૨૨. મહાનિપાતો

[૫૩૮] ૧. મૂગપક્ખજાતકવણ્ણના

મા પણ્ડિચ્ચયં વિભાવયાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મહાભિનિક્ખમનં આરબ્ભ કથેસિ. એકદિવસઞ્હિ ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં સન્નિસિન્ના ભગવતો નેક્ખમ્મપારમિં વણ્ણયન્તા નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખવે, ઇદાનિ મમ પૂરિતપારમિસ્સ રજ્જં છડ્ડેત્વા મહાભિનિક્ખમનં નામ અનચ્છરિયં. અહઞ્હિ પુબ્બે અપરિપક્કે ઞાણે પારમિયો પૂરેન્તોપિ રજ્જં છડ્ડેત્વા નિક્ખન્તોયેવા’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે કાસિરટ્ઠે બારાણસિયં કાસિરાજા નામ ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ. તસ્સ સોળસસહસ્સા ઇત્થિયો અહેસું. તાસુ એકાપિ પુત્તં વા ધીતરં વા ન લભિ. નાગરા ‘‘અમ્હાકં રઞ્ઞો વંસાનુરક્ખકો એકોપિ પુત્તો નત્થી’’તિ રાજઙ્ગણે સન્નિપતિત્વા કુસજાતકે (જા. ૨.૨૦.૧ આદયો) આગતનયેનેવ રાજાનં એવમાહંસુ ‘‘દેવ, પુત્તં પત્થેથા’’તિ. રાજા તેસં વચનં સુત્વા સોળસસહસ્સા ઇત્થિયો ‘‘તુમ્હે પુત્તં પત્થેથા’’તિ આણાપેસિ. તા ચન્દાદીનં દેવતાનં આયાચનઉપટ્ઠાનાદીનિ કત્વા પત્થેન્તિયોપિ પુત્તં વા ધીતરં વા ન લભિંસુ. અગ્ગમહેસી પનસ્સ મદ્દરાજધીતા ચન્દાદેવી નામ સીલસમ્પન્ના અહોસિ. રાજા ‘‘ભદ્દે, ત્વમ્પિ પુત્તં પત્થેહી’’તિ આહ. સા પુણ્ણમદિવસે ઉપોસથં સમાદિયિત્વા ચૂળસયને નિપન્નાવ અત્તનો સીલં આવજ્જેત્વા ‘‘સચાહં અખણ્ડસીલા ઇમિના મે સચ્ચેન પુત્તો ઉપ્પજ્જતૂ’’તિ સચ્ચકિરિયં અકાસિ.

તસ્સા સીલતેજેન સક્કસ્સ ભવનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સક્કો આવજ્જેન્તો તં કારણં ઞત્વા ‘‘ચન્દાદેવી પુત્તં પત્થેતિ, હન્દાહં પુત્તં દસ્સામી’’તિ તસ્સાનુચ્છવિકં પુત્તં ઉપધારેન્તો બોધિસત્તં પસ્સિ. બોધિસત્તોપિ તદાવીસતિવસ્સાનિ બારાણસિયં રજ્જં કારેત્વા તતો ચુતો ઉસ્સદનિરયે નિબ્બત્તિત્વા અસીતિવસ્સસહસ્સાનિ તત્થ પચ્ચિત્વા તતો ચવિત્વા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિ. તત્થાપિ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચવિત્વા ઉપરિદેવલોકં ગન્તુકામો અહોસિ. સક્કો તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘મારિસ, તયિ મનુસ્સલોકે ઉપ્પન્ને પારમિયો ચ તે પૂરિસ્સન્તિ, મહાજનસ્સ વુડ્ઢિ ચ ભવિસ્સતિ, અયં કાસિરઞ્ઞો ચન્દાદેવી નામ અગ્ગમહેસી પુત્તં પત્થેતિ, તસ્સા કુચ્છિયં ઉપ્પજ્જાહી’’તિ વત્વા અઞ્ઞેસઞ્ચ ચવનધમ્માનં પઞ્ચસતાનં દેવપુત્તાનં પટિઞ્ઞં ગહેત્વા સકટ્ઠાનમેવ અગમાસિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા પઞ્ચહિ દેવપુત્તસતેહિ સદ્ધિં દેવલોકતો ચવિત્વા સયં ચન્દાદેવિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. ઇતરે પન દેવપુત્તા અમચ્ચભરિયાનં કુચ્છીસુ પટિસન્ધિં ગણ્હિંસુ.

તદા ચન્દાદેવિયા કુચ્છિ વજિરપુણ્ણા વિય અહોસિ. સા ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં ઞત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. તં સુત્વા રાજા ગબ્ભસ્સ પરિહારં દાપેસિ. સા પરિપુણ્ણગબ્ભા દસમાસચ્ચયેન ધઞ્ઞપુઞ્ઞલક્ખણસમ્પન્નં પુત્તં વિજાયિ. તં દિવસમેવ અમચ્ચગેહેસુ પઞ્ચ કુમારસતાનિ જાયિંસુ. તસ્મિં ખણે રાજા અમચ્ચગણપરિવુતો મહાતલે નિસિન્નો અહોસિ. અથસ્સ ‘‘પુત્તો, તે દેવ, જાતો’’તિ આરોચયિંસુ. તેસં વચનં સુત્વા રઞ્ઞો પુત્તપેમં ઉપ્પજ્જિત્વા છવિયાદીનિ છિન્દિત્વા અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ અટ્ઠાસિ, અબ્ભન્તરે પીતિ ઉપ્પજ્જિ, હદયં સીતલં જાતં. સો અમચ્ચે પુચ્છિ ‘‘તુટ્ઠા નુ ખો તુમ્હે, મમ પુત્તો જાતો’’તિ? ‘‘કિં કથેથ, દેવ, મયં પુબ્બે અનાથા, ઇદાનિ પન સનાથા જાતા, સામિકો નો લદ્ધો’’તિ આહંસુ. રાજા મહાસેનગુત્તં પક્કોસાપેત્વા આણાપેસિ ‘‘મમ પુત્તસ્સ પરિવારો લદ્ધું વટ્ટતિ, ગચ્છ ત્વં અમચ્ચગેહેસુ અજ્જ જાતા દારકા કિત્તકા નામાતિ ઓલોકેહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા અમચ્ચગેહાનિ ગન્ત્વા ઓલોકેન્તો પઞ્ચ કુમારસતાનિ દિસ્વા પુનાગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ.

રાજા પઞ્ચન્નં દારકસતાનં કુમારપસાધનાનિ પેસેત્વા પુન પઞ્ચ ધાતિસતાનિ ચ દાપેસિ. મહાસત્તસ્સ પન અતિદીઘાદિદોસવજ્જિતા અલમ્બત્થનિયો મધુરથઞ્ઞાયો ચતુસટ્ઠિ ધાતિયો અદાસિ. અતિદીઘાય હિ ઇત્થિયા પસ્સે નિસીદિત્વા થઞ્ઞં પિવતો દારકસ્સ ગીવા દીઘા હોતિ, અતિરસ્સાય પસ્સે નિસીદિત્વા થઞ્ઞં પિવન્તો દારકો નિપ્પીળિતખન્ધટ્ઠિકો હોતિ, અતિકિસાય પસ્સે નિસીદિત્વા થઞ્ઞં પિવતો દારકસ્સ ઊરૂ રુજ્જન્તિ, અતિથૂલાય પસ્સે નિસીદિત્વા થઞ્ઞં પિવન્તો દારકો પક્ખપાદો હોતિ, અતિકાળિકાય ખીરં અતિસીતલં હોતિ, અતિઓદાતાય ખીરં અતિઉણ્હં હોતિ, લમ્બત્થનિયા પસ્સે નિસીદિત્વા થઞ્ઞં પિવન્તો દારકો નિપ્પીળિતનાસિકો હોતિ. કાસાનઞ્ચ પન ઇત્થીનં ખીરં અતિઅમ્બિલં હોતિ, સાસાનઞ્ચ પન ઇત્થીનં ખીરં અતિકટુકાદિભેદં હોતિ, તસ્મા તે સબ્બેપિ દોસે વિવજ્જેત્વા અલમ્બત્થનિયો મધુરથઞ્ઞાયો ચતુસટ્ઠિ ધાતિયો દત્વા મહન્તં સક્કારં કત્વા ચન્દાદેવિયાપિ વરં અદાસિ. સાપિ ગહિતકં કત્વા ઠપેસિ.

રાજા કુમારસ્સ નામગ્ગહણદિવસે લક્ખણપાઠકે બ્રાહ્મણે પક્કોસાપેત્વા તેસં મહન્તં સક્કારં કત્વા કુમારસ્સ અન્તરાયાભાવં પુચ્છિ. તે તસ્સ લક્ખણસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘મહારાજ, ધઞ્ઞપુઞ્ઞલક્ખણસમ્પન્નો અયં કુમારો, તિટ્ઠતુ એકદીપો, દ્વિસહસ્સપરિવારાનં ચતુન્નમ્પિ મહાદીપાનં રજ્જં કારેતું સમત્થો હોતિ, નાસ્સ કોચિ અન્તરાયો પઞ્ઞાયતી’’તિ વદિંસુ. રાજા તેસં વચનં સુત્વા તુસ્સિત્વા કુમારસ્સ નામં કરોન્તો યસ્મા કુમારસ્સ જાતદિવસે સકલકાસિરટ્ઠે દેવો વસ્સિ, યસ્મા ચ રઞ્ઞો ચેવ અમચ્ચાનઞ્ચ હદયં સીતલં જાતં, યસ્મા ચ તેમયમાનો જાતો, તસ્મા ‘‘તેમિયકુમારો’’તિસ્સ નામં અકાસિ. અથ નં ધાતિયો એકમાસિકં અલઙ્કરિત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં આનયિંસુ. રાજા પિયપુત્તં આલિઙ્ગિત્વા સીસે ચુમ્બિત્વા અઙ્કે નિસીદાપેત્વા રમયમાનો નિસીદિ.

તસ્મિં ખણે ચત્તારો ચોરા આનીતા. રાજા તે દિસ્વા ‘‘તેસુ એકસ્સ ચોરસ્સ સકણ્ટકાહિ કસાહિ પહારસહસ્સં કરોથ, એકસ્સ સઙ્ખલિકાય બન્ધિત્વા બન્ધનાગારપવેસનં કરોથ, એકસ્સ સરીરે સત્તિપહારં કરોથ, એકસ્સ સૂલારોપનં કરોથા’’તિ આણાપેસિ. અથ મહાસત્તો પિતુ વચનં સુત્વા ભીતતસિતો હુત્વા ‘‘અહો મમ પિતા રજ્જં નિસ્સાય અતિભારિયં નિરયગામિકમ્મં અકાસી’’તિ ચિન્તેસિ. પુનદિવસે પન તં સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા અલઙ્કતસિરિસયને નિપજ્જાપેસું. સો થોકં નિદ્દાયિત્વા પબુદ્ધો અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા સેતચ્છત્તં ઓલોકેન્તો મહન્તં સિરિવિભવં પસ્સિ. અથસ્સ પકતિયાપિ ભીતતસિતસ્સ અતિરેકતરં ભયં ઉપ્પજ્જિ. સો ‘‘કુતો નુ ખો અહં ઇમં ચોરગેહં આગતોમ્હી’’તિ ઉપધારેન્તો જાતિસ્સરઞાણેન દેવલોકતો આગતભાવં ઞત્વા તતો પરં ઓલોકેન્તો ઉસ્સદનિરયે પક્કભાવં પસ્સિ, તતો પરં ઓલોકેન્તો તસ્મિંયેવ નગરે રાજભાવં અઞ્ઞાસિ.

અથસ્સ ‘‘અહં વીસતિવસ્સાનિ બારાણસિયં રજ્જં કારેત્વા અસીતિવસ્સસહસ્સાનિ ઉસ્સદનિરયે પચ્ચિં, ઇદાનિ પુનપિ ઇમસ્મિંયેવ ચોરગેહે નિબ્બત્તોમ્હિ, પિતા મે હિય્યો ચતૂસુ ચોરેસુ આનીતેસુ તથારૂપં ફરુસં નિરયસંવત્તનિકં કથં કથેસિ, સચાહં રજ્જં કારેસ્સામિ, પુનપિ નિરયે નિબ્બત્તિત્વા મહાદુક્ખં અનુભવિસ્સામી’’તિ આવજ્જેન્તસ્સ મહન્તં ભયં ઉપ્પજ્જિ. બોધિસત્તસ્સ કઞ્ચનવણ્ણં સરીરં હત્થેન પરિમદ્દિતં પદુમં વિય મિલાતં દુબ્બણ્ણં અહોસિ. સો ‘‘કથં નુ ખો ઇમમ્હા ચોરગેહા મુચ્ચેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેન્તો નિપજ્જિ. અથ નં એકસ્મિં અત્તભાવે માતુભૂતપુબ્બા છત્તે અધિવત્થા દેવધીતા અસ્સાસેત્વા ‘‘તાત તેમિયકુમાર, મા ભાયિ, મા સોચિ, મા ચિન્તયિ. સચે ઇતો મુચ્ચિતુકામોસિ, ત્વં અપીઠસપ્પીપિ પીઠસપ્પી વિય હોહિ, અબધિરોપિ બધિરો વિય હોહિ, અમૂગોપિ મૂગો વિય હોહિ, ઇમાનિ તીણિ અઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય અત્તનો પણ્ડિતભાવં મા પકાસેહી’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧. ‘‘મા પણ્ડિચ્ચયં વિભાવય, બાલમતો ભવ સબ્બપાણિનં;

સબ્બો તં જનો ઓચિનાયતુ, એવં તવ અત્થો ભવિસ્સતી’’તિ.

તત્થ પણ્ડિચ્ચયન્તિ પણ્ડિચ્ચં, અયમેવ વા પાઠો. બાલમતોતિ બાલો ઇતિ સમ્મતો. સબ્બો જનોતિ સકલો અન્તોજનો ચેવ બહિજનો ચ. ઓચિનાયતૂતિ ‘‘નીહરથેતં કાળકણ્ણિ’’ન્તિ અવમઞ્ઞતુ, અવજાનાતૂતિ અત્થો.

સો તસ્સા વચનેન અસ્સાસં પટિલભિત્વા –

૨. ‘‘કરોમિ તે તં વચનં, યં મં ભણસિ દેવતે;

અત્થકામાસિ મે અમ્મ, હિતકામાસિ દેવતે’’તિ. –

ઇમં ગાથં વત્વા તાનિ તીણિ અઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાસિ. સા ચ દેવધીતા અન્તરધાયિ. રાજા પુત્તસ્સ અનુક્કણ્ઠનત્થાય તાનિ પઞ્ચ કુમારસતાનિ તસ્સ સન્તિકેયેવ ઠપેસિ. તે દારકા થઞ્ઞત્થાય રોદન્તિ પરિદેવન્તિ. મહાસત્તો પન નિરયભયતજ્જિતો ‘‘રજ્જતો મે સુસ્સિત્વા મતમેવ સેય્યો’’તિ ન રોદતિ ન પરિદેવતિ. અથસ્સ ધાતિયો તં પવત્તિં ઞત્વા ચન્દાદેવિયા આરોચયિંસુ. સાપિ રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા નેમિત્તકે બ્રાહ્મણે પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ. અથ બ્રાહ્મણા આહંસુ ‘‘દેવ, કુમારસ્સ પકતિવેલં અતિક્કમિત્વા થઞ્ઞં દાતું વટ્ટતિ, એવં સો રોદમાનો થનં દળ્હં ગહેત્વા સયમેવ પિવિસ્સતી’’તિ. તતો પટ્ઠાય ધાતિયો કુમારસ્સ પકતિવેલં અતિક્કમિત્વા થઞ્ઞં દેન્તિ. દદમાના ચ કદાચિ એકવારં અતિક્કમિત્વા દેન્તિ, કદાચિ સકલદિવસં ખીરં ન દેન્તિ.

વીમંસનકણ્ડં

સો નિરયભયતજ્જિતો સુસ્સન્તોપિ થઞ્ઞત્થાય ન રોદતિ, ન પરિદેવતિ. અથ નં અરોદન્તમ્પિ દિસ્વા ‘‘પુત્તો મે છાતો’’તિ માતા વા થઞ્ઞં પાયેતિ, કદાચિ ધાતિયો વા પાયેન્તિ. સેસદારકા થઞ્ઞં અલદ્ધવેલાયમેવ રોદન્તિ પરિદેવન્તિ. મહાસત્તો પન નિરયભયતજ્જિતો ન રોદતિ, ન પરિદેવતિ, ન નિદ્દાયતિ, ન હત્થપાદે સમિઞ્જતિ, ન સદ્દં કરોતિ. અથસ્સ ધાતિયો ‘‘પીઠસપ્પીનં હત્થપાદા નામ ન એવરૂપા હોન્તિ, મૂગાનં હનુકપરિયોસાનં નામ ન એવરૂપં હોતિ, બધિરાનં કણ્ણસોતાનિ નામ ન એવરૂપાનિ હોન્તિ, ભવિતબ્બમેત્થ કારણેન, વીમંસિસ્સામ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ખીરેન તાવ નં વીમંસિસ્સામા’’તિ સકલદિવસં ખીરં ન દેન્તિ. સો સુસ્સન્તોપિ ખીરત્થાય સદ્દં ન કરોતિ. અથસ્સ માતા ‘‘પુત્તો મે છાતો’’તિ સયમેવ થઞ્ઞં પાયેતિ. એવં અન્તરન્તરા ખીરં અદત્વા એકસંવચ્છરં વીમંસન્તાપિસ્સ અન્તરં ન પસ્સિંસુ.

તતો અમચ્ચાદયો રઞ્ઞો આરોચેસું ‘‘એકવસ્સિકદારકા નામ પૂવખજ્જકં પિયાયન્તિ, તેન નં વીમંસિસ્સામા’’તિ પઞ્ચ કુમારસતાનિ તસ્સ સન્તિકેયેવ નિસીદાપેત્વા નાનાપૂવખજ્જકાનિ ઉપનામેત્વા બોધિસત્તસ્સ અવિદૂરે ઠપેત્વા ‘‘યથારુચિ તાનિ પૂવખજ્જકાનિ ગણ્હથા’’તિ પટિચ્છન્નટ્ઠાને તિટ્ઠન્તિ. સેસદારકા કલહં કરોન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં પહરન્તા તં તં ગહેત્વા ખાદન્તિ. મહાસત્તો પન અત્તાનં ઓવદિત્વા ‘‘તાત તેમિયકુમાર, નિરયભયં ઇચ્છન્તો પૂવખજ્જકં ઇચ્છાહી’’તિ નિરયભયતજ્જિતો પૂવખજ્જકં ન ઓલોકેસિ. એવં પૂવખજ્જકેનપિ એકસંવચ્છરં અન્તરન્તરા વીમંસન્તાપિસ્સ નેવ અન્તરં પસ્સિંસુ.

તતો ‘‘દ્વિવસ્સિકદારકા નામ ફલાફલં પિયાયન્તિ, તેન નં વીમંસિસ્સામા’’તિ નાનાફલાનિ ઉપનામેત્વા બોધિસત્તસ્સ અવિદૂરે ઠપેત્વા વીમંસિંસુ. સેસદારકા કલહં કત્વા યુજ્ઝન્તા તં તં ગહેત્વા ખાદન્તિ. સો નિરયભયતજ્જિતો તમ્પિ ન ઓલોકેસિ. એવં ફલાફલેનપિ એકસંવચ્છરં અન્તરન્તરા વીમંસન્તાપિસ્સ નેવ અન્તરં પસ્સિંસુ.

તતો ‘‘તિવસ્સિકદારકા નામ કીળનભણ્ડકં પિયાયન્તિ, તેન નં વીમંસિસ્સામા’’તિ નાનાસુવણ્ણમયાનિ હત્થિઅસ્સરૂપકાદીનિ કારાપેત્વા બોધિસત્તસ્સ અવિદૂરે ઠપેસું. સેસદારકા અઞ્ઞમઞ્ઞં વિલુમ્પન્તા ગણ્હિંસુ. મહાસત્તો પન ન કિઞ્ચિ ઓલોકેસિ. એવં કીળનભણ્ડકેનપિ એકસંવચ્છરં અન્તરન્તરા વીમંસન્તાપિસ્સ નેવ અન્તરં પસ્સિંસુ.

તતો ‘‘ચતુવસ્સિકદારકા નામ ભોજનં પિયાયન્તિ, તેન નં વીમંસિસ્સામા’’તિ નાનાભોજનાનિ ઉપનામેસું. સેસદારકા તં પિણ્ડં પિણ્ડં કત્વા ભુઞ્જન્તિ. મહાસત્તો પન અત્તાનં ઓવદિત્વા ‘‘તાત તેમિયકુમાર, અલદ્ધભોજનાનં તે અત્તભાવાનં ગણના નામ નત્થી’’તિ નિરયભયતજ્જિતો તમ્પિ ન ઓલોકેસિ. અથસ્સ માતા સયમેવ હદયેન ભિજ્જમાનેન વિય અસહન્તેન સહત્થેન ભોજનં ભોજેસિ. એવં ભોજનેનપિ એકસંવચ્છરં અન્તરન્તરા વીમંસન્તાપિસ્સ નેવ અન્તરં પસ્સિંસુ.

તતો ‘‘પઞ્ચવસ્સિકદારકા નામ અગ્ગિનો ભાયન્તિ, તેન નં વીમંસિસ્સામા’’તિ રાજઙ્ગણે અનેકદ્વારયુત્તં મહન્તં ગેહં કારેત્વા તાલપણ્ણેહિ છાદેત્વા તં સેસદારકેહિ પરિવુતં તસ્સ મજ્ઝે નિસીદાપેત્વા અગ્ગિં દેન્તિ. સેસદારકા અગ્ગિં દિસ્વા વિરવન્તા પલાયિંસુ. મહાસત્તો પન ચિન્તેસિ ‘‘નિરયઅગ્ગિસન્તાપનતો ઇદમેવ અગ્ગિસન્તાપનં સતગુણેન સહસ્સગુણેન સતસહસ્સગુણેન વરતર’’ન્તિ નિરોધસમાપન્નો મહાથેરો વિય નિચ્ચલોવ અહોસિ. અથ નં અગ્ગિમ્હિ આગચ્છન્તે ગહેત્વા અપનેન્તિ. એવં અગ્ગિનાપિ એકસંવચ્છરં અન્તરન્તરા વીમંસન્તાપિસ્સ નેવ અન્તરં પસ્સિંસુ.

તતો ‘‘છવસ્સિકદારકા નામ મત્તહત્થિનો ભાયન્તિ, તેન નં વીમંસિસ્સામા’’તિ એકં હત્થિં સુસિક્ખિતં સિક્ખાપેત્વા બોધિસત્તં સેસદારકેહિ પરિવુતં રાજઙ્ગણે નિસીદાપેત્વા તં હત્થિં મુઞ્ચન્તિ. સો કોઞ્ચનાદં નદન્તો સોણ્ડાય ભૂમિયં પોથેન્તો ભયં દસ્સેન્તો આગચ્છતિ. સેસદારકા તં દિસ્વા મરણભયભીતા દિસાવિદિસાસુ પલાયિંસુ. મહાસત્તો પન મત્તહત્થિં આગચ્છન્તં દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘ચણ્ડનિરયે પચ્ચનતો ચણ્ડહત્થિનો હત્થે મરણમેવ સેય્યો’’તિ નિરયભયતજ્જિતો તત્થેવ નિસીદિ. સુસિક્ખિતો હત્થી મહાસત્તં પુપ્ફકલાપં વિય ઉક્ખિપિત્વા અપરાપરં કત્વા અકિલમેત્વાવ ગચ્છતિ. એવં હત્થિનાપિ એકસંવચ્છરં અન્તરન્તરા વીમંસન્તાપિસ્સ નેવ અન્તરં પસ્સિંસુ.

તતો ‘‘સત્તવસ્સિકદારકા નામ સપ્પસ્સ ભાયન્તિ, તેન નં વીમંસિસ્સામા’’તિ બોધિસત્તં સેસદારકેહિ સદ્ધિં રાજઙ્ગણે નિસીદાપેત્વા ઉદ્ધટદાઠે કતમુખબન્ધે સપ્પે વિસ્સજ્જેસું. સેસદારકા તે દિસ્વા વિરવન્તા પલાયિંસુ. મહાસત્તો પન નિરયભયં આવજ્જેત્વા ‘‘ચણ્ડસપ્પસ્સ મુખે વિનાસમેવ વરતર’’ન્તિ નિરોધસમાપન્નો મહાથેરો વિય નિચ્ચલોવ અહોસિ. અથસ્સ સપ્પો સકલસરીરં વેઠેત્વા મત્થકે ફણં કત્વા અચ્છિ. તદાપિ સો નિચ્ચલોવ અહોસિ. એવં સપ્પેનપિ એકસંવચ્છરં અન્તરન્તરા વીમંસન્તાપિસ્સ નેવ અન્તરં પસ્સિંસુ.

તતો ‘‘અટ્ઠવસ્સિકદારકા નામ નટસમજ્જં પિયાયન્તિ, તેન નં વીમંસિસ્સામા’’તિ તં પઞ્ચદારકસતેહિ સદ્ધિં રાજઙ્ગણે નિસીદાપેત્વા નટસમજ્જં કારાપેસું. સેસદારકા તં નટસમજ્જં દિસ્વા ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ વદન્તા મહાહસિતં હસન્તિ. મહાસત્તો પન ‘‘નિરયે નિબ્બત્તકાલે તવ ખણમત્તમ્પિ હાસો વા સોમનસ્સં વા નત્થી’’તિ નિરયભયં આવજ્જેત્વા નિચ્ચલોવ અહોસિ, તં ન ઓલોકેસિ. એવં નટસમજ્જેનપિ એકસંવચ્છરં અન્તરન્તરા વીમંસન્તાપિસ્સ નેવ અન્તરં પસ્સિંસુ.

તતો ‘‘નવવસ્સિકદારકા નામ અસિનો ભાયન્તિ, તેન નં વીમંસિસ્સામા’’તિ તં પઞ્ચદારકસતેહિ સદ્ધિં રાજઙ્ગણે નિસીદાપેત્વા દારકાનં કીળનકાલે એકો પુરિસો ફલિકવણ્ણં અસિં ગહેત્વા પરિબ્ભમન્તો નદન્તો વગ્ગન્તો તાસેન્તો લઙ્ઘન્તો અપ્ફોટેન્તો મહાસદ્દં કરોન્તો ‘‘કાસિરઞ્ઞો કિર કાળકણ્ણી એકો પુત્તો અત્થિ, સો કુહિં, સીસમસ્સ છિન્દિસ્સામી’’તિ અભિધાવતિ. તં પુરિસં દિસ્વા સેસદારકા ભીતતસિતા હુત્વા વિરવન્તા દિસાવિદિસાસુ પલાયિંસુ. મહાસત્તો પન નિરયભયં આવજ્જેત્વા અજાનન્તો વિય નિસીદિ. અથ નં સો પુરિસો અસિના સીસે પરામસિત્વા ‘‘સીસં તે છિન્દિસ્સામી’’તિ તાસેન્તોપિ તાસેતું અસક્કોન્તો અપગમિ. એવં ખગ્ગેનપિ એકસંવચ્છરં અન્તરન્તરા વીમંસન્તાપિસ્સ નેવ અન્તરં પસ્સિંસુ.

તતો દસવસ્સિકકાલે પનસ્સ બધિરભાવવીમંસનત્થં સિરિસયને નિસીદાપેત્વા સાણિયા પરિક્ખિપાપેત્વા ચતૂસુ પસ્સેસુ છિદ્દાનિ કત્વા તસ્સ અદસ્સેત્વા હેટ્ઠાસયને સઙ્ખધમકે નિસીદાપેત્વા એકપ્પહારેનેવ સઙ્ખે ધમાપેન્તિ, એકનિન્નાદં અહોસિ. અમચ્ચા ચતૂસુ પસ્સેસુ ઠત્વા સાણિયા છિદ્દેહિ ઓલોકેન્તાપિ મહાસત્તસ્સ એકદિવસમ્પિ સતિસમ્મોસં વા હત્થપાદવિકારં વા ફન્દનમત્તં વા ન પસ્સિંસુ. એવં એકસંવચ્છરં સઙ્ખસદ્દેનપિ અન્તરન્તરા વીમંસન્તાપિસ્સ નેવ અન્તરં પસ્સિંસુ.

તતો પરમ્પિ એકાદસવસ્સિકકાલે એકસંવચ્છરં તથેવ ભેરિસદ્દેન વીમંસન્તાપિસ્સ નેવ અન્તરં પસ્સિંસુ.

તતો દ્વાદસવસ્સિકકાલે ‘‘દીપેન નં વીમંસિસ્સામા’’તિ ‘‘રત્તિભાગે અન્ધકારે હત્થં વા પાદં વા ફન્દાપેતિ નુ ખો, નો’’તિ ઘટેસુ દીપે જાલેત્વા સેસદીપે નિબ્બાપેત્વા થોકં અન્ધકારે સયાપેત્વા ઘટેહિ દીપે ઉક્ખિપિત્વા એકપ્પહારેનેવ આલોકં કત્વા ઇરિયાપથં ઉપધારેન્તિ. એવં દીપેનપિ એકસંવચ્છરં અન્તરન્તરા વીમંસન્તાપિસ્સ કિઞ્ચિ ફન્દનમત્તમ્પિ ન પસ્સિંસુ.

તતો તેરસવસ્સિકકાલે ‘‘ફાણિતેન નં વીમંસિસ્સામા’’તિ સકલસરીરં ફાણિતેન મક્ખેત્વા બહુમક્ખિકે ઠાને નિપજ્જાપેસું. મક્ખિકા ઉટ્ઠહન્તિ, તા તસ્સ સકલસરીરં પરિવારેત્વા સૂચીહિ વિજ્ઝમાના વિય ખાદન્તિ. સો નિરોધસમાપન્નો મહાથેરો વિય નિચ્ચલોવ અહોસિ. એવં ફાણિતેનપિ એકસંવચ્છરં અન્તરન્તરા વીમંસન્તાપિસ્સ કિઞ્ચિ ફન્દનમત્તમ્પિ ન પસ્સિંસુ.

અથસ્સ ચુદ્દસવસ્સિકકાલે ‘‘ઇદાનિ પનેસ મહલ્લકો જાતો સુચિકામો અસુચિજિગુચ્છકો, અસુચિના નં વીમંસિસ્સામા’’તિ તતો પટ્ઠાય નં નેવ ન્હાપેન્તિ ન ચ આચમાપેન્તિ. સો ઉચ્ચારપસ્સાવં કત્વા તત્થેવ પલિપન્નો સયતિ. દુગ્ગન્ધભાવેન પનસ્સ અન્તરુધીનં નિક્ખમનકાલો વિય અહોસિ, અસુચિગન્ધેન મક્ખિકા ખાદન્તિ. સો નિચ્ચલોવ અહોસિ. અથ નં પરિવારેત્વા ઠિતા ધાતિયો આહંસુ ‘‘તાત તેમિયકુમાર, ત્વં મહલ્લકો જાતો, કો તં સબ્બદા પટિજગ્ગિસ્સતિ, કિં ન લજ્જસિ, કસ્મા નિપન્નોસિ, ઉટ્ઠાય તે સરીરં પટિજગ્ગાહી’’તિ અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ. સો તથારૂપે પટિકૂલે ગૂથરાસિમ્હિ નિમુગ્ગોપિ દુગ્ગન્ધભાવેન યોજનસતમત્થકે ઠિતાનમ્પિ હદયુપ્પતનસમત્થસ્સ ગૂથનિરયસ્સ દુગ્ગન્ધભાવં આવજ્જેત્વા નિચ્ચલોવ અહોસિ. એવં અસુચિનાપિ એકસંવચ્છરં અન્તરન્તરા વીમંસન્તાપિસ્સ નેવ અન્તરં પસ્સિંસુ.

તતો પન્નરસવસ્સિકકાલે ‘‘અઙ્ગારેન નં વીમંસિસ્સામા’’તિ અથસ્સ હેટ્ઠામઞ્ચકે અગ્ગિકપલ્લાનિ ઠપયિંસુ ‘‘અપ્પેવ નામ ઉણ્હેન પીળિતો દુક્ખવેદનં અસહન્તો વિપ્ફન્દનાકારં દસ્સેય્યા’’તિ. અથસ્સ સરીરે ફોટાનિ ઉટ્ઠહન્તિ. મહાસત્તો ‘‘અવીચિનિરયસન્તાપો યોજનસતમત્થકે ફરતિ, તમ્હા દુક્ખતો ઇદં દુક્ખં સતગુણેન સહસ્સગુણેન સતસહસ્સગુણેન વરતર’’ન્તિ અધિવાસેત્વા નિચ્ચલોવ અહોસિ. અથસ્સ માતાપિતરો ભિજ્જમાનહદયા વિય મનુસ્સે પટિક્કમાપેત્વા તં તતો અગ્ગિસન્તાપનતો અપનેત્વા ‘‘તાત તેમિયકુમાર, મયં તવ અપીઠસપ્પિઆદિભાવં જાનામ. ન હિ એતેસં એવરૂપાનિ હત્થપાદકણ્ણસોતાનિ હોન્તિ, ત્વં અમ્હેહિ પત્થેત્વા લદ્ધપુત્તકો, મા નો નાસેહિ, સકલજમ્બુદીપે વસન્તાનં રાજૂનં સન્તિકે ગરહતો નો મોચેહી’’તિ યાચિંસુ. એવં સો તેહિ યાચિતોપિ અસુણન્તો વિય હુત્વા નિચ્ચલોવ નિપજ્જિ. અથસ્સ માતાપિતરો રોદમાના પરિદેવમાના પટિક્કમન્તિ. એકદા માતા એકિકા ઉપસઙ્કમિત્વા યાચતિ, એકદા પિતા એકકોવ ઉપસઙ્કમિત્વા યાચતિ. એવં એકસંવચ્છરં અન્તરન્તરા વીમંસન્તાપિસ્સ નેવ અન્તરં પસ્સિંસુ.

અથસ્સ સોળસવસ્સિકકાલે અમચ્ચબ્રાહ્મણાદયો ચિન્તયિંસુ ‘‘પીઠસપ્પી વા હોતુ, મૂગો વા બધિરો વા હોતુ, વયે પરિણતે રજનીયે અરજ્જન્તા નામ નત્થિ, દુસ્સનીયે અદુસ્સન્તા નામ નત્થિ, સમયે સમ્પત્તે પુપ્ફવિકસનં વિય હિ ધમ્મતા એસા, નાટકાનમ્પિસ્સ પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા તાહિ નં વીમંસિસ્સામા’’તિ. તતો ઉત્તમરૂપધરા દેવકઞ્ઞાયો વિય વિલાસસમ્પન્ના નાટકિત્થિયો પક્કોસાપેત્વા ‘‘યા કુમારં હસાપેતું વા કિલેસેહિ બન્ધિતું વા સક્કોતિ, સા તસ્સ અગ્ગમહેસી ભવિસ્સતી’’તિ વત્વા કુમારં ગન્ધોદકેન ન્હાપેત્વા દેવપુત્તં વિય અલઙ્કરિત્વા દેવવિમાનસદિસે સિરિગબ્ભે સુપઞ્ઞત્તે સિરિસયને આરોપેત્વા ગન્ધદામપુપ્ફદામધૂમવાસચુણ્ણાદીહિ અન્તોગબ્ભં એકગન્ધસમોદકં કત્વા પટિક્કમિંસુ. અથ નં તા ઇત્થિયો પરિવારેત્વા નચ્ચગીતેહિ ચેવ મધુરવચનાદીહિ ચ નાનપ્પકારેહિ અભિરમાપેતું વાયમિંસુ. સો બુદ્ધિસમ્પન્નતાય તા ઇત્થિયો અનોલોકેત્વા ‘‘ઇમા ઇત્થિયો મમ સરીરસમ્ફસ્સં મા વિન્દન્તૂ’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા અસ્સાસપસ્સાસે સન્નિરુમ્ભિ, અથસ્સ સરીરં થદ્ધં અહોસિ. તા તસ્સ સરીરસમ્ફસ્સં અવિન્દન્તિયો હુત્વા ‘‘થદ્ધસરીરો એસ, નાયં મનુસ્સો, યક્ખો ભવિસ્સતી’’તિ ભીતતસિતા હુત્વા અત્તાનં સન્ધારેતું અસક્કોન્તિયો પલાયિંસુ. એવં નાટકેનપિ એકસંવચ્છરં અન્તરન્તરા વીમંસન્તાપિસ્સ નેવ અન્તરં પસ્સિંસુ.

એવં સોળસ સંવચ્છરાનિ સોળસહિ મહાવીમંસાહિ ચેવ અનેકાહિ ખુદ્દકવીમંસાહિ ચ વીમંસમાનાપિ તસ્સ ચિત્તં પરિગ્ગણ્હિતું નાસક્ખિંસુ.

વીમંસનકણ્ડં નિટ્ઠિતં.

રજ્જયાચનકણ્ડં

તતો રાજા વિપ્પટિસારી હુત્વા લક્ખણપાઠકે બ્રાહ્મણે પક્કોસાપેત્વા ‘‘તુમ્હે કુમારસ્સ જાતકાલે ‘ધઞ્ઞપુઞ્ઞલક્ખણસમ્પન્નો અયં કુમારો, નાસ્સ કોચિ અન્તરાયો પઞ્ઞાયતી’તિ મે કથયિત્થ, ઇદાનિ પન સો પીઠસપ્પી મૂગબધિરો જાતો, કથા વો ન સમેતી’’તિ આહ. બ્રાહ્મણા વદિંસુ ‘‘મહારાજ, આચરિયેહિ અદિટ્ઠકં નામ નત્થિ, અપિચ ખો પન, દેવ, ‘રાજકુલેહિ પત્થેત્વા લદ્ધપુત્તકો કાળકણ્ણી’તિ વુત્તે ‘તુમ્હાકં દોમનસ્સં સિયા’તિ ન કથયિમ્હા’’તિ. અથ ને રાજા એવમાહ ‘‘ઇદાનિ પન કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘મહારાજ, ઇમસ્મિં કુમારે ઇમસ્મિં ગેહે વસન્તે તયો અન્તરાયા પઞ્ઞાયિસ્સન્તિ – જીવિતસ્સ વા અન્તરાયો, સેતચ્છત્તસ્સ વા અન્તરાયો, અગ્ગમહેસિયા વા અન્તરાયો’’તિ. ‘‘તસ્મા, દેવ, પપઞ્ચં અકત્વા અવમઙ્ગલરથે અવમઙ્ગલઅસ્સે યોજેત્વા તત્થ નં નિપજ્જાપેત્વા પચ્છિમદ્વારેન નીહરિત્વા આમકસુસાને ચતુબ્ભિત્તિકં આવાટં ખણિત્વા નિખણિતું વટ્ટતી’’તિ. રાજા અન્તરાયભયેન ભીતો તેસં વચનં ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ.

તદા ચન્દાદેવી તં પવત્તિં સુત્વા તુરિતતુરિતાવ એકિકા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ‘‘દેવ, તુમ્હેહિ મય્હં વરો દિન્નો, મયા ચ ગહિતકો કત્વા ઠપિતો, ઇદાનિ તં મે દેથા’’તિ યાચિ. ‘‘ગણ્હાહિ, દેવી’’તિ. ‘‘દેવ, પુત્તસ્સ મે રજ્જં દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘કિંકારણા, દેવા’’તિ. ‘‘પુત્તો, તે દેવિ, કાળકણ્ણી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, યાવજીવં અદદન્તાપિ સત્ત વસ્સાનિ દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, છ વસ્સાનિ દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, પઞ્ચ વસ્સાનિ દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, ચત્તારિ વસ્સાનિ દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, તીણિ વસ્સાનિ દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, દ્વે વસ્સાનિ દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, એકવસ્સં રજ્જં દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, સત્ત માસાનિ રજ્જં દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, છ માસાનિ રજ્જં દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, પઞ્ચ માસાનિ રજ્જં દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, ચત્તારિ માસાનિ રજ્જં દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, તીણિ માસાનિ રજ્જં દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, દ્વે માસાનિ રજ્જં દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, એકમાસં રજ્જં દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, અડ્ઢમાસં રજ્જં દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, સત્ત દિવસાનિ રજ્જં દેથા’’તિ. રાજા ‘‘સાધુ, દેવિ, ગણ્હાહી’’તિ આહ. સા તસ્મિં ખણે પુત્તં અલઙ્કારાપેત્વા ‘‘તેમિયકુમારસ્સ ઇદં રજ્જ’’ન્તિ નગરે ભેરિં ચરાપેત્વા સકલનગરં અલઙ્કારાપેત્વા પુત્તં હત્થિક્ખન્ધં આરોપેત્વા સેતચ્છત્તં તસ્સ મત્થકે કારાપેત્વા નગરં પદક્ખિણં કત્વા પુન આગન્ત્વા અન્તોનગરં પવેસેત્વા તં સિરિસયને નિપજ્જાપેત્વા પિયપુત્તં સબ્બરત્તિં યાચિ ‘‘તાત તેમિયકુમાર, તં નિસ્સાય સોળસ વસ્સાનિ નિદ્દં અલભિત્વા રોદમાનાય મે અક્ખીનિ ઉપક્કાનિ, સોકેન મે હદયં ભિજ્જમાનં વિય અહોસિ, અહં તવ અપીઠસપ્પિઆદિભાવં જાનામિ, મા મં અનાથં કરી’’તિ. સા ઇમિના ઉપાયેનેવ પુનદિવસેપિ પુનદિવસેપીતિ પઞ્ચ દિવસાનિ યાચિ.

રજ્જયાચનકણ્ડં નિટ્ઠિતં.

અથ છટ્ઠે દિવસે રાજા સુનન્દં નામ સારથિં પક્કોસાપેત્વા ‘‘તાત, સુનન્દસારથિ સ્વે પાતોવ અવમઙ્ગલરથે અવમઙ્ગલઅસ્સે યોજેત્વા કુમારં તત્થ નિપજ્જાપેત્વા પચ્છિમદ્વારેન નીહરિત્વા આમકસુસાને ચતુબ્ભિત્તિકં આવાટં ખણિત્વા તત્થ નં પક્ખિપિત્વા કુદ્દાલપિટ્ઠેન મત્થકં ભિન્દિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેત્વા ઉપરિ પંસું દત્વા પથવિવડ્ઢનકમ્મં કત્વા ન્હત્વા એહી’’તિ આણાપેસિ. સો ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ સમ્પટિચ્છિ. અથ છટ્ઠમ્પિ રત્તિં દેવી કુમારં યાચિત્વા ‘‘તાત તેમિયકુમાર, તવ પિતા કાસિરાજા તં સ્વે પાતોવ આમકસુસાને નિખણિતું આણાપેસિ, સ્વે પાતોવ મરણં પાપુણિસ્સસિ પુત્તા’’તિ આહ. તં સુત્વા મહાસત્તસ્સ ‘‘તાત તેમિયકુમાર, સોળસ વસ્સાનિ તયા કતો વાયામો ઇદાનિ મત્થકં પક્કો’’તિ ચિન્તેન્તસ્સ અબ્ભન્તરે પીતિ ઉપ્પજ્જિ. માતુયા પનસ્સ હદયં ભિજ્જમાનં વિય અહોસિ, એવં સન્તેપિ ‘‘મનોરથો મત્થકં પાપુણિસ્સતી’’તિ માતુયા સદ્ધિં નાલપિ.

અથસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પાતોવ સુનન્દો સારથિ રથં યોજેન્તો દેવતાનુભાવેન મહાસત્તસ્સ પારમિતાનુભાવેન ચ મઙ્ગલરથે મઙ્ગલઅસ્સે યોજેત્વા રથં રાજદ્વારે ઠપેત્વા મહાતલં અભિરુહિત્વા સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા દેવિં વન્દિત્વા એવમાહ – ‘‘દેવિ, મય્હં મા કુજ્ઝ, રઞ્ઞો આણા’’તિ વત્વા પુત્તં આલિઙ્ગિત્વા નિપન્નં દેવિં પિટ્ઠિહત્થેન અપનેત્વા પુપ્ફકલાપં વિય કુમારં ઉક્ખિપિત્વા પાસાદા ઓતરિ. તદા ચન્દાદેવી ઉરં પહરિત્વા મહન્તેન સદ્દેન પરિદેવિત્વા મહાતલે ઓહીયિ. અથ નં મહાસત્તો ઓલોકેત્વા ‘‘મયિ અકથેન્તે માતા હદયેન ફલિતેન મરિસ્સતી’’તિ કથેતુકામો હુત્વાપિ ‘‘સચે અહં કથેસ્સામિ, સોળસ વસ્સાનિ કતો વાયામો મે મોઘો ભવિસ્સતિ, અકથેન્તો પનાહં અત્તનો ચ માતાપિતૂનઞ્ચ મહાજનસ્સ ચ પચ્ચયો ભવિસ્સામી’’તિ અધિવાસેસિ.

અથ નં સારથિ રથં આરોપેત્વા ‘‘પચ્છિમદ્વારાભિમુખં રથં પેસેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા રથં પેસેસિ. તદા મહાસત્તસ્સ પારમિતાનુભાવેન દેવતાવિગ્ગહિતો હુત્વા રથં નિવત્તાપેત્વા પાચીનદ્વારાભિમુખં રથં પેસેસિ, અથ રથચક્કં ઉમ્મારે પતિહઞ્ઞિ. મહાસત્તોપિ તસ્સ સદ્દં સુત્વા ‘‘મનોરથો મે મત્થકં પત્તો’’તિ સુટ્ઠુતરં તુટ્ઠચિત્તો અહોસિ. રથો નગરા નિક્ખમિત્વા દેવતાનુભાવેન તિયોજનિકં ઠાનં ગતો. તત્થ વનઘટં સારથિસ્સ આમકસુસાનં વિય ઉપટ્ઠાસિ. સો ‘‘ઇદં ઠાનં ફાસુક’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા રથં મગ્ગા ઓક્કમાપેત્વા મગ્ગપસ્સે ઠપેત્વા રથા ઓરુય્હ મહાસત્તસ્સ આભરણભણ્ડં ઓમુઞ્ચિત્વા ભણ્ડિકં કત્વા એકમન્તં ઠપેત્વા કુદ્દાલં આદાય રથસ્સ અવિદૂરે ઠાને ચતુબ્ભિત્તિકં આવાટં ખણિતું આરભિ.

તતો બોધિસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘અયં મે વાયામકાલો, અહઞ્હિ સોળસ વસ્સાનિ હત્થપાદે ન ચાલેસિં, કિં નુ ખો મે બલં અત્થિ, ઉદાહુ નો’’તિ. સો ઉટ્ઠાય વામહત્થેન દક્ખિણહત્થં, દક્ખિણહત્થેન વામહત્થં પરામસન્તો ઉભોહિ હત્થેહિ પાદે સમ્બાહિત્વા રથા ઓતરિતું ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. તાવદેવસ્સ પાદપતિતટ્ઠાને વાતપુણ્ણભસ્તચમ્મં વિય મહાપથવી અબ્ભુગ્ગન્ત્વા રથસ્સ પચ્છિમન્તં આહચ્ચ અટ્ઠાસિ. મહાસત્તો રથા ઓતરિત્વા કતિપયે વારે અપરાપરં ચઙ્કમિત્વા ‘‘ઇમિનાવ નિયામેન એકદિવસં યોજનસતમ્પિ મે ગન્તું બલં અત્થી’’તિ ઞત્વા ‘‘સચે, સારથિ, મયા સદ્ધિં વિરુજ્ઝેય્ય, અત્થિ નુ ખો મે તેન સહ પટિવિરુજ્ઝિતું બલ’’ન્તિ ઉપધારેન્તો રથસ્સ પચ્છિમન્તં ગહેત્વા કુમારકાનં કીળનયાનકં વિય ઉક્ખિપિત્વા રથં પરિબ્ભમેન્તો અટ્ઠાસિ. અથસ્સ ‘‘અત્થિ મે તેન સહ પટિવિરુજ્ઝિતું બલ’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા પસાધનત્થાય ચિત્તં ઉપ્પજ્જિ.

તંખણઞ્ઞેવ સક્કસ્સ ભવનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સક્કો આવજ્જેન્તો તં કારણં ઞત્વા ‘‘તેમિયકુમારસ્સ મનોરથો મત્થકં પત્તો, ઇદાનિ પસાધનત્થાય ચિત્તં ઉપ્પન્નં, કિં એતસ્સ માનુસકેન પસાધનેના’’તિ દિબ્બપસાધનં ગાહાપેત્વા વિસ્સકમ્મદેવપુત્તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘તાત વિસ્સકમ્મ દેવપુત્ત, ત્વં ગચ્છ, કાસિરાજસ્સ પુત્તં તેમિયકુમારં અલઙ્કરોહી’’તિ આણાપેસિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તાવતિંસભવનતો ઓતરિત્વા તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા દસહિ દુસ્સસહસ્સેહિ વેઠનં કત્વા દિબ્બેહિ ચેવ માનુસકેહિ ચ અલઙ્કારેહિ સક્કં વિય તં અલઙ્કરિત્વા સકટ્ઠાનમેવ ગતો. સો દેવરાજલીલાય સારથિસ્સ ખણનોકાસં ગન્ત્વા આવાટતીરે ઠત્વા પુચ્છન્તો તતિયં ગાથમાહ –

૩. ‘‘કિં નુ સન્તરમાનોવ, કાસું ખણસિ સારથિ;

પુટ્ઠો મે સમ્મ અક્ખાહિ, કિં કાસુયા કરિસ્સસી’’તિ.

તત્થ કાસુન્તિ આવાટં.

તં સુત્વા સારથિ આવાટં ખણન્તો ઉદ્ધં અનોલોકેત્વાવ ચતુત્થં ગાથામાહ –

૪. ‘‘રઞ્ઞો મૂગો ચ પક્ખો ચ, પુત્તો જાતો અચેતસો;

સોમ્હિ રઞ્ઞા સમજ્ઝિટ્ઠો, પુત્તં મે નિખણં વને’’તિ.

તત્થ પક્ખોતિ પીઠસપ્પી. ‘‘મૂગો’’તિ વચનેનેવ પનસ્સ બધિરભાવોપિ સિજ્ઝતિ બધિરસ્સ હિ પટિવચનં કથેતું અસક્કુણેય્યત્તા. અચેતસોતિ અચિત્તકો વિય જાતો. સોળસ વસ્સાનિ અકથિતત્તા એવમાહ. સમજ્ઝિટ્ઠોતિ આણત્તો, પેસિતોતિ અત્થો. નિખણં વનેતિ વને નિખણેય્યાસિ.

અથ નં મહાસત્તો આહ –

૫. ‘‘ન બધિરો ન મૂગોસ્મિ, ન પક્ખો ન ચ વીકલો;

અધમ્મં સારથિ કયિરા, મં ચે ત્વં નિખણં વને.

૬. ‘‘ઊરૂ બાહુઞ્ચ મે પસ્સ, ભાસિતઞ્ચ સુણોહિ મે;

અધમ્મં સારથિ કયિરા, મં ચે ત્વં નિખણં વને’’તિ.

તત્થ ન બધિરોતિ સમ્મ સારથિ, સચે તં રાજા એવરૂપં પુત્તં મારાપેતું આણાપેસિ, અહં પન એવરૂપો ન ભવામીતિ દીપેતું એવમાહ. મં ચે ત્વં નિખણં વનેતિ સચે બધિરભાવાદિવિરહિતં એવરૂપં મં વને નિખણેય્યાસિ, અધમ્મં કમ્મં કરેય્યાસીતિ અત્થો. ‘‘ઊરૂ’’તિ ઇદં સો પુરિમગાથં સુત્વાપિ નં અનોલોકેન્તમેવ દિસ્વા ‘‘અલઙ્કતસરીરમસ્સ દસ્સેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા આહ. તસ્સત્થો – સમ્મ સારથિ, ઇમે કઞ્ચનકદલિક્ખન્ધસદિસે ઊરૂ, કનકચ્છવિં બાહુઞ્ચ મે પસ્સ, મધુરવચનઞ્ચ મે સુણાહીતિ.

તતો સારથિ એવં ચિન્તેસિ ‘‘કો નુ ખો એસ, આગતકાલતો પટ્ઠાય અત્તાનમેવ વણ્ણેતી’’તિ. સો આવાટખણનં પહાય ઉદ્ધં ઓલોકેન્તો તસ્સ રૂપસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘અયં પુરિસો કો નુ ખો, મનુસ્સો વા દેવો વા’’તિ અજાનન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૭. ‘‘દેવતા નુસિ ગન્ધબ્બો, અદુ સક્કો પુરિન્દદો;

કો વા ત્વં કસ્સ વા પુત્તો, કથં જાનેમુ તં મય’’ન્તિ.

અથસ્સ મહાસત્તો અત્તાનં આચિક્ખિત્વા ધમ્મં દેસેન્તો આહ –

૮. ‘‘નમ્હિ દેવો ન ગન્ધબ્બો, નમ્હિ સક્કો પુરિન્દદો;

કાસિરઞ્ઞો અહં પુત્તો, યં કાસુયા નિહઞ્ઞસિ.

૯. ‘‘તસ્સ રઞ્ઞો અહં પુત્તો, યં ત્વં સમ્મૂપજીવસિ;

અધમ્મં સારથિ કયિરા, મં ચે ત્વં નિખણં વને.

૧૦. ‘‘યસ્સ રુક્ખસ્સ છાયાય, નિસીદેય્ય સયેય્ય વા;

ન તસ્સ સાખં ભઞ્જેય્ય, મિત્તદુબ્ભો હિ પાપકો.

૧૧. ‘‘યથા રુક્ખો તથા રાજા, યથા સાખા તથા અહં;

યથા છાયૂપગો પોસો, એવં ત્વમસિ સારથિ;

અધમ્મં સારથિ કયિરા, મં ચે ત્વં નિખણં વને’’તિ.

તત્થ નિહઞ્ઞસીતિ નિહનિસ્સસિ. યં ત્વં એત્થ નિહનિસ્સામીતિ સઞ્ઞાય કાસું ખણસિ, સો અહન્તિ દીપેતિ. સો ‘‘રાજપુત્તો અહ’’ન્તિ વુત્તેપિ ન સદ્દહતિયેવ, મધુરકથાય પનસ્સ બજ્ઝિત્વા ધમ્મં સુણન્તો અટ્ઠાસિ. મિત્તદુબ્ભોતિ પરિભુત્તછાયસ્સ રુક્ખસ્સ પત્તં વા સાખં વા અઙ્કુરં વા ભઞ્જન્તો મિત્તઘાતકો હોતિ લામકપુરિસો, કિમઙ્ગં પન સામિપુત્તઘાતકો. છાયૂપગોતિ પરિભોગત્થાય છાયં ઉપગતો પુરિસો વિય રાજાનં નિસ્સાય જીવમાનો ત્વન્તિ વદતિ.

સો એવં કથેન્તેપિ બોધિસત્તે ન સદ્દહતિયેવ. અથ મહાસત્તો ‘‘સદ્દહાપેસ્સામિ ન’’ન્તિ દેવતાનં સાધુકારેન ચેવ અત્તનો ઘોસેન ચ વનઘટં ઉન્નાદેન્તો દસ મિત્તપૂજગાથા નામ આરભિ –

૧૨. ‘‘પહૂતભક્ખો ભવતિ, વિપ્પવુટ્ઠો સકંઘરા;

બહૂ નં ઉપજીવન્તિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૧૩. ‘‘યં યં જનપદં યાતિ, નિગમે રાજધાનિયો;

સબ્બત્થ પૂજિતો હોતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૧૪. ‘‘નાસ્સ ચોરા પસાહન્તિ, નાતિમઞ્ઞન્તિ ખત્તિયા;

સબ્બે અમિત્તે તરતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૧૫. ‘‘અક્કુદ્ધો સઘરં એતિ, સભાયં પટિનન્દિતો;

ઞાતીનં ઉત્તમો હોતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૧૬. ‘‘સક્કત્વા સક્કતો હોતિ, ગરુ હોતિ સગારવો;

વણ્ણકિત્તિભતો હોતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૧૭. ‘‘પૂજકો લભતે પૂજં, વન્દકો પટિવન્દનં;

યસોકિત્તિઞ્ચ પપ્પોતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૧૮. ‘‘અગ્ગિ યથા પજ્જલતિ, દેવતાવ વિરોચતિ;

સિરિયા અજહિતો હોતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૧૯. ‘‘ગાવો તસ્સ પજાયન્તિ, ખેત્તે વુત્તં વિરૂહતિ;

વુત્તાનં ફલમસ્નાતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૨૦. ‘‘દરિતો પબ્બતાતો વા, રુક્ખતો પતિતો નરો;

ચુતો પતિટ્ઠં લભતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૨૧. ‘‘વિરૂળ્હમૂલસન્તાનં, નિગ્રોધમિવ માલુતો;

અમિત્તા નપ્પસાહન્તિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતી’’તિ.

તત્થ સકં ઘરાતિ સકઘરા, અયમેવ વા પાઠો. ન દુબ્ભતીતિ ન દુસ્સતિ. મિત્તાનન્તિ બુદ્ધાદીનં કલ્યાણમિત્તાનં ન દુબ્ભતિ. ‘‘સબ્બત્થ પૂજિતો હોતી’’તિ ઇદં સીવલિવત્થુના વણ્ણેતબ્બં. ન પસાહન્તીતિ પસય્હકારં કાતું ન સક્કોન્તિ. ઇદં સંકિચ્ચસામણેરવત્થુના દીપેતબ્બં. ‘‘નાતિમઞ્ઞન્તિ ખત્તિયા’’તિ ઇદં જોતિકસેટ્ઠિવત્થુના દીપેતબ્બં. તરતીતિ અતિક્કમતિ. સઘરન્તિ અત્તઘરં. મિત્તાનં દુબ્ભન્તો અત્તનો ઘરં આગચ્છન્તોપિ ઘટ્ટિતચિત્તો કુદ્ધોવ આગચ્છતિ, અયં પન અકુદ્ધોવ સકઘરં એતિ. પટિનન્દિતોતિ બહૂનં સન્નિપાતટ્ઠાને અમિત્તદુબ્ભિનો ગુણકથં કથેન્તિ, તાય સો પટિનન્દિતો હોતિ પમુદિતચિત્તો.

સક્કત્વા સક્કતો હોતીતિ પરં સક્કત્વા સયમ્પિ પરેહિ સક્કતો હોતિ. ગરુ હોતિ સગારવોતિ પરેસુ સગારવો સયમ્પિ પરેહિ ગરુકો હોતિ. વણ્ણકિત્તિભતોતિ ભતવણ્ણકિત્તિ, ગુણઞ્ચેવ કિત્તિસદ્દઞ્ચ ઉક્ખિપિત્વા ચરન્તો નામ હોતીતિ અત્થો. પૂજકોતિ મિત્તાનં પૂજકો હુત્વા સયમ્પિ પૂજં લભતિ. વન્દકોતિ બુદ્ધાદીનં કલ્યાણમિત્તાનં વન્દકો હુત્વા પુનબ્ભવે પટિવન્દનં લભતિ. યસોકિત્તિઞ્ચાતિ ઇસ્સરિયપરિવારઞ્ચેવ ગુણકિત્તિઞ્ચ પપ્પોતિ. ઇમાય ગાથાય ચિત્તગહપતિનો વત્થુ (ધ. પ. ૭૩-૭૪) કથેતબ્બં.

પજ્જલતીતિ ઇસ્સરિયપરિવારેન પજ્જલતિ. સિરિયા અજહિતો હોતીતિ એત્થ અનાથપિણ્ડિકસ્સ વત્થુ (ધ. પ. ૧૧૯-૧૨૦) કથેતબ્બં. અસ્નાતીતિ પરિભુઞ્જતિ. ‘‘પતિટ્ઠં લભતી’’તિ ઇદં ચૂળપદુમજાતકેન (જા. ૧.૨.૮૫-૮૬) દીપેતબ્બં. વિરૂળ્હમૂલસન્તાનન્તિ વડ્ઢિતમૂલપારોહં. અમિત્તા નપ્પસાહન્તીતિ એત્થ કુરરઘરિયસોણત્થેરસ્સ માતુ ગેહં પવિટ્ઠચોરવત્થુ કથેતબ્બં.

સુનન્દો સારથિ એત્તકાહિ ગાથાહિ ધમ્મં દેસેન્તમ્પિ તં અસઞ્જાનિત્વા ‘‘કો નુ ખો અય’’ન્તિ આવાટખણનં પહાય રથસમીપં ગન્ત્વા તત્થ તઞ્ચ પસાધનભણ્ડઞ્ચ ઉભયં અદિસ્વા પુન આગન્ત્વા ઓલોકેન્તો તં સઞ્જાનિત્વા તસ્સ પાદેસુ પતિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ યાચન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૨૨. ‘‘એહિ તં પટિનેસ્સામિ, રાજપુત્ત સકં ઘરં;

રજ્જં કારેહિ ભદ્દન્તે, કિં અરઞ્ઞે કરિસ્સસી’’તિ.

અથ નં મહાસત્તો આહ –

૨૩. ‘‘અલં મે તેન રજ્જેન, ઞાતકેહિ ધનેન વા;

યં મે અધમ્મચરિયાય, રજ્જં લબ્ભેથ સારથી’’તિ.

તત્થ અલન્તિ પટિક્ખેપવચનં.

સારથિ આહ –

૨૪. ‘‘પુણ્ણપત્તં મં લાભેહિ, રાજપુત્ત ઇતો ગતો;

પિતા માતા ચ મે દજ્જું, રાજપુત્ત તયી ગતે.

૨૫. ‘‘ઓરોધા ચ કુમારા ચ, વેસિયાના ચ બ્રાહ્મણા;

તેપિ અત્તમના દજ્જું, રાજપુત્ત તયી ગતે.

૨૬. ‘‘હત્થારોહા અનીકટ્ઠા, રથિકા પત્તિકારકા;

તેપિ અત્તમના દજ્જું, રાજપુત્ત તયી ગતે.

૨૭. ‘‘બહુધઞ્ઞા જાનપદા, નેગમા ચ સમાગતા;

ઉપાયનાનિ મે દજ્જું, રાજપુત્ત તયી ગતે’’તિ.

તત્થ પુણ્ણપત્તન્તિ તુટ્ઠિદાયં. દજ્જુન્તિ સત્તરતનવસ્સં વસ્સન્તા વિય મમ અજ્ઝાસયપૂરણં તુટ્ઠિદાયં દદેય્યું. ઇદં સો ‘‘અપ્પેવ નામ મયિ અનુકમ્પાય ગચ્છેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા આહ. વેસિયાના ચાતિ વેસ્સા ચ. ઉપાયનાનીતિ પણ્ણાકારાનિ.

અથ નં મહાસત્તો આહ –

૨૮. ‘‘પિતુ માતુ ચહં ચત્તો, રટ્ઠસ્સ નિગમસ્સ ચ;

અથો સબ્બકુમારાનં, નત્થિ મય્હં સકં ઘરં.

૨૯. ‘‘અનુઞ્ઞાતો અહં મત્યા, સઞ્ચત્તો પિતરા મહં;

એકોરઞ્ઞે પબ્બજિતો, ન કામે અભિપત્થયે’’તિ.

તત્થ પિતુ માતુ ચાતિ પિતરા ચ માતરા ચ અહં ચત્તો. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. મત્યાતિ સમ્મ સારથિ, અહં સત્તાહં રજ્જં પરિચ્છિન્દિત્વા વરં ગણ્હન્તિયા માતરા અનુઞ્ઞાતો નામ. સઞ્છત્તોતિ સુટ્ઠુ ચત્તો. પબ્બજિતોતિ પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞે વસનત્થાય નિક્ખન્તોતિ અત્થો.

એવં મહાસત્તસ્સ અત્તનો ગુણે કથેન્તસ્સ પીતિ ઉપ્પજ્જિ, તતો પીતિવેગેન ઉદાનં ઉદાનેન્તો આહ –

૩૦. ‘‘અપિ અતરમાનાનં, ફલાસાવ સમિજ્ઝતિ;

વિપક્કબ્રહ્મચરિયોસ્મિ, એવં જાનાહિ સારથિ.

૩૧. ‘‘અપિ અતરમાનાનં, સમ્મદત્થો વિપચ્ચતિ;

વિપક્કબ્રહ્મચરિયોસ્મિ, નિક્ખન્તો અકુતોભયો’’તિ.

તત્થ ફલાસાવાતિ અતરમાનસ્સ મમ સોળસવસ્સેહિ કતવાયામસ્સ સમિદ્ધં અજ્ઝાસયફલં દસ્સેતું એવમાહ. વિપક્કબ્રહ્મચરિયોસ્મીતિ નિટ્ઠપ્પત્તમનોરથો. સમ્મદત્થો વિપચ્ચતીતિ સમ્મા ઉપાયેન કારણેન કત્તબ્બકિચ્ચં સમ્પજ્જતિ.

સારથિ આહ –

૩૨. ‘‘એવં વગ્ગુકથો સન્તો, વિસટ્ઠવચનો ચસિ;

કસ્મા પિતુ ચ માતુચ્ચ, સન્તિકે ન ભણી તદા’’તિ.

તત્થ વગ્ગુકથોતિ સખિલકથો.

તતો મહાસત્તો આહ –

૩૩. ‘‘નાહં અસન્ધિતા પક્ખો, ન બધિરો અસોતતા;

નાહં અજિવ્હતા મૂગો, મા મં મૂગમધારયિ.

૩૪. ‘‘પુરિમં સરામહં જાતિં, યત્થ રજ્જમકારયિં;

કારયિત્વા તહિં રજ્જં, પાપત્થં નિરયં ભુસં.

૩૫. ‘‘વીસતિઞ્ચેવ વસ્સાનિ, તહિં રજ્જમકારયિં;

અસીતિવસ્સસહસ્સાનિ, નિરયમ્હિ અપચ્ચિસં.

૩૬. ‘‘તસ્સ રજ્જસ્સહં ભીતો, મા મં રજ્જાભિસેચયું;

તસ્મા પિતુ ચ માતુચ્ચ, સન્તિકે ન ભણિં તદા.

૩૭. ‘‘ઉચ્છઙ્ગે મં નિસાદેત્વા, પિતા અત્થાનુસાસતિ;

એકં હનથ બન્ધથ, એકં ખારાપતચ્છિકં;

એકં સૂલસ્મિં ઉપ્પેથ, ઇચ્ચસ્સ મનુસાસતિ.

૩૮. ‘‘તાયાહં ફરુસં સુત્વા, વાચાયો સમુદીરિતા;

અમૂગો મૂગવણ્ણેન, અપક્ખો પક્ખસમ્મતો;

સકે મુત્તકરીસસ્મિં, અચ્છાહં સમ્પરિપ્લુતો.

૩૯. ‘‘કસિરઞ્ચ પરિત્તઞ્ચ, તઞ્ચ દુક્ખેન સંયુતં;

કોમં જીવિતમાગમ્મ, વેરં કયિરાથ કેનચિ.

૪૦. ‘‘પઞ્ઞાય ચ અલાભેન, ધમ્મસ્સ ચ અદસ્સના;

કોમં જીવિતમાગમ્મ, વેરં કયિરાથ કેનચિ.

૪૧. ‘‘અપિ અતરમાનાનં, ફલાસાવ સમિજ્ઝતિ;