૧૮. પણ્ણાસનિપાતો

[૫૨૬] ૧. નિળિનિકાજાતકવણ્ણના

ઉદ્દય્હતે જનપદોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પુરાણદુતિયિકાપલોભનં આરબ્બ કથેસિ. કથેન્તો ચ તં ભિક્ખું ‘‘કેન ઉક્કણ્ઠાપિતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘પુરાણદુતિયિકાયા’’તિ વુત્તે ‘‘ન એસા ખો, ભિક્ખુ, ઇદાનેવ તવ અનત્થકારિકા, પુબ્બેપિ ત્વં એતં નિસ્સાય ઝાના પરિહાયિત્વા મહાવિનાસં પત્તો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ઉગ્ગહિતસિપ્પો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બિજિત્વા ઝાનાભિઞ્ઞા નિબ્બત્તેત્વા હિમવન્તપદેસે વાસં કપ્પેસિ. અલમ્બુસાજાતકે વુત્તનયેનેવ તં પટિચ્ચ એકા મિગી ગબ્ભં પટિલભિત્વા પુત્તં વિજાયિ, ‘‘ઇસિસિઙ્ગો’’ત્વેવસ્સ નામં અહોસિ. અથ નં પિતા વયપ્પત્તં પબ્બાજેત્વા કસિણપરિકમ્મં ઉગ્ગણ્હાપેસિ. સો નચિરસ્સેવ ઝાનાભિઞ્ઞા ઉપ્પાદેત્વા ઝાનસુખેન કીળિ, ઘોરતપો પરમધિતિન્દ્રિયો અહોસિ. તસ્સ સીલતેજેન સક્કસ્સ ભવનં કમ્પિ. સક્કો આવજ્જેન્તો તં કારણં ઞત્વા ‘‘ઉપાયેનસ્સ સીલં ભિન્દિસ્સામી’’તિ તીણિ સંવચ્છરાનિ સકલકાસિરટ્ઠે વુટ્ઠિં નિવારેસિ, રટ્ઠં અગ્ગિદડ્ઢં વિય અહોસિ. સસ્સે અસમ્પજ્જમાને દુબ્ભિક્ખપીળિતા મનુસ્સા સન્નિપતિત્વા રાજઙ્ગણે ઉપક્કોસિંસુ. અથ ને રાજા વાતપાને ઠિતો ‘‘કિં એત’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘મહારાજ, તીણિ સંવચ્છરાનિ દેવસ્સ અવસ્સન્તત્તા સકલરટ્ઠં ઉદ્દય્હતિ, મનુસ્સા દુક્ખિતા, દેવં વસ્સાપેહિ, દેવા’’તિ. રાજા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથં ઉપવસન્તોપિ વસ્સં વસ્સાપેતું નાસક્ખિ.

તસ્મિં કાલે સક્કો અડ્ઢરત્તસમયે તસ્સ સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા એકોભાસં કત્વા વેહાસે અટ્ઠાસિ. રાજા તં દિસ્વા ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘સક્કોહમસ્મી’’તિ. ‘‘કેનત્થેનાગતોસી’’તિ? ‘‘વસ્સતિ તે, મહારાજ, રટ્ઠે દેવો’’તિ? ‘‘ન વસ્સતી’’તિ. ‘‘જાનાસિ પનસ્સ અવસ્સનકારણ’’ન્તિ? ‘‘ન જાનામિ, સક્કા’’તિ. ‘‘મહારાજ, હિમવન્તપદેસે ઇસિસિઙ્ગો નામ તાપસો પટિવસતિ ઘોરતપો પરમધિતિન્દ્રિયો. સો નિબદ્ધં દેવે વસ્સન્તે કુજ્ઝિત્વા આકાસં ઓલોકેસિ, તસ્મા દેવો ન વસ્સતી’’તિ. ‘‘ઇદાનિ પનેત્થ કિં કાતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘તસ્સ તપે ભિન્ને દેવો વસ્સિસ્સતી’’તિ. ‘‘કો પનસ્સ તપં ભિન્દિતું સમત્થો’’તિ? ‘‘ધીતા તે, મહારાજ, નિળિનિકા સમત્થા, તં પક્કોસાપેત્વા ‘અસુકટ્ઠાનં નામ ગન્ત્વા તાપસસ્સ તપં ભિન્દાહી’તિ પેસેહી’’તિ. એવં સો રાજાનં અનુસાસિત્વા સકટ્ઠાનમેવ અગમાસિ. રાજા પુનદિવસે અમચ્ચેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા ધીતરં પક્કોસાપેત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧. ‘‘ઉદ્દય્હતે જનપદો, રટ્ઠઞ્ચાપિ વિનસ્સતિ;

એહિ નિળિનિકે ગચ્છ, તં મે બ્રાહ્મણમાનયા’’તિ.

તત્થ તં મેતિ તં મમ અનત્થકારિં બ્રાહ્મણં અત્તનો વસં આનેહિ, કિલેસરતિવસેનસ્સ સીલં ભિન્દાહીતિ.

તં સુત્વા સા દુતિયં ગાથમાહ –

૨. ‘‘નાહં દુક્ખક્ખમા રાજ, નાહં અદ્ધાનકોવિદા;

કથં અહં ગમિસ્સામિ, વનં કુઞ્જરસેવિત’’ન્તિ.

તત્થ દુક્ખક્ખમાતિ અહં, મહારાજ, દુક્ખસ્સ ખમા ન હોમિ, અદ્ધાનમ્પિ ન જાનામિ, સાહં કથં ગમિસ્સામીતિ.

તતો રાજા દ્વે ગાથાયો અભાસિ –

૩. ‘‘ફીતં જનપદં ગન્ત્વા, હત્થિના ચ રથેન ચ;

દારુસઙ્ઘાટયાનેન, એવં ગચ્છ નિળિનિકે.

૪. ‘‘હત્થિઅસ્સરથે પત્તી, ગચ્છેવાદાય ખત્તિયે;

તવેવ વણ્ણરૂપેન, વસં તમાનયિસ્સસી’’તિ.

તત્થ દારુસઙ્ઘાટયાનેનાતિ, અમ્મ, નિળિનિકે ન ત્વં પદસા ગમિસ્સસિ, ફીતં પન સુભિક્ખં ખેમં અત્તનો જનપદં હત્થિવાહનેહિ ચ રથવાહનેહિ ચ ગન્ત્વા તતો પરમ્પિ અજ્ઝોકાસે પટિચ્છન્નેન વય્હાદિના ઉદકટ્ઠાને નાવાસઙ્ખાતેન દારુસઙ્ઘાટયાનેન ગચ્છ. વણ્ણરૂપેનાતિ એવં અકિલમમાના ગન્ત્વા તવ વણ્ણેન ચેવ રૂપસમ્પદાય ચ તં બ્રાહ્મણં અત્તનો વસં આનયિસ્સસીતિ.

એવં સો ધીતરા સદ્ધિં અકથેતબ્બમ્પિ રટ્ઠપરિપાલનં નિસ્સાય કથેસિ. સાપિ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. અથસ્સા સબ્બં દાતબ્બયુત્તકં દત્વા અમચ્ચેહિ સદ્ધિં ઉય્યોજેસિ. અમચ્ચા તં આદાય પચ્ચન્તં પત્વા તત્થ ખન્ધાવારં નિવાસાપેત્વા રાજધીતરં ઉક્ખિપાપેત્વા વનચરકેન દેસિતેન મગ્ગેન હિમવન્તં પવિસિત્વા પુબ્બણ્હસમયે તસ્સ અસ્સમપદસ્સ સમીપં પાપુણિંસુ. તસ્મિં ખણે બોધિસત્તો પુત્તં અસ્સમપદે નિવાસાપેત્વા સયં ફલાફલત્થાય અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો હોતિ. વનચરકો સયં અસ્સમં અગન્ત્વા તસ્સ પન દસ્સનટ્ઠાને ઠત્વા નિળિનિકાય તં દસ્સેન્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૫. ‘‘કદલીધજપઞ્ઞાણો, આભુજીપરિવારિતો;

એસો પદિસ્સતિ રમ્મો, ઇસિસિઙ્ગસ્સ અસ્સમો.

૬. ‘‘એસો અગ્ગિસ્સ સઙ્ખાતો, એસો ધૂમો પદિસ્સતિ;

મઞ્ઞે નો અગ્ગિં હાપેતિ, ઇસિસિઙ્ગો મહિદ્ધિકો’’તિ.

તત્થ કદલીસઙ્ખાતા ધજા પઞ્ઞાણં અસ્સાતિ કદલીધજપઞ્ઞાણો. આભુજીપરિવારિતોતિ ભુજપત્તવનપરિક્ખિત્તો. સઙ્ખાતોતિ એસો અગ્ગિ અસ્સ ઇસિસિઙ્ગસ્સ ઝાનેન સઙ્ખાતો પચ્ચક્ખગતો જલતિ. મઞ્ઞે નો અગ્ગિન્તિ અગ્ગિં નો હાપેતિ જુહતિ પરિચરતીતિ મઞ્ઞામિ.

અમચ્ચાપિ બોધિસત્તસ્સ અરઞ્ઞં પવિટ્ઠવેલાય અસ્સમં પરિવારેત્વા આરક્ખં ઠપેત્વા રાજધીતરં ઇસિવેસં ગાહાપેત્વા સુવણ્ણચીરકેન નિવાસનપારુપનં કત્વા સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કરિત્વા તન્તુબદ્ધં ચિત્તગેણ્ડુકં ગાહાપેત્વા અસ્સમપદં પેસેત્વા સયં બહિ રક્ખન્તા અટ્ઠંસુ. સા તેન ગેણ્ડુકેન કીળન્તી ચઙ્કમકોટિયં ઓતરિ. તસ્મિં ખણે ઇસિસિઙ્ગો પણ્ણસાલદ્વારે પાસાણફલકે નિસિન્નો હોતિ. સો તં આગચ્છન્તિં દિસ્વા ભીતતસિતો ઉટ્ઠાય પણ્ણસાલં પવિસિત્વા અટ્ઠાસિ. સાપિસ્સ પણ્ણસાલદ્વારં ગન્ત્વા કીળિયેવ. સત્થા તઞ્ચ તતો ઉત્તરિ ચ અત્થં પકાસેન્તો તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

૭. ‘‘તઞ્ચ દિસ્વાન આયન્તિં, આમુત્તમણિકુણ્ડલં;

ઇસિસિઙ્ગો પાવિસિ ભીતો, અસ્સમં પણ્ણછાદનં.

૮. ‘‘અસ્સમસ્સ ચ સા દ્વારે, ગેણ્ડુકેનસ્સ કીળતિ;

વિદંસયન્તી અઙ્ગાનિ, ગુય્હં પકાસિતાનિ ચ.

૯. ‘‘તઞ્ચ દિસ્વાન કીળન્તિં, પણ્ણસાલગતો જટી;

અસ્સમા નિક્ખમિત્વાન, ઇદં વચનમબ્રવી’’તિ.

તત્થ ગેણ્ડુકેનસ્સાતિ અસ્સ ઇસિસિઙ્ગસ્સ અસ્સમદ્વારે ગેણ્ડુકેન કીળતિ. વિદંસયન્તીતિ દસ્સેન્તી. ગુય્હં પકાસિતાનિ ચાતિ ગુય્હઞ્ચ રહસ્સઙ્ગં પકાસિતાનિ ચ પાકટાનિ મુખહત્થાદીનિ. અબ્રવીતિ સો કિર પણ્ણસાલાય ઠત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સચાયં યક્ખો ભવેય્ય, પણ્ણસાલં પવિસિત્વા મં મુરુમુરાપેત્વા ખાદેય્ય, નાયં યક્ખો, તાપસો ભવિસ્સતી’’તિ અસ્સમા નિક્ખમિત્વા પુચ્છન્તો ગાથમાહ –

૧૦. ‘‘અમ્ભો કો નામ સો રુક્ખો, યસ્સ તેવંગતં ફલં;

દૂરેપિ ખિત્તં પચ્ચેતિ, ન તં ઓહાય ગચ્છતી’’તિ.

તત્થ યસ્સ તેવંગતં ફલન્તિ યસ્સ તવ રુક્ખસ્સ એવંગતિકં મનોરમં ફલં. કો નામ સો રુક્ખોતિ ચિત્રગેણ્ડુકસ્સ અદિટ્ઠપુબ્બત્તા ‘‘રુક્ખફલેન તેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો એવં પુચ્છતિ.

અથસ્સ સા રુક્ખં આચિક્ખન્તી ગાથમાહ –

૧૧. ‘‘અસ્સમસ્સ મમ બ્રહ્મે, સમીપે ગન્ધમાદને;

બહવો તાદિસા રુક્ખા, યસ્સ તેવંગતં ફલં;

દૂરેપિ ખિત્તં પચ્ચેતિ, ન મં ઓહાય ગચ્છતી’’તિ.

તત્થ સમીપે ગન્ધમાદનેતિ ગન્ધમાદનપબ્બતે મમ અસ્સમસ્સ સમીપે. યસ્સ તેવંગતન્તિ યસ્સ એવંગતં, ત-કારો બ્યઞ્જનસન્ધિકરોતિ.

ઇતિ સા મુસાવાદં અભાસિ. ઇતરોપિ સદ્દહિત્વા ‘‘તાપસો એસો’’તિ સઞ્ઞાય પટિસન્થારં કરોન્તો ગાથમાહ –

૧૨. ‘‘એતૂ ભવં અસ્સમિમં અદેતુ, પજ્જઞ્ચ ભક્ખઞ્ચ પટિચ્છ દમ્મિ;

ઇદમાસનં અત્ર ભવં નિસીદતુ, ઇતો ભવં મૂલફલાનિ ભુઞ્જતૂ’’તિ.

તત્થ અસ્સમિમન્તિ અસ્સમં ઇમં ભવં પવિસતુ. અદેતૂતિ યથાસન્નિહિતં આહારં પરિભુઞ્જતુ. પજ્જન્તિ પાદબ્ભઞ્જનં. ભક્ખન્તિ મધુરફલાફલં. પટિચ્છાતિ પટિગ્ગણ્હ. ઇદમાસનન્તિ પવિટ્ઠકાલે એવમાહ.

તસ્સા પણ્ણસાલં પવિસિત્વા કટ્ઠત્થરણે નિસીદન્તિયા સુવણ્ણચીરકે દ્વિધા ગતે સરીરં અપ્પટિચ્છન્નં અહોસિ. તાપસો માતુગામસરીરસ્સ અદિટ્ઠપુબ્બત્તા તં દિસ્વા ‘‘વણ્ણો એસો’’તિ સઞ્ઞાય એવમાહ –

૧૩. ‘‘કિં તે ઇદં ઊરૂનમન્તરસ્મિં, સુપિચ્છિતં કણ્હરિવપ્પકાસતિ;

અક્ખાહિ મે પુચ્છિતો એતમત્થં, કોસે નુ તે ઉત્તમઙ્ગં પવિટ્ઠ’’ન્તિ.

તત્થ સુપિચ્છિતન્તિ દ્વિન્નં ઊરૂનં સમાગમકાલે સુફુસિતં સિપ્પિપુટમુખસણ્ઠાનં. સુભલક્ખણેન હિ અસમન્નાગતાય તં ઠાનં આવાટધાતુકં હોતિ, સમન્નાગતાય અબ્ભુન્નતં સિપ્પિપુટમુખસણ્ઠાનં. કણ્હરિવપ્પકાસતીતિ ઉભોસુ પસ્સેસુ કાળકં વિય ખાયતિ. કોસે નુ તે ઉત્તમઙ્ગં પવિટ્ઠન્તિ તવ ઉત્તમઙ્ગં લિઙ્ગસણ્ઠાનં ન પઞ્ઞાયતિ, કિં નુ તં તવ સરીરસઙ્ખાતે કોસે પવિટ્ઠન્તિ પુચ્છતિ.

અથ નં સા વઞ્ચયન્તી ગાથાદ્વયમાહ –

૧૪. ‘‘અહં વને મૂલફલેસનં ચરં, આસાદયિં અચ્છં સુઘોરરૂપં;

સો મં પતિત્વા સહસાજ્ઝપત્તો, પનુજ્જ મં અબ્બહિ ઉત્તમઙ્ગં.

૧૫. ‘‘સ્વાયં વણો ખજ્જતિ કણ્ડુવાયતિ, સબ્બઞ્ચ કાલં ન લભામિ સાતં;

પહો ભવં કણ્ડુમિમં વિનેતું, કુરુતં ભવં યાચિતો બ્રાહ્મણત્થ’’ન્તિ.

તત્થ આસાદયિન્તિ ઘટ્ટેસિં, આગચ્છન્તં દિસ્વા લેડ્ડુના પહરિન્તિ અત્થો. પતિત્વાતિ ઉપધાવિત્વા. સહસાજ્ઝપ્પત્તોતિ મમં સહસા અજ્ઝપ્પત્તો સમ્પત્તો. પનુજ્જાતિ અથ મં પોતેત્વા. અબ્બહીતિ મુખેન મમ ઉત્તમઙ્ગં લુઞ્ચિત્વા પક્કામિ, તતો પટ્ઠાય ઇમસ્મિં ઠાને વણો જાતો. સ્વાયન્તિ સો અયં તતો પટ્ઠાય મય્હં વણો ખજ્જતિ ચેવ કણ્ડુવઞ્ચ કરોતિ, તપ્પચ્ચયા સાહં સબ્બકાલં કાયિકચેતસિકસુખં ન લભામિ. પહોતિ પહુ સમત્થો. બ્રાહ્મણત્થન્તિ ભવં મયા યાચિતો ઇમં બ્રાહ્મણસ્સ અત્થં કરોતુ, ઇદં મે દુક્ખં હરાહીતિ વદતિ.

સો તસ્સા મુસાવાદં ‘‘સભાવો’’તિ સદ્દહિત્વા ‘‘સચે તે એવં સુખં હોતિ, કરિસ્સામી’’તિ તં પદેસં ઓલોકેત્વા અનન્તરં ગાથમાહ –

૧૬. ‘‘ગમ્ભીરરૂપો તે વણો સલોહિતો, અપૂતિકો વણગન્ધો મહા ચ;

કરોમિ તે કિઞ્ચિ કસાયયોગં, યથા ભવં પરમસુખી ભવેય્યા’’તિ.

તત્થ સલોહિતોતિ રત્તોભાસો. અપૂતિકોતિ પૂતિમંસરહિતો. વણગન્ધોતિ થોકં દુગ્ગન્ધો. કસાયયોગન્તિ અહં કેચિ રુક્ખકસાયે ગહેત્વા તવ એકં કસાયયોગં કરોમીતિ.

તતો નિળિનિકા ગાથમાહ

૧૭. ‘‘ન મન્તયોગા ન કસાયયોગા, ન ઓસધા બ્રહ્મચારિ કમન્તિ;

યં તે મુદુ તેન વિનેહિ કણ્ડું, યથા અહં પરમસુખી ભવેય્ય’’ન્તિ.

તત્થ કમન્તીતિ, ભો બ્રહ્મચારિ, ઇમસ્મિં મમ વણે નેવ મન્તયોગા, ન કસાયયોગા, ન પુપ્ફફલાદીનિ ઓસધાનિ કમન્તિ, અનેકવારં કતેહિપિ તેહિ એતસ્સ ફાસુકભાવો ન ભૂતપુબ્બો. યં પન તે એતં મુદુ અઙ્ગજાતં, તેન ઘટ્ટિયમાનસ્સેવ તસ્સ કણ્ડુ ન હોતિ, તસ્મા તેન વિનેહિ કણ્ડુન્તિ.

સો ‘‘સચ્ચં એસો ભણતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘મેથુનસંસગ્ગેન સીલં ભિજ્જતિ, ઝાનં અન્તરધાયતી’’તિ અજાનન્તો માતુગામસ્સ અદિટ્ઠપુબ્બત્તા મેથુનધમ્મસ્સ ચ અજાનનભાવેન ‘‘ભેસજ્જ’’ન્તિ વદન્તિયા તાય મેથુનં પટિસેવિ. તાવદેવસ્સ સીલં ભિજ્જિ, ઝાનં પરિહાયિ. સો દ્વે તયો વારે સંસગ્ગં કત્વા કિલન્તો હુત્વા નિક્ખમિત્વા સરં ઓરુય્હ ન્હત્વા પટિપ્પસ્સદ્ધદરથો આગન્ત્વા પણ્ણસાલાયં નિસીદિત્વા પુનપિ તં ‘‘તાપસો’’તિ મઞ્ઞમાનો વસનટ્ઠાનં પુચ્છન્તો ગાથમાહ –

૧૮. ‘‘ઇતો નુ ભોતો કતમેન અસ્સમો, કચ્ચિ ભવં અભિરમસિ અરઞ્ઞે;

કચ્ચિ નુ તે મૂલફલં પહૂતં, કચ્ચિ ભવન્તં ન વિહિંસન્તિ વાળા’’તિ.

તત્થ કતમેનાતિ ઇતો કતમેન દિસાભાગેન ભોતો અસ્સમો. ભવન્તિ આલપનમેતં.

તતો નિળિનિકા ચતસ્સો ગાથાયો અભાસિ –

૧૯. ‘‘ઇતો ઉજું ઉત્તરાયં દિસાયં, ખેમા નદી હિમવતા પભાવી;

તસ્સા તીરે અસ્સમો મય્હ રમ્મો, અહો ભવં અસ્સમં મય્હં પસ્સે.

૨૦. ‘‘અમ્બા ચ સાલા તિલકા ચ જમ્બુયો, ઉદ્દાલકા પાટલિયો ચ ફુલ્લા;

સમન્તતો કિમ્પુરિસાભિગીતં, અહો ભવં અસ્સમં મય્હં પસ્સે.

૨૧. ‘‘તાલા ચ મૂલા ચ ફલા ચ મેત્થ, વણ્ણેન ગન્ધેન ઉપેતરૂપં;

તં ભૂમિભાગેહિ ઉપેતરૂપં, અહો ભવં અસ્સમં મય્હં પસ્સે.

૨૨. ‘‘ફલા ચ મૂલા ચ પહૂતમેત્થ, વણ્ણેન ગન્ધેન રસેનુપેતા;

આયન્તિ ચ લુદ્દકા તં પદેસં, મા મે તતો મૂલફલં અહાસુ’’ન્તિ.

તત્થ ઉત્તરાયન્તિ ઉત્તરાય. ખેમાતિ એવંનામિકા નદી. હિમવતા પભાવીતિ હિમવન્તતો પવત્તતિ. અહોતિ પત્થનત્થે નિપાતો. ઉદ્દાલકાતિ વાતઘાતકા. કિમ્પુરિસાભિગીતન્તિ સમન્તતો પરિવારેત્વા મધુરસદ્દેન ગાયન્તેહિ કિમ્પુરિસેહિ અભિગીતં. તાલા ચ મૂલા ચ ફલા ચ મેત્થાતિ એત્થ મમ અસ્સમે પાસાદિકા તાલરુક્ખા ચ તેસઞ્ઞેવ વણ્ણગન્ધાદિસમ્પન્ના કન્દસઙ્ખાતા મૂલા ચ ફલા ચ. પહૂતમેત્થાતિ નાનારુક્ખફલા ચ રુક્ખવલ્લિમૂલા ચ પહૂતા એત્થ. મા મે તતોતિ તં મમ અસ્સમપદં સમ્બહુલા લુદ્દકા આગચ્છન્તિ, મયા ચેત્થ આહરિત્વા ઠપિતં બહુ મધુરસમૂલફલાફલં અત્થિ, તે મયિ ચિરાયન્તે મૂલફલાફલં હરેય્યું. તે તતો મમ મૂલફલાફલં મા હરિંસુ, તસ્મા સચેપિ મયા સદ્ધિં આગન્તુકામો, એહિ, નો ચે, અહં ગમિસ્સામીતિ આહ.

તં સુત્વા તાપસો યાવ પિતુ આગમના અધિવાસાપેતું ગાથમાહ –

૨૩. ‘‘પિતા મમં મૂલફલેસનં ગતો, ઇદાનિ આગચ્છતિ સાયકાલે;

ઉભોવ ગચ્છામસે અસ્સમં તં, યાવ પિતા મૂલફલતો એતૂ’’તિ.

તત્થ ઉભોવ ગચ્છામસેતિ મમ પિતુ આરોચેત્વા ઉભોવ ગમિસ્સામ.

તતો સા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં તાવ અરઞ્ઞેવ વડ્ઢિતભાવેન મમ ઇત્થિભાવં ન જાનાતિ, પિતા પનસ્સ મં દિસ્વાવ જાનિત્વા ‘ત્વં ઇધ કિં કરોસી’તિ કાજકોટિયા પહરિત્વા સીસમ્પિ મે ભિન્દેય્ય, તસ્મિં અનાગતેયેવ મયા ગન્તું વટ્ટતિ, આગમનકમ્મમ્પિ મે નિટ્ઠિત’’ન્તિ. સા તસ્સ આગમનૂપાયં આચિક્ખન્તી ઇતરં ગાથમાહ –

૨૪. ‘‘અઞ્ઞે બહૂ ઇસયો સાધુરૂપા, રાજીસયો અનુમગ્ગે વસન્તિ;

તેયેવ પુચ્છેસિ મમસ્સમં તં, તે તં નયિસ્સન્તિ મમં સકાસે’’તિ.

તત્થ રાજીસયોતિ, સમ્મ, મયા ન સક્કા ચિરાયિતું, અઞ્ઞે પન સાધુસભાવા રાજિસયો ચ બ્રાહ્મણિસયો ચ અનુમગ્ગે મમ અસ્સમમગ્ગપસ્સે વસન્તિ, અહં તેસં આચિક્ખિત્વા ગમિસ્સામિ, ત્વં તે પુચ્છેય્યાસિ, તે તં મમ સન્તિકં નયિસ્સન્તીતિ.

એવં સા અત્તનો પલાયનૂપાયં કત્વા પણ્ણસાલતો નિક્ખમિત્વા તં ઓલોકેન્તમેવ ‘‘ત્વં નિવત્તા’’તિ વત્વા આગમનમગ્ગેનેવ અમચ્ચાનં સન્તિકં અગમાસિ. તે તં ગહેત્વા ખન્ધાવારં ગન્ત્વા અનુપુબ્બેન બારાણસિં પાપુણિંસુ. સક્કોપિ તં દિવસમેવ તુસ્સિત્વા સકલરટ્ઠે દેવં વસ્સાપેસિ, તતો સુભિક્ખં જનપદં અહોસિ. ઇસિસિઙ્ગતાપસસ્સપિ તાય પક્કન્તમત્તાય એવ કાયે ડાહો ઉપ્પજ્જિ. સો કમ્પન્તો પણ્ણસાલં પવિસિત્વા વાકચીરં પારુપિત્વા સોચન્તો નિપજ્જિ. બોધિસત્તો સાયં આગન્ત્વા પુત્તં અપસ્સન્તો ‘‘કહં નુ ખો ગતો’’તિ કાજં ઓતારેત્વા પણ્ણસાલં પવિસિત્વા તં નિપન્નકં દિસ્વા ‘‘તાત, કિં કરોસી’’તિ પિટ્ઠિં પરિમજ્જન્તો તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

૨૫. ‘‘ન તે કટ્ઠાનિ ભિન્નાનિ, ન તે ઉદકમાભતં;

અગ્ગીપિ તે ન હાપિતો, કિં નુ મન્દોવ ઝાયસિ.

૨૬. ‘‘ભિન્નાનિ કટ્ઠાનિ હુતો ચ અગ્ગિ, તપનીપિ તે સમિતા બ્રહ્મચારી;

પીઠઞ્ચ મય્હં ઉદકઞ્ચ હોતિ, રમસિ તુવં બ્રહ્મભૂતો પુરત્થા.

૨૭. ‘‘અભિન્નકટ્ઠોસિ અનાભતોદકો, અહાપિતગ્ગીસિ અસિદ્ધભોજનો;

ન મે તુવં આલપસી મમજ્જ, નટ્ઠં નુ કિં ચેતસિકઞ્ચ દુક્ખ’’ન્તિ.

તત્થ ભિન્નાનીતિ અરઞ્ઞતો ઉદ્ધટાનિ. ન હાપિતોતિ ન જલિતો. ભિન્નાનીતિ પુબ્બે તયા મમાગમનવેલાય કટ્ઠાનિ ઉદ્ધટાનેવ હોન્તિ. હુતો ચ અગ્ગીતિ અગ્ગિ ચ હુતો હોતિ. તપનીતિ વિસિબ્બનઅગ્ગિસઙ્ખાતા તપનીપિ તે સમિતાવ સયમેવ સંવિદહિતાવ હોતિ. પીઠન્તિ મમ આસનત્થાય પીઠઞ્ચ પઞ્ઞત્તમેવ હોતિ. ઉદકઞ્ચાતિ પાદધોવનઉદકમ્પિ ઉપટ્ઠાપિતમેવ હોતિ. બ્રહ્મભૂતોતિ તુવમ્પિ ઇતો પુરત્થા સેટ્ઠભૂતો ઇમસ્મિં અસ્સમે અભિરમસિ. અભિન્નકટ્ઠોસીતિ સો દાનિ અજ્જ અનુદ્ધટકટ્ઠોસિ. અસિદ્ધભોજનોતિ ન તે કિઞ્ચિ અમ્હાકં કન્દમૂલં વા પણ્ણં વા સેદિતં. મમજ્જાતિ, મમ પુત્ત, અજ્જ ન મે ત્વં આલપસિ. નટ્ઠં નુ કિન્તિ કિં નુ તે નટ્ઠં વા, કિં ચેતસિકં વા દુક્ખં, અક્ખાહિ મે નિપન્નકારણન્તિ પુચ્છતિ.

સો પિતુ વચનં સુત્વા તં કારણં કથેન્તો આહ –

૨૮. ‘‘ઇધાગમા જટિલો બ્રહ્મચારી, સુદસ્સનેય્યો સુતનૂ વિનેતિ;

નેવાતિદીઘો ન પનાતિરસ્સો, સુકણ્હકણ્હચ્છદનેહિ ભોતો.

૨૯. ‘‘અમસ્સુજાતો અપુરાણવણ્ણી, આધારરૂપઞ્ચ પનસ્સ કણ્ઠે;

દ્વે યમા ગણ્ડા ઉરે સુજાતા, સુવણ્ણતિન્દુકનિભા પભસ્સરા.

૩૦. ‘‘મુખઞ્ચ તસ્સ ભુસદસ્સનેય્યં, કણ્ણેસુ લમ્બન્તિ ચ કુઞ્ચિતગ્ગા;

તે જોતરે ચરતો માણવસ્સ, સુત્તઞ્ચ યં સંયમનં જટાનં.

૩૧. ‘‘અઞ્ઞા ચ તસ્સ સંયમાનિ ચતસ્સો, નીલા પીતા લોહિતિકા ચ સેતા;

તા પિંસરે ચરતો માણવસ્સ, તિરિટિસઙ્ઘારિવ પાવુસમ્હિ.

૩૨. ‘‘ન મિખલં મુઞ્જમયં ધારેતિ, ન સન્થરે નો પન પબ્બજસ્સ;

તા જોતરે જઘનન્તરે વિલગ્ગા, સતેરતા વિજ્જુરિવન્તલિક્ખે.

૩૩. ‘‘અખીલકાનિ ચ અવણ્ટકાનિ, હેટ્ઠા નભ્યા કટિસમોહિતાનિ;

અઘટ્ટિતા નિચ્ચકીળં કરોન્તિ, હં તાત કિંરુક્ખફલાનિ તાનિ.

૩૪. ‘‘જટા ચ તસ્સ ભુસદસ્સનેય્યા, પરોસતં વેલ્લિતગ્ગા સુગન્ધા;

દ્વેધા સિરો સાધુ વિભત્તરૂપો, અહો નુ ખો મય્હ તથા જટાસ્સુ.

૩૫. ‘‘યદા ચ સો પકિરતિ તા જટાયો, વણ્ણેન ગન્ધેન ઉપેતરૂપા;

નીલુપ્પલં વાતસમેરિતંવ, તથેવ સંવાતિ પનસ્સમો અયં.

૩૬. ‘‘પઙ્કો ચ તસ્સ ભુસદસ્સનેય્યો, નેતાદિસો યાદિસો મય્હં કાયે;

સો વાયતિ એરિતો માલુતેન, વનં યથા અગ્ગગિમ્હે સુફુલ્લં.

૩૭. ‘‘નિહન્તિ સો રુક્ખફલં પથબ્યા, સુચિત્તરૂપં રુચિરં દસ્સનેય્યં;

ખિત્તઞ્ચ તસ્સ પુનરેહિ હત્થં, હં તાત કિંરુક્ખફલં નુ ખો તં.

૩૮. ‘‘દન્તા ચ તસ્સ ભુસદસ્સનેય્યા, સુદ્ધા સમા સઙ્ખવરૂપપન્ના;

મનો પસાદેન્તિ વિવરિયમાના, ન હિ નૂન સો સાકમખાદિ તેહિ.

૩૯. ‘‘અકક્કસં અગ્ગળિતં મુહું મુદું, ઉજું અનુદ્ધતં અચપલમસ્સ ભાસિતં;

રુદં મનુઞ્ઞં કરવીકસુસ્સરં, હદયઙ્ગમં રઞ્જયતેવ મે મનો.

૪૦. ‘‘બિન્દુસ્સરો નાતિવિસટ્ઠવાક્યો, ન નૂન સજ્ઝાયમતિપ્પયુત્તો;

ઇચ્છામિ ભો તં પુનદેવ દટ્ઠું, મિત્તો હિ મે માણવોહુ પુરત્થા.

૪૧. ‘‘સુસન્ધિ સબ્બત્થ વિમટ્ઠિમં વણં, પુથૂ સુજાતં ખરપત્તસન્નિભં;

તેનેવ મં ઉત્તરિયાન માણવો, વિવરિતં ઊરું જઘનેન પિળયિ.

૪૨. ‘‘તપન્તિ આભન્તિ વિરોચરે ચ, સતેરતા વિજ્જુરિવન્તલિક્ખે;

બાહા મુદૂ અઞ્જનલોમસાદિસા, વિચિત્રવટ્ટઙ્ગુલિકાસ્સ સોભરે.

૪૩. ‘‘અકક્કસઙ્ગો ન ચ દીઘલોમો, નખાસ્સ દીઘા અપિ લોહિતગ્ગા;

મુદૂહિ બાહાહિ પલિસ્સજન્તો, કલ્યાણરૂપો રમયં ઉપટ્ઠહિ.

૪૪. ‘‘દુમસ્સ તૂલૂપનિભા પભસ્સરા, સુવણ્ણકમ્બુતલવટ્ટસુચ્છવિ;

હત્થા મુદૂ તેહિ મં સમ્ફુસિત્વા, ઇતો ગતો તેન મં દહન્તિ તાત.

૪૫. ‘‘ન નૂન સો ખારિવિધં અહાસિ, ન નૂન સો કટ્ઠાનિ સયં અભઞ્જિ;

ન નૂન સો હન્તિ દુમે કુઠારિયા, ન હિસ્સ હત્થેસુ ખિલાનિ અત્થિ.

૪૬. ‘‘અચ્છો ચ ખો તસ્સ વણં અકાસિ, સો મંબ્રવિ ‘સુખિતં મં કરોહિ’;

તાહં કરિં તેન મમાસિ સોખ્યં, સો ચબ્રવિ ‘સુખિતોસ્મી’તિ બ્રહ્મે.

૪૭. ‘‘અયઞ્ચ તે માલુવપણ્ણસન્થતા, વિકિણ્ણરૂપાવ મયા ચ તેન ચ;

કિલન્તરૂપા ઉદકે રમિત્વા, પુનપ્પુનં પણ્ણકુટિં વજામ.

૪૮. ‘‘ન મજ્જ મન્તા પટિભન્તિ તાત, ન અગ્ગિહુત્તં નપિ યઞ્ઞતન્તં;

ન ચાપિ તે મૂલફલાનિ ભુઞ્જે, યાવ ન પસ્સામિ તં બ્રહ્મચારિં.

૪૯. ‘‘અદ્ધા પજાનાસિ તુવમ્પિ તાત, યસ્સં દિસં વસતે બ્રહ્મચારી;

તં મં દિસં પાપય તાત ખિપ્પં, મા તે અહં અમરિમસ્સમમ્હિ.

૫૦. ‘‘વિચિત્રફુલ્લઞ્હિ વનં સુતં મયા, દિજાભિઘુટ્ઠં દિજસઙ્ઘસેવિતં;

તં મં વનં પાપય તાત ખિપ્પં, પુરા તે પાણં વિજહામિ અસ્સમે’’તિ.

તત્થ ઇધાગમાતિ, તાત, ઇમં અસ્સમપદં આગતો. સુદસ્સનેય્યોતિ સુટ્ઠુ દસ્સનેય્યો. સુતનૂતિ સુટ્ઠુ તનુકો નાતિકિસો નાતિથૂલો. વિનેતીતિ અત્તનો સરીરપ્પભાય અસ્સમપદં એકોભાસં વિય વિનેતિ પૂરેતિ. સુકણ્હકણ્હચ્છદનેહિ ભોતોતિ, તાત, તસ્સ ભોતો સુકણ્હેહિ કણ્હચ્છદનેહિ ભમરવણ્ણેહિ કેસેહિ સુકણ્હસીસં સુમજ્જિતમણિમયં વિય ખાયતિ. અમસ્સૂજાતોતિ ન તાવસ્સ મસ્સુ જાયતિ, તરુણોયેવ. અપુરાણવણ્ણીતિ અચિરપબ્બજિતો. આધારરૂપઞ્ચ પનસ્સ કણ્ઠેતિ કણ્ઠે ચ પનસ્સ અમ્હાકં ભિક્ખાભાજનટ્ઠપનં પત્તાધારસદિસં પિળન્ધનં અત્થીતિ મુત્તાહારં સન્ધાય વદતિ. ગણ્ડાતિ થને સન્ધાયાહ. ઉરે સુજાતાતિ ઉરમ્હિ સુજાતા. ‘‘ઉરતો’’તિપિ પાઠો. પભસ્સરાતિ પભાસમ્પન્ના. ‘‘પભાસરે’’તિપિ પાઠો, ઓભાસન્તીતિ અત્થો.

ભુસદસ્સનેય્યન્તિ અતિવિય દસ્સનીયં. કુઞ્ચિતગ્ગાતિ સીહકુણ્ડલં સન્ધાય વદતિ. સુત્તઞ્ચાતિ યં તસ્સ જટાબન્ધનસુત્તં, તમ્પિ જોતતિ પભં મુઞ્ચતિ. ‘‘સંયમાનિ ચતસ્સો’’તિ ઇમિના મણિસુવણ્ણપવાળરજતમયાનિ ચત્તારિ પિળન્ધનાનિ દસ્સેતિ. તા પિંસરેતિ તાનિ પિળન્ધનાનિ પાવુસમ્હિ પવુટ્ઠે દેવે તિરિટિસઙ્ઘા વિય વિરવન્તિ. મિખલન્તિ મેખલં, અયમેવ વા પાઠો. ઇદં નિવત્થકઞ્ચનચીરકં સન્ધાયાહ. ન સન્થરેતિ ન વાકે. ઇદં વુત્તં હોતિ – તાત, યથા મયં તિણમયં વા વાકમયં વા ચીરકં ધારેમ, ન તથા સો, સો પન સુવણ્ણચીરકં ધારેતીતિ. અખીલકાનીતિ અતચાનિ નિપ્પણ્ણાનિ. કટિસમોહિતાનીતિ કટિયં બદ્ધાનિ. નિચ્ચકીળં કરોન્તીતિ અઘટ્ટિતાનિપિ નિચ્ચકાલં કીળાયન્તિ. હં, તાતાતિ હમ્ભો, તાત. કિં રુક્ખફલાનિ તાનીતિ તાનિ તસ્સ માણવસ્સ સુત્તારુળ્હાનિ કટિયં બદ્ધાનિ કતરરુક્ખફલાનિ નામાતિ મણિસઙ્ઘાટિં સન્ધાયાહ.

જટાતિ જટામણ્ડલાકારેન બદ્ધરતનમિસ્સકકેસવટ્ટિયો સન્ધાયાહ. વેલ્લિતગ્ગાતિ કુઞ્ચિતગ્ગા. દ્વેધાસિરોતિ તસ્સ સીસં દ્વેધા કત્વા બદ્ધાનં જટાનં વસેન સુટ્ઠુ વિભત્તરૂપં. તથાતિ યથા તસ્સ માણવસ્સ જટા, તથા તુમ્હેહિ મમ ન બદ્ધા, અહો વત મમપિ તથા અસ્સૂતિ પત્થેન્તો આહ. ઉપેતરૂપાતિ ઉપેતસભાવા. વાતસમેરિતંવાતિ યથા નામ નીલુપ્પલં વાતેન સમીરિતં, તથેવ અયં ઇમસ્મિં વનસણ્ડે અસ્સમો સંવાતિ. નેતાદિસોતિ, તાત, યાદિસો મમ કાયે પઙ્કો, નેતાદિસો તસ્સ સરીરે. સો હિ દસ્સનીયો ચેવ સુગન્ધો ચ. અગ્ગગિમ્હેતિ વસન્તસમયે.

નિહન્તીતિ પહરતિ. કિં રુક્ખફલં નુ ખો તન્તિ કતરરુક્ખસ્સ નુ ખો તં ફલં. સઙ્ખવરૂપપન્નાતિ સુધોતસઙ્ખપટિભાગા. ન હિ નૂન સો સાકમખાદિ તેહીતિ ન નૂન સો માણવો મયં વિય તેહિ દન્તેહિ રુક્ખપણ્ણાનિ ચેવ મૂલફલાફલાનિ ચ ખાદિ. અમ્હાકઞ્હિ તાનિ ખાદન્તાનં સબલા પણ્ણવણ્ણા દન્તાતિ દીપેતિ.

અકક્કસન્તિ, તાત, તસ્સ ભાસિતં અફરુસં અગળિતં, પુનપ્પુનં વદન્તસ્સાપિ મધુરતાય મુહું મુદું, અપમુસ્સતાય ઉજું, અવિક્ખિત્તતાય અનુદ્ધટં, પતિટ્ઠિતતાય અચપલં. રુદન્તિ ભાસમાનસ્સ સરસઙ્ખાતં રુદમ્પિ મનોહરં કરવીકસ્સ વિય સુસ્સરં સુમધુરં. રઞ્જયતેવાતિ મમ મનો રઞ્જતિયેવ. બિન્દુસ્સરોતિ પિણ્ડિતસ્સરો. માણવોહૂતિ સો હિ માણવો પુરત્થા મમ મિત્તો અહુ.

સુસન્ધિ સબ્બત્થ વિમટ્ઠિમં વણન્તિ તાત તસ્સ માણવસ્સ ઊરૂનં અન્તરે એકં વણં અત્થિ, તં સુસન્ધિ સુફુસિતં સિપ્પિપુટમુખસદિસં, સબ્બત્થ વિમટ્ઠં સમન્તતો મટ્ઠં. પુથૂતિ મહન્તં. સુજાતન્તિ સુસણ્ઠિતં. ખરપત્તસન્નિભન્તિ સુપુપ્ફિતપદુમમકુળસન્નિભં. ઉત્તરિયાનાતિ ઉત્તરિત્વા અવત્થરિત્વા. પિળયીતિ પીળેસિ. તપન્તીતિ તસ્સ માણવસ્સ સરીરતો નિચ્છરન્તા સુવણ્ણવણ્ણરંસિયો જલન્તિ ઓભાસન્તિ વિરોચન્તિ ચ. બાહાતિ બાહાપિસ્સ મુદૂ. અઞ્જનલોમસાદિસાતિ અઞ્જનસદિસેહિ લોમેહિ સમન્નાગતા. વિચિત્રવટ્ટઙ્ગુલિકાસ્સ સોભરેતિ હત્થાપિસ્સ વરલક્ખણવિચિત્રાહિ પવાલઙ્કુરસદિસાહિ વટ્ટઙ્ગુલીહિ સમન્નાગતા સોભન્તિ.

અકક્કસઙ્ગોતિ કચ્છુપીળકાદિરહિતઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગો. રમયં ઉપટ્ઠહીતિ મં રમયન્તો ઉપટ્ઠહિ પરિચરિ. તૂલૂપનિભાતિ મુદુભાવસ્સ ઉપમા. સુવણ્ણકમ્બુતલવટ્ટસુચ્છવીતિ સુવણ્ણમયં આદાસતલં વિય વટ્ટા ચ સુચ્છવિ ચ, પરિમણ્ડલતલા ચેવ સુન્દરચ્છવિ ચાતિ અત્થો. સમ્ફુસિત્વાતિ સુટ્ઠુ ફુસિત્વા અત્તનો હત્થસમ્ફસ્સં મમ સરીરે ફરાપેત્વા. ઇતો ગતોતિ મમ ઓલોકેન્તસ્સેવ ઇતો ગતો. તેન મં દહન્તીતિ તેન તસ્સ હત્થસમ્ફસ્સેન ઇદાનિ મં દહન્તિ. તથા હિ તસ્સ ગતકાલતો પટ્ઠાય મમ સરીરે ડાહો ઉટ્ઠિતો, તેનમ્હિ દોમનસ્સપ્પત્તો નિપન્નોતિ.

ન નૂન સો ખારિવિધન્તિ, તાત, નૂન સો માણવો ન ખારિભારં ઉક્ખિપિત્વા વિચરિ. ખિલાનીતિ કિલાનિ, ‘‘અયમેવ વા પાઠો. સોખ્યન્તિ સુખં. માલુવપણ્ણસન્થતા વિકિણ્ણરૂપાવાતિ, તાત, અયં તવ માલુવપણ્ણસન્થતા અજ્જ મયા ચ તેન ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં પરામસનાલિઙ્ગનવસેન પરિવત્તન્તેહિ વિકિણ્ણા વિય આકુલબ્યાકુલા જાતા. પુનપ્પુનં પણ્ણકુટિં વજામાતિ, તાત, અહઞ્ચ સો ચ અભિરમિત્વા કિલન્તરૂપા પણ્ણસાલતો નિક્ખમિત્વા ઉદકં પવિસિત્વા રમિત્વા વિગતદરથા પુનપ્પુનં ઇમમેવ કુટિં પવિસામાતિ વદતિ.

ન મજ્જ મન્તાતિ અજ્જ મમ તસ્સ ગતકાલતો પટ્ઠાય નેવ મન્તા પટિભન્તિ ન ઉપટ્ઠહન્તિ ન રુચ્ચન્તિ. ન અગ્ગિહુત્તં નપિ યઞ્ઞતન્તન્તિ મહાબ્રહ્મુનો આરાધનત્થાય કત્તબ્બહોમવિધૂપનાદિયઞ્ઞકિરિયાપિ મે ન પટિભાતિ ન ઉપટ્ઠાતિ ન રુચ્ચતિ. ન ચાપિ તેતિ તયા આભતમૂલફલાફલાનિપિ ન ભુઞ્જામિ. યસ્સં દિસન્તિ યસ્સં દિસાયં. વનન્તિ તસ્સ માણવસ્સ અસ્સમં પરિવારેત્વા ઠિતવનન્તિ.

તસ્સેવં વિલપન્તસ્સ તં વિલાપં સુત્વા મહાસત્તો ‘‘એકાય ઇત્થિયા ઇમસ્સ સીલં ભિન્નં ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા તં ઓવદન્તો છ ગાથાયો અભાસિ –

૫૧. ‘‘ઇમસ્માહં જોતિરસે વનમ્હિ, ગન્ધબ્બદેવચ્છરસઙ્ઘસેવિતે;