિ વેજયન્તં પત્થેન્તો ઉપોસથકમ્મં કરોમી’’તિ તસ્સ અત્તનો પત્થનં આચિક્ખન્તો આહ –

૮૧૦. ‘‘તં વિમાનં અભિજ્ઝાય, અમરાનં સુખેસિનં;

ઉપોસથં ઉપવસન્તો, સેમિ વમ્મિકમુદ્ધની’’તિ.

તત્થ અભિજ્ઝાયાતિ પત્થેત્વા. અમરાનન્તિ દીઘાયુકાનં દેવાનં. સુખેસિનન્તિ એસિતસુખાનં સુખે પતિટ્ઠિતાનં.

કં સુત્વા બ્રાહ્મણો ‘‘ઇદાનિ મે ઓકાસો લદ્ધો’’તિ સોમનસ્સપ્પત્તો ગન્તું આપુચ્છન્તો ગાથાદ્વયમાહ –

૮૧૧. ‘‘અહઞ્ચ મિગમેસાનો, સપુત્તો પાવિસિં વનં;

તં મં મતં વા જીવં વા, નાભિવેદેન્તિ ઞાતકા.

૮૧૨. ‘‘આમન્તયે ભૂરિદત્તં, કાસિપુત્તં યસસ્સિનં;

તયા નો સમનુઞ્ઞાતા, અપિ પસ્સેમુ ઞાતકે’’તિ.

તત્થ નાભિવેદેન્તીતિ ન જાનન્તિ, કથેન્તોપિ નેસં નત્થિ. આમન્તયેતિ આમન્તયામિ. કાસિપુત્તન્તિ કાસિરાજધીતાય પુત્તં.

તતો બોધિસત્તો આહ –

૮૧૩. ‘‘એસો હિ વત મે છન્દો, યં વસેસિ મમન્તિકે;

ન હિ એતાદિસા કામા, સુલભા હોન્તિ માનુસે.

૮૧૪. ‘‘સચે ત્વં નિચ્છસે વત્થું, મમ કામેહિ પૂજિતો;

મયા ત્વં સમનુઞ્ઞાતો, સોત્થિં પસ્સાહિ ઞાતકે’’તિ.

મહાસત્તો ગાથાદ્વયં વત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં મણિં નિસ્સાય સુખં જીવન્તો કસ્સચિ નાચિક્ખિસ્સતિ, એતસ્સ સબ્બકામદદં મણિં દસ્સામી’’તિ. અથસ્સ તં દદન્તો આહ –

૮૧૫. ‘‘ધારયિમં મણિં દિબ્યં, પસું પુત્તે ચ વિન્દતિ;

અરોગો સુખિતો હોતિ, ગચ્છેવાદાય બ્રાહ્મણા’’તિ.

તત્થ પસું પુત્તે ચ વિન્દતીતિ ઇમં મણિં ધારયમાનો ઇમસ્સાનુભાવેન પસુઞ્ચ પુત્તે ચ અઞ્ઞઞ્ચ યં ઇચ્છતિ, તં સબ્બં લભતિ.

તતો બ્રાહ્મણો ગાથમાહ –

૮૧૬. ‘‘કુસલં પટિનન્દામિ, ભૂરિદત્ત વચો તવ;

પબ્બજિસ્સામિ જિણ્ણોસ્મિ, ન કામે અભિપત્થયે’’તિ.

તસ્સત્થો – ભૂરિદત્ત, તવ વચનં કુસલં અનવજ્જં, તં પટિનન્દામિ ન પટિક્ખિપામિ. અહં પન જિણ્ણો અસ્મિ, તસ્મા પબ્બજિસ્સામિ, ન કામે અભિપત્થયામિ, કિં મે મણિનાતિ.

બોધિસત્તો આહ –

૮૧૭. ‘‘બ્રહ્મચરિયસ્સ ચે ભઙ્ગો, હોતિ ભોગેહિ કારિયં;

અવિકમ્પમાનો એય્યાસિ, બહું દસ્સામિ તે ધન’’ન્તિ.

તત્થ ચે ભઙ્ગોતિ બ્રહ્મચરિયવાસો નામ દુક્કરો, અનભિરતસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ ચે ભઙ્ગો હોતિ, તદા ગિહિભૂતસ્સ ભોગેહિ કારિયં હોતિ, એવરૂપે કાલે ત્વં નિરાસઙ્કો હુત્વા મમ સન્તિકં આગચ્છેય્યાસિ, બહું તે ધનં દસ્સામીતિ.

બ્રાહ્મણો આહ –

૮૧૮. ‘‘કુસલં પટિનન્દામિ, ભૂરિદત્ત વચો તવ;

પુનપિ આગમિસ્સામિ, સચે અત્થો ભવિસ્સતી’’તિ.

તત્થ પુનપીતિ પુન અપિ, અયમેવ વા પાઠો.

અથસ્સ તત્થ અવસિતુકામતં ઞત્વા મહાસત્તો નાગમાણવકે આણાપેત્વા બ્રાહ્મણં મનુસ્સલોકં પાપેસિ. તમત્થં પકાસેન્તો સત્થા આહ –

૮૧૯. ‘‘ઇદં વત્વા ભૂરિદત્તો, પેસેસિ ચતુરો જને;

એથ ગચ્છથ ઉટ્ઠેથ, ખિપ્પં પાપેથ બ્રાહ્મણં.

૮૨૦. ‘‘તસ્સ તં વચનં સુત્વા, ઉટ્ઠાય ચતુરો જના;

પેસિતા ભૂરિદત્તેન, ખિપ્પં પાપેસુ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.

તત્થ પાપેસૂતિ યમુનાતો ઉત્તારેત્વા બારાણસિમગ્ગં પાપયિંસુ, પાપયિત્વા ચ પન ‘‘તુમ્હે ગચ્છથા’’તિ વત્વા નાગભવનમેવ પચ્ચાગમિંસુ.

બ્રાહ્મણોપિ ‘‘તાત સોમદત્ત, ઇમસ્મિં ઠાને મિગં વિજ્ઝિમ્હા, ઇમસ્મિં સૂકર’’ન્તિ પુત્તસ્સ આચિક્ખન્તો અન્તરામગ્ગે પોક્ખરણિં દિસ્વા ‘‘તાત સોમદત્ત, ન્હાયામા’’તિ વત્વા ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ વુત્તે ઉભોપિ દિબ્બાભરણાનિ ચેવ દિબ્બવત્થાનિ ચ ઓમુઞ્ચિત્વા ભણ્ડિકં કત્વા પોક્ખરણીતીરે ઠપેત્વા ઓતરિત્વા ન્હાયિંસુ. તસ્મિં ખણે તાનિ અન્તરધાયિત્વા નાગભવનમેવ અગમંસુ. પઠમં નિવત્થકાસાવપિલોતિકાવ નેસં સરીરે પટિમુઞ્ચિંસુ, ધનુસરસત્તિયોપિ પાકતિકાવ અહેસું. સોમદત્તો ‘‘નાસિતામ્હા તયા, તાતા’’તિ પરિદેવિ. અથ નં પિતા ‘‘મા ચિન્તયિ, મિગેસુ સન્તેસુ અરઞ્ઞે મિગે વધિત્વા જીવિકં કપ્પેસ્સામા’’તિ અસ્સાસેસિ. સોમદત્તસ્સ માતા તેસં આગમનં સુત્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ઘરં નેત્વા અન્નપાનેન સન્તપ્પેસિ. બ્રાહ્મણો ભુઞ્જિત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ. ઇતરા પુત્તં પુચ્છિ ‘‘તાત, એત્તકં કાલં કુહિં ગતત્થા’’તિ? ‘‘અમ્મ, ભૂરિદત્તનાગરાજેન અમ્હે નાગભવનં નીતા, તતો ઉક્કણ્ઠિત્વા ઇદાનિ આગતા’’તિ. ‘‘કિઞ્ચિ પન વો રતનં આભત’’ન્તિ. ‘‘નાભતં અમ્મા’’તિ. ‘‘કિં તુમ્હાકં તેન કિઞ્ચિ ન દિન્ન’’ન્તિ. ‘‘અમ્મ, ભૂરિદત્તેન મે પિતુ સબ્બકામદદો મણિ દિન્નો અહોસિ, ઇમિના પન ન ગહિતો’’તિ. ‘‘કિંકારણા’’તિ. ‘‘પબ્બજિસ્સતિ કિરા’’તિ. સા ‘‘એત્તકં કાલં દારકે મમ ભારં કરોન્તો નાગભવને વસિત્વા ઇદાનિ કિર પબ્બજિસ્સતી’’તિ કુજ્ઝિત્વા વીહિભઞ્જનદબ્બિયા પિટ્ઠિં પોથેન્તી ‘‘અરે, દુટ્ઠબ્રાહ્મણ, પબ્બજિસ્સામીતિ કિર મણિરતનં ન ગણ્હસિ, અથ કસ્મા અપબ્બજિત્વા ઇધાગતોસિ, નિક્ખમ મમ ઘરા સીઘ’’ન્તિ સન્તજ્જેસિ. અથ નં ‘‘ભદ્દે, મા કુજ્ઝિ, અરઞ્ઞે મિગેસુ સન્તેસુ અહં તં પોસેસ્સામી’’તિ વત્વા પુત્તેન સદ્ધિં અરઞ્ઞં ગન્ત્વા પુરિમનિયામેનેવ જીવિકં કપ્પેસિ.

તદા દક્ખિણમહાસમુદ્દસ્સ દિસાભાગે સિમ્બલિવાસી એકો ગરુળો પક્ખવાતેહિ સમુદ્દે ઉદકં વિયૂહિત્વા એકં નાગરાજાનં સીસે ગણ્હિ. તદાહિ સુપણ્ણા નાગં ગહેતું અજાનનકાયેવ, પચ્છા પણ્ડરજાતકે જાનિંસુ. સો પન તં સીસે ગહેત્વાપિ ઉદકે અનોત્થરન્તેયેવ ઉક્ખિપિત્વા ઓલમ્બન્તં આદાય હિમવન્તમત્થકેન પાયાસિ. તદા ચેકો કાસિરટ્ઠવાસી બ્રાહ્મણો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તપ્પદેસે પણ્ણસાલં માપેત્વા પટિવસતિ. તસ્સ ચઙ્કમનકોટિયં મહાનિગ્રોધરુક્ખો અત્થિ. સો તસ્સ મૂલે દિવાવિહારં કરોતિ. સુપણ્ણો નિગ્રોધમત્થકેન નાગં હરતિ. નાગો ઓલમ્બન્તો મોક્ખત્થાય નઙ્ગુટ્ઠેન નિગ્રોધવિટપં વેઠેસિ. સુપણ્ણો તં અજાનન્તોવ મહબ્બલતાય આકાસે પક્ખન્દિયેવ. નિગ્રોધરુક્ખો સમૂલો ઉપ્પાટિતો. સુપણ્ણો નાગં સિમ્બલિવનં નેત્વા તુણ્ડેન પહરિત્વા કુચ્છિં ફાલેત્વા નાગમેદં ખાદિત્વા સરીરં સમુદ્દકુચ્છિમ્હિ છડ્ડેસિ. નિગ્રોધરુક્ખો પતન્તો મહાસદ્દમકાસિ. સુપણ્ણો ‘‘કિસ્સ એસો સદ્દો’’તિ અધો ઓલોકેન્તો નિગ્રોધરુક્ખં દિસ્વા ‘‘કુતો એસ મયા ઉપ્પાટિતો’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘તાપસસ્સ ચઙ્કમનકોટિયા નિગ્રોધો એસો’’તિ તથતો ઞત્વા ‘‘અયં તસ્સ બહૂપકારો, ‘અકુસલં નુ ખો મે પસુતં, ઉદાહુ નો’તિ તમેવ પુચ્છિત્વા જાનિસ્સામી’’તિ માણવકવેસેન તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ.

તસ્મિં ખણે તાપસો તં ઠાનં સમં કરોતિ. સુપણ્ણરાજા તાપસં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો અજાનન્તો વિય ‘‘કિસ્સ ઠાનં, ભન્તે, ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ઉપાસક, એકો સુપણ્ણો ભોજનત્થાય નાગં હરન્તો નાગેન મોક્ખત્થાય નિગ્રોધવિટપં નઙ્ગુટ્ઠેન વેઠિતાયપિ અત્તનો મહબ્બલતાય પક્ખન્તિત્વા ગતો, અથ નિગ્રોધરુક્ખો ઉપ્પાટિતો, ઇદં તસ્સ ઉપ્પાટિતટ્ઠાન’’ન્તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, તસ્સ સુપણ્ણસ્સ અકુસલં હોતિ, ઉદાહુ નો’’તિ? ‘‘સચે ન જાનાતિ, અચેતનકમ્મં નામ અકુસલં ન હોતી’’તિ. ‘‘કિં નાગસ્સ પન, ભન્તે’’તિ? ‘‘સો ઇમં નાસેતું ન ગણ્હિ, મોક્ખત્થાય ગણ્હિ, તસ્મા તસ્સપિ ન હોતિયેવા’’તિ. સુપણ્ણો તાપસસ્સ તુસ્સિત્વા ‘‘ભન્તે, અહં સો સુપણ્ણરાજા, તુમ્હાકઞ્હિ પઞ્હવેય્યાકરણેન તુટ્ઠો. તુમ્હે અરઞ્ઞે વસથ, અહઞ્ચેકં અલમ્પાયનમન્તં જાનામિ, અનગ્ઘો મન્તો. તમહં તુમ્હાકં આચરિયભાગં કત્વા દમ્મિ, પટિગ્ગણ્હથ ન’’ન્તિ આહ. ‘‘અલં મય્હં મન્તેન, ગચ્છથ તુમ્હે’’તિ. સો તં પુનપ્પુનં યાચિત્વા સમ્પટિચ્છાપેત્વા મન્તં દત્વા ઓસધાનિ આચિક્ખિત્વા પક્કામિ.

ગરુળકણ્ડં નિટ્ઠિતં.

કીળનકણ્ડં

તસ્મિં કાલે બારાણસિયં એકો દલિદ્દબ્રાહ્મણો બહું ઇણં ગહેત્વા ઇણસામિકેહિ ચોદિયમાનો ‘‘કિં મે ઇધ વાસેન, અરઞ્ઞં પવિસિત્વા મતં સેય્યો’’તિ નિક્ખમિત્વા વનં પવિસિત્વા અનુપુબ્બેન તં અસ્સમપદં પત્વા તાપસં વત્તસમ્પદાય આરાધેસિ. તાપસો ‘‘અયં બ્રાહ્મણો મય્હં અતિવિય ઉપકારકો, સુપણ્ણરાજેન દિન્નં દિબ્બમન્તમસ્સ દસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘બ્રાહ્મણ, અહં અલમ્પાયનમન્તં જાનામિ, તં તે દમ્મિ, ગણ્હાહિ ન’’ન્તિ વત્વા ‘‘અલં, ભન્તે, ન મય્હં મન્તેનત્થો’’તિ વુત્તેપિ પુનપ્પુનં વત્વા નિપ્પીળેત્વા સમ્પટિચ્છાપેત્વા અદાસિયેવ. તસ્સ ચ મન્તસ્સ અનુચ્છવિકાનિ ઓસધાનિ ચેવ મન્તુપચારઞ્ચ સબ્બં કથેસિ. બ્રાહ્મણો ‘‘લદ્ધો મે જીવિતુપાયો’’તિ કતિપાહં વસિત્વા ‘‘વાતાબાધો મે, ભન્તે, બાધતી’’તિ અપદેસં કત્વા તાપસેન વિસ્સજ્જિતો તં વન્દિત્વા ખમાપેત્વા અરઞ્ઞા નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન યમુનાય તીરં પત્વા તં મન્તં સજ્ઝાયન્તો મહામગ્ગં ગચ્છતિ.

તસ્મિં કાલે સહસ્સમત્તા ભૂરિદત્તસ્સ પરિચારિકા નાગમાણવિકા તં સબ્બકામદદં મણિરતનં આદાય નાગભવના નિક્ખમિત્વા યમુનાતીરે વાલુકરાસિમ્હિ ઠપેત્વા તસ્સ ઓભાસેન સબ્બરત્તિં ઉદકકીળં કીળિત્વા અરુણુગ્ગમને સબ્બાલઙ્કારેન અલઙ્કરિત્વા મણિરતનં પરિવારેત્વા સિરિં પવેસયમાના નિસીદિંસુ. બ્રાહ્મણોપિ મન્તં સજ્ઝાયન્તો તં ઠાનં પાપુણિ. તા મન્તસદ્દં સુત્વાવ ‘‘ઇમિના સુપણ્ણેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ મરણભયતજ્જિતા મણિરતનં અગ્ગહેત્વા પથવિયં નિમુજ્જિત્વા નાગભવનં અગમિંસુ. બ્રાહ્મણોપિ મણિરતનં દિસ્વા ‘‘ઇદાનેવ મે મન્તો સમિદ્ધો’’તિ તુટ્ઠમાનસો મણિરતનં આદાય પાયાસિ. તસ્મિં ખણે નેસાદબ્રાહ્મણો સોમદત્તેન સદ્ધિં મિગવધાય અરઞ્ઞં પવિસન્તો તસ્સ હત્થે તં મણિરતનં દિસ્વા પુત્તં આહ ‘‘તાત, નનુ એસો અમ્હાકં ભૂરિદત્તેન દિન્નો મણી’’તિ? ‘‘આમ, તાત, એસો મણી’’તિ. ‘‘તેન હિસ્સ અગુણં કથેત્વા ઇમં બ્રાહ્મણં વઞ્ચેત્વા ગણ્હામેતં મણિરતન’’ન્તિ. ‘‘તાત, પુબ્બે ભૂરિદત્તેન દીયમાનં ન ગણ્હિ, ઇદાનિ પનેસ બ્રાહ્મણો તઞ્ઞેવ વઞ્ચેસ્સતિ, તુણ્હી હોહી’’તિ. બ્રાહ્મણો ‘‘હોતુ, તાત, પસ્સસિ એતસ્સ વા મમ વા વઞ્ચનભાવ’’ન્તિ અલમ્પાયનેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો આહ –

૮૨૧. ‘‘મણિં પગ્ગય્હ મઙ્ગલ્યં, સાધુવિત્તં મનોરમં;

સેલં બ્યઞ્જનસમ્પન્નં, કો ઇમં મણિમજ્ઝગા’’તિ.

તત્થ મઙ્ગલ્યન્તિ મઙ્ગલસમ્મતં સબ્બકામદદં. કો ઇમન્તિ કુહિં ઇમં મણિં અધિગતોસિ.

તતો અલમ્પાયનો ગાથમાહ –

૮૨૨. ‘‘લોહિતક્ખસહસ્સાહિ, સમન્તા પરિવારિતં;