૧૭. ચત્તાલીસનિપાતો

[૫૨૧] ૧. તેસકુણજાતકવણ્ણના

વેસ્સન્તરં તં પુચ્છામીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસલરઞ્ઞો ઓવાદવસેન કથેસિ. તઞ્હિ રાજાનં ધમ્મસ્સવનત્થાય આગતં સત્થા આમન્તેત્વા ‘‘મહારાજ, રઞ્ઞા નામ ધમ્મેન રજ્જં કારેતબ્બં, યસ્મિઞ્હિ સમયે રાજાનો અધમ્મિકા હોન્તિ, રાજયુત્તાપિ તસ્મિં સમયે અધમ્મિકા હોન્તી’’તિ ચતુક્કનિપાતે (અ. નિ. ૪.૭૦) આગતસુત્તનયેન ઓવદિત્વા અગતિગમને અગતિઅગમને ચ આદીનવઞ્ચ આનિસંસઞ્ચ કથેત્વા ‘‘સુપિનકૂપમા કામા’’તિઆદિના નયેન કામેસુ આદીનવં વિત્થારેત્વા, ‘‘મહારાજ, ઇમેસઞ્હિ સત્તાનં –

‘મચ્ચુના સઙ્ગરો નત્થિ, લઞ્જગ્ગાહો ન વિજ્જતિ;

યુદ્ધં નત્થિ જયો નત્થિ, સબ્બે મચ્ચુપરાયણા’.

તેસં પરલોકં ગચ્છન્તાનં ઠપેત્વા અત્તના કતં કલ્યાણકમ્મં અઞ્ઞા પતિટ્ઠા નામ નત્થિ. એવં ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનં અવસ્સં પહાતબ્બં, ન યસં નિસ્સાય પમાદં કાતું વટ્ટતિ, અપ્પમત્તેનેવ હુત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેતું વટ્ટતિ. પોરાણકરાજાનો અનુપ્પન્નેપિ બુદ્ધે પણ્ડિતાનં ઓવાદે ઠત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેત્વા દેવનગરં પૂરયમાના ગમિંસૂ’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તો રજ્જં કારેન્તો અપુત્તકો અહોસિ, પત્થેન્તોપિ પુત્તં વા ધીતરં વા ન લભિ. સો એકદિવસં મહન્તેન પરિવારેન ઉય્યાનં ગન્ત્વા દિવસભાગં ઉય્યાને કીળિત્વા મઙ્ગલસાલરુક્ખમૂલે સયનં અત્થરાપેત્વા થોકં નિદ્દાયિત્વા પબુદ્ધો સાલરુક્ખં ઓલોકેત્વા તત્થ સકુણકુલાવકં પસ્સિ, સહ દસ્સનેનેવસ્સ સિનેહો ઉપ્પજ્જિ. સો એકં પુરિસં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઇમં રુક્ખં અભિરુહિત્વા એતસ્મિં કુલાવકે કસ્સચિ અત્થિતં વા નત્થિતં વા જાનાહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ વત્વા અભિરુહિત્વા તત્થ તીણિ અણ્ડકાનિ દિસ્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ‘‘તેન હિ એતેસં ઉપરિ નાસવાતં મા વિસ્સજ્જેસી’’તિ વત્વા ‘‘ચઙ્કોટકે કપ્પાસપિચું અત્થરિત્વા તત્થેવ તાનિ અણ્ડકાનિ ઠપેત્વા સણિકં ઓતરાહી’’તિ ઓતારાપેત્વા ચઙ્કોટકં હત્થેન ગહેત્વા ‘‘કતરસકુણણ્ડકાનિ નામેતાની’’તિ અમચ્ચે પુચ્છિ. તે ‘‘મયં ન જાનામ, નેસાદા જાનિસ્સન્તી’’તિ વદિંસુ. રાજા નેસાદે પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ. નેસાદા, ‘‘મહારાજ, તેસુ એકં ઉલૂકઅણ્ડં, એકં સાલિકાઅણ્ડં, એકં સુવકઅણ્ડ’’ન્તિ કથયિંસુ. કિં પન એકસ્મિં કુલાવકે તિણ્ણં સકુણિકાનં અણ્ડાનિ હોન્તીતિ. આમ, દેવ, પરિપન્થે અસતિ સુનિક્ખિત્તાનિ ન નસ્સન્તીતિ. રાજા તુસ્સિત્વા ‘‘ઇમે મમ પુત્તા ભવિસ્સન્તી’’તિ તાનિ તીણિ અણ્ડાનિ તયો અમચ્ચે પટિચ્છાપેત્વા ‘‘ઇમે મય્હં પુત્તા ભવિસ્સન્તિ, તુમ્હે સાધુકં પટિજગ્ગિત્વા અણ્ડકોસતો નિક્ખન્તકાલે મમારોચેય્યાથા’’તિ આહ. તે તાનિ સાધુકં રક્ખિંસુ.

તેસુ પઠમં ઉલૂકઅણ્ડં ભિજ્જિ. અમચ્ચો એકં નેસાદં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ત્વં ઇત્થિભાવં વા પુરિસભાવં વા જાનાહી’’તિ વત્વા તેન તં વીમંસિત્વા ‘‘પુરિસો’’તિ વુત્તે રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘પુત્તો તે, દેવ, જાતો’’તિ આહ. રાજા તુટ્ઠો તસ્સ બહું ધનં દત્વા ‘‘પુત્તકં મે સાધુકં પટિજગ્ગ, ‘વેસ્સન્તરો’તિ ચસ્સ નામં કરોહી’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસિ. સો તથા અકાસિ. તતો કતિપાહચ્ચયેન સાલિકાઅણ્ડં ભિજ્જિ. સોપિ અમચ્ચો તં નેસાદેન વીમંસાપેત્વા ‘‘ઇત્થી’’તિ સુત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ધીતા તે, દેવ, જાતા’’તિ આહ. રાજા તુટ્ઠો તસ્સપિ બહું ધનં દત્વા ‘‘ધીતરં મે સાધુકં પટિજગ્ગ, ‘કુણ્ડલિની’તિ ચસ્સા નામં કરોહી’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસિ. સોપિ તથા અકાસિ. પુન કતિપાહચ્ચયેન સુવકઅણ્ડં ભિજ્જિ. સોપિ અમચ્ચો નેસાદેન તં વીમંસિત્વા ‘‘પુરિસો’’તિ વુત્તે રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘પુત્તો તે, દેવ, જાતો’’તિ આહ. રાજા તુટ્ઠો તસ્સપિ બહું ધનં દત્વા ‘‘પુત્તસ્સ મે મહન્તેન પરિવારેન મઙ્ગલં કત્વા ‘જમ્બુકો’તિસ્સ નામં કરોહી’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસિ. સોપિ તથા અકાસિ. તે તયોપિ સકુણા તિણ્ણં અમચ્ચાનં ગેહેસુ રાજકુમારપરિહારેનેવ વડ્ઢન્તિ. રાજા ‘‘મમ પુત્તો, મમ ધીતા’’તિ વોહરતિ. અથસ્સ અમચ્ચા અઞ્ઞમઞ્ઞં અવહસન્તિ ‘‘પસ્સથ, ભો, રઞ્ઞો કિરિયં, તિરચ્છાનગતેપિ ‘પુત્તો મે, ધીતા મે’તિ વદન્તો વિચરતી’’તિ.

તં સુત્વા રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે અમચ્ચા એતેસં મમ પુત્તાનં પઞ્ઞાસમ્પદં ન જાનન્તિ, પાકટં નેસં કરિસ્સામી’’તિ. અથેકં અમચ્ચં વેસ્સન્તરસ્સ સન્તિકં પેસેસિ – ‘‘તુમ્હાકં પિતા પઞ્હં પુચ્છિતુકામો, કદા કિર આગન્ત્વા પુચ્છતૂ’’તિ. સો અમચ્ચો ગન્ત્વા વેસ્સન્તરં વન્દિત્વા તં સાસનં આરોચેસિ. તં સુત્વા વેસ્સન્તરો અત્તનો પટિજગ્ગકં અમચ્ચં પક્કોસિત્વા ‘‘મય્હં કિર પિતા મં પઞ્હં પુચ્છિતુકામો, તસ્સ ઇધાગતસ્સ સક્કારં કાતું વટ્ટતિ, કદા આગચ્છતૂ’’તિ પુચ્છિ. અમચ્ચો ‘‘ઇતો સત્તમે દિવસે તવ પિતા આગચ્છતૂ’’તિ આહ. તં સુત્વા વેસ્સન્તરો ‘‘પિતા મે ઇતો સત્તમે દિવસે આગચ્છતૂ’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસિ. સો આગન્ત્વા રઞ્ઞો આચિક્ખિ. રાજા સત્તમે દિવસે નગરે ભેરિં ચરાપેત્વા પુત્તસ્સ નિવેસનં અગમાસિ. વેસ્સન્તરો રઞ્ઞો મહન્તં સક્કારં કારેસિ, અન્તમસો દાસકમ્મકારાનમ્પિ સક્કારં કારેસિ. રાજા વેસ્સન્તરસકુણસ્સ ગેહે ભુઞ્જિત્વા મહન્તં યસં અનુભવિત્વા સકં નિવેસનં આગન્ત્વા રાજઙ્ગણે મહન્તં મણ્ડપં કારાપેત્વા નગરે ભેરિં ચરાપેત્વા અલઙ્કતમણ્ડપમજ્ઝે મહાજનપરિવારો નિસીદિત્વા ‘‘વેસ્સન્તરં આનેતૂ’’તિ અમચ્ચસ્સ સન્તિકં પેસેસિ. અમચ્ચો વેસ્સન્તરં સુવણ્ણપીઠે નિસીદાપેત્વા આનેસિ. વેસ્સન્તરસકુણો પિતુ અઙ્કે નિસીદિત્વા પિતરા સહ કીળિત્વા ગન્ત્વા તત્થેવ સુવણ્ણપીઠે નિસીદિ. અથ નં રાજા મહાજનમજ્ઝે રાજધમ્મં પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧. ‘‘વેસ્સન્તરં તં પુચ્છામિ, સકુણ ભદ્દમત્થુ તે;

રજ્જં કારેતુકામેન, કિં સુ કિચ્ચં કતં વર’’ન્તિ.

તત્થ સકુણાતિ તં આલપતિ. કિં સૂતિ કતરં કિચ્ચં કતં વરં ઉત્તમં હોતિ, કથેહિ મે, તાત, સકલં રાજધમ્મન્તિ એવં કિર તં સો પુચ્છિ.

તં સુત્વા વેસ્સન્તરો પઞ્હં અકથેત્વાવ રાજાનં તાવ પમાદેન ચોદેન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૨. ‘‘ચિરસ્સં વત મં તાતો, કંસો બારાણસિગ્ગહો;

પમત્તો અપ્પમત્તં મં, પિતા પુત્તં અચોદયી’’તિ.

તત્થ તાતોતિ પિતા. કંસોતિ ઇદં તસ્સ નામં. બારાણસિગ્ગહોતિ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ બારાણસિં સઙ્ગહેત્વા વત્તન્તો. પમત્તોતિ એવરૂપાનં પણ્ડિતાનં સન્તિકે વસન્તો પઞ્હસ્સ અપુચ્છનેન પમત્તો. અપ્પમત્તં મન્તિ સીલાદિગુણયોગેન મં અપ્પમત્તં. પિતાતિ પોસકપિતા. અચોદયીતિ અમચ્ચેહિ ‘‘તિરચ્છાનગતે પુત્તે કત્વા વોહરતી’’તિ અવહસિયમાનો પમાદં આપજ્જિત્વા ચિરસ્સં અજ્જ ચોદેસિ, પઞ્હં પુચ્છીતિ વદતિ.

એવં સો ઇમાય ગાથાય ચોદેત્વા ‘‘મહારાજ, રઞ્ઞા નામ તીસુ ધમ્મેસુ ઠત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેતબ્બ’’ન્તિ વત્વા રાજધમ્મં કથેન્તો ઇમા ગાથાયો આહ –

૩. ‘‘પઠમેનેવ વિતથં, કોધં હાસં નિવારયે;

તતો કિચ્ચાનિ કારેય્ય, તં વતં આહુ ખત્તિય.

૪. ‘‘યં ત્વં તાત તપોકમ્મં, પુબ્બે કતમસંસયં;

રત્તો દુટ્ઠો ચ યં કયિરા, ન તં કયિરા તતો પુન.

૫. ‘‘ખત્તિયસ્સ પમત્તસ્સ, રટ્ઠસ્મિં રટ્ઠવડ્ઢન;

સબ્બે ભોગા વિનસ્સન્તિ, રઞ્ઞો તં વુચ્ચતે અઘં.

૬. ‘‘સિરી તાત અલક્ખી ચ, પુચ્છિતા એતદબ્રવું;

ઉટ્ઠાનવીરિયે પોસે, રમાહં અનુસૂયકે.

૭. ‘‘ઉસૂયકે દુહદયે, પુરિસે કમ્મદુસ્સકે;

કાળકણ્ણી મહારાજ, રમતિ ચક્કભઞ્જની.

૮. ‘‘સો ત્વં સબ્બે સુહદયો, સબ્બેસં રક્ખિતો ભવ;

અલક્ખિં નુદ મહારાજ, લક્ખ્યા ભવ નિવેસનં.

૯. ‘‘સ લક્ખીધિતિસમ્પન્નો, પુરિસો હિ મહગ્ગતો;

અમિત્તાનં કાસિપતિ, મૂલં અગ્ગઞ્ચ છિન્દતિ.

૧૦. ‘‘સક્કોપિ હિ ભૂતપતિ, ઉટ્ઠાને નપ્પમજ્જતિ;

સ કલ્યાણે ધિતિં કત્વા, ઉટ્ઠાને કુરુતે મનો.

૧૧. ‘‘ગન્ધબ્બા પિતરો દેવા, સાજીવા હોન્તિ તાદિનો;

ઉટ્ઠાહતો અપ્પમજ્જતો, અનુતિટ્ઠન્તિ દેવતા.

૧૨. ‘‘સો અપ્પમત્તો અક્કુદ્ધો, તાત કિચ્ચાનિ કારય;

વાયમસ્સુ ચ કિચ્ચેસુ, નાલસો વિન્દતે સુખં.

૧૩. ‘‘તત્થેવ તે વત્તપદા, એસાવ અનુસાસની;

અલં મિત્તે સુખાપેતું, અમિત્તાનં દુખાય ચા’’તિ.

તત્થ પઠમેનેવ વિતથન્તિ, તાત, રાજા નામ આદિતોવ મુસાવાદં નિવારયે. મુસાવાદિનો હિ રઞ્ઞો રટ્ઠં નિરોજં હોતિ, પથવિયા ઓજા કમ્મકરણટ્ઠાનતો સત્તરતનમત્તં હેટ્ઠા ભસ્સતિ, તતો આહારે વા તેલમધુફાણિતાદીસુ વા ઓસધેસુ ઓજા ન હોતિ. નિરોજાહારભોજના મનુસ્સા બહ્વાબાધા હોન્તિ, રટ્ઠે થલજલપથેસુ આયો નુપ્પજ્જતિ, તસ્મિં અનુપ્પજ્જન્તે રાજાનો દુગ્ગતા હોન્તિ. તે સેવકે સઙ્ગણ્હિતું ન સક્કોન્તિ, અસઙ્ગહિતા સેવકા રાજાનં ગરુચિત્તેન ન ઓલોકેન્તિ. એવં, તાત, મુસાવાદો નામેસ નિરોજો, ન સો જીવિતહેતુપિ કાતબ્બો, સચ્ચં પન સાદુતરં રસાનન્તિ તદેવ પટિગ્ગહેતબ્બં. અપિચ મુસાવાદો નામ ગુણપરિધંસકો વિપત્તિપરિયોસાનો, દુતિયચિત્તવારે અવીચિપરાયણં કરોતિ. ઇમસ્મિં પનત્થે ‘‘ધમ્મો હવે હતો હન્તી’’તિ ચેતિયજાતકં (જા. ૧.૮.૪૫ આદયો) કથેતબ્બં.

કોધન્તિ, તાત, રાજા નામ પઠમમેવ કુજ્ઝનલક્ખણં કોધમ્પિ નિવારેય્ય. તાત, અઞ્ઞેસઞ્હિ કોધો ખિપ્પં મત્થકં ન પાપુણાતિ, રાજૂનં પાપુણાતિ. રાજાનો નામ વાચાવુધા કુજ્ઝિત્વા ઓલોકિતમત્તેનાપિ પરં વિનાસેન્તિ, તસ્મા રઞ્ઞા અઞ્ઞેહિ મનુસ્સેહિ અતિરેકતરં નિક્કોધેન ભવિતબ્બં, ખન્તિમેત્તાનુદ્દયાસમ્પન્નેન અત્તનો પિયપુત્તં વિય લોકં વોલોકેન્તેન ભવિતબ્બં. તાત, અતિકોધનો નામ રાજા ઉપ્પન્નં યસં રક્ખિતું ન સક્કોતિ. ઇમસ્સ પનત્થસ્સ દીપનત્થં ખન્તિવાદિજાતક- (જા. ૧.૪.૪૯ આદયો) ચૂળધમ્મપાલજાતકાનિ (જા. ૧.૫.૪૪ આદયો) કથેતબ્બાનિ. ચૂળધમ્મપાલજાતકસ્મિઞ્હિ મહાપતાપનો નામ રાજા પુત્તં ઘાતેત્વા પુત્તસોકેન હદયેન ફલિતેન મતાય દેવિયા સયમ્પિ દેવિં અનુસોચન્તો હદયેન ફલિતેનેવ મરિ. અથ તે તયોપિ એકઆળાહનેવ ઝાપેસું. તસ્મા રઞ્ઞા પઠમમેવ મુસાવાદં વજ્જેત્વા દુતિયં કોધો વજ્જેતબ્બો.

હાસન્તિ હસ્સં, અયમેવ વા પાઠો. તેસુ તેસુ કિચ્ચેસુ ઉપ્પિલાવિતચિત્તતાય કેળિસીલતં પરિહાસં નિવારેય્ય. તાત, રઞ્ઞા નામ કેળિસીલેન ન ભવિતબ્બં, અપરપત્તિયેન હુત્વા સબ્બાનિ કિચ્ચાનિ અત્તપચ્ચક્ખેનેવ કાતબ્બાનિ. ઉપ્પિલાવિતચિત્તો હિ રાજા અતુલેત્વા કમ્માનિ કરોન્તો લદ્ધં યસં વિનાસેતિ. ઇમસ્મિં પનત્થે સરભઙ્ગજાતકે (જા. ૨.૧૭.૫૦ આદયો) પુરોહિતસ્સ વચનં ગહેત્વા દણ્ડકિરઞ્ઞો કિસવચ્છે અપરજ્ઝિત્વા સહ રટ્ઠેન ઉચ્છિજ્જિત્વા કુક્કુળનિરયે નિબ્બત્તભાવો ચ માતઙ્ગજાતકે (જા. ૧.૧૫.૧ આદયો) મજ્ઝરઞ્ઞો બ્રાહ્મણાનં કથં ગહેત્વા માતઙ્ગતાપસે અપરજ્ઝિત્વા સહ રટ્ઠેન ઉચ્છિજ્જિત્વા નિરયે નિબ્બત્તભાવો ચ ઘટપણ્ડિતજાતકે (જા. ૧.૧૦.૧૬૫ આદયો) દસભાતિકરાજદારકાનં મોહમૂળ્હાનં વચનં ગહેત્વા કણ્હદીપાયને અપરજ્ઝિત્વા વાસુદેવકુલસ્સ નાસિતભાવો ચ કથેતબ્બો.

તતો કિચ્ચાનિ કારેય્યાતિ એવં, તાત, પઠમં મુસાવાદં દુતિયં કોધં તતિયં અધમ્મહાસં વજ્જેત્વા તતો પચ્છા રાજા રટ્ઠવાસીનં કત્તબ્બકિચ્ચાનિ કારેય્ય. તં વતં આહુ ખત્તિયાતિ, ખત્તિયમહારાજ, યં મયા વુત્તં, એતં રઞ્ઞો વતસમાદાનન્તિ પોરાણકપણ્ડિતા કથયિંસુ.

ન તં કયિરાતિ યં તયા રાગાદિવસેન પચ્છા તાપકરં કમ્મં કતં હોતિ, તતો પુબ્બે કતતો પુન તાદિસં કમ્મં ન કયિરા, મા કરેય્યાસિ, તાતાતિ. વુચ્ચતેતિ તં રઞ્ઞો અઘન્તિ વુચ્ચતિ, એવં પોરાણકપણ્ડિતા કથયિંસુ. સિરીતિ ઇદં વેસ્સન્તરસકુણો પુબ્બે બારાણસિયં પવત્તિતકારણં આહરિત્વા દસ્સેન્તો આહ. તત્થ અબ્રવુન્તિ સુચિપરિવારસેટ્ઠિના પુચ્છિતા કથયિંસુ. ઉટ્ઠાનવીરિયેતિ યો પોસો ઉટ્ઠાને વીરિયે ચ પતિટ્ઠિતો, ન ચ પરેસં સમ્પત્તિં દિસ્વા ઉસૂયતિ, તસ્મિં અહં અભિરમામીતિ આહ. એવં તાવ તાત સિરી કથેસિ. ઉસૂયકેતિ અલક્ખી પન, તાત, પુચ્છિતા અહં પરસમ્પત્તિઉસૂયકે દુહદયે દુચિત્તે કલ્યાણકમ્મદૂસકે યો કલ્યાણકમ્મં દુસ્સન્તો અપ્પિયાયન્તો અટ્ટીયન્તો ન કરોતિ, તસ્મિં અભિરમામીતિ આહ. એવં સા કાળકણ્ણી, મહારાજ, રમતિ પતિરૂપદેસવાસાદિનો કુસલચક્કસ્સ ભઞ્જની.

સુહદયોતિ સુન્દરચિત્તો હિતચિત્તકો. નુદાતિ નીહર. નિવેસનન્તિ લક્ખિયા પન નિવેસનં ભવ પતિટ્ઠા હોહિ. સ લક્ખીધિતિસમ્પન્નોતિ, મહારાજ, કાસિપતિ સો પુરિસો પઞ્ઞાય ચેવ વીરિયેન ચ સમ્પન્નો. મહગ્ગતોતિ મહજ્ઝાસયો ચોરાનં પચ્ચયભૂતે ગણ્હન્તો અમિત્તાનં મૂલં ચોરે ગણ્હન્તો અમિત્તાનં અગ્ગં છિન્દતીતિ વદતિ. સક્કોતિ ઇન્દો. ભૂતપતીતિ રાજાનં આલપતિ. ઉટ્ઠાનેતિ ઉટ્ઠાનવીરિયે. નપ્પમજ્જતીતિ ન પમજ્જતિ, સબ્બકિચ્ચાનિ કરોતિ. સ કલ્યાણેતિ સો દેવરાજા ઉટ્ઠાનવીરિયે મનં કરોન્તો પાપકમ્મં અકત્વા કલ્યાણે પુઞ્ઞકમ્મસ્મિઞ્ઞેવ ધિતિં કત્વા અપ્પમત્તો ઉટ્ઠાને મનં કરોતિ, તસ્સ પન કલ્યાણકમ્મે વીરિયકરણભાવદસ્સનત્થં સરભઙ્ગજાતકે દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવતાહિ સદ્ધિં કપિટ્ઠારામં આગન્ત્વા પઞ્હં પુચ્છિત્વા ધમ્મસ્સ સુતભાવો, મહાકણ્હજાતકે (જા. ૧.૧૨.૬૧ આદયો) અત્તનો આનુભાવેન જનં તાસેત્વા ઓસક્કન્તસ્સ સાસનસ્સ પવત્તિતભાવો ચાતિ એવમાદીનિ વત્થૂનિ કથેતબ્બાનિ.

ગન્ધબ્બાતિ ચાતુમહારાજિકાનં હેટ્ઠા ચતુયોનિકા દેવા, ચતુયોનિકત્તાયેવ કિર તે ગન્ધબ્બા નામ જાતા. પિતરોતિ બ્રહ્માનો. દેવાતિ ઉપપત્તિદેવવસેન છ કામાવચરદેવા. તાદિનોતિ તથાવિધસ્સ કુસલાભિરતસ્સ રઞ્ઞો. સાજીવા હોન્તીતિ સમાનજીવિકા ઉપજીવિતબ્બા. તાદિસા હિ રાજાનો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તા દેવતાનં પત્તિં દેન્તિ, તા તં પત્તિં અનુમોદિત્વા સમ્પટિચ્છિત્વા દિબ્બયસેન વડ્ઢન્તિ. અનુતિટ્ઠન્તીતિ તાદિસસ્સ રઞ્ઞો વીરિયં કરોન્તસ્સ અપ્પમાદં આપજ્જન્તસ્સ દેવતા અનુતિટ્ઠન્તિ અનુગચ્છન્તિ, ધમ્મિકં રક્ખં સંવિદહન્તીતિ અત્થો.

સોતિ સો ત્વં. વાયમસ્સૂતિ તાનિ રટ્ઠકિચ્ચાનિ કરોન્તો તુલનવસેન તીરણવસેન પચ્ચક્ખકમ્મવસેન તેસુ તેસુ કિચ્ચેસુ વીરિયં કરસ્સુ. તત્થેવ તે વત્તપદાતિ, તાત, યં મં ત્વં કિંસુ કિચ્ચં કતં વરન્તિ પુચ્છિ, તત્થ તવ પઞ્હેયેવ એતે મયા ‘‘પઠમેનેવ વિતથ’’ન્તિઆદયો વુત્તા, એતે વત્તપદા વત્તકોટ્ઠાસા, એવં તત્થ વત્તસ્સુ. એસાતિ યા તે મયા કથિતા, એસાવ તવ અનુસાસની. અલન્તિ એવં વત્તમાનો હિ રાજા અત્તનો મિત્તે સુખાપેતું, અમિત્તાનઞ્ચ દુક્ખાય અલં પરિયત્તો સમત્થોતિ.

એવં વેસ્સન્તરસકુણેન એકાય ગાથાય રઞ્ઞો પમાદં ચોદેત્વા એકાદસહિ ગાથાહિ ધમ્મે કથિતે ‘‘બુદ્ધલીળાય પઞ્હો કથિતો’’તિ મહાજનો અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતો સાધુકારસતાનિ પવત્તેસિ. રાજા સોમનસ્સપ્પત્તો અમચ્ચે આમન્તેત્વા પુચ્છિ – ‘‘ભોન્તો! અમચ્ચા મમ પુત્તેન વેસ્સન્તરેન એવં કથેન્તેન કેન કત્તબ્બં કિચ્ચં કત’’ન્તિ. મહાસેનગુત્તેન, દેવાતિ. ‘‘તેન હિસ્સ મહાસેનગુત્તટ્ઠાનં દમ્મી’’તિ વેસ્સન્તરં ઠાનન્તરે ઠપેસિ. સો તતો પટ્ઠાય મહાસેનગુત્તટ્ઠાને ઠિતો પિતુ કમ્મં અકાસીતિ.

વેસ્સન્તરપઞ્હો નિટ્ઠિતો.

પુન રાજા કતિપાહચ્ચયેન પુરિમનયેનેવ કુણ્ડલિનિયા સન્તિકં દૂતં પેસેત્વા સત્તમે દિવસે તત્થ ગન્ત્વા પચ્ચાગન્ત્વા તત્થેવ મણ્ડપમજ્ઝે નિસીદિત્વા કુણ્ડલિનિં આહરાપેત્વા સુવણ્ણપીઠે નિસિન્નં રાજધમ્મં પુચ્છન્તો ગાથમાહ –

૧૪. ‘‘સક્ખિસિ ત્વં કુણ્ડલિનિ, મઞ્ઞસિ ખત્તબન્ધુનિ;

રજ્જં કારેતુકામેન, કિં સુ કિચ્ચં કતં વર’’ન્તિ.

તત્થ સક્ખિસીતિ મયા પુટ્ઠપઞ્હં કથેતું સક્ખિસ્સસીતિ પુચ્છતિ. કુણ્ડલિનીતિ તસ્સા સલિઙ્ગતો આગતનામેનાલપતિ. તસ્સા કિર દ્વીસુ કણ્ણપિટ્ઠેસુ કુણ્ડલસણ્ઠાના દ્વે લેખા અહેસું, તેનસ્સા ‘‘કુણ્ડલિની’’તિ નામં કારેસિ. મઞ્ઞસીતિ જાનિસ્સસિ મયા પુટ્ઠપઞ્હસ્સ અત્થન્તિ. ખત્તબન્ધુનીતિ ખત્તસ્સ મહાસેનગુત્તસ્સ ભગિનિભાવેન નં એવં આલપતિ. કસ્મા પનેસ વેસ્સન્તરસકુણં એવં અપુચ્છિત્વા ઇમમેવ પુચ્છતીતિ? ઇત્થિભાવેન. ઇત્થિયો હિ પરિત્તપઞ્ઞા, તસ્મા ‘‘સચે સક્કોતિ, પુચ્છિસ્સામિ, નો ચે, ન પુચ્છિસ્સામી’’તિ વીમંસનવસેન એવં પુચ્છિત્વા તઞ્ઞેવ પઞ્હં પુચ્છિ.

સા એવં રઞ્ઞા રાજધમ્મે પુચ્છિતે, ‘‘તાત, ત્વં મં ‘ઇત્થિકા નામ કિં કથેસ્સતી’તિ વીમંસસિ મઞ્ઞે, સકલં તે રાજધમ્મં દ્વીસુયેવ પદેસુ પક્ખિપિત્વા કથેસ્સામી’’તિ વત્વા આહ –

૧૫. ‘‘દ્વેવ તાત પદકાનિ, યત્થ સબ્બં પતિટ્ઠિતં;

અલદ્ધસ્સ ચ યો લાભો, લદ્ધસ્સ ચાનુરક્ખણા.

૧૬. ‘‘અમચ્ચે તાત જાનાહિ, ધીરે અત્થસ્સ કોવિદે;

અનક્ખાકિતવે તાત, અસોણ્ડે અવિનાસકે.

૧૭. ‘‘યો ચ તં તાત રક્ખેય્ય, ધનં યઞ્ચેવ તે સિયા;

સૂતોવ રથં સઙ્ગણ્હે, સો તે કિચ્ચાનિ કારયે.

૧૮. ‘‘સુસઙ્ગહિતન્તજનો, સયં વિત્તં અવેક્ખિય;

નિધિઞ્ચ ઇણદાનઞ્ચ, ન કરે પરપત્તિયા.

૧૯. ‘‘સયં આયં વયં જઞ્ઞા, સયં જઞ્ઞા કતાકતં;

નિગ્ગણ્હે નિગ્ગહારહં, પગ્ગણ્હે પગ્ગહારહં.

૨૦. ‘‘સયં જાનપદં અત્થં, અનુસાસ રથેસભ;

મા તે અધમ્મિકા યુત્તા, ધનં રટ્ઠઞ્ચ નાસયું.

૨૧. ‘‘મા ચ વેગેન કિચ્ચાનિ, કરોસિ કારયેસિ વા;

વેગસા હિ કતં કમ્મં, મન્દો પચ્છાનુતપ્પતિ.

૨૨. ‘‘મા તે અધિસરે મુઞ્ચ, સુબાળ્હમધિકોપિતં;

કોધસા હિ બહૂ ફીતા, કુલા અકુલતં ગતા.

૨૩. ‘‘‘મા તાત ઇસ્સરોમ્હી’તિ, અનત્થાય પતારયિ;

ઇત્થીનં પુરિસાનઞ્ચ, મા તે આસિ દુખુદ્રયો.

૨૪. ‘‘અપેતલોમહંસસ્સ, રઞ્ઞો કામાનુસારિનો;

સબ્બે ભોગા વિનસ્સન્તિ, રઞ્ઞો તં વુચ્ચતે અઘં.

૨૫. ‘‘તત્થેવ તે વત્તપદા, એસાવ અનુસાસની;

દક્ખસ્સુદાનિ પુઞ્ઞકરો, અસોણ્ડો અવિનાસકો;

સીલવાસ્સુ મહારાજ, દુસ્સીલો વિનિપાતિકો’’તિ.

તત્થ પદકાનીતિ કારણપદાનિ. યત્થાતિ યેસુ દ્વીસુ પદેસુ સબ્બં અત્થજાતં હિતસુખં પતિટ્ઠિતં. અલદ્ધસ્સાતિ યો ચ પુબ્બે અલદ્ધસ્સ લાભસ્સ લાભો, યા ચ લદ્ધસ્સ અનુરક્ખણા. તાત, અનુપ્પન્નસ્સ હિ લાભસ્સ ઉપ્પાદનં નામ ન ભારો, ઉપ્પન્નસ્સ પન અનુરક્ખણમેવ ભારો. એકચ્ચો હિ યસં ઉપ્પાદેત્વાપિ યસે પમત્તો પમાદં ઉપ્પાદેત્વા પાણાતિપાતાદીનિ કરોતિ, મહાચોરો હુત્વા રટ્ઠં વિલુમ્પમાનો ચરતિ. અથ નં રાજાનો ગાહાપેત્વા મહાવિનાસં પાપેન્તિ. અથ વા ઉપ્પન્નરૂપાદીસુ કામગુણેસુ પમત્તો અયોનિસો ધનં નાસેન્તો સબ્બસાપતેય્યે ખીણે કપણો હુત્વા ચીરકવસનો કપાલમાદાય ચરતિ. પબ્બજિતો વા પન ગન્થધુરાદિવસેન લાભસક્કારં નિબ્બત્તેત્વા પમત્તો હીનાયાવત્તતિ. અપરો પઠમઝાનાદીનિ નિબ્બત્તેત્વાપિ મુટ્ઠસ્સતિતાય તથારૂપે આરમ્મણે બજ્ઝિત્વા ઝાના પરિહાયતિ. એવં ઉપ્પન્નસ્સ યસસ્સ વા ઝાનાદિલાભસ્સ વા રક્ખણમેવ દુક્કરં. તદત્થદીપનત્થં પન દેવદત્તસ્સ વત્થુ ચ, મુદુલક્ખણ- (જા. ૧.૧.૬૬) લોમસકસ્સપ- (જા. ૧.૯.૬૦ આદયો) હરિતચજાતક- (જા. ૧.૯.૪૦ આદયો) સઙ્કપ્પજાતકાદીનિ (જા. ૧.૩.૧ આદયો) ચ કથેતબ્બાનિ. એકો પન લાભસક્કારં ઉપ્પાદેત્વા અપ્પમાદે ઠત્વા કલ્યાણકમ્મં કરોતિ, તસ્સ સો યસો સુક્કપક્ખે ચન્દો વિય વડ્ઢતિ, તસ્મા ત્વં, મહારાજ, અપ્પમત્તો પયોગસમ્પત્તિયા ઠત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેન્તો તવ ઉપ્પન્નં યસં અનુરક્ખાહીતિ.

જાનાહીતિ ભણ્ડાગારિકકમ્માદીનં કરણત્થં ઉપધારેહિ. અનક્ખાકિતવેતિ અનક્ખે અકિતવે અજુતકરે ચેવ અકેરાટિકે ચ. અસોણ્ડેતિ પૂવસુરાગન્ધમાલાસોણ્ડભાવરહિતે. અવિનાસકેતિ તવ સન્તકાનં ધનધઞ્ઞાદીનં અવિનાસકે. યોતિ યો અમચ્ચો. યઞ્ચેવાતિ યઞ્ચ તે ઘરે ધનં સિયા, તં રક્ખેય્ય. સૂતોવાતિ રથસારથિ વિય. યથા સારથિ વિસમમગ્ગનિવારણત્થં અસ્સે સઙ્ગણ્હન્તો રથં સઙ્ગણ્હેય્ય, એવં યો સહ ભોગેહિ તં રક્ખિતું સક્કોતિ, સો તે અમચ્ચો નામ તાદિસં સઙ્ગહેત્વા ભણ્ડાગારિકાદિકિચ્ચાનિ કારયે.

સુસઙ્ગહિતન્તજનોતિ, તાત, યસ્સ હિ રઞ્ઞો અત્તનો અન્તોજનો અત્તનો વલઞ્જનકપરિજનો ચ દાનાદીહિ અસઙ્ગહિતો હોતિ, તસ્સ અન્તોનિવેસને સુવણ્ણહિરઞ્ઞાદીનિ તેસં અસઙ્ગહિતમનુસ્સાનં વસેન નસ્સન્તિ, અન્તોજના બહિ ગચ્છન્તિ, તસ્મા ત્વં સુટ્ઠુસઙ્ગહિતઅન્તોજનો હુત્વા ‘‘એત્તકં નામ મે વિત્ત’’ન્તિ સયં અત્તનો ધનં અવેક્ખિત્વા ‘‘અસુકટ્ઠાને નામ નિધિં નિધેમ, અસુકસ્સ ઇણં દેમા’’તિ ઇદં ઉભયમ્પિ ન કરે પરપત્તિયા, પરપત્તિયાપિ ત્વં મા કરિ, સબ્બં અત્તપચ્ચક્ખમેવ કરેય્યાસીતિ વદતિ.

આયં વયન્તિ તતો ઉપ્પજ્જનકં આયઞ્ચ તેસં તેસં દાતબ્બં વયઞ્ચ સયમેવ જાનેય્યાસીતિ. કતાકતન્તિ સઙ્ગામે વા નવકમ્મે વા અઞ્ઞેસુ વા કિચ્ચેસુ ‘‘ઇમિના ઇદં નામ મય્હં કતં, ઇમિના ન કત’’ન્તિ એતમ્પિ સયમેવ જાનેય્યાસિ, મા પરપત્તિયો હોહિ. નિગ્ગણ્હેતિ, તાત, રાજા નામ સન્ધિચ્છેદાદિકારકં નિગ્ગહારહં આનેત્વા દસ્સિતં ઉપપરિક્ખિત્વા સોધેત્વા પોરાણકરાજૂહિ ઠપિતદણ્ડં ઓલોકેત્વા દોસાનુરૂપં નિગ્ગણ્હેય્ય. પગ્ગણ્હેતિ યો પન પગ્ગહારહો હોતિ, અભિન્નસ્સ વા પરબલસ્સ ભેદેતા, ભિન્નસ્સ વા સકબલસ્સ આરાધકો, અલદ્ધસ્સ વા રજ્જસ્સ આહરકો, લદ્ધસ્સ વા થાવરકારકો, યેન વા પન જીવિતં દિન્નં હોતિ, એવરૂપં પગ્ગહારહં પગ્ગહેત્વા મહન્તં સક્કારસમ્માનં કરેય્ય. એવં હિસ્સ કિચ્ચેસુ અઞ્ઞેપિ ઉરં દત્વા કત્તબ્બં કરિસ્સન્તિ.

જાનપદન્તિ જનપદવાસીનં અત્થં સયં અત્તપચ્ચક્ખેનેવ અનુસાસ. અધમ્મિકા યુત્તાતિ અધમ્મિકા તત્થ તત્થ નિયુત્તા આયુત્તકા લઞ્જં ગહેત્વા વિનિચ્છયં ભિન્દન્તા તવ ધનઞ્ચ રટ્ઠઞ્ચ મા નાસયું. ઇમિના કારણેન અપ્પમત્તો હુત્વા સયમેવ અનુસાસ. વેગેનાતિ સહસા અતુલેત્વા અતીરેત્વા. વેગસાતિ અતુલેત્વા અતીરેત્વા છન્દાદિવસેન સહસા કતં કમ્મઞ્હિ ન સાધુ ન સુન્દરં. કિંકારણા? તાદિસઞ્હિ કત્વા મન્દો પચ્છા વિપ્પટિસારવસેન ઇધ લોકે અપાયદુક્ખં અનુભવન્તો પરલોકે ચ અનુતપ્પતિ. અયં પનેત્થ અત્થો ‘‘ઇસીનમન્તરં કત્વા, ભરુરાજાતિ મે સુત’’ન્તિ ભરુજાતકેન (જા. ૧.૨.૧૨૫-૧૨૬) દીપેતબ્બો.

મા તે અધિસરે મુઞ્ચ, સુબાળ્હમધિકોપિતન્તિ, તાત, તવ હદયં કુસલં અધિસરિત્વા અતિક્કમિત્વા પવત્તે પરેસં અકુસલકમ્મે સુટ્ઠુ બાળ્હં અધિકોપિતં કુજ્ઝાપિતં હુત્વા મા મુઞ્ચ, મા પતિટ્ઠાયતૂતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – તાત, યદા તે વિનિચ્છયે ઠિતસ્સ ઇમિના પુરિસો વા હતો સન્ધિ વા છિન્નોતિ ચોરં દસ્સેન્તિ, તદા તે પરેસં વચનેહિ સુટ્ઠુ કોપિતમ્પિ હદયં કોધવસેન મા મુઞ્ચ, અપરિગ્ગહેત્વા મા દણ્ડં પણેહિ. કિંકારણા? અચોરમ્પિ હિ ‘‘ચોરો’’તિ ગહેત્વા આનેન્તિ, તસ્મા અકુજ્ઝિત્વા ઉભિન્નં અત્તપચ્ચત્થિકાનં કથં સુત્વા સુટ્ઠુ સોધેત્વા અત્તપચ્ચક્ખેન તસ્સ ચોરભાવં ઞત્વા પવેણિયા ઠપિતદણ્ડવસેન કત્તબ્બં કરોહિ. રઞ્ઞા હિ ઉપ્પન્નેપિ કોધે હદયં સીતલં અકત્વા કમ્મં ન કાતબ્બં. યદા પનસ્સ હદયં નિબ્બુતં હોતિ મુદુકં, તદા વિનિચ્છયકમ્મં કાતબ્બં. ફરુસે હિ ચિત્તે પક્કુથિતે ઉદકે મુખનિમિત્તં વિય કારણં ન પઞ્ઞાયતિ. કોધસા હીતિ, તાત, કોધેન હિ બહૂનિ ફીતાનિ રાજકુલાનિ અકુલભાવં ગતાનિ મહાવિનાસમેવ પત્તાનીતિ. ઇમસ્સ પનત્થસ્સ દીપનત્થં ખન્તિવાદિજાતક- (જા. ૧.૪.૪૯ આદયો) નાળિકેરરાજવત્થુસહસ્સબાહુઅજ્જુનવત્થુઆદીનિ કથેતબ્બાનિ.

મા, તાત, ઇસ્સરોમ્હીતિ, અનત્થાય પતારયીતિ, તાત, ‘‘અહં પથવિસ્સરો’’તિ મા મહાજનં કાયદુચ્ચરિતાદિઅનત્થાય પતારયિ મા ઓતારયિ, યથા તં અનત્થં સમાદાય વત્તતિ, મા એવમકાસીતિ અત્થો. મા તે આસીતિ, તાત, તવ વિજિતે મનુસ્સજાતિકાનં વા તિરચ્છાનજાતિકાનં વા ઇત્થિપુરિસાનં દુખુદ્રયો દુક્ખુપ્પત્તિ મા આસિ. યથા હિ અધમ્મિકરાજૂનં વિજિતે મનુસ્સા કાયદુચ્ચરિતાદીનિ કત્વા નિરયે ઉપ્પજ્જન્તિ, તવ રટ્ઠવાસીનં તં દુક્ખં યથા ન હોતિ, તથા કરોહીતિ અત્થો.

અપેતલોમહંસસ્સાતિ અત્તાનુવાદાદિભયેહિ નિબ્ભયસ્સ. ઇમિના ઇમં દસ્સેતિ – તાત, યો રાજા કિસ્મિઞ્ચિ આસઙ્કં અકત્વા અત્તનો કામમેવ અનુસ્સરતિ, છન્દવસેન યં યં ઇચ્છતિ, તં તં કરોતિ, વિસ્સટ્ઠયટ્ઠિ વિય અન્ધો નિરઙ્કુસો વિય ચ ચણ્ડહત્થી હોતિ, તસ્સ સબ્બે ભોગા વિનસ્સન્તિ, તસ્સ તં ભોગબ્યસનં અઘં દુક્ખન્તિ વુચ્ચતિ.

તત્થેવ તે વત્તપદાતિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં. દક્ખસ્સુદાનીતિ, તાત, ત્વં ઇમં અનુસાસનિં સુત્વા ઇદાનિ દક્ખો અનલસો પુઞ્ઞાનં કરણેન પુઞ્ઞકરો સુરાદિપરિહરણેન. અસોણ્ડો દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકસ્સ અત્થસ્સ અવિનાસનેન અવિનાસકો ભવેય્યાસીતિ. સીલવાસ્સૂતિ સીલવા આચારસમ્પન્નો ભવ, દસસુ રાજધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય રજ્જં કારેહિ. દુસ્સીલો વિનિપાતિકોતિ દુસ્સીલો હિ, મહારાજ, અત્તાનં નિરયે વિનિપાતેન્તો વિનિપાતિકો નામ હોતીતિ.

એવં કુણ્ડલિનીપિ એકાદસહિ ગાથાહિ ધમ્મં દેસેસિ. રાજા તુટ્ઠો અમચ્ચે આમન્તેત્વા પુચ્છિ – ‘‘ભોન્તો! અમચ્ચા મમ ધીતાય કુણ્ડલિનિયા એવં કથયમાનાય કેન કત્તબ્બં કિચ્ચં કત’’ન્તિ. ભણ્ડાગારિકેન, દેવાતિ. ‘‘તેન હિસ્સા ભણ્ડાગારિકટ્ઠાનં દમ્મી’’તિ કુણ્ડલિનિં ઠાનન્તરે ઠપેસિ. સા તતો પટ્ઠાય ભણ્ડાગારિકટ્ઠાને ઠત્વા પિતુ કમ્મં અકાસીતિ.

કુણ્ડલિનિપઞ્હો નિટ્ઠિતો.

પુન રાજા કતિપાહચ્ચયેન પુરિમનયેનેવ જમ્બુકપણ્ડિતસ્સ સન્તિકં દૂતં પેસેત્વા સત્તમે દિવસે તત્થ ગન્ત્વા સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા પચ્ચાગતો તત્થેવ મણ્ડપમજ્ઝે નિસીદિ. અમચ્ચો જમ્બુકપણ્ડિતં કઞ્ચનભદ્દપીઠે નિસીદાપેત્વા પીઠં સીસેનાદાય આગચ્છિ. પણ્ડિતો પિતુ અઙ્કે નિસીદિત્વા કીળિત્વા ગન્ત્વા કઞ્ચનપીઠેયેવ નિસીદિ. અથ નં રાજા પઞ્હં પુચ્છન્તો ગાથમાહ –

૨૬. ‘‘અપુચ્છિમ્હ કોસિયગોત્તં, કુણ્ડલિનિં તથેવ ચ;

ત્વં દાનિ વદેહિ જમ્બુક, બલાનં બલમુત્તમ’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – તાત, જમ્બુક, અહં તવ ભાતરં કોસિયગોત્તં વેસ્સન્તરં ભગિનિઞ્ચ તે કુણ્ડલિનિં રાજધમ્મં અપુચ્છિં, તે અત્તનો બલેન કથેસું, યથા પન તે પુચ્છિં, તથેવ ઇદાનિ, પુત્ત જમ્બુક, તં પુચ્છામિ, ત્વં મે રાજધમ્મઞ્ચ બલાનં ઉત્તમં બલઞ્ચ કથેહીતિ.

એવં રાજા મહાસત્તં પઞ્હં પુચ્છન્તો અઞ્ઞેસં પુચ્છિતનિયામેન અપુચ્છિત્વા વિસેસેત્વા પુચ્છિ. અથસ્સ પણ્ડિતો ‘‘તેન હિ, મહારાજ, ઓહિતસોતો સુણાહિ, સબ્બં તે કથેસ્સામી’’તિ પસારિતહત્થે સહસ્સત્થવિકં ઠપેન્તો વિય ધમ્મદેસનં આરભિ –

૨૭. ‘‘બલં પઞ્ચવિધં લોકે, પુરિસસ્મિં મહગ્ગતે;

તત્થ બાહુબલં નામ, ચરિમં વુચ્ચતે બલં.

૨૮. ‘‘ભોગબલઞ્ચ દીઘાવુ, દુતિયં વુચ્ચતે બલં;

અમચ્ચબલઞ્ચ દીઘાવુ, તતિયં વુચ્ચતે બલં.

૨૯. ‘‘અભિજચ્ચબલઞ્ચેવ, તં ચતુત્થં અસંસયં;

યાનિ ચેતાનિ સબ્બાનિ, અધિગણ્હાતિ પણ્ડિતો.

૩૦. ‘‘તં બલાનં બલં સેટ્ઠં, અગ્ગં પઞ્ઞાબલં બલં;

પઞ્ઞાબલેનુપત્થદ્ધો, અત્થં વિન્દતિ પણ્ડિતો.

૩૧. ‘‘અપિ ચે લભતિ મન્દો, ફીતં ધરણિમુત્તમં;

અકામસ્સ પસય્હં વા, અઞ્ઞો તં પટિપજ્જતિ.

૩૨. ‘‘અભિજાતોપિ ચે હોતિ, રજ્જં લદ્ધાન ખત્તિયો;

દુપ્પઞ્ઞો હિ કાસિપતિ, સબ્બેનપિ ન જીવતિ.

૩૩. ‘‘પઞ્ઞાવ સુતં વિનિચ્છિની, પઞ્ઞા કિત્તિસિલોકવડ્ઢની;

પઞ્ઞાસહિતો નરો ઇધ, અપિ દુક્ખે સુખાનિ વિન્દતિ.

૩૪. ‘‘પઞ્ઞઞ્ચ ખો અસુસ્સૂસં, ન કોચિ અધિગચ્છતિ;

બહુસ્સુતં અનાગમ્મ, ધમ્મટ્ઠં અવિનિબ્ભુજં.

૩૫. ‘‘યો ચ ધમ્મવિભઙ્ગઞ્ઞૂ, કાલુટ્ઠાયી અતન્દિતો;

અનુટ્ઠહતિ કાલેન, કમ્મફલં તસ્સિજ્ઝતિ.

૩૬. ‘‘અનાયતનસીલસ્સ, અનાયતનસેવિનો;

ન નિબ્બિન્દિયકારિસ્સ, સમ્મદત્થો વિપચ્ચતિ.

૩૭. ‘‘અજ્ઝત્તઞ્ચ પયુત્તસ્સ, તથાયતનસેવિનો;

અનિબ્બિન્દિયકારિસ્સ, સમ્મદત્થો વિપચ્ચતિ.

૩૮. ‘‘યોગપ્પયોગસઙ્ખાતં, સમ્ભતસ્સાનુરક્ખણં;

તાનિ ત્વં તાત સેવસ્સુ, મા અકમ્માય રન્ધયિ;

અકમ્મુના હિ દુમ્મેધો, નળાગારંવ સીદતી’’તિ.

તત્થ મહગ્ગતેતિ, મહારાજ, ઇમસ્મિં સત્તલોકે મહજ્ઝાસયે પુરિસે પઞ્ચવિધં બલં હોતિ. બાહુબલન્તિ કાયબલં. ચરિમન્તિ તં અતિમહન્તમ્પિ સમાનં લામકમેવ. કિંકારણા? અન્ધબાલભાવેન. સચે હિ કાયબલં મહન્તં નામ ભવેય્ય, વારણબલતો લટુકિકાય બલં ખુદ્દકં ભવેય્ય, વારણબલં પન અન્ધબાલભાવેન મરણસ્સ પચ્ચયં જાતં, લટુકિકા અત્તનો ઞાણકુસલતાય વારણં જીવિતક્ખયં પાપેસિ. ઇમસ્મિં પનત્થે ‘‘ન હેવ સબ્બત્થ બલેન કિચ્ચં, બલઞ્હિ બાલસ્સ વધાય હોતી’’તિ સુત્તં (જા. ૧.૫.૪૨) આહરિતબ્બં.

ભોગબલન્તિ ઉપત્થમ્ભનવસેન સબ્બં હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિ ઉપભોગજાતં ભોગબલં નામ, તં કાયબલતો મહન્તતરં. અમચ્ચબલન્તિ અભેજ્જમન્તસ્સ સૂરસ્સ સુહદયસ્સ અમચ્ચમણ્ડલસ્સ અત્થિતા, તં બલં સઙ્ગામસૂરતાય પુરિમેહિ બલેહિ મહન્તતરં. અભિજચ્ચબલન્તિ તીણિ કુલાનિ અતિક્કમિત્વા ખત્તિયકુલવસેન જાતિસમ્પત્તિ, તં ઇતરેહિ બલેહિ મહન્તતરં. જાતિસમ્પન્ના એવ હિ સુજ્ઝન્તિ, ન ઇતરેતિ. યાનિ ચેતાનીતિ યાનિ ચ એતાનિ ચત્તારિપિ બલાનિ પણ્ડિતો પઞ્ઞાનુભાવેન અધિગણ્હાતિ અભિભવતિ, તં સબ્બબલાનં પઞ્ઞાબલં સેટ્ઠન્તિ ચ અગ્ગન્તિ ચ વુચ્ચતિ. કિંકારણા? તેન હિ બલેન ઉપત્થદ્ધો પણ્ડિતો અત્થં વિન્દતિ, વુડ્ઢિં પાપુણાતિ. તદત્થજોતનત્થં ‘‘પુણ્ણં નદિં યેન ચ પેય્યમાહૂ’’તિ પુણ્ણનદીજાતકઞ્ચ (જા. ૧.૨.૧૨૭ આદયો) સિરીકાળકણ્ણિપઞ્હં પઞ્ચપણ્ડિતપઞ્હઞ્ચ સત્તુભસ્તજાતક- (જા. ૧.૭.૪૬ આદયો) સમ્ભવજાતક- (જા. ૧.૧૬.૧૩૮ આદયો) સરભઙ્ગજાતકાદીનિ (જા. ૨.૧૭.૫૦ આદયો) ચ કથેતબ્બાનિ.

મન્દોતિ મન્દપઞ્ઞો બાલો. ફીતન્તિ, તાત, મન્દપઞ્ઞો પુગ્ગલો સત્તરતનપુણ્ણં ચેપિ ઉત્તમં ધરણિં લભતિ, તસ્સ અનિચ્છમાનસ્સેવ પસય્હકારં વા પન કત્વા અઞ્ઞો પઞ્ઞાસમ્પન્નો તં પટિપજ્જતિ. મન્દો હિ લદ્ધં યસં રક્ખિતું કુલસન્તકં વા પન પવેણિઆગતમ્પિ રજ્જં અધિગન્તું ન સક્કોતિ. તદત્થજોતનત્થં ‘‘અદ્ધા પાદઞ્જલી સબ્બે, પઞ્ઞાય અતિરોચતી’’તિ પાદઞ્જલીજાતકં (જા. ૧.૨.૧૯૪-૧૯૫) કથેતબ્બં. લદ્ધાનાતિ જાતિસમ્પત્તિં નિસ્સાય કુલસન્તકં રજ્જં લભિત્વાપિ. સબ્બેનપીતિ તેન સકલેનપિ રજ્જેન ન જીવતિ, અનુપાયકુસલતાય દુગ્ગતોવ હોતીતિ.

એવં મહાસત્તો એત્તકેન ઠાનેન અપણ્ડિતસ્સ અગુણં કથેત્વા ઇદાનિ પઞ્ઞં પસંસન્તો ‘‘પઞ્ઞા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુતન્તિ સુતપરિયત્તિ. તઞ્હિ પઞ્ઞાવ વિનિચ્છિનતિ. કિત્તિસિલોકવડ્ઢનીતિ કિત્તિઘોસસ્સ ચ લાભસક્કારસ્સ ચ વડ્ઢની. દુક્ખે સુખાનિ વિન્દતીતિ દુક્ખે ઉપ્પન્નેપિ નિબ્ભયો હુત્વા ઉપાયકુસલતાય સુખં પટિલભતિ. તદત્થદીપનત્થં –

‘‘યસ્સેતે ચતુરો ધમ્મા, વાનરિન્દ યથા તવ’’. (જા. ૧.૧.૫૭);

અલમેતેહિ અમ્બેહિ, જમ્બૂહિ પનસેહિ ચા’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૧૫) –

આદીનિ જાતકાનિ કથેતબ્બાનિ.

અસુસ્સૂસન્તિ પણ્ડિતપુગ્ગલે અપયિરુપાસન્તો અસ્સુણન્તો. ધમ્મટ્ઠન્તિ સભાવકારણે ઠિતં બહુસ્સુતં અનાગમ્મ તં અસદ્દહન્તો. અવિનિબ્ભુજન્તિ અત્થાનત્થં કારણાકારણં અનોગાહન્તો અતીરેન્તો ન કોચિ પઞ્ઞં અધિગચ્છતિ, તાતાતિ.

ધમ્મવિભઙ્ગઞ્ઞૂતિ દસકુસલકમ્મપથવિભઙ્ગકુસલો. કાલુટ્ઠાયીતિ વીરિયં કાતું યુત્તકાલે વીરિયસ્સ કારકો. અનુટ્ઠહતીતિ તસ્મિં તસ્મિં કાલે તં તં કિચ્ચં કરોતિ. તસ્સાતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ કમ્મફલં સમિજ્ઝતિ નિપ્ફજ્જતિ. અનાયતનસીલસ્સાતિ અનાયતનં વુચ્ચતિ લાભયસસુખાનં અનાકરો દુસ્સીલ્યકમ્મં, તંસીલસ્સ તેન દુસ્સીલ્યકમ્મેન સમન્નાગતસ્સ, અનાયતનભૂતમેવ દુસ્સીલપુગ્ગલં સેવન્તસ્સ, કુસલસ્સ કમ્મસ્સ કરણકાલે નિબ્બિન્દિયકારિસ્સ નિબ્બિન્દિત્વા ઉક્કણ્ઠિત્વા કરોન્તસ્સ એવરૂપસ્સ, તાત, પુગ્ગલસ્સ કમ્માનં અત્થો સમ્મા ન વિપચ્ચતિ ન સમ્પજ્જતિ, તીણિ કુલગ્ગાનિ ચ છ કામસગ્ગાનિ ચ ન ઉપનેતીતિ અત્થો. અજ્ઝત્તઞ્ચાતિ અત્તનો નિયકજ્ઝત્તં અનિચ્ચભાવનાદિવસેન પયુત્તસ્સ. તથાયતનસેવિનોતિ તથેવ સીલવન્તે પુગ્ગલે સેવમાનસ્સ. વિપચ્ચતીતિ સમ્પજ્જતિ મહન્તં યસં દેતિ.

યોગપ્પયોગસઙ્ખાતન્તિ યોગે યુઞ્જિતબ્બયુત્તકે કારણે પયોગકોટ્ઠાસભૂતં પઞ્ઞં. સમ્ભતસ્સાતિ રાસિકતસ્સ ધનસ્સ અનુરક્ખણં. તાનિ ત્વન્તિ એતાનિ ચ દ્વે પુરિમાનિ ચ મયા વુત્તકારણાનિ સબ્બાનિ, તાત, ત્વં સેવસ્સુ, મયા વુત્તં ઓવાદં હદયે કત્વા અત્તનો ઘરે ધનં રક્ખ. મા અકમ્માય રન્ધયીતિ અયુત્તેન અકારણેન મા રન્ધયિ, તં ધનં મા ઝાપયિ મા નાસયિ. કિંકારણા? અકમ્મુના હીતિ અયુત્તકમ્મકરણેન દુમ્મેધો પુગ્ગલો સકં ધનં નાસેત્વા પચ્છા દુગ્ગતો. નળાગારંવ સીદતીતિ યથા નળાગારં મૂલતો પટ્ઠાય જીરમાનં અપ્પતિટ્ઠં પતતિ, એવં અકારણેન ધનં નાસેત્વા અપાયેસુ નિબ્બત્તતીતિ.

એવમ્પિ બોધિસત્તો એત્તકેન ઠાનેન પઞ્ચ બલાનિ વણ્ણેત્વા પઞ્ઞાબલં ઉક્ખિપિત્વા ચન્દમણ્ડલં નીહરન્તો વિય કથેત્વા ઇદાનિ દસહિ ગાથાહિ રઞ્ઞો ઓવાદં દેન્તો આહ –

૩૯. ‘‘ધમ્મં ચર મહારાજ, માતાપિતૂસુ ખત્તિય;