૨૦. સત્તતિનિપાતો

[૫૩૧] ૧. કુસજાતકવણ્ણના

ઇદં તે રટ્ઠન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. એકો કિર સાવત્થિવાસી કુલપુત્તો સાસને ઉરં દત્વા પબ્બજિતો એકદિવસં સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરન્તો એકં અલઙ્કતઇત્થિં દિસ્વા સુભનિમિત્તગ્ગાહવસેન ઓલોકેત્વા કિલેસાભિભૂતો અનભિરતો વિહાસિ દીઘકેસનખો કિલિટ્ઠચીવરો ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતો ધમનીસન્થતગત્તો. યથા હિ દેવલોકા ચવનધમ્માનં દેવપુત્તાનં પઞ્ચ પુબ્બનિમિત્તાનિ પઞ્ઞાયન્તિ, માલા મિલાયન્તિ, વત્થાનિ કિલિસ્સન્તિ, સરીરે દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમતિ, ઉભોહિ કચ્છેહિ સેદા મુચ્ચન્તિ, દેવો દેવાસને નાભિરમતિ, એવમેવ સાસના ચવનધમ્માનં ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખૂનં પઞ્ચ પુબ્બનિમિત્તાનિ પઞ્ઞાયન્તિ, સદ્ધાપુપ્ફાનિ મિલાયન્તિ, સીલવત્થાનિ કિલિસ્સન્તિ, સરીરે મઙ્કુતાય ચેવ અયસવસેન ચ દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમતિ, કિલેસસેદા મુચ્ચન્તિ, અરઞ્ઞરુક્ખમૂલસુઞ્ઞાગારેસુ નાભિરમન્તિ. તસ્સપિ તાનિ પઞ્ઞાયિંસુ. અથ નં ભિક્ખૂ સત્થુ સન્તિકં નેત્વા ‘‘અયં, ભન્તે, ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ દસ્સેસું. સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ તં પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘મા, ભિક્ખુ, કિલેસવસિકો હોહિ, માતુગામો નામેસ પાપો, તસ્મિં પટિબદ્ધચિત્તતં વિનોદેહિ, સાસને અભિરમ, માતુગામે પટિબદ્ધચિત્તતાય હિ તેજવન્તોપિ પોરાણકપણ્ડિતા નિત્તેજા હુત્વા અનયબ્યસનં પાપુણિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે મલ્લરટ્ઠે કુસાવતીરાજધાનિયં ઓક્કાકો નામ રાજા ધમ્મેન સમેન રજ્જં કારેસિ. તસ્સ સોળસન્નં ઇત્થિસહસ્સાનં જેટ્ઠિકા સીલવતી નામ અગ્ગમહેસી અહોસિ, સા નેવ પુત્તં, ન ધીતરં લભિ. અથસ્સ નાગરા ચેવ રટ્ઠવાસિનો ચ રાજનિવેસનદ્વારે સન્નિપતિત્વા ‘‘રટ્ઠં નસ્સિસ્સતિ, રટ્ઠં નસ્સિસ્સતી’’તિ ઉપક્કોસિંસુ. રાજા સીહપઞ્જરં ઉગ્ઘાટેત્વા ‘‘મયિ રજ્જં કારેન્તે અધમ્મકારો નામ નત્થિ, કસ્મા ઉપક્કોસથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સચ્ચં, દેવ, અધમ્મકારો નામ નત્થિ, અપિચ વંસાનુરક્ખકો પન વો પુત્તો નત્થિ, અઞ્ઞો રજ્જં ગહેત્વા રટ્ઠં નાસેસ્સતિ, તસ્મા ધમ્મેન રજ્જં કારેતું સમત્થં પુત્તં પત્થેથા’’તિ. ‘‘પુત્તં પત્થેન્તો કિં કરોમી’’તિ? ‘‘પઠમં તાવ એકં સત્તાહં ચુલ્લનાટકં ધમ્મનાટકં કત્વા વિસ્સજ્જેથ, સચે સા પુત્તં લભિસ્સતિ, સાધુ, નો ચે, અથ મજ્ઝિમનાટકં વિસ્સજ્જેથ, તતો જેટ્ઠનાટકં, અવસ્સં એત્તકાસુ ઇત્થીસુ એકા પુઞ્ઞવતી પુત્તં લભિસ્સતી’’તિ. રાજા તેસં વચનેન તથા કત્વા સત્ત દિવસે યથાસુખં અભિરમિત્વા આગતાગતં પુચ્છિ – ‘‘કચ્ચિ વો પુત્તો લદ્ધો’’તિ? સબ્બા ‘‘ન લભામ, દેવા’’તિ આહંસુ. રાજા ‘‘ન મે પુત્તો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ અનત્તમનો અહોસિ. નાગરા પુન તથેવ ઉપક્કોસિંસુ. રાજા ‘‘કિં ઉપક્કોસથ, મયા તુમ્હાકં વચનેન નાટકાનિ વિસ્સટ્ઠાનિ, એકાપિ પુત્તં ન લભતિ, ઇદાનિ કિં કરોમા’’તિ આહ. ‘‘દેવ, એતા દુસ્સીલા ભવિસ્સન્તિ નિપ્પુઞ્ઞા, નત્થિ એતાસં પુત્તલાભાય પુઞ્ઞં, તુમ્હે એતાસુ પુત્તં અલભન્તીસુપિ મા અપ્પોસ્સુક્કતં આપજ્જથ, અગ્ગમહેસી વો સીલવતી દેવી સીલસમ્પન્ના, તં વિસ્સજ્જેથ, તસ્સા પુત્તો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ.

સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘ઇતો કિર સત્તમે દિવસે રાજા સીલવતિં દેવિં ધમ્મનાટકં કત્વા વિસ્સજ્જેસ્સતિ, પુરિસા સન્નિપતન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા સત્તમે દિવસે દેવિં અલઙ્કારાપેત્વા રાજનિવેસના ઓતારેત્વા વિસ્સજ્જેસિ. તસ્સા સીલતેજેન સક્કસ્સ ભવનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સક્કો ‘‘કિં નુ ખો’’તિ આવજ્જેન્તો દેવિયા પુત્તપત્થનભાવં ઞત્વા ‘‘એતિસ્સા મયા પુત્તં દાતું વટ્ટતિ, અત્થિ નુ ખો દેવલોકે એતિસ્સા અનુચ્છવિકો પુત્તો’’તિ ઉપધારેન્તો બોધિસત્તં અદ્દસ. સો કિર તદા તાવતિંસભવને આયું ખેપેત્વા ઉપરિદેવલોકે નિબ્બત્તિતુકામો અહોસિ. સક્કો તસ્સ વિમાનદ્વારં ગન્ત્વા તં પક્કોસિત્વા, ‘‘મારિસ, તયા મનુસ્સલોકં ગન્ત્વા ઓક્કાકરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિતું વટ્ટતી’’તિ સમ્પટિચ્છાપેત્વા અપરમ્પિ દેવપુત્તં ‘‘ત્વમ્પિ એતિસ્સા એવ પુત્તો ભવિસ્સસી’’તિ વત્વા ‘‘મા ખો પનસ્સા કોચિ સીલં ભિન્દતૂ’’તિ મહલ્લકબ્રાહ્મણવેસેન રઞ્ઞો નિવેસનદ્વારં અગમાસિ.

મહાજનોપિ ન્હાતો અલઙ્કતો ‘‘અહં દેવિં ગણ્હિસ્સામિ, અહં દેવિં ગણ્હિસ્સામી’’તિ રાજદ્વારે સન્નિપતિત્વા સક્કઞ્ચ દિસ્વા ‘‘ત્વં કસ્મા આગતોસી’’તિ પરિહાસમકાસિ. સક્કો ‘‘કિં મં તુમ્હે ગરહથ, સચેપિ મે સરીરં જિણ્ણં, રાગો પન ન જીરતિ, સચે સીલવતિં લભિસ્સામિ, આદાય નં ગમિસ્સામીતિ આગતોમ્હી’’તિ વત્વા અત્તનો આનુભાવેન સબ્બેસં પુરતોવ અટ્ઠાસિ. અઞ્ઞો કોચિ તસ્સ તેજેન પુરતો ભવિતું નાસક્ખિ. સો તં સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતં નિવેસના નિક્ખમન્તિઞ્ઞેવ હત્થે ગહેત્વા પક્કામિ. અથ નં તત્થ તત્થ ઠિતા ગરહિંસુ ‘‘પસ્સથ, ભો, મહલ્લકબ્રાહ્મણો એવં ઉત્તમરૂપધરં દેવિં આદાય ગચ્છતિ, અત્તનો યુત્તં ન જાનાતી’’તિ. દેવીપિ ‘‘મહલ્લકો મં ગહેત્વા ગચ્છતી’’તિ ન અટ્ટીયતિ ન હરાયતિ. રાજાપિ વાતપાને ઠત્વા ‘‘કો નુ ખો દેવિં ગહેત્વા ગચ્છતી’’તિ ઓલોકેન્તો તં દિસ્વા અનત્તમનો અહોસિ.

સક્કો તં આદાય નગરદ્વારતો નિક્ખમિત્વા દ્વારસમીપે એકં ઘરં માપેસિ વિવટદ્વારં પઞ્ઞત્તકટ્ઠત્થરિકં. અથ નં સા ‘‘ઇદં તે નિવેસન’’ન્તિ પુચ્છિ. સો ‘‘આમ, ભદ્દે, પુબ્બે પનાહં એકો, ઇદાનિમ્હા મયં દ્વે જના, અહં ભિક્ખાય ચરિત્વા તણ્ડુલાદીનિ આહરિસ્સામિ, ત્વં ઇમિસ્સા કટ્ઠત્થરિકાય નિપજ્જાહી’’તિ વત્વા તં મુદુના હત્થેન પરામસન્તો દિબ્બસમ્ફસ્સં ફરાપેત્વા તત્થ નિપજ્જાપેસિ. સા દિબ્બસમ્ફસ્સફરણેન સઞ્ઞં વિસ્સજ્જેસિ. અથ નં અત્તનો આનુભાવેન તાવતિંસભવનં નેત્વા અલઙ્કતવિમાને દિબ્બસયને નિપજ્જાપેસિ. સા સત્તમે દિવસે પબુજ્ઝિત્વા તં સમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘ન સો બ્રાહ્મણો મનુસ્સો, સક્કો ભવિસ્સતી’’તિ અઞ્ઞાસિ. સક્કોપિ તસ્મિં સમયે પારિચ્છત્તકમૂલે દિબ્બનાટકપરિવુતો નિસિન્નો અહોસિ. સા સયના ઉટ્ઠાય તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ નં સક્કો ‘‘વરં તે, દેવિ, દદામિ, ગણ્હાહી’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ, દેવ, એકં પુત્તં મે દેહી’’તિ. ‘‘દેવિ, તિટ્ઠતુ એકો પુત્તો, અહં તે દ્વે પુત્તે દસ્સામિ. તેસુ પન એકો પઞ્ઞવા ભવિસ્સતિ વિરૂપવા, એકો રૂપવા ન પઞ્ઞવા. તેસુ કતરં પઠમં ઇચ્છસી’’તિ? ‘‘પઞ્ઞવન્તં, દેવા’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા તસ્સા કુસતિણં દિબ્બવત્થં દિબ્બચન્દનં પારિચ્છત્તકપુપ્ફં કોકનુદઞ્ચ નામ વીણં દત્વા તં આદાય રઞ્ઞો સયનઘરં પવિસિત્વા રઞ્ઞા સદ્ધિં એકસયને નિપજ્જાપેત્વા અઙ્ગુટ્ઠકેન તસ્સા નાભિં પરામસિ. તસ્મિં ખણે બોધિસત્તો તસ્સા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. સક્કોપિ સકટ્ઠાનમેવ ગતો. પણ્ડિતા દેવી ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં જાનિ.

અથ નં પબુદ્ધો રાજા દિસ્વા, ‘‘દેવિ, કેન નીતાસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સક્કેન, દેવા’’તિ. ‘‘અહં પચ્ચક્ખતો એકં મહલ્લકબ્રાહ્મણં તં આદાય ગચ્છન્તં અદ્દસં, કસ્મા મં વઞ્ચેસી’’તિ? ‘‘સદ્દહથ, દેવ, સક્કો મં ગહેત્વા દેવલોકં નેસી’’તિ. ‘‘ન સદ્દહામિ, દેવી’’તિ. અથસ્સ સા સક્કદત્તિયં કુસતિણં દસ્સેત્વા ‘‘સદ્દહથા’’તિ આહ. રાજા ‘‘કુસતિણં નામ યતો કુતોચિ લબ્ભતી’’તિ ન સદ્દહિ. અથસ્સ સા દિબ્બવત્થાદીનિ દસ્સેસિ. રાજા તાનિ દિસ્વા સદ્દહિત્વા, ‘‘ભદ્દે, સક્કો તાવ તં નેતુ, પુત્તો પન તે લદ્ધો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘લદ્ધો મહારાજ, ગબ્ભો મે પતિટ્ઠિતો’’તિ. સો તુટ્ઠો તસ્સા ગબ્ભપરિહારં અદાસિ. સા દસમાસચ્ચયેન પુત્તં વિજાયિ, તસ્સ અઞ્ઞં નામં અકત્વા કુસતિણનામમેવ અકંસુ. કુસકુમારસ્સ પદસા ગમનકાલે ઇતરો દેવપુત્તો તસ્સા કુચ્છિયં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. સા દસમાસે પરિપુણ્ણે પુત્તં વિજાયિ, તસ્સ ‘‘જયમ્પતી’’તિ નામં કરિંસુ. તે મહન્તેન યસેન વડ્ઢિંસુ. બોધિસત્તો પઞ્ઞવા આચરિયસ્સ સન્તિકે કિઞ્ચિ સિપ્પં અનુગ્ગહેત્વા અત્તનોવ પઞ્ઞાય સબ્બસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં પાપુણિ.

અથસ્સ સોળસવસ્સકાલે રાજા રજ્જં દાતુકામો દેવિં આમન્તેત્વા ‘‘ભદ્દે, પુત્તસ્સ તે રજ્જં દત્વા નાટકાનિ ઉપટ્ઠપેસ્સામ, મયં જીવન્તાયેવ નં રજ્જે પતિટ્ઠિતં પસ્સિસ્સામ, સકલજમ્બુદીપે ખો પન યસ્સ રઞ્ઞો ધીતરં ઇચ્છતિ, તમસ્સ આનેત્વા અગ્ગમહેસિં કરિસ્સામ, ચિત્તમસ્સ જાનાહિ, કતરં રાજધીતરં રોચેસી’’તિ આહ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘કુમારસ્સ ઇમં પવત્તિં આરોચેત્વા ચિત્તં જાનાહી’’તિ એકં પરિચારિકં પેસેસિ. સા ગન્ત્વા તસ્સ તં પવત્તિં આરોચેસિ. તં સુત્વા મહાસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ન રૂપવા, રૂપસમ્પન્ના રાજધીતા આનીતાપિ મં દિસ્વા ‘કિં મે ઇમિના વિરૂપેના’તિ પલાયિસ્સતિ ઇતિ નો લજ્જિતબ્બકં ભવિસ્સતિ, કિં મે ઘરાવાસેન, ધરમાને માતાપિતરો ઉપટ્ઠહિત્વા તેસં અચ્ચયેન નિક્ખમિત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ. સો ‘‘મય્હં નેવ રજ્જેનત્થો, ન નાટકેહિ, અહં માતાપિતૂનં અચ્ચયેન પબ્બજિસ્સામી’’તિ આહ. સા ગન્ત્વા તસ્સ કથં દેવિયા આરોચેસિ, દેવીપિ રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા અનત્તમનો હુત્વા પુન કતિપાહચ્ચયેન સાસનં પેસેસિ. સોપિ પટિબાહતિયેવ. એવં યાવતતિયં પટિબાહિત્વા ચતુત્થવારે ચિન્તેસિ – ‘‘માતાપિતૂહિ સદ્ધિં એકન્તેન પટિપક્ખભાવો નામ ન યુત્તો, એકં ઉપાયં કરિસ્સામી’’તિ.

સો કમ્મારજેટ્ઠકં પક્કોસાપેત્વા બહું સુવણ્ણં દત્વા ‘‘એકં ઇત્થિરૂપકં કરોહી’’તિ ઉય્યોજેત્વા તસ્મિં પક્કન્તે અઞ્ઞં સુવણ્ણં ગહેત્વા સયમ્પિ ઇત્થિરૂપકં અકાસિ. બોધિસત્તાનઞ્હિ અધિપ્પાયો નામ સમિજ્ઝતિ. તં સુવણ્ણરૂપકં જિવ્હાય અવણ્ણનીયસોભં અહોસિ. અથ નં મહાસત્તો ખોમં નિવાસાપેત્વા સિરિગબ્ભે ઠપાપેસિ. સો કમ્મારજેટ્ઠકેન આભતરૂપકં દિસ્વા તં ગરહિત્વા ‘‘ગચ્છ અમ્હાકં સિરિગબ્ભે ઠપિતરૂપકં આહરા’’તિ આહ. સો સિરિગબ્ભં પવિટ્ઠો તં દિસ્વા ‘‘કુમારેન સદ્ધિં અભિરમિતું એકા દેવચ્છરા, આગતા ભવિસ્સતી’’તિ હત્થં પસારેતું અવિસહન્તો નિક્ખમિત્વા ‘‘દેવ, સિરિગબ્ભે અય્યા એકિકાવ ઠિતા, ઉપગન્તું ન સક્કોમી’’તિ આહ. ‘‘તાત, ગચ્છ, સુવણ્ણરૂપકં એતં, આહરા’’તિ પુન પેસિતો આહરિ. કુમારો કમ્મારેન કતં રૂપકં સુવણ્ણગબ્ભે નિક્ખિપાપેત્વા અત્તના કતં અલઙ્કારાપેત્વા રથે ઠપાપેત્વા ‘‘એવરૂપં લભન્તો ગણ્હામી’’તિ માતુ સન્તિકં પહિણિ.

સા અમચ્ચે પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાતા, મય્હં પુત્તો મહાપુઞ્ઞો સક્કદત્તિયો અનુચ્છવિકં કુમારિકં લભિસ્સતિ, તુમ્હે એવરૂપં લભન્તા ગણ્હિસ્સથ, ઇમં રૂપકં પટિચ્છન્નયાને ઠપેત્વા સકલજમ્બુદીપં ચરન્તા યસ્સ રઞ્ઞો એવરૂપં ધીતરં પસ્સથ, તસ્સેતં દત્વા ‘ઓક્કાકરાજા તુમ્હેહિ સદ્ધિં આવાહં કરિસ્સતી’તિ દિવસં વવત્થપેત્વા આગચ્છથા’’તિ આહ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ તં આદાય મહન્તેન પરિવારેન નિક્ખમિત્વા વિચરન્તા યં રાજધાનિં પાપુણન્તિ, તત્થ સાયન્હસમયે મહાજનસ્સ સમોસરણટ્ઠાને તં રૂપકં વત્થપુપ્ફાલઙ્કારેહિ અલઙ્કરિત્વા સુવણ્ણસિવિકં આરોપેત્વા તિત્થમગ્ગે ઠપેત્વા અમચ્ચા સયં પટિક્કમિત્વા આગતાગતાનં કથાસવનત્થં એકમન્તે તિટ્ઠન્તિ. મહાજનો તં ઓલોકેત્વા ‘‘સુવણ્ણરૂપક’’ન્તિ સઞ્ઞં અકત્વા ‘‘અયં મનુસ્સિત્થી સમાનાપિ દેવચ્છરપટિભાગા અતિવિય સોભતિ, કિં નુ ખો એત્થ ઠિતા, કુતો વા આગતા, અમ્હાકં નગરે એવરૂપા નત્થી’’તિ વણ્ણેન્તો પક્કમતિ. તં સુત્વા અમચ્ચા ‘‘સચે ઇધ એવરૂપા દારિકા ભવેય્ય, ‘અસુકા રાજધીતા વિય અસુકા અમચ્ચધીતા વિયા’તિ વદેય્યું, અદ્ધા ઇધ એવરૂપા નત્થી’’તિ તં આદાય અઞ્ઞં નગરં ગચ્છન્તિ.

તે એવં વિચરન્તા અનુપુબ્બેન મદ્દરટ્ઠે સાગલનગરં સમ્પાપુણિંસુ. તત્થ મદ્દરઞ્ઞો અટ્ઠ ધીતરો ઉત્તમરૂપધરા દેવચ્છરપટિભાગા, તાસં સબ્બજેટ્ઠિકા પભાવતી નામ. તસ્સા સરીરતો બાલસૂરિયસ્સ પભા વિય પભા નિચ્છરન્તિ, અન્ધકારેપિ ચતુહત્થે અન્તોગબ્ભે પદીપકિચ્ચં નત્થિ, સબ્બો ગબ્ભો એકોભાસોવ હોતિ. ધાતી પનસ્સા ખુજ્જા, સા પભાવતિં ભોજેત્વા તસ્સા સીસન્હાપનત્થં અટ્ઠહિ વણ્ણદાસીહિ અટ્ઠ ઘટે ગાહાપેત્વા સાયન્હસમયે ઉદકત્થાય ગચ્છન્તી તિત્થમગ્ગે ઠિતં તં રૂપકં દિસ્વા ‘‘પભાવતી’’તિ સઞ્ઞાય ‘‘અયં દુબ્બિનીતા ‘સીસં ન્હાયિસ્સામી’તિ અમ્હે ઉદકત્થાય પેસેત્વા પઠમતરં આગન્ત્વા તિત્થમગ્ગે ઠિતા’’તિ કુજ્ઝિત્વા ‘‘અરે કુલલજ્જાપનિકે અમ્હેહિ પુરિમતરં આગન્ત્વા કસ્મા ઇધ ઠિતાસિ, સચે રાજા જાનિસ્સતિ, નાસેસ્સતિ નો’’તિ વત્વા હત્થેન ગણ્ડપસ્સે પહરિ, હત્થતલં ભિજ્જમાનં વિય જાતં. તતો ‘‘સુવણ્ણરૂપક’’ન્તિ ઞત્વા હસમાના તાસં વણ્ણદાસીનં સન્તિકં ગચ્છન્તી ‘‘પસ્સથેતં મે કમ્મં, મમ ધીતાતિસઞ્ઞાય પહારં અદાસિં, અયં મમ ધીતુ સન્તિકે કિમગ્ઘતિ, કેવલં મે હત્થો દુક્ખાપિતો’’તિ આહ.

અથ નં રાજદૂતા ગહેત્વા ‘‘ત્વં ‘મમ ધીતા ઇતો અભિરૂપતરા’તિ વદન્તી કં નામ કથેસી’’તિ આહંસુ. ‘‘મદ્દરઞ્ઞો ધીતરં પભાવતિં, ઇદં રૂપકં તસ્સા સોળસિમ્પિ કલં ન અગ્ઘતી’’તિ. તે તુટ્ઠમાનસા રાજદ્વારં ગન્ત્વા ‘‘ઓક્કાકરઞ્ઞો દૂતા દ્વારે ઠિતા’’તિ પટિહારેસું. રાજા આસના વુટ્ઠાય ઠિતકોવ ‘‘પક્કોસથા’’તિ આહ. તે પવિસિત્વા રાજાનં વન્દિત્વા ‘‘મહારાજ, અમ્હાકં રાજા તુમ્હાકં આરોગ્યં પુચ્છતી’’તિ વત્વા કતસક્કારસમ્માના ‘‘કિમત્થં આગતત્થા’’તિ પુટ્ઠા ‘‘અમ્હાકં રઞ્ઞો સીહસ્સરો પુત્તો કુસકુમારો નામ, રાજા તસ્સ રજ્જં દાતુકામો અમ્હે તુમ્હાકં સન્તિકં પહિણિ, તુમ્હાકં કિર ધીતા પભાવતી, તં તસ્સ દેથ, ઇમઞ્ચ સુવણ્ણરૂપકં દેય્યધમ્મં ગણ્હથા’’તિ તં રૂપકં તસ્સ અદંસુ. સોપિ ‘‘એવરૂપેન મહારાજેન સદ્ધિં વિવાહમઙ્ગલં ભવિસ્સતી’’તિ તુટ્ઠચિત્તો સમ્પટિચ્છિ. અથ નં દૂતા આહંસુ – ‘‘મહારાજ, અમ્હેહિ ન સક્કા પપઞ્ચં કાતું, કુમારિકાય લદ્ધભાવં રઞ્ઞો આરોચેસ્સામ, અથ નં સો આગન્ત્વા આદાય ગમિસ્સતી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા તેસં સક્કારં કત્વા વિસ્સજ્જેસિ. તે ગન્ત્વા રઞ્ઞો ચ દેવિયા ચ આરોચેસું. રાજા મહન્તેન પરિવારેન કુસાવતિતો નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન સાગલનગરં પાપુણિ. મદ્દરાજા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા તં નગરં પવેસેત્વા મહન્તં સક્કારમકાસિ.

સીલવતી દેવી પણ્ડિતત્તા ‘‘કો જાનાતિ, કિં ભવિસ્સતી’’તિ એકાહદ્વીહચ્ચયેન મદ્દરાજાનં આહ – ‘‘મહારાજ, સુણિસં દટ્ઠુકામામ્હી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તં પક્કોસાપેસિ. પભાવતી સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા ધાતિગણપરિવુતા આગન્ત્વા સસ્સું વન્દિ. સા તં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં કુમારિકા અભિરૂપા, મય્હં પુત્તો વિરૂપો. સચે એસા તં પસ્સિસ્સતિ, એકાહમ્પિ અવસિત્વા પલાયિસ્સતિ, ઉપાયં કરિસ્સામી’’તિ. સા મદ્દરાજાનં આમન્તેત્વા, ‘‘મહારાજ, સુણિસા મે પુત્તસ્સ અનુચ્છવિકા, અપિચ ખો પન અમ્હાકં કુલપવેણિયા આગતં ચારિત્તં અત્થિ, સચે અયં તસ્મિં ચારિત્તે વત્તિસ્સતિ, નેસ્સામિ ન’’ન્તિ આહ. ‘‘કિં પન વો ચારિત્ત’’ન્તિ. ‘‘અમ્હાકં વંસે યાવ એકસ્સ ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠાનં હોતિ, તાવ દિવા સામિકં પસ્સિતું ન લભતિ. સચે એસા તથા કરિસ્સતિ, નેસ્સામિ ન’’ન્તિ. રાજા ‘‘કિં, અમ્મ, સક્ખિસ્સસિ એવં વત્તિતુ’’ન્તિ ધીતરં પુચ્છિ. સા ‘‘આમ તાતા’’તિ આહ. તતો ઓક્કાકરાજા મદ્દરઞ્ઞો બહું ધનં દત્વા તં આદાય પક્કામિ. મદ્દરાજાપિ મહન્તેન પરિવારેન ધીતરં ઉય્યોજેસિ.

ઓક્કાકો કુસાવતિં ગન્ત્વા નગરં અલઙ્કારાપેત્વા સબ્બબન્ધનાનિ મોચેત્વા પુત્તસ્સ અભિસેકં કત્વા રજ્જં દત્વા પભાવતિં અગ્ગમહેસિં કારેત્વા નગરે ‘‘કુસરાજસ્સ આણા’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ. સકલજમ્બુદીપતલે રાજાનો યેસં ધીતરો અત્થિ, તે કુસરઞ્ઞો ધીતરો પહિણિંસુ. યેસં પુત્તા અત્થિ, તે તેન સદ્ધિં મિત્તભાવં આકઙ્ખન્તા પુત્તે ઉપટ્ઠાકે કત્વા પહિણિંસુ. બોધિસત્તસ્સ નાટકપરિવારો મહા અહોસિ, મહન્તેન યસેન રજ્જં કારેસિ. સો પભાવતિં દિવા પસ્સિતું ન લભતિ, સાપિ તં દિવા પસ્સિતું ન લભતિ, ઉભિન્નં રત્તિદસ્સનમેવ હોતિ. તત્થ પભાવતિયા સરીરપ્પભાપિ અબ્બોહારિકા અહોસિ. બોધિસત્તો સિરિગબ્ભતો રત્તિંયેવ નિક્ખમતિ.

સો કતિપાહચ્ચયેન પભાવતિં દિવા દટ્ઠુકામો માતુયા આરોચેસિ. સા ‘‘મા તે તાત, રુચ્ચિ, યાવ એકં પુત્તં લભસિ, તાવ આગમેહી’’તિ, પટિક્ખિપિ. સો પુનપ્પુનં યાચિયેવ. અથ નં સા આહ – ‘‘તેન હિ હત્થિસાલં ગન્ત્વા હત્થિમેણ્ડવેસેન તિટ્ઠ, અહં તં તત્થ આનેસ્સામિ, અથ નં અક્ખીનિ પૂરેત્વા ઓલોકેય્યાસિ, મા ચ અત્તાનં જાનાપેહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા હત્થિસાલં અગમાસિ. અથસ્સ માતા હત્થિસાલં અલઙ્કારાપેત્વા પભાવતિં ‘‘એહિ સામિકસ્સ હત્થિનો પસ્સામા’’તિ તત્થ નેત્વા ‘‘અયં હત્થી અસુકો નામ, અયં હત્થી અસુકો નામા’’તિ તસ્સા દસ્સેસિ. તત્થ તં રાજા માતુ પચ્છતો ગચ્છન્તિં દિસ્વા હત્થિગોપકવેસેન હત્થિછકણપિણ્ડેન પિટ્ઠિયં પહરિ. સા કુદ્ધા ‘‘રઞ્ઞો કથેત્વા તે હત્થં છિન્દાપેસ્સામી’’તિ વત્વા દેવિં ઉજ્ઝાપેસિ. રાજમાતા ‘‘મા અમ્મ કુજ્ઝી’’તિ સુણિસં સઞ્ઞાપેત્વા પિટ્ઠિં પરિમજ્જિ. પુનપિ રાજા તં દટ્ઠુકામો હુત્વા અસ્સસાલાય અસ્સગોપકવેસેન તં દિસ્વા તથેવ અસ્સછકણપિણ્ડેન પહરિ. તદાપિ તં કુદ્ધં સસ્સુ સઞ્ઞાપેસિ.

પુનેકદિવસે પભાવતી મહાસત્તં પસ્સિતુકામા હુત્વા સસ્સુયા આરોચેત્વા ‘‘અલં મા તે રુચ્ચી’’તિ પટિક્ખિત્તાપિ પુનપ્પુનં યાચિ. અથ નં સા આહ – ‘‘તેન હિ સ્વે મમ પુત્તો નગરં પદક્ખિણં કરિસ્સતિ, ત્વં સીહપઞ્જરં વિવરિત્વા તં પસ્સેય્યાસી’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા પુનદિવસે નગરં અલઙ્કારાપેત્વા જયમ્પતિકુમારં રાજવેસં ગાહાપેત્વા હત્થિપિટ્ઠે નિસીદાપેત્વા બોધિસત્તં પચ્છિમાસને નિસીદાપેત્વા નગરં પદક્ખિણં કારાપેસિ. સા પભાવતિં આદાય સીહપઞ્જરે ઠત્વા ‘‘પસ્સ તવ સામિકસ્સ સિરિસોભગ્ગ’’ન્તિ આહ. સા ‘‘અનુચ્છવિકો મે સામિકો લદ્ધો’’તિ અત્તમના અહોસિ. તં દિવસં પન મહાસત્તો હત્થિમેણ્ડવેસેન જયમ્પતિસ્સ પચ્છિમાસને નિસીદિત્વા યથાધિપ્પાયેન પભાવતિં ઓલોકેન્તો હત્થવિકારાદિવસેન ચિત્તરુચિયા કેળિં દસ્સેસિ. હત્થિમ્હિ અતિક્કન્તે રાજમાતા પભાવતિં પુચ્છિ – ‘‘દિટ્ઠો તે, અમ્મ, સામિકો’’તિ. ‘‘આમ અય્યે, પચ્છિમાસને પનસ્સ નિસિન્નો હત્થિમેણ્ડો અતિવિય દુબ્બિનીતો, મય્હં હત્થવિકારાદીનિ દસ્સેસિ, કસ્મા એવરૂપં અલક્ખિકં રઞ્ઞો પચ્છિમાસને નિસીદાપેસું, નીહરાપેહિ ન’’ન્તિ? ‘‘અમ્મ, રઞ્ઞો પચ્છિમાસને રક્ખા નામ ઇચ્છિતબ્બા’’તિ.

સા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં હત્થિમેણ્ડો અતિવિય નિબ્ભયો, રાજાનં ‘રાજા’તિપિ ન મઞ્ઞતિ, કિં નુ ખો એસોવ કુસરાજા, અદ્ધા હિ એસો અતિવિય વિરૂપો એવ ભવિસ્સતિ, તેનેવ મં ન દસ્સેન્તી’’તિ. સા ખુજ્જં કણ્ણમૂલે આહ – ‘‘અમ્મ, ગચ્છ તાવ જાનાહિ, કિં પુરિમાસને નિસિન્નકો રાજા, ઉદાહુ પચ્છિમાસને’’તિ? ‘‘કથં પનાહં જાનિસ્સામી’’તિ. ‘‘સચે હિ સો રાજા ભવિસ્સતિ, પઠમતરં હત્થિપિટ્ઠિતો ઓતરિસ્સતિ, ઇમાય સઞ્ઞાય જાનાહી’’તિ. સા ગન્ત્વા એકમન્તે ઠિતા પઠમં મહાસત્તં ઓતરન્તં અદ્દસ, પચ્છા જયમ્પતિકુમારં. મહાસત્તોપિ ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો ખુજ્જં દિસ્વા ‘‘ઇમિના નામ કારણેન એસા આગતા ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઇમં અન્તરં પભાવતિયા મા કથેહી’’તિ દળ્હં વત્વા ઉય્યોજેસિ. સા ગન્ત્વા ‘‘પુરિમાસને નિસિન્નો પઠમં ઓતરી’’તિ આહ. પભાવતી તસ્સા વચનં સદ્દહિ.

મહાસત્તોપિ પુન દટ્ઠુકામો હુત્વા માતરં યાચિ. સા પટિક્ખિપિતું અસક્કોન્તી ‘‘તેન હિ અઞ્ઞાતકવેસેન ઉય્યાનં ગચ્છાહી’’તિ આહ. સો ઉય્યાનં ગન્ત્વા પોક્ખરણિયં ગલપ્પમાણં ઉદકં પવિસિત્વા પદુમિનિપત્તેન સીસં છાદેત્વા પુપ્ફિતપદુમેન મુખં આવરિત્વા અટ્ઠાસિ. માતાપિસ્સ પભાવતિં ઉય્યાનં નેત્વા સાયન્હસમયે ‘‘ઇમે રુક્ખે પસ્સ, સકુણે પસ્સ, મિગે પસ્સા’’તિ પલોભયમાના પોક્ખરણીતીરં પાયાસિ. સા પઞ્ચવિધપદુમસઞ્છન્નં પોક્ખરણિં દિસ્વા ન્હાયિતુકામા પરિચારિકાહિ સદ્ધિં પોક્ખરણિં ઓતરિત્વા કીળન્તી તં પદુમં દિસ્વા વિચિનિતુકામા હત્થં પસારેસિ. અથ નં રાજા પદુમિનિપત્તં અપનેત્વા ‘‘અહં કુસરાજા’’તિ વત્વા હત્થે ગણ્હિ. સા તસ્સ મુખં દિસ્વા ‘‘યક્ખો મં ગણ્હી’’તિ વિરવિત્વા તત્થેવ વિસઞ્ઞિતં પત્તા. અથસ્સા રાજા હત્થં મુઞ્ચિ. સા સઞ્ઞં પટિલભિત્વા ‘‘કુસરાજા કિર મં હત્થે ગણ્હિ, ઇમિનાવાહં હત્થિસાલાય હત્થિછકણપિણ્ડેન, અસ્સસાલાય અસ્સછકણપિણ્ડેન પહટા, અયમેવ મં હત્થિસ્સ પચ્છિમાસને નિસીદિત્વા ઉપ્પણ્ડેસિ, કિં મે એવરૂપેન દુમ્મુખેન પતિના, ઇમં જહિત્વા અહં જીવન્તી અઞ્ઞં પતિં લભિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા અત્તના સદ્ધિં આગતે અમચ્ચે પક્કોસાપેત્વા ‘‘મમ યાનવાહનં સજ્જં કરોથ, અજ્જેવ ગમિસ્સામી’’તિ આહં. તે રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘સચે ગન્તું ન લભિસ્સતિ, હદયમસ્સા ફલિસ્સતિ, ગચ્છતુ પુન તં અત્તનો બલેન આનેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા અથસ્સા ગમનં અનુજાનિ. સા પિતુનગરમેવ અગમાસિ.

મહાસત્તોપિ ઉય્યાનતો નગરં પવિસિત્વા અલઙ્કતપાસાદં અભિરુહિ. બોધિસત્તઞ્હિ સા પુબ્બપત્થનાવસેન ન ઇચ્છિ, સોપિ પુબ્બકમ્મવસેનેવ વિરૂપો અહોસિ. અતીતે કિર બારાણસિયં દ્વારગામે ઉપરિમવીથિયા ચ હેટ્ઠિમવીથિયા ચ દ્વે કુલાનિ વસિંસુ. એકસ્સ કુલસ્સ દ્વે પુત્તા અહેસું. એકસ્સ એકાવ ધીતા અહોસિ. દ્વીસુ પુત્તેસુ બોધિસત્તો કનિટ્ઠો. તં કુમારિકં જેટ્ઠકસ્સ અદંસુ. કનિટ્ઠો અદારભરણો ભાતુ સન્તિકેયેવ વસિ. અથેકદિવસં તસ્મિં ઘરે અતિરસકપૂવે પચિંસુ. બોધિસત્તો અરઞ્ઞં ગતો હોતિ. તસ્સ પૂવં ઠપેત્વા અવસેસે ભાજેત્વા ખાદિંસુ. તસ્મિં ખણે પચ્ચેકબુદ્ધો ભિક્ખાય ઘરદ્વારં અગમાસિ. બોધિસત્તસ્સ ભાતુજાયા ‘‘ચૂળપતિનો અઞ્ઞં પૂવં પચિસ્સામી’’તિ તં ગહેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ અદાસિ. સોપિ તં ખણઞ્ઞેવ અરઞ્ઞતો આગચ્છિ. અથ નં સા આહ – ‘‘સામિ, ચિત્તં પસાદેહિ, તવ કોટ્ઠાસો પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દિન્નો’’તિ. સો ‘‘તવ કોટ્ઠાસં ખાદિત્વા મમ કોટ્ઠાસં દેસિ, અહં કિં ખાદિસ્સામી’’તિ કુદ્ધો પચ્ચેકબુદ્ધં અનુગન્ત્વા પત્તતો પૂવં ગણ્હિ. સા માતુ ઘરં ગન્ત્વા નવવિલીનં ચમ્પકપુપ્ફવણ્ણં સપ્પિં આહરિત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પત્તં પૂરેસિ, તં ઓભાસં મુઞ્ચિ. સા તં દિસ્વા પત્થનં પટ્ઠપેસિ – ‘‘ભન્તે, ઇમિના દાનબલેન નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને મે સરીરં ઓભાસજાતં હોતુ, ઉત્તમરૂપધરા ચ ભવેય્યં, ઇમિના ચ મે અસપ્પુરિસેન સદ્ધિં એકટ્ઠાને વાસો મા અહોસી’’તિ. ઇતિ સા ઇમિસ્સા પુબ્બપત્થનાય વસેન તં ન ઇચ્છિ. બોધિસત્તોપિ તં પૂવ તસ્મિં સપ્પિપત્તે ઓસીદાપેત્વા પત્થનં પટ્ઠપેસિ – ‘‘ભન્તે, ઇમં યોજનસતે વસન્તિમ્પિ આનેત્વા મમ પાદપરિચારિકં કાતું સમત્થો ભવેય્ય’’ન્તિ. તત્થ યં સો કુદ્ધો ગન્ત્વા પૂવં ગણ્હિ, તસ્સ પુબ્બકમ્મસ્સ વસેન વિરૂપો અહોસિ, પુબ્બપત્થનાય સા ચ તં ન ઇચ્છીતિ.

સો પભાવતિયા ગતાય સોકપ્પત્તો અહોસિ, નાનાકારેહિ પરિચારયમાનાપિ નં સેસિત્થિયો ઓલોકાપેતુમ્પિ નાસક્ખિંસુ,, પભાવતિરહિતમસ્સ સકલમ્પિ નિવેસનં તુચ્છં વિય ખાયિ. સો ‘‘ઇદાનિ સાગલનગરં પત્તા ભવિસ્સતી’’તિ પચ્ચૂસસમયે માતુ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘અમ્મ, અહં પભાવતિં આનેસ્સામિ, તુમ્હે રજ્જં અનુસાસથા’’તિ વદન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧. ‘‘ઇદં તે રટ્ઠં સધનં સયોગ્ગં, સકાયુરં સબ્બકામૂપપન્નં;

ઇદં તે રજ્જં અનુસાસ અમ્મ, ગચ્છામહં યત્થ પિયા પભાવતી’’તિ.

તત્થ સયોગ્ગન્તિ હત્થિયોગ્ગાદિસહિતં. સકાયુરન્તિ સપઞ્ચરાજકકુધભણ્ડં. અનુસાસ, અમ્માતિ સો કિર પુરિસસ્સ રજ્જં દત્વા પુન ગણ્હનં નામ ન યુત્તન્તિ પિતુ વા ભાતુ વા અનિય્યાદેત્વા માતુ નિય્યાદેન્તો એવમાહ.

સા તસ્સ કથં સુત્વા ‘‘તેન હિ, તાત, અપ્પમત્તો ભવેય્યાસિ, માતુગામો નામ અપરિસુદ્ધહદયો’’તિ વત્વા નાનગ્ગરસભોજનસ્સ સુવણ્ણકરોટિં પૂરેત્વા ‘‘ઇદં અન્તરામગ્ગે ભુઞ્જેય્યાસી’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસિ. સો તં આદાય માતરં વન્દિત્વા તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ‘‘જીવન્તો પુન તુમ્હે પસ્સિસ્સામી’’તિ વત્વા સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા પઞ્ચાવુધં સન્નય્હિત્વા ભત્તકરોટિયા સદ્ધિં કહાપણસહસ્સં પસિબ્બકે કત્વા કોકનુદઞ્ચ વીણં આદાય નગરા નિક્ખમિત્વા મગ્ગં પટિપજ્જિત્વા મહબ્બલો મહાથામો યાવ મજ્ઝન્હિકા પણ્ણાસ યોજનાનિ ગન્ત્વા ભત્તં ભુઞ્જિત્વા સેસદિવસભાગેન પુન પણ્ણાસ યોજનાનિ ગન્ત્વા એકાહેનેવ યોજનસતિકં મગ્ગં ખેપેત્વા સાયન્હસમયે ન્હત્વા સાગલનગરં પાવિસિ. તસ્મિં પવિટ્ઠમત્તેયેવ તસ્સ તેજેન પભાવતી સયનપિટ્ઠે સણ્ઠાતું અસક્કોન્તી ઓતરિત્વા ભૂમિયં નિપજ્જિ. બોધિસત્તં કિલન્તિન્દ્રિયં વીથિયા ગચ્છન્તં અઞ્ઞતરા ઇત્થી દિસ્વા પક્કોસાપેત્વા નિસીદાપેત્વા પાદે ધોવાપેત્વા સયનં દાપેસિ. સો કિલન્તકાયો નિપજ્જિત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ.

અથ સા તસ્મિં નિદ્દમુપગતે ભત્તં સમ્પાદેત્વા તં પબોધેત્વા ભત્તં ભોજેસિ. સો તુટ્ઠો તસ્સા સદ્ધિં ભત્તકરોટિયા કહાપણસહસ્સં અદાસિ. સો પઞ્ચાવુધં તત્થેવ ઠપેત્વા ‘‘ગન્તબ્બટ્ઠાનં મે અત્થી’’તિ વત્વા વીણં આદાય હત્થિસાલં ગન્ત્વા ‘‘અજ્જ મે ઇધ વસિતું દેથ, ગન્ધબ્બં વો કરિસ્સામી’’તિ વત્વા હત્થિગોપકેહિ અનુઞ્ઞાતો એકમન્તે નિપજ્જિત્વા થોકં નિદ્દાયિત્વા પટિપ્પસ્સદ્ધદરથો ઉટ્ઠાય વીણં મુઞ્ચિત્વા ‘‘સાગલનગરવાસિનો ઇમં સદ્દં સુણન્તૂ’’તિ વીણં વાદેન્તો ગાયિ. પભાવતી ભૂમિયં નિપન્ના તં સદ્દં સુત્વાવ ‘‘અયં ન અઞ્ઞસ્સ વીણાસદ્દો, નિસ્સંસયં કુસરાજા મમત્થાય આગતો’’તિ અઞ્ઞાસિ. મદ્દરાજાપિ તં સદ્દં સુત્વા ‘‘અતિવિય મધુરં વાદેતિ, સ્વે એતં પક્કોસાપેત્વા મમ ગન્ધબ્બં કારેસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ.

બોધિસત્તો ‘‘ન સક્કા ઇધ વસમાનેન પભાવતી દટ્ઠું, અટ્ઠાનમેત’’ન્તિ પાતોવ નિક્ખમિત્વા સાયં ભુત્તગેહેયેવ પાતરાસં ભુઞ્જિત્વા વીણં ઠપેત્વા રાજકુમ્ભકારસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તસ્સ અન્તેવાસિકભાવં ઉપગન્ત્વા એકદિવસેનેવ ઘરં મત્તિકાય પૂરેત્વા ‘‘ભાજનાનિ કરોમિ આચરિયા’’તિ વત્વા, ‘‘આમ, કારોહી’’તિ વુત્તે એકં મત્તિકાપિણ્ડં ચક્કે ઠપેત્વા ચક્કં આવિઞ્છિ, સકિં આવિદ્ધમેવ યાવ મજ્ઝન્હિકાતિક્કમા ભમિયેવ. સો નાનાવણ્ણાનિ ખુદ્દકમહન્તાનિ ભાજનાનિ કત્વા પભાવતિયા અત્થાય ભાજનં કરોન્તો નાનારૂપાનિ સમુટ્ઠાપેસિ. બોધિસત્તાનઞ્હિ અધિપ્પાયો નામ સમિજ્ઝતિ, ‘‘તાનિ રૂપાનિ પભાવતીયેવ પસ્સતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. સો સબ્બભાજનાનિ સુક્ખાપેત્વા પચિત્વા ગેહં પૂરેસિ. કુમ્ભકારો નાનાભાજનાનિ ગહેત્વા રાજકુલં અગમાસિ. રાજા દિસ્વા ‘‘કેનિમાનિ કતાની’’તિ પુચ્છિ. ‘‘મયા, દેવા’’તિ. ‘‘અહં તયા કતાનિ જાનામિ, કથેહિ, કેન કતાની’’તિ? ‘‘અન્તેવાસિકેન મે દેવા’’તિ. ‘‘ન તે સો અન્તેવાસી, આચરિયો તે સો, ત્વં તસ્સ સન્તિકે સિપ્પં સિક્ખ, ઇતો પટ્ઠાય ચ સો મમ ધીતાનં ભાજનાનિ કરોતુ, ઇમઞ્ચસ્સ સહસ્સં દેહી’’તિ સહસ્સં દાપેત્વા ‘‘નાનાવણ્ણાનિ ઇમાનિ ખુદ્દકભાજનાનિ મમ ધીતાનં દેહી’’તિ આહ.

સો તાનિ તાસં સન્તિકં નેત્વા ‘‘ઇમાનિ વો કીળનત્થાય ખુદ્દકભાજનાની’’તિ આહ. તા સબ્બા આગમિંસુ. કુમ્ભકારો મહાસત્તેન પભાવતિયા અત્થાય કતભાજનમેવ તસ્સા અદાસિ. સા ચ ભાજનં ગહેત્વા તત્થ અત્તનો ચ મહાસત્તસ્સ ચ ખુજ્જાય ચ રૂપં પસ્સિત્વા ‘‘ઇદં ન અઞ્ઞેન કતં, કુસરાજેનેવ કત’’ન્તિ ઞત્વા કુજ્ઝિત્વા ભૂમિયં ખિપિત્વા ‘‘ઇમિના મય્હં અત્થો નત્થિ, ઇચ્છન્તાનં દેહી’’તિ આહ. અથસ્સા ભગિનિયો કુદ્ધભાવં ઞત્વા ‘‘ખુદ્દકભાજનં કુસરઞ્ઞા કતન્તિ મઞ્ઞસિ, ઇદં તેન ન કતં, કુમ્ભકારેનેવ કતં, ગણ્હાહિ ન’’ન્તિ અવહસિંસુ. સા તેન કતભાવં તસ્સ ચ આગતભાવં તાસં ન કથેસિ. કુમ્ભકારો સહસ્સં બોધિસત્તસ્સ દત્વા ‘‘તાત, રાજા તે તુટ્ઠો, ઇતો કિર પટ્ઠાય રાજધીતાનં ભાજનાનિ કરેય્યાસિ, અહં તાસં હરિસ્સામી’’તિ આહ.

સો ‘‘ઇધાપિ વસન્તેન ન સક્કા પભાવતી દટ્ઠુ’’ન્તિ તં સહસ્સં તસ્સેવ દત્વા રાજુપટ્ઠાકસ્સ નળકારસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તસ્સ અન્તેવાસિકો હુત્વા પભાવતિયા અત્થાય તાલવણ્ટં કત્વા તત્થેવ સેતચ્છત્તઞ્ચ આપાનભૂમિઞ્ચ વત્થં ગહેત્વા ઠિતં પભાવતિઞ્ચાતિ નાનારૂપાનિ દસ્સેસિ. નળકારો તઞ્ચ અઞ્ઞઞ્ચ તેન કતભણ્ડકં આદાય રાજકુલં અગમાસિ. રાજા દિસ્વા ‘‘કેનિમાનિ કતાની’’તિ પુચ્છિત્વા પુરિમનયેનેવ સહસ્સં દત્વા ‘‘ઇમાનિ નળકારભણ્ડાનિ મમ ધીતાનં દેહી’’તિ આહ. સોપિ બોધિસત્તેન પભાવતિયા અત્થાય કતં તાલવણ્ટં તસ્સાયેવ અદાસિ. તત્રપિ રૂપાનિ અઞ્ઞો જનો ન પસ્સતિ, પભાવતી પન દિસ્વા કુસરઞ્ઞા કતભાવં ઞત્વા ‘‘ગણ્હિતુકામા ગણ્હન્તૂ’’તિ કુદ્ધા ભૂમિયં ખિપિ. અથ નં સેસા અવહસિંસુ. નળકારો સહસ્સં આહરિત્વા બોધિસત્તસ્સ દત્વા તં પવત્તિં આરોચેસિ.

સો ‘‘ઇદમ્પિ મય્હં અવસનટ્ઠાન’’ન્તિ સહસ્સં તસ્સેવ દત્વા રાજમાલાકારસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અન્તેવાસિકભાવં ઉપગન્ત્વા નાનાવિધં માલાવિકતિં ગન્થિત્વા પભાવતિયા અત્થાય નાનારૂપવિચિત્રં એકં ચુમ્બટકં અકાસિ. માલાકારો તં સબ્બં આદાય રાજકુલં અગમાસિ. રાજા દિસ્વા ‘‘કેનિમાનિ ગન્થિતાની’’તિ પુચ્છિ. ‘‘મયા, દેવા’’તિ. ‘‘અહં તયા ગન્થિતાનિ જાનામિ, કથેહિ, કેન ગન્થિતાની’’તિ? ‘‘અન્તેવાસિકેન મે, દેવા’’તિ. ‘‘ન સો અન્તેવાસી, આચરિયો તે સો, ત્વં તસ્સ સન્તિકે સિપ્પં સિક્ખ, ઇતો પટ્ઠાય ચ સો મમ ધીતાનં પુપ્ફાનિ ગન્થતુ, ઇમઞ્ચસ્સ સહસ્સં દેહી’’તિ સહસ્સં દત્વા ‘‘ઇમાનિ પુપ્ફાનિ મમ ધીતાનં દેહી’’તિ આહ. સોપિ બોધિસત્તેન પભાવતિયા અત્થાય કતં ચુમ્બટકં તસ્સાયેવ અદાસિ. સા તત્થ અત્તનો ચ રઞ્ઞો ચ રૂપેહિ સદ્ધિં નાનારૂપાનિ દિસ્વા તેન કતભાવં ઞત્વા કુજ્ઝિત્વા ભૂમિયં ખિપિ. સેસા ભગિનિયો તં તથેવ અવહસિંસુ. માલાકારોપિ સહસ્સં આહરિત્વા બોધિસત્તસ્સ દત્વા તં પવત્તિં આરોચેસિ.

સો ‘‘ઇદમ્પિ મય્હં અવસનટ્ઠાન’’ન્તિ સહસ્સં તસ્સેવ દત્વા રઞ્ઞો સૂદસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અન્તેવાસિકભાવં ઉપગચ્છિ. અથેકદિવસં સૂદો રઞ્ઞો ભોજનવિકતિં હરન્તો અત્તનો અત્થાય પચિતું બોધિસત્તસ્સ અટ્ઠિમંસં અદાસિ. સો તં તથા સમ્પાદેસિ, યથાસ્સ ગન્ધો સકલનગરં અવત્થરિ. રાજા તં ઘાયિત્વા ‘‘કિં તે મહાનસે અઞ્ઞમ્પિ મંસં પચસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘નત્થિ, દેવ, અપિચ ખો પન મે અન્તેવાસિકસ્સ અટ્ઠિમંસં પચનત્થાય દિન્નં, તસ્સેવ સો ગન્ધો ભવિસ્સતી’’તિ. રાજા આહરાપેત્વા તતો થોકં જિવ્હગ્ગે ઠપેસિ, તાવદેવ સત્ત રસહરણિસહસ્સાનિ ખોભેન્તં ફરિ. રાજા રસતણ્હાય બજ્ઝિત્વા સહસ્સં દત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય તવ અન્તેવાસિના મમ ચ ધીતાનઞ્ચ મે ભત્તં પચાપેત્વા ત્વં મય્હં આહર, સો મે ધીતાનં હરતૂ’’તિ આહ. સૂદો ગન્ત્વા તસ્સ આરોચેસિ. સો તં સુત્વા ‘‘ઇદાનિ મે મનોરથો મત્થકં પત્તો, ઇદાનિ પનાહં પભાવતિં દટ્ઠું લભિસ્સામી’’તિ તુટ્ઠો તં સહસ્સં તસ્સેવ દત્વા પુનદિવસે ભત્તં સમ્પાદેત્વા રઞ્ઞો ભત્તભાજનાનિ પેસેત્વા રાજધીતાનં ભત્તકાજં સયં ગહેત્વા પભાવતિયા વસનપાસાદં અભિરુહિ. સા તં ભત્તકાજં આદાય પાસાદં અભિરુહન્તં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં અત્તનો અનનુચ્છવિકં દાસકમ્મકરેહિ કત્તબ્બં કરોતિ. સચે પનાહં કતિપાહં તુણ્હી ભવિસ્સામિ, ‘ઇદાનિ મં એસા રોચતી’તિ સઞ્ઞી હુત્વા કત્થચિ અગન્ત્વા મં ઓલોકેન્તો ઇધેવ વસિસ્સતિ, ઇદાનેવ તં અક્કોસિત્વા પરિભાસિત્વા મુહુત્તમ્પિ ઇધ વસિતું અદત્વા પલાપેસ્સામી’’તિ. સા દ્વારં અડ્ઢવિવટં કત્વા એકં હત્થં કવાટે લગ્ગેત્વા એકેન હત્થેન અગ્ગળં ઉપ્પીળેત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૨. ‘‘અનુજ્જુભૂતેન હરં મહન્તં, દિવા ચ રત્તો ચ નિસીથકાલે;

પટિગચ્છ ત્વં ખિપ્પં કુસાવતિં કુસ, નિચ્છામિ દુબ્બણ્ણમહં વસન્ત’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – મહારાજ, ત્વં ભત્તકારકો હુત્વા ઉજુકેન ચિત્તેન યોપિ તે સીસં ભિન્દેય્ય, તસ્સપેતં કમ્મં ન કરોસિ, અનુજુભૂતેન પન ચિત્તેન મમત્થાય એતં મહન્તં કાજં હરન્તો દિવા ચ રત્તો ચ નિસીથકાલે ચ મહન્તં દુક્ખં અનુભવિસ્સસિ, કિં તે તેન અનુભૂતેન દુક્ખેન, ત્વં અત્તનો નગરં કુસાવતિમેવ પટિગચ્છ, અઞ્ઞં અત્તના સદિસિં અતિરસકપૂવસણ્ઠાનમુખિં યક્ખિનિં અગ્ગમહેસિં કત્વા રજ્જં કારેહીતિ. નિચ્છામિ દુબ્બણ્ણમહં વસન્તન્તિ અહં પન તં દુબ્બણ્ણં દુસ્સણ્ઠિતં ઇધ વસન્તં ન ઇચ્છામીતિ.

સો ‘‘પભાવતિયા મે સન્તિકા કથા લદ્ધા’’તિ તુટ્ઠચિત્તો તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

૩. ‘‘નાહં ગમિસ્સામિ ઇતો કુસાવતિં, પભાવતી વણ્ણપલોભિતો તવ;

રમામિ મદ્દસ્સ નિકેતરમ્મે, હિત્વાન રટ્ઠં તવ દસ્સને રતો.

૪. ‘‘પભાવતી વણ્ણપલોભિતો તવ, સમ્મૂળ્હરૂપો વિચરામિ મેદિનિં;

દિસં ન જાનામિ કુતોમ્હિ આગતો, તયમ્હિ મત્તો મિગમન્દલોચને.

૫. ‘‘સુવણ્ણચીરવસને, જાતરૂપસુમેખલે;

સુસ્સોણિ તવ કામા હિ, નાહં રજ્જેન મત્થિકો’’તિ.

તત્થ રમામીતિ અભિરમામિ ન ઉક્કણ્ઠામિ. સમ્મૂળ્હરૂપોતિ કિલેસસમ્મૂળ્હો હુત્વા. તયમ્હિ મત્તોતિ તયિ મત્તોમ્હિ, તયા વા મત્તોમ્હિ. સુવણ્ણચીરવસનેતિ સુવણ્ણખચિતવત્થવસને. નાહં રજ્જેન મત્થિકોતિ ન અહં રજ્જેન અત્થિકો.

એવં વુત્તે સા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં એતં ‘વિપ્પટિસારી ભવિસ્સતી’તિ પરિભાસામિ, અયં પન રજ્જિત્વાવ કથેતિ, સચે ખો પન મં ‘અહં કુસરાજા’તિ વત્વા હત્થે ગણ્હેય્ય, કો તં નિવારેય્ય, કોચિ નો ઇમં કથં સુણેય્યા’’તિ દ્વારં થકેત્વા સૂચિં દત્વા અન્તો અટ્ઠાસિ. સોપિ ભત્તકાજં આહરિત્વા ભત્તં વડ્ઢેત્વા રાજધીતરો ભોજેસિ. પભાવતી ‘‘ગચ્છ કુસરાજેન પક્કભત્તં આહરા’’તિ ખુજ્જં પેસેસિ. સા આહરિત્વા ‘‘ભુઞ્જાહી’’તિ આહ. નાહં તેન પક્કભત્તં ભુઞ્જામિ, ત્વં ભુઞ્જિત્વા અત્તનો લદ્ધનિવાપં ગહેત્વા ભત્તં પચિત્વા આહર, કુસરઞ્ઞો આગતભાવઞ્ચ મા કસ્સચિ આરોચેસીતિ. ખુજ્જા તતો પટ્ઠાય તસ્સા કોટ્ઠાસં આહરિત્વા સયં ભુઞ્જતિ, અત્તનો કોટ્ઠાસં તસ્સા ઉપનેતિ. કુસરાજાપિ તતો પટ્ઠાય તં પસ્સિતું અલભન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો પભાવતિયા મયિ સિનેહો, ઉદાહુ નત્થિ, વીમંસિસ્સામિ ન’’ન્તિ. સો પન રાજધીતરો ભોજેત્વા ભત્તકાજં આદાય નિક્ખન્તો તસ્સા ગબ્ભદ્વારે પાસાદતલં પાદેન પહરિત્વા ભાજનાનિ ઘટ્ટેત્વા નિત્થુનિત્વા વિસઞ્ઞી હુત્વા વિય અવકુજ્જો પતિ. સા તસ્સ નિત્થુનિતસદ્દેન દ્વારં વિવરિત્વા તં ભત્તકાજેન ઓત્થતં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં સકલજમ્બુદીપે અગ્ગરાજા મં નિસ્સાય રત્તિન્દિવં દુક્ખં અનુભોતિ, સુખુમાલતાય ભત્તકાજેન અવત્થતો પતતિ, જીવતિ નુ ખો, નો વા’’તિ. સા ગબ્ભતો નિક્ખમિત્વા તસ્સ નાસવાતં ઉપધારેતું ગીવં પસારેત્વા મુખં ઓલોકેસિ. સો મુખપૂરં ખેળં ગહેત્વા તસ્સા સરીરે પાતેસિ. સા તં પરિભાસિત્વા ગબ્ભં પવિસિત્વા દ્વારં અડ્ઢવિવટં થકેત્વા ઠિતા ગાથમાહ –

૬. ‘‘અબ્ભૂતિ તસ્સ ભો હોતિ, યો અનિચ્છન્તમિચ્છતિ;

અકામં રાજ કામેસિ, અકન્તં કન્તુમિચ્છસી’’તિ.

તત્થ અબ્ભૂતીતિ અભૂતિ, અવુડ્ઢીતિ અત્થો.

સો પન પટિબદ્ધચિત્તતાય અક્કોસિયમાનોપિ પરિભાસિયમાનોપિ વિપ્પટિસારં અનુપ્પાદેત્વાવ અનન્તરં ગાથમાહ –

૭. ‘‘અકામં વા સકામં વા, યો નરો લભતે પિયં;

લાભમેત્થ પસંસામ, અલાભો તત્થ પાપકો’’તિ.

સાપિ તસ્મિં એવં કથેન્તેપિ અનોસક્કિત્વા થદ્ધતરવચનં વત્વા પલાપેતુકામા ઇતરં ગાથમાહ –

૮. ‘‘પાસાણસારં ખણસિ, કણિકારસ્સ દારુના;

વાતં જાલેન બાધેસિ, યો અનિચ્છન્તમિચ્છસી’’તિ.

તત્થ કણિકારસ્સ દારુનાતિ કણિકારકટ્ઠેન. બાધેસીતિ બન્ધસીતિ.

તં સુત્વા રાજા તિસ્સો ગાથાયો અભાસિ –

૯. ‘‘પાસાણો નૂન તે હદયે, ઓહિતો મુદુલક્ખણે;

યો તે સાતં ન વિન્દામિ, તિરોજનપદાગતો.

૧૦. ‘‘યદા મં ભકુટિં કત્વા, રાજપુત્તી ઉદિક્ખતિ;

આળારિકો તદા હોમિ, રઞ્ઞો મદ્દસ્સન્તેપુરે.

૧૧. ‘‘યદા ઉમ્હયમાના મં, રાજપુત્તી ઉદિક્ખતિ;

નાળારિકો તદા હોમિ, રાજા હોમિ તદા કુસો’’તિ.

તત્થ મુદુલક્ખણેતિ મુદુના ઇત્થિલક્ખણેન સમન્નાગતે. યોતિ યો અહં તિરોરટ્ઠા આગતો તવ સન્તિકે વસન્તો પટિસન્થારમત્તમ્પિ સાતં ન લભામિ, સો એવં મઞ્ઞામિ, મયિ સિનેહુપ્પત્તિનિવારણાય નૂન તવ હદયે પાસાણો ઠપિતો. ભકુટિં કત્વાતિ કોધવસેન વલિવિસમં નલાટં કત્વા. આળારિકોતિ ભત્તકારકો. તસ્મિં ખણે અહં મદ્દરઞ્ઞો અન્તેપુરે ભત્તકારકદાસો વિય હોમીતિ વદતિ. ઉમ્હયમાનાતિ પહટ્ઠાકારં દસ્સેત્વા હસમાના. રાજા હોમીતિ તસ્મિં ખણે અહં કુસાવતીનગરે રજ્જં કારેન્તો રાજા વિય હોમિ, કસ્માસિ એવં ફરુસા, ઇતો પટ્ઠાય મા એવરૂપં કરિ, ભદ્દેતિ.

સા તસ્સ વચનં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં અતિવિય અલ્લીયિત્વા કથેતિ, મુસાવાદં કત્વા ઉપાયેન નં ઇતો પલાપેસ્સામી’’તિ ગાથમાહ –

૧૨. ‘‘સચે હિ વચનં સચ્ચં, નેમિત્તાનં ભવિસ્સતિ;

નેવ મે ત્વં પતી અસ્સ, કામં છિન્દન્તુ સત્તધા’’તિ.

તસ્સત્થો – મહારાજ, મયા ‘‘અયં કુસરાજા મય્હં પતિ ભવિસ્સતિ, ન ભવિસ્સતી’’તિ બહૂ નિમિત્તપાઠકા પુચ્છિતા, તે ‘‘કામં કિર મં સત્તધા છિન્દન્તુ, નેવ મે ત્વં પતિ ભવિસ્સસી’’તિ વદિંસૂતિ.

તં સુત્વા રાજા તં પટિબાહન્તો ‘‘ભદ્દે, મયાપિ અત્તનો રટ્ઠે નેમિત્તકા પુચ્છિતા, તે ‘અઞ્ઞત્ર સીહસ્સરકુસરાજતો તવ પતિ નામ અઞ્ઞો નત્થી’તિ બ્યાકરિંસુ, અહમ્પિ અત્તનો ઞાણબલનિમિત્તેન એવમેવ કથેસિ’’ન્તિ વત્વા અનન્તરં ગાથમાહ –

૧૩. ‘‘સચે હિ વચનં સચ્ચં, અઞ્ઞેસં યદિ વા મમ;

નેવ તુય્હં પતી અત્થિ, અઞ્ઞો સીહસ્સરા કુસા’’તિ.

તસ્સત્થો – યદિ હિ અઞ્ઞેસં નેમિત્તાનં વચનં સચ્ચં, યદિ વા મમ વચનં સચ્ચં, તવ અઞ્ઞો પતિ નામ નત્થીતિ.

સા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘ન સક્કા ઇમં લજ્જાપેતું વા પલાપેતું વા, કિં મે ઇમિના’’તિ દ્વારં પિધાય અત્તાનં ન દસ્સેસિ. સોપિ કાજં ગહેત્વા ઓતરિ, તતો પટ્ઠાય તં દટ્ઠું ન લભતિ, ભત્તકારકકમ્મં કરોન્તો અતિવિય કિલમતિ, ભુત્તપાતરાસો દારૂનિ ફાલેતિ, ભાજનાનિ ધોવતિ, કાજેન ઉદકં આહરતિ, સયન્તો અમ્બણપિટ્ઠે સયતિ, પાતો વુટ્ઠાય યાગુઆદીનિ પચતિ હરતિ ભોજેતિ, નન્દિરાગં નિસ્સાય અતિદુક્ખં અનુભોતિ. સો એકદિવસં ભત્તગેહદ્વારેન ગચ્છન્તિં ખુજ્જં દિસ્વા પક્કોસિ. સા પભાવતિયા ભયેન તસ્સ સન્તિકં ગન્તું અવિસહન્તી તુરિતતુરિતા વિય ગચ્છતિ. અથ નં વેગેન ઉપગન્ત્વા ‘‘ખુજ્જે’’તિ આહ.

સા નિવત્તિત્વા ઠિતા ‘‘કો એસો’’તિ વત્વા ‘‘તુમ્હાકં સદ્દં ન સુણામી’’તિ આહ. અથ નં ‘‘ખુજ્જે ત્વમ્પિ સામિનીપિ તે ઉભોપિ અતિવિય થદ્ધા, એત્તકં કાલં તુમ્હાકં સન્તિકે વસન્તો આરોગ્યસાસનમત્તમ્પિ ન લભામિ, દેય્યધમ્મં પન કિં દસ્સથ, તિટ્ઠતુ તાવેતં, અપિ મે પભાવતિં મુદુકં કત્વા દસ્સેતું સક્ખિસ્સસી’’તિ આહ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. અથ નં ‘‘સચે મે તં દસ્સેતું સક્ખિસ્સસિ, ખુજ્જભાવં તે ઉજુકં કત્વા ગીવેય્યકં દસ્સામી’’તિ પલોભેન્તો પઞ્ચ ગાથાયો અભાસિ –

૧૪. ‘‘નેક્ખં ગીવં તે કારેસ્સં, પત્વા ખુજ્જે કુસાવતિં;

સચે મં નાગનાસૂરૂ, ઓલોકેય્ય પભાવતી.

૧૫. ‘‘નેક્ખં ગીવં તે કારેસ્સં, પત્વા ખુજ્જે કુસાવતિં;

સચે મં નાગનાસૂરૂ, આલપેય્ય પભાવતી.

૧૬. ‘‘નેક્ખં ગીવં તે કારેસ્સં, પત્વા ખુજ્જે કુસાવતિં;

સચે મં નાગનાસૂરૂ, ઉમ્હાયેય્ય પભાવતી.

૧૭. ‘‘નેક્ખં ગીવં તે કારેસ્સં, પત્વા ખુજ્જે કુસાવતિં;

સચે મં નાગનાસૂરૂ, પમ્હાયેય્ય પભાવતી.

૧૮. ‘‘નેક્ખં ગીવં તે કારેસ્સં, પત્વા ખુજ્જે કુસાવતિં;

સચે મં નાગનાસૂરૂ, પાણીહિ ઉપસમ્ફુસે’’તિ.

તત્થ નેક્ખં ગીવં તેતિ તવ ગીવેય્યં સબ્બસુવણ્ણમયમેવ કારેસ્સામીતિ અત્થો. ‘‘નેક્ખં ગીવં તે કરિસ્સામી’’તિપિ પાઠો, તવ ગીવાય નેક્ખમયં પિળન્ધનં પિળન્ધેસ્સામીતિ અત્થો. ઓલોકેય્યાતિ સચે તવ વચનેન મં પભાવતી ઓલોકેય્ય, સચે મં તાય ઓલોકાપેતું સક્ખિસ્સસીતિ અત્થો. ‘‘આલપેય્યા’’તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ પન ઉમ્હાયેય્યાતિ મન્દહસિતવસેન પરિહાસેય્ય. પમ્હાયેય્યાતિ મહાહસિતવસેન પરિહાસેય્ય.

સા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે, દેવ, કતિપાહચ્ચયેન નં તુમ્હાકં વસે કરિસ્સામિ, પસ્સથ મે પરક્કમ’’ન્તિ વત્વા તં કરણીયં તીરેત્વા પભાવતિયા સન્તિકં ગન્ત્વા તસ્સા વસનગબ્ભં સોધેન્તી વિય પહરણયોગ્ગં લેડ્ડુખણ્ડમ્પિ અસેસેત્વા અન્તમસો પાદુકાપિ નીહરિત્વા સકલગબ્ભં સમ્મજ્જિત્વા ગબ્ભદ્વારે ઉમ્મારં અન્તરં કત્વા ઉચ્ચાસનં પઞ્ઞપેત્વા પભાવતિયા એકં નીચપીઠકં અત્થરિત્વા ‘‘એહિ, અમ્મ, સીસે તે ઊકા વિચિનિસ્સામી’’તિ તં તત્થ પીઠકે નિસીદાપેત્વા અત્તનો ઊરુઅન્તરે તસ્સા સીસં ઠપેત્વા થોકં કણ્ડુયિત્વા ‘‘અહો ઇમિસ્સા સીસે બહૂ ઊકા’’તિ સકસીસતો ઊકા ગહેત્વા તસ્સા હત્થે ઠપેત્વા ‘‘પસ્સ કિત્તકા તે સીસે ઊકા’’તિ પિયકથં કથેત્વા મહાસત્તસ્સ ગુણં કથેન્તી ગાથમાહ –

૧૯. ‘‘ન હિ નૂનાયં રાજપુત્તી, કુસે સાતમ્પિ વિન્દતિ;

આળારિકે ભતે પોસે, વેતનેન અનત્થિકે’’તિ.

તસ્સત્થો – એકંસેન અયં રાજપુત્તી પુબ્બે કુસાવતીનગરે કુસનરિન્દસ્સ સન્તિકે માલાગન્ધવિલેપનવત્થાલઙ્કારવસેન અપ્પમત્તકમ્પિ સાતં ન વિન્દતિ ન લભતિ, તમ્બૂલમત્તમ્પિ એતેન એતિસ્સા દિન્નપુબ્બં ન ભવિસ્સતિ. કિંકારણા? ઇત્થિયો નામ એકદિવસમ્પિ અઙ્કં અવત્થરિત્વા નિપન્નસામિકમ્હિ હદયં ભિન્દિતું ન સક્કોન્તિ, અયં પન આળારિકે ભતે પોસે આળારિકત્તઞ્ચ ભતકત્તઞ્ચ ઉપગતે એતસ્મિં પુરિસે મૂલેનપિ અનત્થિકે કેવલં તંયેવ નિસ્સાય રજ્જં પહાય આગન્ત્વા એવં દુક્ખં અનુભવન્તે પટિસન્થારમત્તમ્પિ ન કરોતિ, સચેપિ તે, અમ્મ, તસ્મિં સિનેહો નત્થિ, સકલજમ્બુદીપે અગ્ગરાજા મં નિસ્સાય કિલમતીતિ તસ્સ કિઞ્ચિદેવ દાતું અરહસીતિ.

સા તં સુત્વા ખુજ્જાય કુજ્ઝિ. અથ નં ખુજ્જા ગીવાયં ગહેત્વા અન્તોગબ્ભે ખિપિત્વા સયં બહિ હુત્વા દ્વારં પિધાય આવિઞ્છનરજ્જુમ્હિ ઓલમ્બન્તી અટ્ઠાસિ. પભાવતી તં ગહેતું અસક્કોન્તી દ્વારમૂલે ઠત્વા અક્કોસન્તી ઇતરં ગાથમાહ –

૨૦. ‘‘ન હિ નૂનાયં સા ખુજ્જા, લભતિ જિવ્હાય છેદનં;

સુનિસિતેન સત્થેન, એવં દુબ્ભાસિતં ભણ’’ન્તિ.

તત્થ સુનિસિતેનાતિ સુટ્ઠુ નિસિતેન તિખિણસત્થેન. એવં દુબ્ભાસિતન્તિ એવં અસોતબ્બયુત્તકં દુબ્ભાસિતં ભણન્તી.

અથ ખુજ્જા આવિઞ્ચનરજ્જું ગહેત્વા ઠિતાવ ‘‘નિપ્પઞ્ઞે દુબ્બિનીતે તવ રૂપં કિં કરિસ્સતિ, કિં મયં તવ રૂપં ખાદિત્વા યાપેસ્સામા’’તિ વત્વા તેરસહિ ગાથાહિ બોધિસત્તસ્સ ગુણં પકાસેન્તી ખુજ્જાગજ્જિતં નામ ગજ્જિ –

૨૧. ‘‘મા નં રૂપેન પામેસિ, આરોહેન પભાવતિ;

મહાયસોતિ કત્વાન, કરસ્સુ રુચિરે પિયં.

૨૨. ‘‘મા નં રૂપેન પામેસિ, આરોહેન પભાવતિ;

મહદ્ધનોતિ કત્વાન, કરસ્સુ રુચિરે પિયં.

૨૩. ‘‘મા નં રૂપેન પામેસિ, આરોહેન પભાવતિ;

મહબ્બલોતિ કત્વાન, કરસ્સુ રુચિરે પિયં.

૨૪. ‘‘મા નં રૂપેન પામેસિ, આરોહેન પભાવતિ;

મહારટ્ઠોતિ કત્વાન, કરસ્સુ રુચિરે પિયં.

૨૫. ‘‘મા નં રૂપેન પામેસિ, આરોહેન પભાવતિ;

મહારાજાતિ કત્વાન, કરસ્સુ રુચિરે પિયં.

૨૬. ‘‘મા નં રૂપેન પામેસિ, આરોહેન પભાવતિ;

સીહસ્સરોતિ કત્વાન, કરસ્સુ રુચિરે પિયં.

૨૭. ‘‘મા નં રૂપેન પામેસિ, આરોહેન પભાવતિ;

વગ્ગુસ્સરોતિ કત્વાન, કરસ્સુ રુચિરે પિયં.

૨૮. ‘‘મા નં રૂપેન પામેસિ, આરોહેન પભાવતિ;

બિન્દુસ્સરોતિ કત્વાન, કરસ્સુ રુચિરે પિયં.

૨૯. ‘‘મા નં રૂપેન પામેસિ, આરોહેન પભાવતિ;

મઞ્જુસ્સરોતિ કત્વાન, કરસ્સુ રુચિરે પિયં.

૩૦. ‘‘મા નં રૂપેન પામેસિ, આરોહેન પભાવતિ;

મધુસ્સરોતિ કત્વાન, કરસ્સુ રુચિરે પિયં.

૩૧. ‘‘મા નં રૂપેન પામેસિ, આરોહેન પભાવતિ;

સતસિપ્પોતિ કત્વાન, કરસ્સુ રુચિરે પિયં.

૩૨. ‘‘મા નં રૂપેન પામેસિ, આરોહેન પભાવતિ;

ખત્તિયોતિપિ કત્વાન, કરસ્સુ રુચિરે પિયં.

૩૩. ‘‘મા નં રૂપેન પામેસિ, આરોહેન પભાવતિ;

કુસરાજાતિ કત્વાન, કરસ્સુ રુચિરે પિય’’ન્તિ.

તત્થ મા નં રૂપેન પામેસિ, આરોહેન, પભાવતીતિ અરે પભાવતિ, મા ત્વં એતં કુસનરિન્દં અત્તનો રૂપેન આરોહપરિણાહેન પમિનિ, એવં પમાણં ગણ્હિ. મહાયસોતિ મહાનુભાવો સોતિ એવં હદયે કત્વાન રુચિરે પિયદસ્સને કરસ્સુ તસ્સ પિયં. આનુભાવોયેવ હિસ્સ રૂપન્તિ વદતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. અપિ ચ મહાયસોતિ મહાપરિવારો. મહદ્ધનોતિ મહાભોગો. મહબ્બલોતિ મહાથામો. મહારટ્ઠોતિ વિપુલરટ્ઠો. મહારાજાતિ સકલજમ્બુદીપે અગ્ગરાજા. સીહસ્સરોતિ સીહસદ્દસમાનસદ્દો. વગ્ગુસ્સરોતિ લીલાયુત્તસ્સરો. બિન્દુસ્સરોતિ સમ્પિણ્ડિતઘનસ્સરો. મઞ્જુસ્સરોતિ સુન્દરસ્સરો. મધુસ્સરોતિ મધુરયુત્તસ્સરો. સતસિપ્પોતિ પરેસં સન્તિકે અસિક્ખિત્વા અત્તનો બલેનેવ નિપ્ફન્નઅનેકસતસિપ્પો. ખત્તિયોતિ ઓક્કાકપવેણિયં જાતો અસમ્ભિન્નખત્તિયો. કુસરાજાતિ સક્કદત્તિયકુસતિણસમાનનામો રાજા. એવરૂપો હિ અઞ્ઞો રાજા નામ નત્થીતિ જાનિત્વા એતસ્સ પિયં કરોહીતિ ખુજ્જા એત્તકાહિ ગાથાહિ તસ્સ ગુણં કથેસિ.

પભાવતી તસ્સા વચનં સુત્વા ‘‘ખુજ્જે અતિવિય ગજ્જસિ, હત્થેન પાપુણન્તી સસામિકભાવં તે જાનાપેસ્સામી’’તિ ખુજ્જં તજ્જેસિ. સાપિ તં ‘‘અહં તં રક્ખમાના પિતુનો તે કુસરાજસ્સ આગતભાવં નારોચેસિં, હોતુ, અજ્જ રઞ્ઞો આરોચેસ્સામી’’તિ મહન્તેન સદ્દેન ભાયાપેસિ. સાપિ ‘‘કોચિદેવ સુણેય્યા’’તિ ખુજ્જં સઞ્ઞાપેસિ. બોધિસત્તોપિ તં પસ્સિતું અલભન્તો સત્ત માસે દુબ્ભોજનેન દુક્ખસેય્યાય કિલમન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘કો મે એતાય અત્થો, સત્ત માસે વસન્તો એતં પસ્સિતુમ્પિ ન લભામિ, અતિવિય કક્ખળા સાહસિકા, ગન્ત્વા માતાપિતરો પસ્સિસ્સામી’’તિ. તસ્મિં ખણે સક્કો આવજ્જેન્તો તસ્સ ઉક્કણ્ઠિતભાવં ઞત્વા ‘‘રાજા સત્ત માસે પભાવતિં દટ્ઠુમ્પિ ન લભિ, લભનાકારમસ્સ કરિસ્સામી’’તિ મદ્દરઞ્ઞો દૂતે કત્વા સત્તન્નં રાજૂનં દૂતં પાહેન્તો ‘‘પભાવતી, કુસરાજં છડ્ડેત્વા આગતા, આગચ્છન્તુ પભાવતિં ગણ્હન્તૂ’’તિ એકેકસ્સ વિસું વિસું સાસનં પહિણિ. તે મહાપરિવારેન ગન્ત્વા નગરં પત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ આગતકારણં ન જાનન્તિ. તે ‘‘ત્વં કસ્મા આગતો, ત્વં કસ્મા આગતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં ઞત્વા કુજ્ઝિત્વા ‘‘એકં કિર ધીતરં સત્તન્નં દસ્સતિ, પસ્સથસ્સ અનાચારં, ઉપ્પણ્ડેતિ નો, ગણ્હથ ન’’ન્તિ ‘‘સબ્બેસમ્પિ અમ્હાકં પભાવતિં દેતુ યુદ્ધં વા’’તિ સાસનાનિ પહિણિત્વા નગરં પરિવારયિંસુ. મદ્દરાજા સાસનં સુત્વા ભીતતસિતો અમચ્ચે આમન્તેત્વા ‘‘કિં કરોમા’’તિ પુચ્છિ. અથ નં અમચ્ચા ‘‘દેવ, સત્તપિ રાજાનો પભાવતિં નિસ્સાય આગતા, ‘સચે ન દસ્સતિ, પાકારં ભિન્દિત્વા નગરં પવિસિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેત્વા તં ગણ્હિસ્સામા’તિ વદન્તિ, પાકારે અભિન્નેયેવ તેસં પભાવતિં પેસેસ્સામા’’તિ વત્વા ગાથમાહંસુ –

૩૪. ‘‘એતે નાગા ઉપત્થદ્ધા, સબ્બે તિટ્ઠન્તિ વમ્મિતા;

પુરા મદ્દન્તિ પાકારં, આનેન્તેતં પભાવતિ’’ન્તિ.

તત્થ ઉપત્થદ્ધાતિ અતિથદ્ધા દપ્પિતા. આનેન્તેતં પભાવતિન્તિ આનેન્તુ એતં પભાવતિન્તિ સાસનાનિ પહિણિંસુ. તસ્મા યાવ એતે નાગા પાકારં ન મદ્દન્તિ, તાવ નેસં પભાવતિં પેસેહિ, મહારાજાતિ.

તં સુત્વા રાજા ‘‘સચાહં એકસ્સ પભાવતિં પેસેસ્સામિ, સેસા યુદ્ધં કરિસ્સન્તિ, ન સક્કા એકસ્સ દાતું, સકલજમ્બુદીપે અગ્ગરાજાનં ‘વિરૂપો’તિ છડ્ડેત્વા આગતા આગમનસ્સ ફલં લભતુ, વધિત્વાન નં સત્ત ખણ્ડાનિ કત્વા સત્તન્નં ખત્તિયાનં પેસેસ્સામી’’તિ વદન્તો અનન્તરં ગાથમાહ –

૩૫. ‘‘સત્ત બિલે કરિત્વાન, અહમેતં પભાવતિં;

ખત્તિયાનં પદસ્સામિ, યે મં હન્તું ઇધાગતા’’તિ.

તસ્સ સા કથા સકલનિવેસને પાકટા અહોસિ. પરિચારિકા ગન્ત્વા ‘‘રાજા કિર તં સત્ત ખણ્ડાનિ કત્વા સત્તન્નં રાજૂનં પેસેસ્સતી’’તિ પભાવતિયા આરોચેસું. સા મરણભયભીતા આસના વુટ્ઠાય ભગિનીહિ પરિવુતા માતુ સિરિગબ્ભં અગમાસિ. તમત્થં પકાસેન્તો સત્થા આહ –

૩૬. ‘‘અવુટ્ઠહિ રાજપુત્તી, સામા કોસેય્યવાસિની;

અસ્સુપુણ્ણેહિ નેત્તેહિ, દાસીગણપુરક્ખતા’’તિ.

તત્થ સામાતિ સુવણ્ણવણ્ણા. કોસેય્યવાસિનીતિ સુવણ્ણખચિતકોસેય્યનિવસના.

સા માતુ સન્તિકં ગન્ત્વા માતરં વન્દિત્વા પરિદેવમાના આહ –

૩૭. ‘‘તં નૂન કક્કૂપનિસેવિતં મુખં, આદાસદન્તાથરુપચ્ચવેક્ખિતં;

સુભં સુનેત્તં વિરજં અનઙ્ગણં, છુદ્ધં વને ઠસ્સતિ ખત્તિયેહિ.

૩૮. ‘‘તે નૂન મે અસિતે વેલ્લિતગ્ગે, કેસે મુદૂ ચન્દનસારલિત્તે;

સમાકુલે સીવથિકાય મજ્ઝે, પાદેહિ ગિજ્ઝા પરિકડ્ઢિસ્સન્તિ.

૩૯. ‘‘તા નૂન મે તમ્બનખા સુલોમા, બાહા મુદૂ ચન્દનસારલિત્તા;

છિન્ના વને ઉજ્ઝિતા ખત્તિયેહિ, ગય્હ ધઙ્કો ગચ્છતિ યેનકામં.

૪૦. ‘‘તે નૂન તાલૂપનિભે અલમ્બે, નિસેવિતે કાસિકચન્દનેન;

થનેસુ મે લમ્બિસ્સતિ સિઙ્ગાલો, માતૂવ પુત્તો તરુણો તનૂજો.

૪૧. ‘‘તં નૂન સોણિં પુથુલં સુકોટ્ટિતં, નિસેવિતં કઞ્ચનમેખલાહિ;

છિન્નં વને ખત્તિયેહી અવત્થં, સિઙ્ગાલસઙ્ઘા પરિકડ્ઢિસ્સન્તિ.

૪૨. ‘‘સોણા ધઙ્કા સિઙ્ગાલા ચ, યે ચઞ્ઞે સન્તિ દાઠિનો;

અજરા નૂન હેસ્સન્તિ, ભક્ખયિત્વા પભાવતિં.

૪૩. ‘‘સચે મંસાનિ હરિંસુ, ખત્તિયા દૂરગામિનો;

અટ્ઠીનિ અમ્મ યાચિત્વા, અનુપથે દહાથ નં.

૪૪. ‘‘ખેત્તાનિ અમ્મ કારેત્વા, કણિકારેત્થ રોપય;

યદા તે પુપ્ફિતા અસ્સુ, હેમન્તાનં હિમચ્ચયે;

સરેય્યાથ મમં અમ્મ, એવંવણ્ણા પભાવતી’’તિ.

તત્થ કક્કૂપનિસેવિતન્તિલ કક્કૂપનિસેવિતન્તિ સાસપકક્કલોણકક્કમત્તિકકક્કતિલકક્કહલિદ્દિકક્કમુખચુણ્ણકેહિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ કક્કેહિ ઉપનિસેવિતં. આદાસદન્તાથરુપચ્ચવેક્ખિતન્તિ દન્તમયથરુમ્હિ આદાસે પચ્ચવેક્ખિતં તત્થ ઓલોકેત્વા મણ્ડિતં. સુભન્તિ સુભમુખં. વિરજન્તિ વિગતરજં નિમ્મલં. અનઙ્ગણન્તિ ગણ્ડપિળકાદિદોસરહિતં. છુદ્ધન્તિ અમ્મ એવરૂપં મમ મુખં અદ્ધા ઇદાનિ ખત્તિયેહિ છડ્ડિતં વને અરઞ્ઞે ઠસ્સતીતિ પરિદેવતિ. અસિતેતિ કાળકે. વેલ્લિતગ્ગેતિ ઉન્નતગ્ગે. સીવથિકાયાતિ સુસાનમ્હિ. પરિકડ્ઢિસ્સન્તીતિ એવરૂપે મમ કેસે મનુસ્સમંસખાદકા ગિજ્ઝા પાદેહિ પહરિત્વા નૂન પરિકડ્ઢિસ્સન્તિ. ગય્હ ધઙ્કો ગચ્છતિ યેનકામન્તિ અમ્મ મમ એવરૂપં બાહં નૂન ધઙ્કો ગહેત્વા લુઞ્જિત્વા ખાદન્તો યેનકામં ગચ્છિસ્સતિ.

તાલૂપનિભેતિ સુવણ્ણતાલફલસદિસે. કાસિકચન્દનેનાતિ સુખુમચન્દનેન નિસેવિતે. થનેસુ મેતિ અમ્મ મમ સુસાને પતિતાય એવરૂપે થને દિસ્વા મુખેન ડંસિત્વા તેસુ મે થનેસુ અત્તનો તનુજો માતુ તરુણપુત્તો વિય નૂન સિઙ્ગાલો લમ્બિસ્સતિ. સોણિન્તિ કટિં. સુકોટ્ટિતન્તિ ગોહનુકેન પહરિત્વા સુવડ્ઢિતં. અવત્થન્તિ છડ્ડિતં. ભક્ખયિત્વાતિ અમ્મ એતે એત્તકા નૂન મમ મંસં ખાદિત્વા અજરા ભવિસ્સન્તિ.

સચે મંસાનિ હરિંસૂતિ અમ્મ સચે તે ખત્તિયા મયિં પટિબદ્ધચિત્તા મમ મંસાનિ હરેય્યું, અથ તુમ્હે અટ્ઠીનિ યાચિત્વા અનુપથે દહાથનં, જઙ્ઘમગ્ગમહામગ્ગાનં અન્તરે દહેય્યાથાતિ વદતિ. ખેત્તાનીતિ અમ્મ મમ ઝાપિતટ્ઠાને માલાદિવત્થૂનિ કારેત્વા એત્થ એતેસુ ખેત્તેસુ કણિકારરુક્ખે રોપય. હિમચ્ચયેતિ હિમપાતાતિક્કમે ફગ્ગુણમાસે. સરેય્યાથાતિ તેસં પુપ્ફાનં સુવણ્ણચઙ્કોટકં પૂરેત્વા ઊરૂસુ ઠપેત્વા મમ ધીતા પભાવતી એવંવણ્ણાતિ સરેય્યાથ.