૧૪. પકિણ્ણકનિપાતો

[૪૮૪] ૧. સાલિકેદારજાતકવણ્ણના

સમ્પન્નં સાલિકેદારન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો માતુપોસકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ સામજાતકે (જા. ૨.૨૨.૨૯૬ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. સત્થા પન તં ભિક્ખું પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ ગિહી પોસેસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘કિં તે હોન્તી’’તિ વત્વા ‘‘માતાપિતરો મે, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ ભિક્ખુ, પોરાણકપણ્ડિતા તિરચ્છાના હુત્વા સુવયોનિયં નિબ્બત્તિત્વાપિ જિણ્ણે માતાપિતરો કુલાવકે નિપજ્જાપેત્વા મુખતુણ્ડકેન ગોચરં આહરિત્વા પોસેસુ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે રાજગહે મગધરાજા નામ રજ્જં કારેસિ. તદા નગરતો પુબ્બુત્તરદિસાય સાલિદ્દિયો નામ બ્રાહ્મણગામો અહોસિ. તસ્સ પુબ્બુત્તરદિસાય મગધખેત્તં અત્થિ, તત્થ કોસિયગોત્તો નામ સાલિદ્દિયવાસી બ્રાહ્મણો સહસ્સકરીસમત્તં ખેત્તં ગહેત્વા સાલિં વપાપેસિ. ઉટ્ઠિતે ચ પન સસ્સે વતિં થિરં કારેત્વા કસ્સચિ પણ્ણાસકરીસમત્તં, કસ્સચિ સટ્ઠિકરીસમત્તન્તિ એવં પઞ્ચસતકરીસમત્તં ખેત્તં અત્તનો પુરિસાનંયેવ આરક્ખણત્થાય દત્વા સેસં પઞ્ચસતકરીસમત્તં ખેત્તં ભતિં કત્વા એકસ્સ ભતકસ્સ અદાસિ. સો તત્થ કુટિં કત્વા રત્તિન્દિવં વસતિ. ખેત્તસ્સ પન પુબ્બુત્તરદિસાભાગે એકસ્મિં સાનુપબ્બતે મહન્તં સિમ્બલિવનં અત્થિ, તત્થ અનેકાનિ સુવસતાનિ વસન્તિ. તદા બોધિસત્તો તસ્મિં સુવસઙ્ઘે સુવરઞ્ઞો પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. સો વયપ્પત્તો અભિરૂપો થામસમ્પન્નો સકટનાભિપમાણસરીરો અહોસિ. અથસ્સ પિતા મહલ્લકકાલે ‘‘અહં ઇદાનિ દૂરં ગન્તું ન સક્કોમિ, ત્વં ઇમં ગણં પરિહરા’’તિ ગણં નિય્યાદેસિ. સો પુનદિવસતો પટ્ઠાય માતાપિતૂનં ગોચરત્થાય ગન્તું નાદાસિ, સુવગણં પરિહરન્તો હિમવન્તં ગન્ત્વા સયંજાતસાલિવને યાવદત્થં સાલિં ખાદિત્વા આગમનકાલે માતાપિતૂનં પહોનકં ગોચરં આહરિત્વા માતાપિતરો પોસેસિ.

અથસ્સ એકદિવસં સુવા આરોચેસું ‘‘પુબ્બે ઇમસ્મિં કાલે મગધખેત્તે સાલિ પચ્ચતિ, ઇદાનિ કિં નુ ખો જાત’’ન્તિ? ‘‘તેન હિ જાનાથા’’તિ દ્વે સુવે પહિણિંસુ. તે ગન્ત્વા મગધખેત્તે ઓતરન્તા તસ્સ ભતિયા રક્ખણપુરિસસ્સ ખેત્તે ઓતરિત્વા સાલિં ખાદિત્વા એકં સાલિસીસં આદાય સિમ્બલિવનં ગન્ત્વા સાલિસીસં મહાસત્તસ્સ પાદમૂલે ઠપેત્વા ‘‘તત્થ એવરૂપો સાલી’’તિ વદિંસુ. સો પુનદિવસે સુવગણપરિવુતો તત્થ ગન્ત્વા તસ્મિં ભતકસ્સ ખેત્તે ઓતરિ. સો પન પુરિસો સુવે સાલિં ખાદન્તે દિસ્વા ઇતો ચિતો ચ ધાવિત્વા વારેન્તોપિ વારેતું ન સક્કોતિ. સેસા સુવા યાવદત્થં સાલિં ખાદિત્વા તુચ્છમુખાવ ગચ્છન્તિ. સુવરાજા પન બહૂનિ સાલિસીસાનિ એકતો કત્વા તેહિ પરિવુતો હુત્વા આહરિત્વા માતાપિતૂનં દેતિ. સુવા પુનદિવસતો પટ્ઠાય તત્થેવ સાલિં ખાદિંસુ. અથ સો પુરિસો ‘‘સચે ઇમે અઞ્ઞં કતિપાહં એવં ખાદિસ્સન્તિ, કિઞ્ચિ ન ભવિસ્સતિ, બ્રાહ્મણો સાલિં અગ્ઘાપેત્વા મય્હં ઇણં કરિસ્સતિ, ગન્ત્વા તસ્સ આરોચેસ્સામી’’તિ સાલિમુટ્ઠિના સદ્ધિં તથારૂપં પણ્ણાકારં ગહેત્વા સાલિદ્દિયગામં ગન્ત્વા બ્રાહ્મણં પસ્સિત્વા વન્દિત્વા પણ્ણાકારં દત્વા એકમન્તં ઠિતો ‘‘કિં, ભો પુરિસ, સમ્પન્નં સાલિખેત્ત’’ન્તિ પુટ્ઠો ‘‘આમ, બ્રાહ્મણ, સમ્પન્ન’’ન્તિ વત્વા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧. ‘‘સમ્પન્નં સાલિકેદારં, સુવા ભુઞ્જન્તિ કોસિય;

પટિવેદેમિ તે બ્રહ્મે, ન ને વારેતુમુસ્સહે.

૨. ‘‘એકો ચ તત્થ સકુણો, યો નેસં સબ્બસુન્દરો;

ભુત્વા સાલિં યથાકામં, તુણ્ડેનાદાય ગચ્છતી’’તિ.

તત્થ સમ્પન્નન્તિ પરિપુણ્ણં અવેકલ્લં. સાલિકેદારન્તિ સાલિખેત્તં. સબ્બસુન્દરોતિ સબ્બેહિ કોટ્ઠાસેહિ સુન્દરો રત્તતુણ્ડો જિઞ્જુકસન્નિભઅક્ખિ રત્તપાદો તીહિ રત્તરાજીહિ પરિક્ખિત્તગીવો મહામયૂરપમાણો સો યાવદત્થં સાલિં ખાદિત્વા અઞ્ઞં તુણ્ડેન ગહેત્વા ગચ્છતીતિ.

બ્રાહ્મણો તસ્સ કથં સુત્વા સુવરાજે સિનેહં ઉપ્પાદેત્વા ખેત્તપાલં પુચ્છિ ‘‘અમ્ભો પુરિસ, પાસં ઓડ્ડેતું જાનાસી’’તિ? ‘‘આમ, જાનામી’’તિ. અથ નં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

૩. ‘‘ઓડ્ડેન્તુ વાલપાસાનિ, યથા બજ્ઝેથ સો દિજો;

જીવઞ્ચ નં ગહેત્વાન, આનયેહિ મમન્તિકે’’તિ.

તત્થ ઓડ્ડેન્તૂતિ ઓડ્ડયન્તુ. વાલપાસાનીતિ અસ્સવાલાદિરજ્જુમયપાસાનિ. જીવઞ્ચ નન્તિ જીવન્તં એવ નં. આનયેહીતિ આનેહિ.

તં સુત્વા ખેત્તપાલો સાલિં અગ્ઘાપેત્વા ઇણસ્સ અકતભાવેન તુટ્ઠો ગન્ત્વા અસ્સવાલે વટ્ટેત્વા ‘‘અજ્જ ઇમસ્મિં ઠાને ઓતરિસ્સતી’’તિ સુવરઞ્ઞો ઓતરણટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા પુનદિવસે પાતોવ ચાટિપમાણં પઞ્જરં કત્વા પાસઞ્ચ ઓડ્ડેત્વા સુવાનં આગમનં ઓલોકેન્તો કુટિયં નિસીદિ. સુવરાજાપિ સુવગણપરિવુતો આગન્ત્વા અલોલુપ્પચારતાય હિય્યો ખાદિતટ્ઠાને ઓડ્ડિતપાસે પાદં પવેસન્તોવ ઓતરિ. સો અત્તનો બદ્ધભાવં ઞત્વા ચિન્તેસિ ‘‘સચાહં ઇદાનેવ બદ્ધરવં રવિસ્સામિ, ઞાતકામે ભયતજ્જિતા ગોચરં અગ્ગહેત્વાવ પલાયિસ્સન્તિ, યાવ એતેસં ગોચરગ્ગહણં, તાવ અધિવાસેસ્સામી’’તિ. સો તેસં સુહિતભાવં ઞત્વા મરણભયતજ્જિતો હુત્વા તિક્ખત્તું બદ્ધરવં રવિ. અથ સબ્બે તે સુવા પલાયિંસુ. સુવરાજા ‘‘એત્તકેસુ મે ઞાતકેસુ નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તો એકોપિ નત્થિ, કિં નુ ખો મયા પાપં કત’’ન્તિ વિલપન્તો ગાથમાહ –

૪. ‘‘એતે ભુત્વા પિવિત્વા ચ, પક્કમન્તિ વિહઙ્ગમા;

એકો બદ્ધોસ્મિ પાસેન, કિં પાપં પકતં મયા’’તિ.

ખેત્તપાલો સુવરાજસ્સ બદ્ધરવં સુવાનઞ્ચ આકાસે પક્ખન્દનસદ્દં સુત્વા ‘‘કિં નુ ખો’’તિ કુટિયા ઓરુય્હ પાસાટ્ઠાનં ગન્ત્વા સુવરાજાનં દિસ્વા ‘‘યસ્સેવ મે પાસો ઓડ્ડિતો, સ્વેવ બદ્ધો’’તિ તુટ્ઠમાનસો સુવરાજાનં પાસતો મોચેત્વા દ્વે પાદે એકતો બન્ધિત્વા દળ્હં આદાય સાલિદ્દિયગામં ગન્ત્વા સુવરાજં બ્રાહ્મણસ્સ અદાસિ. બ્રાહ્મણો બલવસિનેહેન મહાસત્તં ઉભોહિ હત્થેહિ દળ્હં ગહેત્વા અઙ્કે નિસીદાપેત્વા તેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૫. ‘‘ઉદરં નૂન અઞ્ઞેસં, સુવ અચ્ચોદરં તવ;

ભુત્વા સાલિં યથાકામં, તુણ્ડેનાદાય ગચ્છસિ.

૬. ‘‘કોટ્ઠં નુ તત્થ પૂરેસિ, સુવ વેરં નુ તે મયા;

પુટ્ઠો મે સમ્મ અક્ખાહિ, કુહિં સાલિં નિદાહસી’’તિ.

તત્થ ઉદરં નૂનાતિ અઞ્ઞેસં ઉદરં ઉદરમેવ મઞ્ઞે, તવ ઉદરં પન અતિઉદરં. તત્થાતિ તસ્મિં સિમ્બલિવને. પૂરેસીતિ વસ્સારત્તત્થાય પૂરેસિ. નિદાહસીતિ નિધાનં કત્વા ઠપેસિ, ‘‘નિધીયસી’’તિપિ પાઠો.

તં સુત્વા સુવરાજા મધુરાય મનુસ્સભાસાય સત્તમં ગાથમાહ –

૭. ‘‘ન મે વેરં તયા સદ્ધિં, કોટ્ઠો મય્હં ન વિજ્જતિ;

ઇણં મુઞ્ચામિણં દમ્મિ, સમ્પત્તો કોટસિમ્બલિં;

નિધિમ્પિ તત્થ નિદહામિ, એવં જાનાહિ કોસિયા’’તિ.

તત્થ ઇણં મુઞ્ચામિણં દમ્મીતિ તવ સાલિં હરિત્વા ઇણં મુઞ્ચામિ ચેવ દમ્મિ ચાતિ વદતિ. નિધિમ્પીતિ એકં તત્થ સિમ્બલિવને અનુગામિકનિધિમ્પિ નિદહામિ.

અથ નં બ્રાહ્મણો પુચ્છિ –

૮. ‘‘કીદિસં તે ઇણદાનં, ઇણમોક્ખો ચ કીદિસો;

નિધિનિધાનમક્ખાહિ, અથ પાસા પમોક્ખસી’’તિ.

તત્થ ઇણદાનન્તિ ઇણસ્સ દાનં. નિધિનિધાનન્તિ નિધિનો નિધાનં.

એવં બ્રાહ્મણેન પુટ્ઠો સુવરાજા તસ્સ બ્યાકરોન્તો ચતસ્સો ગાથા અભાસિ –

૯. ‘‘અજાતપક્ખા તરુણા, પુત્તકા મય્હ કોસિય;

તે મં ભતા ભરિસ્સન્તિ, તસ્મા તેસં ઇણં દદે.

૧૦. ‘‘માતા પિતા ચ મે વુદ્ધા, જિણ્ણકા ગતયોબ્બના;

તેસં તુણ્ડેન હાતૂન, મુઞ્ચે પુબ્બકતં ઇણં.

૧૧. ‘‘અઞ્ઞેપિ તત્થ સકુણા, ખીણપક્ખા સુદુબ્બલા;

તેસં પુઞ્ઞત્થિકો દમ્મિ, તં નિધિં આહુ પણ્ડિતા.

૧૨. ‘‘ઈદિસં મે ઇણદાનં, ઇણમોક્ખો ચ ઈદિસો;

નિધિનિધાનમક્ખામિ, એવં જાનાહિ કોસિયા’’તિ.

તત્થ હાતૂનાતિ હરિત્વા. તં નિધિન્તિ તં પુઞ્ઞકમ્મં પણ્ડિતા અનુગામિકનિધિં નામ કથેન્તિ. નિધિનિધાનન્તિ નિધિનો નિધાનં, ‘‘નિધાનનિધિ’’ન્તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો.

બ્રાહ્મણો મહાસત્તસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા પસન્નચિત્તો દ્વે ગાથા અભાસિ.

૧૩. ‘‘ભદ્દકો વતયં પક્ખી, દિજો પરમધમ્મિકો;

એકચ્ચેસુ મનુસ્સેસુ, અયં ધમ્મો ન વિજ્જતિ.

૧૪. ‘‘ભુઞ્જ સાલિં યથાકામં, સહ સબ્બેહિ ઞાતિભિ;

પુનાપિ સુવ પસ્સેમુ, પિયં મે તવ દસ્સન’’ન્તિ.

તત્થ ભુઞ્જ સાલિન્તિ ઇતો પટ્ઠાય નિબ્ભયો હુત્વા ભુઞ્જાતિ કરીસસહસ્સમ્પિ તસ્સેવ નિય્યાદેન્તો એવમાહ. પસ્સેમૂતિ અત્તનો રુચિયા આગતં અઞ્ઞેસુપિ દિવસેસુ તં પસ્સેય્યામાતિ.

એવં બ્રાહ્મણો મહાસત્તં યાચિત્વા પિયપુત્તં વિય મુદુચિત્તેન ઓલોકેન્તો પાદતો બન્ધનં મોચેત્વા સતપાકતેલેન પાદે મક્ખેત્વા ભદ્દપીઠે નિસીદાપેત્વા કઞ્ચનતટ્ટકે મધુલાજે ખાદાપેત્વા સક્ખરોદકં પાયેસિ. અથસ્સ સુવરાજા ‘‘અપ્પમત્તો હોહિ, બ્રાહ્મણા’’તિ વત્વા ઓવાદં દેન્તો આહ –

૧૫. ‘‘ભુત્તઞ્ચ પીતઞ્ચ તવસ્સમમ્હિ, રતી ચ નો કોસિય તે સકાસે;

નિક્ખિત્તદણ્ડેસુ દદાહિ દાનં, જિણ્ણે ચ માતાપિતરો ભરસ્સૂ’’તિ.

તત્થ તવસ્સમમ્હીતિ તવ નિવેસને. રતીતિ અભિરતિ.

તં સુત્વા બ્રાહ્મણો તુટ્ઠમાનસો ઉદાનં ઉદાનેન્તો ગાથમાહ –

૧૬. ‘‘લક્ખી વત મે ઉદપાદિ અજ્જ, યો અદ્દસાસિં પવરં દિજાનં;

સુવસ્સ સુત્વાન સુભાસિતાનિ, કાહામિ પુઞ્ઞાનિ અનપ્પકાની’’તિ.

તત્થ લક્ખીતિ સિરીપિ પુઞ્ઞમ્પિ પઞ્ઞાપિ.

મહાસત્તો બ્રાહ્મણેન અત્તનો દિન્નં કરીસસહસ્સમત્તં પટિક્ખિપિત્વા અટ્ઠકરીસમેવ ગણ્હિ. બ્રાહ્મણો થમ્ભે નિખનિત્વા તસ્સ ખેત્તં નિય્યાદેત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા ખમાપેત્વા ‘‘ગચ્છ સામિ, અસ્સુમુખે રોદમાને માતાપિતરો અસ્સાસેહી’’તિ વત્વા તં ઉય્યોજેસિ. સો તુટ્ઠમાનસો સાલિસીસં આદાય ગન્ત્વા માતાપિતૂનં પુરતો નિક્ખિપિત્વા ‘‘અમ્મતાતા, ઉટ્ઠેથા’’તિ આહ. તે અસ્સુમુખા રોદમાના ઉટ્ઠહિંસુ, તાવદેવ સુવગણા સન્નિપતિત્વા ‘‘કથં મુત્તોસિ, દેવા’’તિ પુચ્છિંસુ. સો તેસં સબ્બં વિત્થારતો કથેસિ. કોસિયોપિ સુવરઞ્ઞો ઓવાદં સુત્વા તતો પટ્ઠાય ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણાનં મહાદાનં પટ્ઠપેસિ. તમત્થં પકાસેન્તો સત્થા ઓસાનગાથમાહ –

૧૭. ‘‘સો કોસિયો અત્તમનો ઉદગ્ગો, અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચભિસઙ્ખરિત્વા;

અન્નેન પાનેન પસન્નચિત્તો, સન્તપ્પયિ સમણબ્રાહ્મણે ચા’’તિ.

તત્થ સન્તપ્પયીતિ ગહિતગહિતાનિ ભાજનાનિ પૂરેન્તો સન્તપ્પેસીતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘એવં ભિક્ખુ માતાપિતૂનં પોસનં નામ પણ્ડિતાનં વંસો’’તિ વત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. તદા સુવગણા બુદ્ધપરિસા અહેસું, માતાપિતરો મહારાજકુલાનિ, ખેત્તપાલો છન્નો, બ્રાહ્મણો આનન્દો, સુવરાજા પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

સાલિકેદારજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૪૮૫] ૨. ચન્દકિન્નરીજાતકવણ્ણના

ઉપનીયતિદં મઞ્ઞેતિ ઇદં સત્થા કપિલવત્થુપુરં ઉપનિસ્સાય નિગ્રોધારામે વિહરન્તો રાજનિવેસને રાહુલમાતરં આરબ્ભ કથેસિ. ઇદં પન જાતકં દૂરેનિદાનતો પટ્ઠાય કથેતબ્બં. સા પનેસા નિદાનકથા યાવ લટ્ઠિવને ઉરુવેલકસ્સપસીહનાદા અપણ્ણકજાતકે કથિતા, તતો પરં યાવ કપિલવત્થુગમના વેસ્સન્તરજાતકે આવિ ભવિસ્સતિ. સત્થા પન પિતુ નિવેસને નિસીદિત્વા અન્તરભત્તસમયે મહાધમ્મપાલજાતકં (જા. ૧.૧૦.૯૨ આદયો) કથેત્વા કતભત્તકિચ્ચો ‘‘રાહુલમાતુ નિવેસને નિસીદિત્વા તસ્સા ગુણં વણ્ણેન્તો ચન્દકિન્નરીજાતકં (જા. ૧.૧૪.૧૮ આદયો) કથેસ્સામી’’તિ રાજાનં પત્તં ગાહાપેત્વા દ્વીહિ અગ્ગસાવકેહિ સદ્ધિં રાહુલમાતુ નિવેસનટ્ઠાનં પાયાસિ. તદા તસ્સા સમ્મુખા ચત્તાલીસસહસ્સનાટકિત્થિયો વસન્તિ તાસુ ખત્તિયકઞ્ઞાનંયેવ નવુતિઅધિકસહસ્સં. સા તથાગતસ્સ આગમનં ઞત્વા ‘‘સબ્બા કાસાવાનેવ નિવાસેન્તૂ’’તિ તાસં આરોચાપેસિ. તા તથા કરિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. અથ તા સબ્બાપિ એકપ્પહારેનેવ વિરવિંસુ, મહાપરિદેવસદ્દો અહોસિ. રાહુલમાતાપિ પરિદેવિત્વા સોકં વિનોદેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા રાજગતેન બહુમાનેન સગારવેન નિસીદિ. રાજા તસ્સા ગુણકથં આરભિ, ‘‘ભન્તે, મમ સુણ્હા ‘તુમ્હેહિ કાસાવાનિ નિવત્થાની’તિ સુત્વા કાસાવાનેવ નિવાસેસિ, ‘માલાદીનિ પરિચ્ચત્તાની’તિ સુત્વા માલાદીનિ પરિચ્ચજિ, ‘ભૂમિયં સયતી’તિ સુત્વા ભૂમિસયનાવ જાતા, તુમ્હાકં પબ્બજિતકાલે વિધવા હુત્વા અઞ્ઞેહિ રાજૂહિ પેસિતં પણ્ણાકારં ન ગણ્હિ, એવં તુમ્હેસુ અસંહીરચિત્તા એસા’’તિ નાનપ્પકારેહિ તસ્સા ગુણકથં કથેસિ. સત્થા ‘‘અનચ્છરિયં, મહારાજ, યં એસા ઇદાનિ મમ પચ્છિમે અત્તભાવે મયિ સસિનેહા અસંહીરચિત્તા અનઞ્ઞનેય્યા ભવેય્ય. એસા તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તાપિ મયિ અસંહીરચિત્તા અનઞ્ઞનેય્યા અહોસી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે મહાસત્તો હિમવન્તપદેસે કિન્નરયોનિયં નિબ્બત્તિ, ચન્દા નામસ્સ ભરિયા. તે ઉભોપિ ચન્દનામકે રજતપબ્બતે વસિંસુ. તદા બારાણસિરાજા અમચ્ચાનં રજ્જં નિય્યાદેત્વા દ્વે કાસાયાનિ નિવાસેત્વા સન્નદ્ધપઞ્ચાવુધો એકકોવ હિમવન્તં પાવિસિ. સો મિગમંસં ખાદન્તો એકં ખુદ્દકનદિં અનુસઞ્ચરન્તો ઉદ્ધં અભિરુહિ. ચન્દપબ્બતવાસિનો કિન્નરા વસ્સારત્તસમયે અનોતરિત્વા પબ્બતેયેવ વસન્તિ, નિદાઘસમયે ઓતરન્તિ. તદા ચ સો ચન્દકિન્નરો અત્તનો ભરિયાય સદ્ધિં ઓતરિત્વા તેસુ તેસુ ઠાનેસુ ગન્ધે વિલિમ્પન્તો પુપ્ફરેણું ખાદન્તો પુપ્ફપટે નિવાસેન્તો પારુપન્તો લતાદોલાહિ કીળન્તો મધુરસ્સરેન ગાયન્તો તં ખુદ્દકનદિં પત્વા એકસ્મિં નિવત્તનટ્ઠાને ઓતરિત્વા ઉદકે પુપ્ફાનિ વિકિરિત્વા ઉદકકીળં કીળિત્વા પુપ્ફપટે નિવાસેત્વા પારુપિત્વા રજતપટ્ટવણ્ણાય વાલુકાય પુપ્ફાસનં પઞ્ઞપેત્વા એકં વેળુ દણ્ડકં ગહેત્વા સયને નિસીદિ. તતો ચન્દકિન્નરો વેળું વાદેન્તો મધુરસદ્દેન ગાયિ. ચન્દકિન્નરી મુદુહત્થે નામેત્વા તસ્સ અવિદૂરે ઠિતા નચ્ચિ ચેવ ગાયિ ચ. સો રાજા તેસં સદ્દં સુત્વા પદસદ્દં અસાવેન્તો સણિકં ગન્ત્વા પટિચ્છન્ને ઠત્વા તે કિન્નરે દિસ્વા કિન્નરિયા પટિબદ્ધચિત્તો હુત્વા ‘‘તં કિન્નરં વિજ્ઝિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેત્વા ઇમાય સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેસ્સામી’’તિ ઠત્વા ચન્દકિન્નરં વિજ્ઝિ. સો વેદનાપ્પત્તો પરિદેવમાનો ચતસ્સો ગાથા અભાસિ –

૧૮. ‘‘ઉપનીયતિદં મઞ્ઞે, ચન્દે લોહિતમદ્દને;

અજ્જ જહામિ જીવિતં, પાણા મે ચન્દે નિરુજ્ઝન્તિ.

૧૯. ‘‘ઓસીદિ મે દુક્ખં હદયં, મે ડય્હતે નિતમ્મામિ;

તવ ચન્દિયા સોચન્તિયા, ન નં અઞ્ઞેહિ સોકેહિ.

૨૦. ‘‘તિણમિવ વનમિવ મિલાયામિ, નદી અપરિપુણ્ણાવ સુસ્સામિ;

તવ ચન્દિયા સોચન્તિયા, ન નં અઞ્ઞેહિ સોકેહિ.

૨૧. ‘‘વસ્સમિવ સરે પાદે, ઇમાનિ અસ્સૂનિ વત્તરે મય્હં;

તવ ચન્દિયા સોચન્તિયા, ન નં અઞ્ઞેહિ સોકેહી’’તિ.

તત્થ ઉપનીયતીતિ સન્તતિવિચ્છેદં ઉપનીયતિ. ઇદન્તિ જીવિતં. પાણા મેતિ ભદ્દે, ચન્દે મમ જીવિતપાણા નિરુજ્ઝન્તિ. ઓસીદિ મેતિ જીવિતં મે ઓસીદતિ. નિતમ્મામીતિ અતિકિલમામિ. તવ ચન્દિયાતિ ઇદં મમ દુક્ખં, ન નં અઞ્ઞેહિ સોકેહિ, અથ ખો તવ ચન્દિયા સોચન્તિયા સોકહેતુ યસ્મા ત્વં મમ વિયોગેન સોચિસ્સસિ, તસ્માતિ અત્થો. તિણમિવ વનમિવ મિલાયામીતિ તત્તપાસાણે ખિત્તતિણમિવ મૂલછિન્નવનમિવ મિલાયામીતિ વદતિ. સરે પાદેતિ યથા નામ પબ્બતપાદે પતિતવસ્સં સરિત્વા અચ્છિન્નધારં વત્તતિ.

મહાસત્તો ઇમાહિ ચતૂહિ ગાથાહિ પરિદેવિત્વા પુપ્ફસયને નિપન્નોવ સતિં વિસ્સજ્જેત્વા પરિવત્તિ. રાજા પતિટ્ઠિતોવ. ઇતરા મહાસત્તે પરિદેવન્તે અત્તનો રતિયા મત્તા હુત્વા તસ્સ વિદ્ધભાવં ન જાનાતિ, વિસઞ્ઞં પન નં પરિવત્તિત્વા નિપન્નં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો મે પિયસામિકસ્સ દુક્ખ’’ન્તિ ઉપધારેન્તી પહારમુખતો પગ્ઘરન્તં લોહિતં દિસ્વા પિયસામિકે ઉપ્પન્નં બલવસોકં સન્ધારેતું અસક્કોન્તી મહાસદ્દેન પરિદેવિ. રાજા ‘‘કિન્નરો મતો ભવિસ્સતી’’તિ નિક્ખમિત્વા અત્તાનં દસ્સેસિ. ચન્દા તં દિસ્વા ‘‘ઇમિના મે ચોરેન પિયસામિકો વિદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ કમ્પમાના પલાયિત્વા પબ્બતમત્થકે ઠત્વા રાજાનં પરિભાસન્તી પઞ્ચ ગાથા અભાસિ –

૨૨. ‘‘પાપો ખોસિ રાજપુત્ત, યો મે ઇચ્છિતં પતિં વરાકિયા;

વિજ્ઝસિ વનમૂલસ્મિં, સોયં વિદ્ધો છમા સેતિ.

૨૩. ‘‘ઇમં મય્હં હદયસોકં, પટિમુઞ્ચતુ રાજપુત્ત તવ માતા;

યો મય્હં હદયસોકો, કિમ્પુરિસં અવેક્ખમાનાય.

૨૪. ‘‘ઇમં મય્હં હદયસોકં, પટિમુઞ્ચતુ રાજપુત્ત તવ જાયા;

યો મય્હં હદયસોકો, કિમ્પુરિસં અવેક્ખમાનાય.

૨૫. ‘‘મા ચ પુત્તં મા ચ પતિં, અદ્દક્ખિ રાજપુત્ત તવ માતા;

યો કિમ્પુરિસં અવધિ, અદૂસકં મય્હ કામા હિ.

૨૬. ‘‘મા ચ પુત્તં મા ચ પતિં, અદ્દક્ખિ રાજપુત્ત તવ જાયા;

યો કિમ્પુરિસં અવધિ, અદૂસકં મય્હ કામા હી’’તિ.

તત્થ વરાકિયાતિ કપણાય. પટિમુઞ્ચતૂતિ પટિલભતુ ફુસતુ પાપુણાતુ. મય્હ કામા હીતિ મય્હં કામેન.

રાજા નં પઞ્ચહિ ગાથાહિ પરિભાસિત્વા પબ્બતમત્થકે ઠિતંયેવ અસ્સાસેન્તો ગાથમાહ –

૨૭. ‘‘મા ત્વં ચન્દે રોદિ મા સોપિ, વનતિમિરમત્તક્ખિ;

મમ ત્વં હેહિસિ ભરિયા, રાજકુલે પૂજિતા નારીભી’’તિ.

તત્થ ચન્દેતિ મહાસત્તસ્સ પરિદેવનકાલે નામસ્સ સુતત્તા એવમાહ. વનતિમિરમત્તક્ખીતિ વનતિમિરપુપ્ફસમાનઅક્ખિ. પૂજિતા નારીભીતિ સોળસન્નં ઇત્થિસહસ્સાનં જેટ્ઠિકા અગ્ગમહેસી હેસ્સસિ.

ચન્દા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘ત્વં કિં મં વદેસી’’તિ સીહનાદં નદન્તી અનન્તરગાથમાહ –

૨૮. ‘‘અપિ નૂનહં મરિસ્સં, નાહં રાજપુત્ત તવ હેસ્સં;

યો કિમ્પુરિસં અવધિ, અદૂસકં મય્હ કામા હી’’તિ.

તત્થ અપિ નૂનહન્તિ અપિ એકંસેનેવ અહં મરિસ્સં.

સો તસ્સા વચનં સુત્વા નિચ્છન્દરાગો હુત્વા ઇતરં ગાથમાહ –

૨૯. ‘‘અપિ ભીરુકે અપિ જીવિતુકામિકે, કિમ્પુરિસિ ગચ્છ હિમવન્તં;

તાલીસતગરભોજના, અઞ્ઞે તં મિગા રમિસ્સન્તી’’તિ.

તત્થ અપિ ભીરુકેતિ ભીરુજાતિકે. તાલીસતગરભોજનાતિ ત્વં તાલીસપત્તતગરપત્તભોજના મિગી, તસ્મા અઞ્ઞે તં મિગા રમિસ્સન્તિ, ન ત્વં રાજકુલારહા, ગચ્છાતિ નં અવચ, વત્વા ચ પન નિરપેક્ખો હુત્વા પક્કામિ.

સા તસ્સ ગતભાવં ઞત્વા ઓરુય્હ મહાસત્તં આલિઙ્ગિત્વા પબ્બતમત્થકં આરોપેત્વા પબ્બતતલે નિપજ્જાપેત્વા સીસમસ્સ અત્તનો ઊરૂસુ કત્વા બલવપરિદેવં પરિદેવમાના દ્વાદસ ગાથા અભાસિ –

૩૦. ‘‘તે પબ્બતા તા ચ કન્દરા, તા ચ ગિરિગુહાયો તથેવ તિટ્ઠન્તિ;