૧૯. સટ્ઠિનિપાતો

[૫૨૯] ૧. સોણકજાતકવણ્ણના

કસ્સ સુત્વા સતં દમ્મીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો નેક્ખમ્મપારમિં આરબ્ભ કથેસિ. તદા હિ ભગવા ધમ્મસભાયં નેક્ખમ્મપારમિં વણ્ણયન્તાનં ભિક્ખૂનં મજ્ઝે નિસીદિત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ તથાગતો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે રાજગહે મગધરાજા નામ રજ્જં કારેસિ. બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તિ, નામગ્ગહણદિવસે ચસ્સ ‘‘અરિન્દમકુમારો’’તિ નામં કરિંસુ. તસ્સ જાતદિવસેયેવ પુરોહિતસ્સપિ પુત્તો જાયિ, ‘‘સોણકકુમારો’’તિસ્સ નામં કરિંસુ. તે ઉભોપિ એકતોવ વડ્ઢિત્વા વયપ્પત્તા ઉત્તમરૂપધરા રૂપેન નિબ્બિસેસા હુત્વા તક્કસિલં ગન્ત્વા ઉગ્ગહિતસિપ્પા તતો નિક્ખમિત્વા ‘‘સબ્બસમયસિપ્પઞ્ચ દેસચારિત્તઞ્ચ જાનિસ્સામા’’તિ અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરન્તા બારાણસિં પત્વા રાજુય્યાને વસિત્વા પુનદિવસે નગરં પવિસિંસુ. તં દિવસઞ્ચ એકચ્ચે મનુસ્સા ‘‘બ્રાહ્મણવાચનકં કરિસ્સામા’’તિ પાયાસં પટિયાદેત્વા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા આગચ્છન્તે તે કુમારે દિસ્વા ઘરં પવેસેત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેસું. તત્થ બોધિસત્તસ્સ પઞ્ઞત્તાસને સુદ્ધવત્થં અત્થતં અહોસિ, સોણકસ્સ રત્તકમ્બલં. સો તં નિમિત્તં દિસ્વાવ ‘‘અજ્જ મે પિયસહાયો અરિન્દમકુમારો બારાણસિરાજા ભવિસ્સતિ, મય્હં પન સેનાપતિટ્ઠાનં દસ્સતી’’તિ અઞ્ઞાસિ. તે ઉભોપિ કતભત્તકિચ્ચા ઉય્યાનમેવ અગમંસુ.

તદા બારાણસિરઞ્ઞો કાલકતસ્સ સત્તમો દિવસો હોતિ, અપુત્તકં રાજકુલં. અમચ્ચાદયો પાતોવ સસીસં ન્હાતા સન્નિપતિત્વા ‘‘રજ્જારહસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સતી’’તિ ફુસ્સરથં યોજેત્વા વિસ્સજ્જેસું. સો નગરા નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન રાજુય્યાનં ગન્ત્વા ઉય્યાનદ્વારે નિવત્તિત્વા આરોહણસજ્જો હુત્વા અટ્ઠાસિ. બોધિસત્તો મઙ્ગલસિલાપટ્ટેસસીસં પારુપિત્વા નિપજ્જિ, સોણકકુમારો તસ્સ સન્તિકે નિસીદિ. સો તૂરિયસદ્દં સુત્વા ‘‘અરિન્દમસ્સ ફુસ્સરથો આગચ્છતિ, અજ્જેસ રાજા હુત્વા મમ સેનાપતિટ્ઠાનં દસ્સતિ, ન ખો પન મય્હં ઇસ્સરિયેનત્થો, એતસ્મિં ગતે નિક્ખમિત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એકમન્તે પટિચ્છન્ને અટ્ઠાસિ. પુરોહિતો ઉય્યાનં પવિસિત્વા મહાસત્તં નિપન્નકં દિસ્વા તૂરિયાનિ પગ્ગણ્હાપેસિ. મહાસત્તો પબુજ્ઝિત્વા પરિવત્તિત્વા થોકં નિપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાય સિલાપટ્ટે પલ્લઙ્કેન નિસીદિ. અથ નં પુરોહિતો અઞ્જલિં પગ્ગણ્હિત્વા આહ – ‘‘રજ્જં તે, દેવ, પાપુણાતી’’તિ. ‘‘કિં અપુત્તકં રાજકુલ’’ન્તિ? ‘‘એવં, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ સાધૂ’’તિ. અથ નં તે તત્થેવ અભિસિઞ્ચિત્વા રથં આરોપેત્વા મહન્તેન પરિવારેન નગરં પવેસેસું. સો નગરં પદક્ખિણં કત્વા પાસાદં અભિરૂહિ. સો યસમહન્તતાય સોણકકુમારં ન સરિ.

સોપિ તસ્મિં નગરં પવિટ્ઠે પચ્છા આગન્ત્વા સિલાપટ્ટે નિસીદિ. અથસ્સ પુરતો બન્ધના પવુત્તં સાલરુક્ખતો પણ્ડુપલાસં પતિ. સો તં દિસ્વાવ ‘‘યથેવેતં, તથા મમપિ સરીરં જરં પત્વા પતિસ્સતી’’તિ અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા પચ્ચેકબોધિં પાપુણિ. તંખણઞ્ઞેવસ્સ ગિહિલિઙ્ગં અન્તરધાયિ, પબ્બજિતલિઙ્ગં પાતુરહોસિ. સો ‘‘નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ ઉદાનં ઉદાનેન્તો નન્દમૂલકપબ્ભારં અગમાસિ. મહાસત્તોપિ ચત્તાલીસમત્તાનં સંવચ્છરાનં અચ્ચયેન સરિત્વા ‘‘કહં નુ ખો મે સહાયો સોણકો’’તિ સોણકં પુનપ્પુનં સરન્તોપિ ‘‘મયા સુતો વા દિટ્ઠો વા’’તિ વત્તારં અલભિત્વા અલઙ્કતમહાતલે રાજપલ્લઙ્કે નિસિન્નો ગન્ધબ્બનાટકનચ્ચગીતાદીહિ પરિવુતો સમ્પત્તિમનુભવન્તો ‘‘યો મે કસ્સચિ સન્તિકે સુત્વા ‘અસુકટ્ઠાને નામ સોણકો વસતી’તિ આચિક્ખિસ્સતિ, તસ્સ સતં દસ્સામિ, યો મે સામં દિસ્વા આરોચેસ્સતિ, તસ્સ સહસ્સ’’ન્તિ એકં ઉદાનં અભિસઙ્ખરિત્વા ગીતવસેન ઉદાનેન્તો પઠમં ગાથમાહ –

‘‘કસ્સ સુત્વા સતં દમ્મિ, સહસ્સં દિટ્ઠ સોણકં;

કો મે સોણકમક્ખાતિ, સહાયં પંસુકીળિત’’ન્તિ.

અથસ્સ મુખતો લુઞ્ચન્તી વિય ગહેત્વા એકા નાટકીત્થી તં ગાયિ. અથઞ્ઞા અથઞ્ઞાતિ ‘‘અમ્હાકં રઞ્ઞો પિયગીત’’ન્તિ સબ્બા ઓરોધા ગાયિંસુ. અનુક્કમેન નગરવાસિનોપિ જાનપદાપિ તમેવ ગીતં ગાયિંસુ. રાજાપિ પુનપ્પુનં તમેવ ગીતં ગાયતિ. પણ્ણાસમત્તાનં સંવચ્છરાનં અચ્ચયેન પનસ્સ બહૂ પુત્તધીતરો અહેસું, જેટ્ઠપુત્તો દીઘાવુકુમારો નામ અહોસિ. તદા સોણકપચ્ચેકબુદ્ધો ‘‘અરિન્દમરાજા મં દટ્ઠુકામો, અહં તત્થ ગન્ત્વા કામેસુ આદીનવં નેક્ખમ્મે ચાનિસંસં કથેત્વા પબ્બજ્જનાકારં કરોમી’’તિ ચિન્તેત્વા ઇદ્ધિયા આકાસેનાગન્ત્વા ઉય્યાને નિસીદિ. તદા એકો સત્તવસ્સિકો પઞ્ચચૂળકકુમારકો માતરા પહિતો ગન્ત્વા ઉય્યાનવને દારૂનિ ઉદ્ધરન્તો પુનપ્પુનં તમેવ ગીતં ગાયિ. અથ નં સો પક્કોસિત્વા ‘‘કુમારક, ત્વં અઞ્ઞં અગાયિત્વા એકમેવ ગીતં ગાયસિ, કિં અઞ્ઞં ન જાનાસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘જાનામિ, ભન્તે, અમ્હાકં પન રઞ્ઞો ઇદમેવ પિયં, તેન નં પુન્નપ્પુનં ગાયામી’’તિ. ‘‘એતસ્સ પન તે ગીતસ્સ પટિગીતં ગાયન્તો કોચિ દિટ્ઠપુબ્બો’’તિ. ‘‘ન દિટ્ઠપુબ્બો, ભન્તે’’તિ. ‘‘અહં તં સિક્ખાપેસ્સામિ, સક્ખિસ્સસિ રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા પટિગીતં ગાયિતુ’’ન્તિ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. અથસ્સ સો પટિગીતં આચિક્ખન્તો ‘‘મય્હં સુત્વા’’તિઆદિમાહ. ઉગ્ગણ્હાપેત્વા ચ પન તં ઉય્યોજેસિ – ‘‘ગચ્છ, કુમારક, ઇમં પટિગીતં રઞ્ઞા સદ્ધિં ગાયાહિ, રાજા તે મહન્તં ઇસ્સરિયં દસ્સતિ, કિં તે દારૂહિ, વેગેન યાહી’’તિ.

સો ‘‘સાધૂ’’તિ તં પટિગીતં ઉગ્ગણ્હિત્વા વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, યાવાહં રાજાનં આનેમિ, તાવ ઇધેવ હોથા’’તિ વત્વા વેગેન માતુ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘અમ્મ, ખિપ્પં મં ન્હાપેત્વા અલઙ્કરોથ, અજ્જ તં દલિદ્દભાવતો મોચેસ્સામી’’તિ વત્વા ન્હાતમણ્ડિતો રાજદ્વારં ગન્ત્વા ‘‘અય્ય દોવારિક, ‘એકો દારકો તુમ્હેહિ સદ્ધિં પટિગીતં ગાયિસ્સામીતિ આગન્ત્વા દ્વારે ઠિતો’તિ રઞ્ઞો અરોચેહી’’તિ આહ. સો વેગેન ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ‘‘આગચ્છતૂ’’તિ પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાત, ત્વં મયા સદ્ધિં પટિગીતં ગાયિસ્સસી’’તિ આહ. ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ ગાયસ્સૂ’’તિ. ‘‘દેવ, ઇમસ્મિં ઠાને ન ગાયામિ, નગરે પન ભેરિં ચરાપેત્વા મહાજનં સન્નિપાતાપેથ, મહાજનમજ્ઝે ગાયિસ્સામી’’તિ. રાજા તથા કારેત્વા અલઙ્કતમણ્ડપે પલ્લઙ્કમજ્ઝે નિસીદિત્વા તસ્સાનુરૂપં આસનં દાપેત્વા ‘‘ઇદાનિ તવ ગીતં ગાયસ્સૂ’’તિ આહ. ‘‘દેવ, તુમ્હે તાવ ગાયથ, અથાહં પટિગીતં ગાયિસ્સામી’’તિ. તતો રાજા પઠમં ગાયન્તો ગાથમાહ –

૧. ‘‘કસ્સ સુત્વા સતં દમ્મિ, સહસ્સં દિટ્ઠ સોણકં;

સો મે સોણકમક્ખાતિ, સહાયં પંસુકીળિત’’ન્તિ.

તત્થ સુત્વાતિ ‘‘અસુકટ્ઠાને નામ તે પિયસહાયો સોણકો વસતી’’તિ તસ્સ વસનટ્ઠાનં સુત્વા આરોચેન્તસ્સ કસ્સ સતં દમ્મિ. દિટ્ઠાતિ ‘‘અસુકટ્ઠાને નામ મયા દિટ્ઠો’’તિ દિસ્વા આરોચેન્તસ્સ કસ્સ સહસ્સં દમ્મીતિ.

એવં રઞ્ઞા પઠમં ઉદાનગાથાય ગીતાય પઞ્ચચૂળકદારકેન પટિગીતભાવં પકાસેન્તો સત્થા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા દીયડ્ઢગાથા અભાસિ –

૨. ‘‘અથબ્રવી માણવકો, દહરો પઞ્ચચૂળકો;

મય્હં સુત્વા સતં દેહિ, સહસ્સં દિટ્ઠ સોણકં;

અહં તે સોણકક્ખિસ્સં, સહાયં પંસુકીળિત’’ન્તિ.

તેન વુત્તગાથાય પન અયમત્થો – મહારાજ, યં ત્વં ‘‘સુત્વા આરોચેન્તસ્સ સતં દમ્મી’’તિ વદસિ, તમ્પિ મમેવ દેહિ, યં ‘‘દિસ્વા આરોચેન્તસ્સ સહસ્સં દમ્મી’’તિ વદસિ, તમ્પિ મય્હમેવ દેહિ, અહં તે પિયસહાયં ઇદાનેવ પચ્ચક્ખતોવ ‘‘અયં સોણકો’’તિ આચિક્ખિસ્સન્તિ.

ઇતો પરં સુવિઞ્ઞેય્યા સમ્બુદ્ધગાથા પાળિનયેનેવ વેદિતબ્બા –

૩. ‘‘કતમસ્મિં સો જનપદે, રટ્ઠેસુ નિગમેસુ ચ;

કત્થ સોણકમદ્દક્ખિ, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતો.

૪. ‘‘તવેવ દેવ વિજિતે, તવેવુય્યાનભૂમિયં;

ઉજુવંસા મહાસાલા, નીલોભાસા મનોરમા.

૫. ‘‘તિટ્ઠન્તિ મેઘસમાના, રમ્મા અઞ્ઞોઞ્ઞનિસ્સિતા;

તેસં મૂલમ્હિ સોણકો, ઝાયતી અનુપાદનો;

ઉપાદાનેસુ લોકેસુ, ડય્હમાનેસુ નિબ્બુતો.

૬. ‘‘તતો ચ રાજા પાયાસિ, સેનાય ચતુરઙ્ગિયા;

કારાપેત્વા સમં મગ્ગં, અગમા યેન સોણકો.

૭. ‘‘ઉય્યાનભૂમિં ગન્ત્વાન, વિચરન્તો બ્રહાવને;

આસીનં સોણકં દક્ખિ, ડય્હમાનેસુ નિબ્બુત’’ન્તિ.

તત્થ ઉજુવંસાતિ ઉજુક્ખન્ધા. મહાસાલાતિ મહારુક્ખા. મેઘસમાનાતિ નીલમેઘસદિસા. રમ્માતિ રમણીયા. અઞ્ઞોઞ્ઞનિસ્સિતાતિ સાખાહિ સાખં, મૂલેન મૂલં સંસિબ્બિત્વા ઠિતા. તેસન્તિ તેસં એવરૂપાનં તવ ઉય્યાનવને સાલાનં હેટ્ઠા. ઝાયતીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનઆરમ્મણૂપનિજ્ઝાનસઙ્ખાતેહિ ઝાનેહિ ઝાયતિ. અનુપાદનોતિ કામુપાદાનાદિવિરહિતો. ડય્હમાનેસૂતિ એકાદસહિ અગ્ગીહિ ડય્હમાનેસુ સત્તેસુ. નિબ્બુતોતિ તે અગ્ગી નિબ્બાપેત્વા સીતલેન હદયેન ઝાયમાનો તવ ઉય્યાને મઙ્ગલસાલરુક્ખમૂલે સિલાપટ્ટે નિસિન્નો એસ તે સહાયો કઞ્ચનપટિમા વિય સોભમાનો પટિમાનેતીતિ. તતો ચાતિ, ભિક્ખવે, તતો સો અરિન્દમો રાજા તસ્સ વચનં સુત્વાવ ‘‘સોણકપચ્ચેકબુદ્ધં પસ્સિસ્સામી’’તિ ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય પાયાસિ નિક્ખમિ. વિચરન્તોતિ ઉજુકમેવ અગન્ત્વા તસ્મિં મહન્તે વનસણ્ડે વિચરન્તો તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તં આસીનં અદ્દક્ખિ.

સો તં અવન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા અત્તનો કિલેસાભિરતત્તા તં ‘‘કપણો’’તિ મઞ્ઞમાનો ઇમં ગાથમાહ –

૮. ‘‘કપણો વતયં ભિક્ખુ, મુણ્ડો સઙ્ઘાટિપારુતો;

અમાતિકો અપિતિકો, રુક્ખમૂલસ્મિ ઝાયતી’’તિ.

તત્થ ઝાયતીતિ નિમ્માતિકો નિપ્પિતિકો કારુઞ્ઞપ્પત્તો ઝાયતિ.

૯. ‘‘ઇમં વાક્યં નિસામેત્વા, સોણકો એતદબ્રવિ;

ન રાજ કપણો હોતિ, ધમ્મં કાયેન ફસ્સયં.

૧૦. ‘‘યો ચ ધમ્મં નિરંકત્વા, અધમ્મમનુવત્તતિ;

સ રાજ કપણો હોતિ, પાપો પાપપરાયણો’’તિ.

તત્થ ઇમન્તિ તસ્સ કિલેસાભિરતસ્સ પબ્બજ્જં અરોચેન્તસ્સ ઇમં પબ્બજ્જાગરહવચનં સુત્વા. એતદબ્રવીતિ પબ્બજ્જાય ગુણં પકાસેન્તો એતં અબ્રવિ. ફસ્સયન્તિ ફસ્સયન્તો યેન અરિયમગ્ગધમ્મો નામકાયેન ફસ્સિતો, સો કપણો નામ ન હોતીતિ દસ્સેન્તો એવમાહ. નિરંકત્વાતિ અત્તભાવતો નીહરિત્વા. પાપો પાપપરાયણોતિ સયં પાપાનં કરણેન પાપો, અઞ્ઞેસમ્પિ કરોન્તાનં પતિટ્ઠાભાવેન પાપપરાયણોતિ.

એવં સો બોધિસત્તં ગરહિ. સો અત્તનો ગરહિતભાવં અજાનન્તો વિય હુત્વા નામગોત્તં કથેત્વા તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કરોન્તો ગાથમાહ –

૧૧. ‘‘અરિન્દમોતિ મે નામં, કાસિરાજાતિ મં વિદૂ;

કચ્ચિ ભોતો સુખસ્સેય્યા, ઇધ પત્તસ્સ સોણકા’’તિ.

તત્થ કચ્ચીતિ અમ્હાકં તાવ ન કિઞ્ચિ અફાસુકં, ભોતો પન કચ્ચિ ઇધ પત્તસ્સ ઇમસ્મિં ઉય્યાને વસતો સુખવિહારોતિ પુચ્છતિ.

અથ નં પચ્ચેકબુદ્ધો, ‘‘મહારાજ, ન કેવલં ઇધ, અઞ્ઞત્રાપિ વસન્તસ્સ મે અસુખં નામ નત્થી’’તિ વત્વા તસ્સ સમણભદ્રગાથાયો નામ આરભિ –

૧૨. ‘‘સદાપિ ભદ્રમધનસ્સ, અનાગારસ્સ ભિક્ખુનો;

ન તેસં કોટ્ઠે ઓપેન્તિ, ન કુમ્ભિં ન કળોપિયં;

પરનિટ્ઠિતમેસાના, તેન યાપેન્તિ સુબ્બતા.

૧૩. ‘‘દુતિયમ્પિ ભદ્રમધનસ્સ, અનાગારસ્સ ભિક્ખુનો;

અનવજ્જપિણ્ડો ભોત્તબ્બો, ન ચ કોચૂપરોધતિ.

૧૪. ‘‘તતિયમ્પિ ભદ્રમધનસ્સ, અનાગારસ્સ ભિક્ખુનો;

નિબ્બુતો પિણ્ડો ભોત્તબ્બો, ન ચ કોચૂપરોધતિ.

૧૫. ‘‘ચતુત્થમ્પિ ભદ્રમધનસ્સ, અનાગારસ્સ ભિક્ખુનો;

મુત્તસ્સ રટ્ઠે ચરતો, સઙ્ગો યસ્સ ન વિજ્જતિ.

૧૬. ‘‘પઞ્ચમમ્પિ ભદ્રમધનસ્સ, અનાગારસ્સ ભિક્ખુનો;

નગરમ્હિ ડય્હમાનમ્હિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ અડય્હથ.

૧૭. ‘‘છટ્ઠમ્પિ ભદ્રમધનસ્સ, અનાગારસ્સ ભિક્ખુનો;

રટ્ઠે વિલુમ્પમાનમ્હિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ અહીરથ.

૧૮. ‘‘સત્તમમ્પિ ભદ્રમધનસ્સ, અનાગારસ્સ ભિક્ખુનો;

ચોરેહિ રક્ખિતં મગ્ગં, યે ચઞ્ઞે પરિપન્થિકા;

પત્તચીવરમાદાય, સોત્થિં ગચ્છતિ સુબ્બતો.

૧૯. ‘‘અટ્ઠમમ્પિ ભદ્રમધનસ્સ, અનાગારસ્સ ભિક્ખુનો;

યં યં દિસં પક્કમતિ, અનપેક્ખોવ ગચ્છતી’’તિ.

તત્થ અનાગારસ્સાતિ, મહારાજ, ઘરાવાસં પહાય અનાગારિયભાવં પત્તસ્સ અધનસ્સ અકિઞ્ચનસ્સ ભિક્ખુનો સબ્બકાલં ભદ્રમેવ. ન તેસન્તિ, મહારાજ, તેસં અધનાનં ભિક્ખૂનં ન કોટ્ઠાગારે ધનધઞ્ઞાનિ ઓપેન્તિ, ન કુમ્ભિયં, ન પચ્છિયં, તે પન સુબ્બતા પરનિટ્ઠિતં પરેસં ઘરે પક્કં આહારં સઙ્ઘાટિં પારુપિત્વા કપાલમાદાય ઘરપટિપાટિયા એસાના પરિયેસન્તા તેન તતો લદ્ધેન પિણ્ડેન તં આહારં નવન્નં પાટિકુલ્યાનં વસેન પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જિત્વા જીવિતવુત્તિં યાપેન્તિ.

અનવજ્જપિણ્ડો ભોત્તબ્બોતિ વેજ્જકમ્માદિકાય અનેસનાય વા કુહના લપના નેમિત્તિકતા નિપ્પેસિકતા લાભેન લાભં નિજિગીસનતાતિ એવરૂપેન મિચ્છાજીવેન વા ઉપ્પાદિતા ચત્તારો પચ્ચયા, ધમ્મેન ઉપ્પાદિતાપિ અપચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુત્તા સાવજ્જપિણ્ડો નામ. અનેસનં પન પહાય મિચ્છાજીવં વજ્જેત્વા ધમ્મેન સમેન ઉપ્પાદિતા ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરં પટિસેવામી’’તિ વુત્તનયેનેવ પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુત્તા અનવજ્જપિણ્ડો નામ. યેન એવરૂપો અનવજ્જપિણ્ડો ભોત્તબ્બો પરિભુઞ્જિતબ્બો, યઞ્ચ એવરૂપં અનવજ્જં પિણ્ડં ભુઞ્જમાનાનં પચ્ચયે નિસ્સાય કોચિ અપ્પમત્તકોપિ કિલેસો ન ઉપરોધતિ ન પીળેતિ, તસ્સ દુતિયમ્પિ ભદ્રં અધનસ્સ અનાગારસ્સ ભિક્ખુનો.

નિબ્બુતોતિ પુથુજ્જનભિક્ખુનો ધમ્મેન ઉપ્પન્નપિણ્ડોપિ પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જિયમાનો નિબ્બુતપિણ્ડો નામ, એકન્તતો પન ખીણાસવસ્સ પિણ્ડોવ નિબ્બુતપિણ્ડો નામ. કિંકારણા? સો હિ થેય્યપરિભોગો, ઇણપરિભોગો, દાયજ્જપરિભોગો, સામિપરિભોગોતિ ઇમેસુ ચતૂસુ પરિભોગેસુ સામિપરિભોગવસેન તં ભુઞ્જતિ, તણ્હાદાસબ્યં અતીતો સામી હુત્વા પરિભુઞ્જતિ, ન તં તપ્પચ્ચયા કોચિ અપ્પમત્તકોપિ કિલેસો ઉપરોધતિ.

મુત્તસ્સ રટ્ઠે ચરતોતિ ઉપટ્ઠાકકુલાદીસુ અલગ્ગમાનસસ્સ છિન્નવલાહકસ્સ વિય રાહુમુખા પમુત્તસ્સ વિમલચન્દમણ્ડલસ્સ વિય ચ યસ્સ ગામનિગમાદીસુ ચરન્તસ્સ રાગસઙ્ગાદીસુ એકોપિ સઙ્ગો નત્થિ. એકચ્ચો હિ કુલેહિ સંસટ્ઠો વિહરતિ સહસોકી સહનન્દી, એકચ્ચો માતાપિતૂસુપિ અલગ્ગમાનસો વિચરતિ કોરુનગરગામવાસી દહરો વિય, એવરૂપસ્સ પુથુજ્જનસ્સપિ ભદ્રમેવ.

નાસ્સ કિઞ્ચીતિ યો હિ બહુપરિક્ખારો હોતિ, સો ‘‘મા મે ચોરા પરિક્ખારે હરિંસૂ’’તિ અતિરેકાનિ ચ ચીવરાદીનિ અન્તોનગરે ઉપટ્ઠાકકુલે નિક્ખિપતિ, અથ નગરમ્હિ ડય્હમાને ‘‘અસુકકુલે નામ અગ્ગિ ઉટ્ઠિતો’’તિ સુત્વા સોચતિ કિલમતિ, એવરૂપસ્સ ભદ્રં નામ નત્થિ. યો પન, મહારાજ, સકુણવત્તં પૂરેતિ, કાયપટિબદ્ધપરિક્ખારોવ હોતિ, તસ્સ તાદિસસ્સ ન કિઞ્ચિ અડય્હથ, તેનસ્સ પઞ્ચમમ્પિ ભદ્રમેવ.

વિલુમ્પમાનમ્હીતિ વિલુપ્પમાનમ્હિ, અયમેવ વા પાઠો. અહીરથાતિ યથા પબ્બતગહનાદીહિ નિક્ખમિત્વા રટ્ઠં વિલુમ્પમાનેસુ ચોરેસુ બહુપરિક્ખારસ્સ અન્તોગામે ઠપિતં વિલુમ્પતિ હરતિ, તથા યસ્સ અધનસ્સ કાયપટિબદ્ધપરિક્ખારસ્સ ન કિઞ્ચિ અહીરથ તસ્સ છટ્ઠમ્પિ ભદ્રમેવ.

યે ચઞ્ઞે પરિપન્થિકાતિ યે ચ અઞ્ઞેપિ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ સુઙ્કગહણત્થાય ઠપિતા પરિપન્થિકા, તેહિ ચ રક્ખિતં. પત્તચીવરન્તિ ચોરાનં અનુપકારં સુઙ્કિકાનં અસુઙ્કારહં મત્તિકાપત્તઞ્ચેવ કતદળ્હીકમ્મપરિભણ્ડં પંસુકૂલચીવરઞ્ચ અપ્પગ્ઘાનિ કાયબન્ધનપરિસ્સાવનસૂચિવાસિપત્તત્થવિકાનિ ચાતિ સબ્બેપિ અટ્ઠ પરિક્ખારે કાયપટિબદ્ધે કત્વા મગ્ગપ્પટિપન્નો કેનચિ અવિહેઠિયમાનો સોત્થિં ગચ્છતિ. સુબ્બતોતિ લોભનીયાનિ હિ ચીવરાદીનિ દિસ્વા ચોરા હરન્તિ, સુઙ્કિકાપિ ‘‘કિં નુ ખો એતસ્સ હત્થે’’તિ પત્તત્થવિકાદીનિ સોધેન્તિ, સુબ્બતો પન સલ્લહુકવુત્તિ તેસં પસ્સન્તાનઞ્ઞેવ સોત્થિં ગચ્છતિ, તેનસ્સ સત્તમમ્પિ ભદ્રમેવ.

અનપેક્ખોવ ગચ્છતીતિ કાયપટિબદ્ધતો અતિરેકસ્સ વિહારે પટિસામિતસ્સ કસ્સચિ પરિક્ખારસ્સ અભાવા વસનટ્ઠાનં નિવત્તિત્વાપિ ન ઓલોકેતિ. યં યં દિસં ગન્તુકામો હોતિ, તં તં ગચ્છન્તો અનપેક્ખોવ ગચ્છતિ અનુરાધપુરા નિક્ખમિત્વા થૂપારામે પબ્બજિતાનં દ્વિન્નં કુલપુત્તાનં વુડ્ઢતરો વિય.

ઇતિ સોણકપચ્ચેકબુદ્ધો અટ્ઠ સમણભદ્રકાનિ કથેસિ. તતો ઉત્તરિં પન સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ અપરિમાણાનિ સમણભદ્રકાનિ એસ કથેતું સમત્થોયેવ. રાજા પન કામાભિરતત્તા તસ્સ કથં પચ્છિન્દિત્વા ‘‘મય્હં સમણભદ્રકેહિ અત્થો નત્થી’’તિ અત્તનો કામાધિમુત્તતં પકાસેન્તો આહ –

૨૦. ‘‘બહૂનિ સમણભદ્રાનિ, યે ત્વં ભિક્ખુ પસંસસિ;

અહઞ્ચ ગિદ્ધો કામેસુ, કથં કાહામિ સોણક.

૨૧. ‘‘પિયા મે માનુસા કામા, અથો દિબ્યાપિ મે પિયા;

અથ કેન નુ વણ્ણેન, ઉભો લોકે લભામસે’’તિ.

તત્થ વણ્ણેનાતિ કારણેન.

અથ નં પચ્ચેકબુદ્ધો આહ –

૨૨. ‘‘કામે ગિદ્ધા કામરતા, કામેસુ અધિમુચ્ચિતા;

નરા પાપાનિ કત્વાન, ઉપપજ્જન્તિ દુગ્ગતિં.

૨૩. ‘‘યે ચ કામે પહન્ત્વાન, નિક્ખન્તા અકુતોભયા;

એકોદિભાવાધિગતા, ન તે ગચ્છન્તિ દુગ્ગતિં.

૨૪. ‘‘ઉપમં તે કરિસ્સામિ, તં સુણોહિ અરિન્દમ;

ઉપમાય મિધેકચ્ચે, અત્થં જાનન્તિ પણ્ડિતા.

૨૫. ‘‘ગઙ્ગાય કુણપં દિસ્વા, વુય્હમાનં મહણ્ણવે;

વાયસો સમચિન્તેસિ, અપ્પપઞ્ઞો અચેતસો.

૨૬. ‘‘યાનઞ્ચ વતિદં લદ્ધં, ભક્ખો ચાયં અનપ્પકો;

તત્થ રત્તિં તત્થ દિવા, તત્થેવ નિરતો મનો.

૨૭. ‘‘ખાદં નાગસ્સ મંસાનિ, પિવં ભાગીરથોદકં;

સમ્પસ્સં વનચેત્યાનિ, ન પલેત્થ વિહઙ્ગમો.

૨૮. ‘‘તઞ્ચ ઓતરણી ગઙ્ગા, પમત્તં કુણપે રતં;

સમુદ્દં અજ્ઝગાહાસિ, અગતી યત્થ પક્ખિનં.

૨૯. ‘‘સો ચ ભક્ખપરિક્ખીણો, ઉદપત્વા વિહઙ્ગમો;

ન પચ્છતો ન પુરતો, નુત્તરં નોપિ દક્ખિણં.

૩૦. ‘‘દીપં સો નજ્ઝગાગઞ્છિ, અગતી યત્થ પક્ખિનં;

સો ચ તત્થેવ પાપત્થ, યથા દુબ્બલકો તથા.

૩૧. ‘‘તઞ્ચ સામુદ્દિકા મચ્છા, કુમ્ભીલા મકરા સુસૂ;

પસય્હકારા ખાદિંસુ, ફન્દમાનં વિપક્ખકં.

૩૨. ‘‘એવમેવ તુવં રાજ, યે ચઞ્ઞે કામભોગિનો;

ગિદ્ધા ચે ન વમિસ્સન્તિ, કાકપઞ્ઞાવ તે વિદૂ.

૩૩. ‘‘એસા તે ઉપમા રાજ, અત્થસન્દસ્સની કતા;

ત્વઞ્ચ પઞ્ઞાયસે તેન, યદિ કાહસિ વા ન વા’’તિ.

તત્થ પાપાનીતિ, મહારાજ, ત્વં કામગિદ્ધો, નરા ચ કામે નિસ્સાય કાયદુચ્ચરિતાદીનિ પાપાનિ કત્વા યત્થ સુપિનન્તેપિ દિબ્બા ચ માનુસિકા ચ કામા ન લબ્ભન્તિ, તં દુગ્ગતિં ઉપપજ્જન્તીતિ અત્થો. પહન્ત્વાનાતિ ખેળપિણ્ડં વિય પહાય. અકુતોભયાતિ રાગાદીસુ કુતોચિ અનાગતભયા. એકોદિભાવાધિગતાતિ એકોદિભાવં એકવિહારિકતં અધિગતા. ન તેતિ તે એવરૂપા પબ્બજિતા દુગ્ગતિં ન ગચ્છન્તિ.

ઉપમં તેતિ, મહારાજ, દિબ્બમાનુસકે કામે પત્થેન્તસ્સ હત્થિકુણપે પટિબદ્ધકાકસદિસસ્સ તવ એકં ઉપમં કરિસ્સામિ, તં સુણોહીતિ અત્થો. કુણપન્તિ હત્થિકળેવરં. મહણ્ણવેતિ ગમ્ભીરપુથુલે ઉદકે. એકો કિર મહાવારણો ગઙ્ગાતીરે ચરન્તો ગઙ્ગાયં પતિત્વા ઉત્તરિતું અસક્કેન્તો તત્થેવ મતો ગઙ્ગાય વુય્હિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. વાયસોતિ આકાસેન ગચ્છન્તો એકો કાકો. યાનઞ્ચ વતિદન્તિ સો એવં ચિન્તેત્વા તત્થ નિલીયિત્વા ‘‘ઇદં મયા હત્થિયાનં લદ્ધં, એત્થ નિલીનો સુખં ચરિસ્સામિ, અયમેવ ચ મે અનપ્પકો ભક્ખો ભવિસ્સતિ, ઇદાનિ મયા અઞ્ઞત્થ ગન્તું ન વટ્ટતી’’તિ સન્નિટ્ઠાનમકાસિ. તત્થ રત્તિન્તિ તત્થ રત્તિઞ્ચ દિવા ચ તત્થેવ મનો અભિરતો અહોસિ. ન પલેત્થાતિ ન ઉપ્પતિત્વા પક્કામિ.

ઓતરણીતિ સમુદ્દાભિમુખી ઓતરમાના. ‘‘ઓહારિણી’’તિપિ પાઠો, સા સમુદ્દાભિમુખી અવહારિણીતિ અત્થો. અગતી યત્થાતિ સમુદ્દમજ્ઝં સન્ધાયાહ. ભક્ખપરિક્ખીણોતિ પરિક્ખીણભક્ખો. ઉદપત્વાતિ ખીણે ચમ્મે ચ મંસે ચ અટ્ઠિસઙ્ઘાતો ઊમિવેગેન ભિન્નો ઉદકે નિમુજ્જિ. અથ સો કાકો ઉદકે પતિટ્ઠાતું અસક્કોન્તો ઉપ્પતિ, એવં ઉપ્પતિત્વાતિ અત્થો. અગતી યત્થ પક્ખિનન્તિ યસ્મિં સમુદ્દમજ્ઝે પક્ખીનં અગતિ, તત્થ સો એવં ઉપ્પતિતો પચ્છિમં દિસં ગન્ત્વા તત્થ પતિટ્ઠં અલભિત્વા પુરત્થિમં, તતો ઉત્તરં, તતો દક્ખિણન્તિ ચતસ્સોપિ દિસા ગન્ત્વા અત્તનો પતિટ્ઠાનં ન અજ્ઝગા નાગઞ્છીતિ અત્થો. અથ વા વાયસો એવં ઉપ્પતિત્વા પચ્છિમાદીસુ એકેકં દિસં આગઞ્છિ, દીપં પન નજ્ઝાગમાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. પાપત્થાતિ પપતિતો. યથા દુબ્બલકોતિ યથા દુબ્બલકો પતેય્ય, તથેવ પતિતો. સુસૂતિ સુસુનામકા ચણ્ડમચ્છા. પસય્હકારાતિ અનિચ્છમાનકંયેવ બલક્કારેન. વિપક્ખકન્તિ વિદ્ધસ્તપક્ખકં.

ગિદ્ધા ચે ન વમિસ્સન્તીતિ યદિ ગિદ્ધા હુત્વા કામે ન વમિસ્સન્તિ, ન છડ્ડેસ્સન્તિ. કાકપઞ્ઞાવ તેતિ કાકસ્સ સમાનપઞ્ઞા ઇતિ તે બુદ્ધાદયો પણ્ડિતા વિદૂ વિદન્તિ, જાનન્તીતિ અત્થો. અત્થસન્દસ્સનીતિ અત્થપ્પકાસિકા. ત્વઞ્ચ પઞ્ઞાયસેતિ ત્વઞ્ચ પઞ્ઞાયિસ્સસિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – મહારાજ, મયા હિતકામેન તવ ઓવાદો દિન્નો, તં પન ત્વં યદિ કાહસિ, દેવલોકે નિબ્બત્તિસ્સસિ, યદિ ન કાહસિ, કામપઙ્કે નિમુગ્ગો જીવિતપરિયોસાને નિરયે નિબ્બત્તિસ્સસીતિ એવં ત્વમેવ તેન કારણેન વા અકારણેન વા સગ્ગે વા નિરયે વા પઞ્ઞાયિસ્સસિ. અહં પન સબ્બભવેહિ મુત્તો અપ્પટિસન્ધિકોતિ.

ઇમં પન ઓવાદં દેન્તેન પચ્ચેકબુદ્ધેન નદી દસ્સિતા, તાય વુય્હમાનં હત્થિકુણપં દસ્સિતં, કુણપખાદકો કાકો દસ્સિતો, તસ્સ કુણપં ખાદિત્વા પાનીયપિવનકાલો દસ્સિતો, રમણીયવનસણ્ડદસ્સનકાલો દસ્સિતો, કુણપસ્સ નદિયા વુય્હમાનસ્સ સમુદ્દપવેસો દસ્સિતો, સમુદ્દમજ્ઝે કાકસ્સ હત્થિકુણપે પતિટ્ઠં અલભિત્વા વિનાસં પત્તકાલો દસ્સિતો. તત્થ નદી વિય અનમતગ્ગો સંસારો દટ્ઠબ્બો, નદિયા વુય્હમાનં હત્થિકુણપં વિય સંસારે પઞ્ચ કામગુણા, કાકો વિય બાલપુથુજ્જનો, કાકસ્સ કુણપં ખાદિત્વા પાનીયપિવનકાલો વિય પુથુજ્જનસ્સ કામગુણે પરિભુઞ્જિત્વા સોમનસ્સિકકાલો, કાકસ્સ કુણપે લગ્ગસ્સેવ રમણીયવનસણ્ડદસ્સનં વિય પુથુજ્જનસ્સ કામગુણેસુ લગ્ગસ્સેવ સવનવસેન અટ્ઠતિંસારમ્મણદસ્સનં, કુણપે સમુદ્દં પવિટ્ઠે કાકસ્સ પતિટ્ઠં લભિતું અસક્કોન્તસ્સ વિનાસં પત્તકાલો વિય બાલપુથુજ્જનસ્સ કામગુણગિદ્ધસ્સ પાપપરાયણસ્સ કુસલધમ્મે પતિટ્ઠં લભિતું અસક્કોન્તસ્સ મહાનિરયે મહાવિનાસપત્તિ દટ્ઠબ્બાતિ.

એવમસ્સ સો ઇમાય ઉપમાય ઓવાદં દત્વા ઇદાનિ તમેવ ઓવાદં થિરં કત્વા પતિટ્ઠપેતું ગાથમાહ –

૩૪. ‘‘એકવાચમ્પિ દ્વિવાચં, ભણેય્ય અનુકમ્પકો;

તતુત્તરિં ન ભાસેય્ય, દાસોવય્યસ્સ સન્તિકે’’તિ.

તત્થ ન ભાસેય્યાતિ વચનં અગ્ગણ્હન્તસ્સ હિ તતો ઉત્તરિં ભાસમાનો સામિકસ્સ સન્તિકે દાસો વિય હોતિ. દાસો હિ સામિકે કથં ગણ્હન્તેપિ અગ્ગણ્હન્તેપિ કથેતિયેવ. તેન વુત્તં ‘‘તતુત્તરિં ન ભાસેય્યા’’તિ.

૩૫. ‘‘ઇદં વત્વાન પક્કામિ, સોણકો અમિતબુદ્ધિમા;

વેહાસે અન્તલિક્ખસ્મિં, અનુસાસિત્વાન ખત્તિય’’ન્તિ. –

અયં અભિસમ્બુદ્ધગાથા.

તત્થ ઇદં વત્વાનાતિ, ભિક્ખવે, સો પચ્ચેકબુદ્ધો અમિતાય લોકુત્તરબુદ્ધિયા અમિતબુદ્ધિમા ઇદં વત્વા ઇદ્ધિયા ઉપ્પતિત્વા ‘‘સચે પબ્બજિસ્સસિ, તવેવ, નો ચે પબ્બજિસ્સસિ, તવેવ, દિન્નો તે મયા ઓવાદો, અપ્પમત્તો હોહી’’તિ એવં અનુસાસિત્વાન ખત્તિયં પક્કામિ.

બોધિસત્તોપિ તં આકાસેન ગચ્છન્તં યાવ દસ્સનપથા ઓલોકેન્તો ઠત્વા તસ્મિં ચક્ખુપથે અતિક્કન્તે સંવેગં પટિલભિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બ્રાહ્મણો હીનજચ્ચો સમાનો અસમ્ભિન્ને ખત્તિયવંસે જાતસ્સ મમ મત્થકે અત્તનો પાદરજં ઓકિરન્તો આકાસં ઉપ્પતિત્વા ગતો, મયાપિ અજ્જેવ નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતું વટ્ટતી’’તિ. સો રજ્જં નિય્યાદેત્વા પબ્બજિતુકામો ગાથાદ્વયમાહ –

૩૬. ‘‘કો નુમે રાજકત્તારો, સુદ્દા વેય્યત્તમાગતા;

રજ્જં નિય્યાદયિસ્સામિ, નાહં રજ્જેન મત્થિકો.

૩૭. ‘‘અજ્જેવ પબ્બજિસ્સામિ, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

માહં કાકોવ દુમ્મેધો, કામાનં વસમન્વગ’’ન્તિ.

તત્થ કો નુમેતિ કુહિં નુ ઇમે. રાજકત્તારોતિ યે રાજારહં અભિસિઞ્ચિત્વા રાજાનં કરોન્તિ. સુદ્દા વેય્યત્તમાગતાતિ સુદ્દા ચ યે ચ અઞ્ઞે બ્યત્તભાવં આગતા મુખમઙ્ગલિકા. રજ્જેન મત્થિકોતિ રજ્જેન અત્થિકો. કો જઞ્ઞા મરણં સુવેતિ મરણં અજ્જ વા સુવે વાતિ ઇદં કો જાનિતું સમત્થો.

એવં રજ્જં નિય્યાદેન્તસ્સ સુત્વા અમચ્ચા આહંસુ –

૩૮. ‘‘અત્થિ તે દહરો પુત્તો, દીઘાવુ રટ્ઠવડ્ઢનો;

તં રજ્જે અભિસિઞ્ચસ્સુ, સો નો રાજા ભવિસ્સતી’’તિ.

તતો પરં રઞ્ઞા વુત્તગાથમાદિં કત્વા ઉદાનસમ્બન્ધગાથા પાળિનયેનેવ વેદિતબ્બા –

૩૯. ‘‘ખિપ્પં કુમારમાનેથ, દીઘાવું રટ્ઠવડ્ઢનં;

તં રજ્જે અભિસિઞ્ચિસ્સં, સો વો રાજા ભવિસ્સતિ.

૪૦. ‘‘તતો કુમારમાનેસું, દીઘાવું રટ્ઠવડ્ઢનં;

તં દિસ્વા આલપી રાજા, એકપુત્તં મનોરમં.

૪૧. ‘‘સટ્ઠિ ગામસહસ્સાનિ, પરિપુણ્ણાનિ સબ્બસો;

તે પુત્ત પટિપજ્જસુ, રજ્જં નિય્યાદયામિ તે.

૪૨. ‘‘અજ્જેવ પબ્બજિસ્સામિ, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

માહં કાકો વ દુમ્મેધો, કામાનં વસમન્વગં.

૪૩. ‘‘સટ્ઠિ નાગસહસ્સાનિ, સબ્બાલઙ્કારભૂસિતા;

સુવણ્ણકચ્છા માતઙ્ગા, હેમકપ્પનવાસસા.

૪૪. ‘‘આરૂળ્હા ગામણીયેભિ, તોમરઙ્કુસપાણિભિ;

તે પુત્ત પટિપજ્જસ્સુ, રજ્જં નિય્યાદયામિ તે.

૪૫. ‘‘અજ્જેવ પબ્બજિસ્સામિ, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

માહં કાકોવ દુમ્મેધો, કામાનં વસમન્વગં.

૪૬. ‘‘સટ્ઠિ અસ્સસહસ્સાનિ, સબ્બાલઙ્કારભૂસિતા;

આજાનીયાવ જાતિયા, સિન્ધવા સીઘવાહિનો.

૪૭. ‘‘આરૂળ્હા ગામણીયેભિ, ઇલ્લિયાચાપધારિભિ;

તે પુત્ત પટિપજ્જસ્સુ, રજ્જં નિય્યાદયામિ તે.

૪૮. ‘‘અજ્જેવ પબ્બજિસ્સામિ, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

માહં કાકોવ દુમ્મેધો, કામાનં વસમન્વગં.

૪૯. ‘‘સટ્ઠિ રથસહસ્સાનિ, સન્નદ્ધા ઉસ્સિતદ્ધજા;

દીપા અથોપિ વેય્યગ્ઘા, સબ્બાલઙ્કારભૂસિતા.

૫૦. ‘‘આરૂળ્હા ગામણીયેભિ, ચાપહત્થેહિ વમ્મિભિ;

તે પુત્ત પટિપજ્જસ્સુ, રજ્જં નિય્યાદયામિ તે.

૫૧. ‘‘અજ્જેવ પબ્બજિસ્સામિ, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;