૧૩. તેરસકનિપાતો

[૪૭૪] ૧. અમ્બજાતકવણ્ણના

અહાસિ મે અમ્બફલાનિ પુબ્બેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ. દેવદત્તો હિ ‘‘અહં બુદ્ધો ભવિસ્સામિ, મય્હં સમણો ગોતમો નેવ આચરિયો ન ઉપજ્ઝાયો’’તિ આચરિયં પચ્ચક્ખાય ઝાનપરિહીનો સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા અનુપુબ્બેન સાવત્થિં આગચ્છન્તો બહિજેતવને પથવિયા વિવરે દિન્ને અવીચિં પાવિસિ. તદા ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, દેવદત્તો આચરિયં પચ્ચક્ખાય મહાવિનાસં પત્તો, અવીચિમહાનિરયે નિબ્બત્તો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ દેવદત્તો આચરિયં પચ્ચક્ખાય મહાવિનાસં પત્તોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે તસ્સ પુરોહિતકુલં અહિવાતરોગેન વિનસ્સિ. એકોવ પુત્તો ભિત્તિં ભિન્દિત્વા પલાતો. સો તક્કસિલં ગન્ત્વા દિસાપામોક્ખસ્સાચરિયસ્સ સન્તિકે તયો વેદે ચ અવસેસસિપ્પાનિ ચ ઉગ્ગહેત્વા આચરિયં વન્દિત્વા નિક્ખન્તો ‘‘દેસચારિત્તં જાનિસ્સામી’’તિ ચરન્તો એકં પચ્ચન્તનગરં પાપુણિ. તં નિસ્સાય મહાચણ્ડાલગામકો અહોસિ. તદા બોધિસત્તો તસ્મિં ગામે પટિવસતિ, પણ્ડિતો બ્યત્તો અકાલે ફલં ગણ્હાપનમન્તં જાનાતિ. સો પાતોવ વુટ્ઠાય કાજં આદાય તતો ગામા નિક્ખિમિત્વા અરઞ્ઞે એકં અમ્બરુક્ખં ઉપસઙ્કમિત્વા સત્તપદમત્થકે ઠિતો તં મન્તં પરિવત્તેત્વા અમ્બરુક્ખં એકેન ઉદકપસતેન પહરતિ. રુક્ખતો તઙ્ખણઞ્ઞેવ પુરાણપણ્ણાનિ પતન્તિ, નવાનિ ઉટ્ઠહન્તિ, પુપ્ફાનિ પુપ્ફિત્વા પતન્તિ, અમ્બફલાનિ ઉટ્ઠાય મુહુત્તેનેવ પચ્ચિત્વા મધુરાનિ ઓજવન્તાનિ દિબ્બરસસદિસાનિ હુત્વા રુક્ખતો પતન્તિ. મહાસત્તો તાનિ ઉચ્ચિનિત્વા યાવદત્થં ખાદિત્વા કાજં પૂરાપેત્વા ગેહં ગન્ત્વા તાનિ વિક્કિણિત્વા પુત્તદારં પોસેસિ.

સો બ્રાહ્મણકુમારો મહાસત્તં અકાલે અમ્બપક્કાનિ આહરિત્વા વિક્કિણન્તં દિસ્વા ‘‘નિસ્સંસયેન તેહિ મન્તબલેન ઉપ્પન્નેહિ ભવિતબ્બં, ઇમં પુરિસં નિસ્સાય ઇદં અનગ્ઘમન્તં લભિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા મહાસત્તસ્સ અમ્બાનિ આહરણનિયામં પરિગ્ગણ્હન્તો તથતો ઞત્વા તસ્મિં અરઞ્ઞતો અનાગતેયેવ તસ્સ ગેહં ગન્ત્વા અજાનન્તો વિય હુત્વા તસ્સ ભરિયં ‘‘કુહિં અય્યો, આચરિયો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અરઞ્ઞં ગતો’’તિ વુત્તે તં આગતં આગમયમાનોવ ઠત્વા આગચ્છન્તં દિસ્વા હત્થતો પચ્છિં ગહેત્વા આહરિત્વા ગેહે ઠપેસિ. મહાસત્તો તં ઓલોકેત્વા ભરિયં આહ – ‘‘ભદ્દે, અયં માણવો મન્તત્થાય આગતો, તસ્સ હત્થે મન્તો નસ્સતિ, અસપ્પુરિસો એસો’’તિ. માણવોપિ ‘‘અહં ઇમં મન્તં આચરિયસ્સ ઉપકારકો હુત્વા લભિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તતો પટ્ઠાય તસ્સ ગેહે સબ્બકિચ્ચાનિ કરોતિ. દારૂનિ આહરતિ, વીહિં કોટ્ટેતિ, ભત્તં પચતિ, દન્તકટ્ઠમુખધોવનાદીનિ દેતિ, પાદં ધોવતિ.

એકદિવસં મહાસત્તેન ‘‘તાત માણવ, મઞ્ચપાદાનં મે ઉપધાનં દેહી’’તિ વુત્તે અઞ્ઞં અપસ્સિત્વા સબ્બરત્તિં ઊરુમ્હિ ઠપેત્વા નિસીદિ. અપરભાગે મહાસત્તસ્સ ભરિયા પુત્તં વિજાયિ. તસ્સા પસૂતિકાલે પરિકમ્મં સબ્બમકાસિ. સા એકદિવસં મહાસત્તં આહ ‘‘સામિ, અયં માણવો જાતિસમ્પન્નો હુત્વા મન્તત્થાય અમ્હાકં વેય્યાવચ્ચં કરોતિ, એતસ્સ હત્થે મન્તો તિટ્ઠતુ વા મા વા, દેથ તસ્સ મન્ત’’ન્તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તસ્સ મન્તં દત્વા એવમાહ – ‘‘તાત, અનગ્ઘોયં મન્તો, તવ ઇમં નિસ્સાય મહાલાભસક્કારો ભવિસ્સતિ, રઞ્ઞા વા રાજમહામત્તેન વા ‘કો તે આચરિયો’તિ પુટ્ઠકાલે મા મં નિગૂહિત્થો, સચે હિ ‘ચણ્ડાલસ્સ મે સન્તિકા મન્તો ગહિતો’તિ લજ્જન્તો ‘બ્રાહ્મણમહાસાલો મે આચરિયો’તિ કથેસ્સસિ, ઇમસ્સ મન્તસ્સ ફલં ન લભિસ્સસી’’તિ. સો ‘‘કિં કારણા તં નિગૂહિસ્સામિ, કેનચિ પુટ્ઠકાલે તુમ્હેયેવ કથેસ્સામી’’તિ વત્વા તં વન્દિત્વા ચણ્ડાલગામતો નિક્ખમિત્વા મન્તં વીમંસિત્વા અનુપુબ્બેન બારાણસિં પત્વા અમ્બાનિ વિક્કિણિત્વા બહું ધનં લભિ.

અથેકદિવસં ઉય્યાનપાલો તસ્સ હત્થતો અમ્બં કિણિત્વા રઞ્ઞો અદાસિ. રાજા તં પરિભુઞ્જિત્વા ‘‘કુતો સમ્મ, તયા એવરૂપં અમ્બં લદ્ધ’’ન્તિ પુચ્છિ. દેવ, એકો માણવો અકાલઅમ્બફલાનિ આનેત્વા વિક્કિણાતિ, તતો મે ગહિતન્તિ. તેન હિ ‘‘ઇતો પટ્ઠાય ઇધેવ અમ્બાનિ આહરતૂ’’તિ નં વદેહીતિ. સો તથા અકાસિ. માણવોપિ તતો પટ્ઠાય અમ્બાનિ રાજકુલં હરતિ. અથ રઞ્ઞા ‘‘ઉપટ્ઠહ મ’’ન્તિ વુત્તે રાજાનં ઉપટ્ઠહન્તો બહું ધનં લભિત્વા અનુક્કમેન વિસ્સાસિકો જાતો. અથ નં એકદિવસં રાજા પુચ્છિ ‘‘માણવ, કુતો અકાલે એવં વણ્ણગન્ધરસસમ્પન્નાનિ અમ્બાનિ લભસિ, કિં તે નાગો વા સુપણ્ણો વા દેવો વા કોચિ દેતિ, ઉદાહુ મન્તબલં એત’’ન્તિ? ‘‘ન મે મહારાજ, કોચિ દેતિ, અનગ્ઘો પન મે મન્તો અત્થિ, તસ્સેવ બલ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ મયમ્પિ તે એકદિવસં મન્તબલં દટ્ઠુકામા’’તિ. ‘‘સાધુ, દેવ, દસ્સેસ્સામી’’તિ. રાજા પુનદિવસે તેન સદ્ધિં ઉય્યાનં ગન્ત્વા ‘‘દસ્સેહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ અમ્બરુક્ખં ઉપગન્ત્વા સત્તપદમત્થકે ઠિતો મન્તં પરિવત્તેત્વા રુક્ખં ઉદકેન પહરિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ અમ્બરુક્ખો હેટ્ઠા વુત્તનિયામેનેવ ફલં ગહેત્વા મહામેઘો વિય અમ્બવસ્સં વસ્સિ. મહાજનો સાધુકારં અદાસિ, ચેલુક્ખેપા પવત્તિંસુ.

રાજા અમ્બફલાનિ ખાદિત્વા તસ્સ બહું ધનં દત્વા ‘‘માણવક, એવરૂપો તે અચ્છરિયમન્તો કસ્સ સન્તિકે ગહિતો’’તિ પુચ્છિ. માણવો ‘‘સચાહં ‘ચણ્ડાલસ્સ સન્તિકે’તિ વક્ખામિ, લજ્જિતબ્બકં ભવિસ્સતિ, મઞ્ચ ગરહિસ્સન્તિ, મન્તો ખો પન મે પગુણો, ઇદાનિ ન નસ્સિસ્સતિ, દિસાપામોક્ખં આચરિયં અપદિસામી’’તિ ચિન્તેત્વા મુસાવાદં કત્વા ‘‘તક્કસિલાયં દિસાપામોક્ખાચરિયસ્સ સન્તિકે ગહિતો મે’’તિ વદન્તો આચરિયં પચ્ચક્ખાસિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ મન્તો અન્તરધાયિ. રાજા સોમનસ્સજાતો તં આદાય નગરં પવિસિત્વા પુનદિવસે ‘‘અમ્બાનિ ખાદિસ્સામી’’તિ ઉય્યાનં ગન્ત્વા મઙ્ગલસિલાપટ્ટે નિસીદિત્વા માણવ, અમ્બાનિ આહરાતિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ અમ્બં ઉપગન્ત્વા સત્તપદમત્થકે ઠિતો ‘‘મન્તં પરિવત્તેસ્સામી’’તિ મન્તે અનુપટ્ઠહન્તે અન્તરહિતભાવં ઞત્વા લજ્જિતો અટ્ઠાસિ. રાજા ‘‘અયં પુબ્બે પરિસમજ્ઝેયેવ અમ્બાનિ આહરિત્વા અમ્હાકં દેતિ, ઘનમેઘવસ્સં વિય અમ્બવસ્સં વસ્સાપેતિ, ઇદાનિ થદ્ધો વિય ઠિતો, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તં પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧. ‘‘અહાસિ મે અમ્બફલાનિ પુબ્બે, અણૂનિ થૂલાનિ ચ બ્રહ્મચારિ;

તેહેવ મન્તેહિ ન દાનિ તુય્હં, દુમપ્ફલા પાતુભવન્તિ બ્રહ્મે’’તિ.

તત્થ અહાસીતિ આહરિ. દુમપ્ફલાતિ રુક્ખફલાનિ.

તં સુત્વા માણવો ‘‘સચે ‘અજ્જ અમ્બફલં ન ગણ્હામી’તિ વક્ખામિ, રાજા મે કુજ્ઝિસ્સતિ, મુસાવાદેન નં વઞ્ચેસ્સામી’’તિ દુતિયં ગાથમાહ –

૨. ‘‘નક્ખત્તયોગં પટિમાનયામિ, ખણં મુહુત્તઞ્ચ મન્તે ન પસ્સં;

નક્ખત્તયોગઞ્ચ ખણઞ્ચ લદ્ધા, અદ્ધા હરિસ્સમ્બફલં પહૂત’’ન્તિ.

તત્થ અદ્ધાહરિસ્સમ્બફલન્તિ અદ્ધા અમ્બફલં આહરિસ્સામિ.

રાજા ‘‘અયં અઞ્ઞદા નક્ખત્તયોગં ન વદતિ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ પુચ્છન્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૩. ‘‘નક્ખત્તયોગં ન પુરે અભાણિ, ખણં મુહુત્તં ન પુરે અસંસિ;

સયં હરી અમ્બફલં પહૂતં, વણ્ણેન ગન્ધેન રસેનુપેતં.

૪. ‘‘મન્તાભિજપ્પેન પુરે હિ તુય્હં, દુમપ્ફલા પાતુભવન્તિ બ્રહ્મે;

સ્વાજ્જ ન પારેસિ જપ્પમ્પિ મન્તં, અયં સો કો નામ તવજ્જ ધમ્મો’’તિ.

તત્થ ન પારેસીતિ ન સક્કોસિ. જપ્પમ્પીતિ જપ્પન્તોપિ પરિવત્તેન્તોપિ. અયં સોતિ અયમેવ સો તવ સભાવો અજ્જ કો નામ જાતોતિ.

તં સુત્વા માણવો ‘‘ન સક્કા રાજાનં મુસાવાદેન વઞ્ચેતું, સચેપિ મે સભાવે કથિતે આણં કરેય્ય, કરોતુ, સભાવમેવ કથેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૫. ‘‘ચણ્ડાલપુત્તો મમ સમ્પદાસિ, ધમ્મેન મન્તે પકતિઞ્ચ સંસિ;

મા ચસ્સુ મે પુચ્છિતો નામગોત્તં, ગુય્હિત્થો અત્થં વિજહેય્ય મન્તો.

૬. ‘‘સોહં જનિન્દેન જનમ્હિ પુટ્ઠો, મક્ખાભિભૂતો અલિકં અભાણિં;

‘મન્તા ઇમે બ્રાહ્મણસ્સા’તિ મિચ્છા, પહીનમન્તો કપણો રુદામી’’તિ.

તત્થ ધમ્મેનાતિ સમેન કારણેન અપ્પટિચ્છાદેત્વાવ અદાસિ. પકતિઞ્ચ સંસીતિ ‘‘મા મે પુચ્છિતો નામગોત્તં ગુય્હિત્થો, સચે ગૂહસિ, મન્તા તે નસ્સિસ્સન્તી’’તિ તેસં નસ્સનપકતિઞ્ચ મય્હં સંસિ. બ્રાહ્મણસ્સાતિ મિચ્છાતિ ‘‘બ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકે મયા ઇમે મન્તા ગહિતા’’તિ મિચ્છાય અભણિં, તેન મે તે મન્તા નટ્ઠા, સ્વાહં પહીનમન્તો ઇદાનિ કપણો રુદામીતિ.

તં સુત્વા રાજા ‘‘અયં પાપધમ્મો એવરૂપં રતનમન્તં ન ઓલોકેસિ, એવરૂપસ્મિઞ્હિ ઉત્તમરતનમન્તે લદ્ધે જાતિ કિં કરિસ્સતી’’તિ કુજ્ઝિત્વા તસ્સ ગરહન્તો –

૭. ‘‘એરણ્ડા પુચિમન્દા વા, અથ વા પાલિભદ્દકા;

મધું મધુત્થિકો વિન્દે, સો હિ તસ્સ દુમુત્તમો.

૮. ‘‘ખત્તિયા બ્રાહ્મણા વેસ્સા, સુદ્દા ચણ્ડાલપુક્કુસા;

યમ્હા ધમ્મં વિજાનેય્ય, સો હિ તસ્સ નરુત્તમો.

૯. ‘‘ઇમસ્સ દણ્ડઞ્ચ વધઞ્ચ દત્વા, ગલે ગહેત્વા ખલયાથ જમ્મં;

યો ઉત્તમત્થં કસિરેન લદ્ધં, માનાતિમાનેન વિનાસયિત્થા’’તિ. –

ઇમા ગાથા આહ.

તત્થ મધુત્થિકોતિ મધુઅત્થિકો પુરિસો અરઞ્ઞે મધું ઓલોકેન્તો એતેસં રુક્ખાનં યતો મધું લભતિ, સોવ દુમો તસ્સ દુમુત્તમો નામ. તથેવ ખત્તિયાદીસુ યમ્હા પુરિસા ધમ્મં કારણં યુત્તં અત્થં વિજાનેય્ય, સોવ તસ્સ ઉત્તમો નરો નામ. ઇમસ્સ દણ્ડઞ્ચાતિ ઇમસ્સ પાપધમ્મસ્સ સબ્બસ્સહરણદણ્ડઞ્ચ વેળુપેસિકાદીહિ પિટ્ઠિચમ્મં ઉપ્પાટેત્વા વધઞ્ચ દત્વા ઇમં જમ્મં ગલે ગહેત્વા ખલયાથ, ખલિકારત્તં પાપેત્વા નિદ્ધમથ નિક્કડ્ઢથ, કિં ઇમિના ઇધ વસન્તેનાતિ.

રાજપુરિસા તથા કત્વા ‘‘તવાચરિયસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તં આરાધેત્વાવ સચે પુન મન્તે લભિસ્સસિ, ઇધ આગચ્છેય્યાસિ, નો ચે, ઇમં દિસં મા ઓલોકેય્યાસી’’તિ તં નિબ્બિસયમકંસુ. સો અનાથો હુત્વા ‘‘ઠપેત્વા આચરિયં ન મે અઞ્ઞં પટિસરણં અત્થિ, તસ્સેવ સન્તિકં ગન્ત્વા તં આરાધેત્વા પુન મન્તં યાચિસ્સામી’’તિ રોદન્તો તં ગામં અગમાસિ. અથ નં આગચ્છન્તં દિસ્વા મહાસત્તો ભરિયં આમન્તેત્વા ‘‘ભદ્દે, પસ્સ તં પાપધમ્મં પરિહીનમન્તં પુન આગચ્છન્ત’’ન્તિ આહ. સો મહાસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ‘‘કિંકારણા આગતોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘આચરિય, મુસાવાદં કત્વા આચરિયં પચ્ચક્ખિત્વા મહાવિનાસં પત્તોમ્હી’’તિ વત્વા અચ્ચયં દસ્સેત્વા પુન મન્તે યાચન્તો –

૧૦. ‘‘યથા સમં મઞ્ઞમાનો પતેય્ય, સોબ્ભં ગુહં નરકં પૂતિપાદં;

રજ્જૂતિ વા અક્કમે કણ્હસપ્પં, અન્ધો યથા જોતિમધિટ્ઠહેય્ય;

એવમ્પિ મં તં ખલિતં સપઞ્ઞ, પહીનમન્તસ્સ પુનપ્પદાહી’’તિ. – ગાથમાહ;

તત્થ યથા સમન્તિ યથા પુરિસો ઇદં સમં ઠાનન્તિ મઞ્ઞમાનો સોબ્ભં વા ગુહં વા ભૂમિયા ફલિતટ્ઠાનસઙ્ખાતં નરકં વા પૂતિપાદં વા પતેય્ય. પૂતિપાદોતિ હિમવન્તપદેસે મહારુક્ખે સુસ્સિત્વા મતે તસ્સ મૂલેસુ પૂતિકેસુ જાતેસુ તસ્મિં ઠાને મહાઆવાટો હોતિ, તસ્સ નામં. જોતિમધિટ્ઠહેય્યાતિ અગ્ગિં અક્કમેય્ય. એવમ્પીતિ એવં અહમ્પિ પઞ્ઞાચક્ખુનો અભાવા અન્ધો તુમ્હાકં વિસેસં અજાનન્તો તુમ્હેસુ ખલિતો, તં મં ખલિતં વિદિત્વા સપઞ્ઞ ઞાણસમ્પન્ન પહીનમન્તસ્સ મમ પુનપિ દેથાતિ.

અથ નં આચરિયો ‘‘તાત, કિં કથેસિ, અન્ધો હિ સઞ્ઞાય દિન્નાય સોબ્ભાદીનિ પરિહરતિ, મયા પઠમમેવ તવ કથિતં, ઇદાનિ કિમત્થં મમ સન્તિકં આગતોસી’’તિ વત્વા –

૧૧. ‘‘ધમ્મેન મન્તં તવ સમ્પદાસિં, તુવમ્પિ ધમ્મેન પટિગ્ગહેસિ;

પકતિમ્પિ તે અત્તમનો અસંસિં, ધમ્મે ઠિતં તં ન જહેય્ય મન્તો.

૧૨. ‘‘યો બાલ-મન્તં કસિરેન લદ્ધં, યં દુલ્લભં અજ્જ મનુસ્સલોકે;

કિઞ્ચાપિ લદ્ધા જીવિતું અપ્પપઞ્ઞો, વિનાસયી અલિકં ભાસમાનો.

૧૩. ‘‘બાલસ્સ મૂળ્હસ્સ અકતઞ્ઞુનો ચ, મુસા ભણન્તસ્સ અસઞ્ઞતસ્સ;

મન્તે મયં તાદિસકે ન દેમ, કુતો મન્તા ગચ્છ ન મય્હં રુચ્ચસી’’તિ. –

ઇમા ગાથા આહ.

તત્થ ધમ્મેનાતિ અહમ્પિ તવ આચરિયભાગં હિરઞ્ઞં વા સુવણ્ણં વા અગ્ગહેત્વા ધમ્મેનેવ મન્તં સમ્પદાસિં, ત્વમ્પિ કિઞ્ચિ અદત્વા ધમ્મેન સમેનેવ પટિગ્ગહેસિ. ધમ્મે ઠિતન્તિ આચરિયપૂજકધમ્મે ઠિતં. તાદિસકેતિ તથારૂપે અકાલફલગણ્હાપકે મન્તે ન દેમ, ગચ્છ ન મે રુચ્ચસીતિ.

સો એવં આચરિયેન ઉય્યોજિતો ‘‘કિં મય્હં જીવિતેના’’તિ અરઞ્ઞં પવિસિત્વા અનાથમરણં મરિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ દેવદત્તો આચરિયં પચ્ચક્ખાય મહાવિનાસં પત્તો’’તિ વત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા અકતઞ્ઞૂ માણવો દેવદત્તો અહોસિ, રાજા આનન્દો, ચણ્ડાલપુત્તો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અમ્બજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૪૭૫] ૨. ફન્દનજાતકવણ્ણના

કુઠારિહત્થો પુરિસોતિ ઇદં સત્થા રોહિણીનદીતીરે વિહરન્તો ઞાતકાનં કલહં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ પન કુણાલજાતકે (જા. ૨.૨૧.કુણાલજાતક) આવિ ભવિસ્સતિ. તદા પન સત્થા ઞાતકે આમન્તેત્વા – મહારાજા, અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બહિનગરે વડ્ઢકિગામો અહોસિ. તત્રેકો બ્રાહ્મણવડ્ઢકી અરઞ્ઞતો દારૂનિ આહરિત્વા રથં કત્વા જીવિકં કપ્પેસિ. તદા હિમવન્તપદેસે મહાફન્દનરુક્ખો અહોસિ. એકો કાળસીહો ગોચરં પરિયેસિત્વા આગન્ત્વા તસ્સ મૂલે નિપજ્જિ. અથસ્સ એકદિવસં વાતે પહરન્તે એકો સુક્ખદણ્ડકો પતિત્વા ખન્ધે અવત્થાસિ. સો થોકં ખન્ધેન રુજન્તેન ભીતતસિતો ઉટ્ઠાય પક્ખન્દિત્વા પુન નિવત્તો આગતમગ્ગં ઓલોકેન્તો કિઞ્ચિ અદિસ્વા ‘‘અઞ્ઞો મં સીહો વા બ્યગ્ઘો વા અનુબન્ધન્તો નત્થિ, ઇમસ્મિં પન રુક્ખે નિબ્બત્તદેવતા મં એત્થ નિપજ્જન્તં ન સહતિ મઞ્ઞે, હોતુ જાનિસ્સામી’’તિ અટ્ઠાને કોપં બન્ધિત્વા રુક્ખં પહરિત્વા ‘‘નેવ તવ રુક્ખસ્સ પત્તં ખાદામિ, ન સાખં ભઞ્જામિ, ઇધ અઞ્ઞે મિગે વસન્તે સહસિ, મં ન સહસિ, કો મય્હં દોસો અત્થિ, કતિપાહં આગમેહિ, સમૂલં તે રુક્ખં ઉપ્પાટેત્વા ખણ્ડાખણ્ડિકં છેદાપેસ્સામી’’તિ રુક્ખદેવતં તજ્જેત્વા એકં પુરિસં ઉપધારેન્તો વિચરિ. તદા સો બ્રાહ્મણવડ્ઢકી દ્વે તયો મનુસ્સે આદાય રથદારૂનં અત્થાય યાનકેન તં પદેસં ગન્ત્વા એકસ્મિં ઠાને યાનકં ઠપેત્વા વાસિફરસુહત્થો રુક્ખે ઉપધારેન્તો ફન્દનસમીપં અગમાસિ. કાળસીહો તં દિસ્વા ‘‘અજ્જ, મયા પચ્ચામિત્તસ્સ પિટ્ઠિં દટ્ઠું વટ્ટતી’’તિ ગન્ત્વા રુક્ખમૂલે અટ્ઠાસિ. વડ્ઢકી ચ ઇતો ચિતો ઓલોકેત્વા ફન્દનસમીપેન પાયાસિ. સો ‘‘યાવ એસો નાતિક્કમતિ, તાવદેવસ્સ કથેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૪. ‘‘કુઠારિહત્થો પુરિસો, વનમોગય્હ તિટ્ઠસિ;

પુટ્ઠો મે સમ્મ અક્ખાહિ, કિં દારું છેતુમિચ્છસી’’તિ.

તત્થ પુરિસોતિ ત્વં કુઠારિહત્થો એકો પુરિસો ઇમં વનં ઓગય્હ તિટ્ઠસીતિ.

સો તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘અચ્છરિયં વત ભો, ન વત મે ઇતો પુબ્બે મિગો મનુસ્સવાચં ભાસન્તો દિટ્ઠપુબ્બો, એસ રથાનુચ્છવિકં દારું જાનિસ્સતિ, પુચ્છિસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૫. ‘‘ઇસ્સો વનાનિ ચરસિ, સમાનિ વિસમાનિ ચ;

પુટ્ઠો મે સમ્મ અક્ખાહિ, કિં દારું નેમિયા દળ્હ’’ન્તિ.

તત્થ ઇસ્સોતિ ત્વમ્પિ એકો કાળસીહો વનાનિ ચરસિ, ત્વં રથાનુચ્છવિકં દારું જાનિસ્સસીતિ.

તં સુત્વા કાળસીહો ‘‘ઇદાનિ મે મનોરથો મત્થકં પાપુણિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા તતિયં ગાથમાહ –

૧૬. ‘‘નેવ સાલો ન ખદિરો, નાસ્સકણ્ણો કુતો ધવો;

રુક્ખો ચ ફન્દનો નામ, તં દારું નેમિયા દળ્હ’’ન્તિ.

સો તં સુત્વા સોમનસ્સજાતો ‘‘સુદિવસેન વતમ્હિ અજ્જ અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો, તિરચ્છાનગતો મે રથાનુચ્છવિકં દારું આચિક્ખતિ, અહો સાધૂ’’તિ પુચ્છન્તો ચતુત્થં ગાથમાહ –

૧૭. ‘‘કીદિસાનિસ્સ પત્તાનિ, ખન્ધો વા પન કીદિસો;

પુટ્ઠો મે સમ્મ અક્ખાહિ, યથા જાનેમુ ફન્દન’’ન્તિ.

અથસ્સ સો આચિક્ખન્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧૮. ‘‘યસ્સ સાખા પલમ્બન્તિ, નમન્તિ ન ચ ભઞ્જરે;

સો રુક્ખો ફન્દનો નામ, યસ્સ મૂલે અહં ઠિતો.

૧૯. ‘‘અરાનં ચક્કનાભીનં, ઈસાનેમિરથસ્સ ચ;

સબ્બસ્સ તે કમ્મનિયો, અયં હેસ્સતિ ફન્દનો’’તિ.

તત્થ ‘‘અરાન’’ન્તિ ઇદં સો ‘‘કદાચેસ ઇમં રુક્ખં ન ગણ્હેય્ય, ગુણમ્પિસ્સ કથેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એવમાહ. તત્થ ઈસાનેમિરથસ્સ ચાતિ ઈસાય ચ નેમિયા ચ સેસસ્સ ચ રથસ્સ સબ્બસ્સ તે એસ કમ્મનિયો કમ્મક્ખમો ભવિસ્સતીતિ.

સો એવં આચિક્ખિત્વા તુટ્ઠમાનસો એકમન્તે વિચરિ, વડ્ઢકીપિ રુક્ખં છિન્દિતું આરભિ. રુક્ખદેવતા ચિન્તેસિ ‘‘મયા એતસ્સ ઉપરિ ન કિઞ્ચિ પાતિતં, અયં અટ્ઠાને આઘાતં બન્ધિત્વા મમ વિમાનં નાસેતિ, અહઞ્ચ વિનસ્સિસ્સામિ, એકેનુપાયેન ઇમઞ્ચ ઇસ્સં વિનાસેસ્સામી’’તિ. સા વનકમ્મિકપુરિસો વિય હુત્વા તસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા પુચ્છિ ‘‘ભો પુરિસ મનાપો તે રુક્ખો લદ્ધો, ઇમં છિન્દિત્વા કિં કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘રથનેમિં કરિસ્સામી’’તિ. ‘‘ઇમિના રુક્ખેન રથો ભવિસ્સતી’’તિ કેન તે અક્ખાતન્તિ. ‘‘એકેન કાળસીહેના’’તિ. ‘‘સાધુ સુટ્ઠુ તેન અક્ખાતં, ઇમિના રુક્ખેન રથો સુન્દરો ભવિસ્સતિ, કાળસીહસ્સ ગલચમ્મં ઉપ્પાટેત્વા ચતુરઙ્ગુલમત્તે ઠાને અયપટ્ટેન વિય નેમિમણ્ડલે પરિક્ખિત્તે નેમિ ચ થિરા ભવિસ્સતિ, બહુઞ્ચ ધનં લભિસ્સસી’’તિ. ‘‘કાળસીહચમ્મં કુતો લચ્છામી’’તિ? ‘‘ત્વં બાલકોસિ, અયં તવ રુક્ખો વને ઠિતો ન પલાયતિ, ત્વં યેન તે રુક્ખો અક્ખાતો, તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘સામિ તયા દસ્સિતરુક્ખં કતરટ્ઠાને છિન્દામી’તિ વઞ્ચેત્વા આનેહિ, અથ નં નિરાસઙ્કં ‘ઇધ ચ એત્થ ચ છિન્દા’તિ મુખતુણ્ડં પસારેત્વા આચિક્ખન્તં તિખિણેન મહાફરસુના કોટ્ટેત્વા જીવિતક્ખયં પાપેત્વા ચમ્મં આદાય વરમંસં ખાદિત્વા રુક્ખં છિન્દા’’તિ વેરં અપ્પેસિ. તમત્થં પકાસેન્તો સત્થા ઇમા ગાથા આહ –

૨૦. ‘‘ઇતિ ફન્દનરુક્ખોપિ, તાવદે અજ્ઝભાસથ;

મય્હમ્પિ વચનં અત્થિ, ભારદ્વાજ સુણોહિ મે.

૨૧. ‘‘ઇસ્સસ્સ ઉપક્ખન્ધમ્હા, ઉક્કચ્ચ ચતુરઙ્ગુલં;

તેન નેમિં પસારેસિ, એવં દળ્હતરં સિયા.

૨૨. ‘‘ઇતિ ફન્દનરુક્ખોપિ, વેરં અપ્પેસિ તાવદે;

જાતાનઞ્ચ અજાતાનં, ઇસ્સાનં દુક્ખમાવહી’’તિ.

તત્થ ભારદ્વાજાતિ તં ગોત્તેન આલપતિ. ઉપક્ખન્ધમ્હાતિ ખન્ધતો. ઉક્કચ્ચાતિ ઉક્કન્તિત્વા.

વડ્ઢકી રુક્ખદેવતાય વચનં સુત્વા ‘‘અહો અજ્જ મય્હં મઙ્ગલદિવસો’’તિ કાળસીહં ઘાતેત્વા રુક્ખં છેત્વા પક્કામિ. તમત્થં પકાસેન્તો સત્થા આહ –

૨૩. ‘‘ઇચ્ચેવં ફન્દનો ઇસ્સં, ઇસ્સો ચ પન ફન્દનં;

અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદેન, અઞ્ઞમઞ્ઞમઘાતયું.

૨૪. ‘‘એવમેવ મનુસ્સાનં, વિવાદો યત્થ જાયતિ;

મયૂરનચ્ચં નચ્ચન્તિ, યથા તે ઇસ્સફન્દના.

૨૫. ‘‘તં વો વદામિ ભદ્દં વો, યાવન્તેત્થ સમાગતા;

સમ્મોદથ મા વિવદથ, મા હોથ ઇસ્સફન્દના.

૨૬. ‘‘સામગ્ગિમેવ સિક્ખેથ, બુદ્ધેહેતં પસંસિતં;

સામગ્ગિરતો ધમ્મટ્ઠો, યોગક્ખેમા ન ધંસતી’’તિ.

તત્થ અઘાતયુન્તિ ઘાતાપેસું. મયૂરનચ્ચં નચ્ચન્તીતિ મહારાજા યત્થ હિ મનુસ્સાનં વિવાદો હોતિ, તત્થ યથા નામ મયૂરા નચ્ચન્તા પટિચ્છાદેતબ્બં રહસ્સઙ્ગં પાકટં કરોન્તિ, એવં મનુસ્સા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ રન્ધં પકાસેન્તા મયૂરનચ્ચં નચ્ચન્તિ નામ. યથા તે ઇસ્સફન્દના અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ રન્ધં પકાસેન્તા નચ્ચિંસુ નામ. તં વોતિ તેન કારણેન તુમ્હે વદામિ. ભદ્દં વોતિ ભદ્દં તુમ્હાકં હોતુ. યાવન્તેત્થાતિ યાવન્તો એત્થ ઇસ્સફન્દનસદિસા મા અહુવત્થ. સામગ્ગિમેવ સિક્ખેથાતિ સમગ્ગભાવમેવ તુમ્હે સિક્ખથ, ઇદં પઞ્ઞાવુદ્ધેહિ પણ્ડિતેહિ પસંસિતં. ધમ્મટ્ઠોતિ સુચરિતધમ્મે ઠિતો. યોગક્ખેમા ન ધંસતીતિ યોગેહિ ખેમા નિબ્બાના ન પરિહાયતીતિ નિબ્બાનેન દેસનાકૂટં ગણ્હિ. સક્યરાજાનો ધમ્મકથં સુત્વા સમગ્ગા જાતા.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા તં કારણં વિદિત્વા તસ્મિં વનસણ્ડે નિવુત્થદેવતા અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ફન્દનજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૪૭૬] ૩. જવનહંસજાતકવણ્ણના

ઇધેવ હંસ નિપતાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દળ્હધમ્મધનુગ્ગહસુત્તન્તદેસનં (સં. નિ. ૨.૨૨૮) આરબ્ભ કથેસિ. ભગવતા હિ –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ચત્તારો દળ્હધમ્મા ધનુગ્ગહા સુસિક્ખિતા કતહત્થા કતૂપાસના ચતુદ્દિસા ઠિતા અસ્સુ, અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય ‘અહં ઇમેસં ચતુન્નં દળ્હધમ્માનં ધનુગ્ગહાનં સુસિક્ખિતાનં કતહત્થાનં કતૂપાસનાનં ચતુદ્દિસા કણ્ડે ખિત્તે અપતિટ્ઠિતે પથવિયં ગહેત્વા આહરિસ્સામી’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, ‘જવનો પુરિસો પરમેન જવેન સમન્નાગતો’તિ અલં વચનાયા’’તિ? ‘‘એવં ભન્તે’’તિ. યથા ચ, ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ જવો, યથા ચ ચન્દિમસૂરિયાનં જવો, તતો સીઘતરો. યથા ચ, ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ જવો, યથા ચ ચન્દિમસૂરિયાનં જવો, યથા ચ યા દેવતા ચન્દિમસૂરિયાનં પુરતો ધાવન્તિ, તાસં દેવતાનં જવો, તતો સીઘતરં આયુસઙ્ખારા ખીયન્તિ, તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘અપ્પમત્તા વિહરિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ –

ઇમસ્સ સુત્તસ્સ કથિતદિવસતો દુતિયદિવસે ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, સત્થા અત્તનો બુદ્ધવિસયે ઠત્વા ઇમેસં સત્તાનં આયુસઙ્ખારે ઇત્તરે દુબ્બલે કત્વા પરિદીપેન્તો પુથુજ્જનભિક્ખૂ અતિવિય સન્તાસં પાપેસિ, અહો બુદ્ધબલં નામા’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘અનચ્છરિયં, ભિક્ખવે, સ્વાહં ઇદાનિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો આયુસઙ્ખારાનં ઇત્તરભાવં દસ્સેત્વા ભિક્ખૂ સંવેજેત્વા ધમ્મં દેસેમિ, મયા હિ પુબ્બે અહેતુકહંસયોનિયં નિબ્બત્તેનપિ આયુસઙ્ખારાનં ઇત્તરભાવં દસ્સેત્વા બારાણસિરાજાનં આદિં કત્વા સકલરાજપરિસં સંવેજેત્વા ધમ્મો દેસિતો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો જવનહંસયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા નવુતિહંસસહસ્સપરિવુતો ચિત્તકૂટે પટિવસતિ. સો એકદિવસં જમ્બુદીપતલે એકસ્મિં સરે સપરિવારો સયંજાતસાલિં ખાદિત્વા આકાસે સુવણ્ણકિલઞ્જં પત્થરન્તો વિય મહન્તેન પરિવારેન બારાણસિનગરસ્સ મત્થકેન મન્દમન્દાય વિલાસગતિયા ચિત્તકૂટં ગચ્છતિ. અથ નં બારાણસિરાજા દિસ્વા ‘‘ઇમિનાપિ માદિસેન રઞ્ઞા ભવિતબ્બ’’ન્તિ અમચ્ચાનં વત્વા તસ્મિં સિનેહં ઉપ્પાદેત્વા માલાગન્ધવિલેપનં ગહેત્વા મહાસત્તં ઓલોકેત્વા સબ્બતૂરિયાનિ પગ્ગણ્હાપેસિ. મહાસત્તો અત્તનો સક્કારં કરોન્તં દિસ્વા હંસે પુચ્છિ ‘‘રાજા, મમ એવરૂપં સક્કારં કરોન્તો કિં પચ્ચાસીસતી’’તિ? ‘‘તુમ્હેહિ સદ્ધિં મિત્તભાવં દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ રઞ્ઞો અમ્હેહિ સદ્ધિં મિત્તભાવો હોતૂ’’તિ રઞ્ઞા સદ્ધિં મિત્તભાવં કત્વા પક્કામિ. અથેકદિવસં રઞ્ઞો ઉય્યાનં ગતકાલે અનોતત્તદહં ગન્ત્વા એકેન પક્ખેન ઉદકં, એકેન ચન્દનચુણ્ણં આદાય આગન્ત્વા રાજાનં તેન ઉદકેન ન્હાપેત્વા ચન્દનચુણ્ણેન ઓકિરિત્વા મહાજનસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ સપરિવારો ચિત્તકૂટં અગમાસિ. તતો પટ્ઠાય રાજા મહાસત્તં દટ્ઠુકામો હુત્વા ‘‘સહાયો મે અજ્જ આગમિસ્સતિ, સહાયો મે અજ્જ આગમિસ્સતી’’તિ આગમનમગ્ગં ઓલોકેન્તો અચ્છતિ.

તદા મહાસત્તસ્સ કનિટ્ઠા દ્વે હંસપોતકા ‘‘સૂરિયેન સદ્ધિં જવિસ્સામા’’તિ મન્તેત્વા મહાસત્તસ્સ આરોચેસું ‘‘મયં સૂરિયેન સદ્ધિં જવિસ્સામા’’તિ. ‘‘તાતા, સૂરિયજવો નામ સીઘો, સૂરિયેન સદ્ધિં જવિતું ન સક્ખિસ્સથ, અન્તરાવ વિનસ્સિસ્સથ, મા ગમિત્થા’’તિ. તે દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ યાચિંસુ, બોધિસત્તોપિ તે યાવતતિયં વારેસિયેવ. તે માનથદ્ધા અત્તનો બલં અજાનન્તા મહાસત્તસ્સ અનાચિક્ખિત્વાવ ‘‘સૂરિયેન સદ્ધિં જવિસ્સામા’’તિ સૂરિયે અનુગ્ગતેયેવ ગન્ત્વા યુગન્ધરમત્થકે નિસીદિંસુ. મહાસત્તો તે અદિસ્વા ‘‘કહં નુ ખો ગતા’’તિ પુચ્છિત્વા તં પવત્તિં સુત્વા ચિન્તેસિ ‘‘તે સૂરિયેન સદ્ધિં જવિતું ન સક્ખિસ્સન્તિ, અન્તરાવ વિનસ્સિસ્સન્તિ, જીવિતં તેસં દસ્સામી’’તિ. સોપિ ગન્ત્વા યુગન્ધરમત્થકેયેવ નિસીદિ. અથ ઉગ્ગતે સૂરિયમણ્ડલે હંસપોતકા ઉપ્પતિત્વા સૂરિયેન સદ્ધિં પક્ખન્દિંસુ, મહાસત્તોપિ તેહિ સદ્ધિં પક્ખન્દિ. કનિટ્ઠભાતિકો યાવ પુબ્બણ્હસમયા જવિત્વા કિલમિ, પક્ખસન્ધીસુ અગ્ગિઉટ્ઠાનકાલો વિય અહોસિ. સો બોધિસત્તસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ ‘‘ભાતિક, ન સક્કોમી’’તિ. અથ નં મહાસત્તો ‘‘મા ભાયિ, જીવિતં તે દસ્સામી’’તિ પક્ખપઞ્જરેન પરિક્ખિપિત્વા અસ્સાસેત્વા ચિત્તકૂટપબ્બતં નેત્વા હંસાનં મજ્ઝે ઠપેત્વા પુન પક્ખન્દિત્વા સૂરિયં પત્વા ઇતરેન સદ્ધિં પાયાસિ. સોપિ યાવ ઉપકટ્ઠમજ્ઝન્હિકા સૂરિયેન સદ્ધિં જવિત્વા કિલમિ, પક્ખસન્ધીસુ અગ્ગિઉટ્ઠાનકાલો વિય અહોસિ. તદા બોધિસત્તસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ ‘‘ભાતિક, ન સક્કોમી’’તિ. તમ્પિ મહાસત્તો તથેવ સમસ્સાસેત્વા પક્ખપઞ્જરેનાદાય ચિત્તકૂટમેવ અગમાસિ. તસ્મિં ખણે સૂરિયો નભમજ્ઝં પાપુણિ.

અથ મહાસત્તો ‘‘મમ અજ્જ સરીરબલં વીમંસિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એકવેગેન પક્ખન્દિત્વા યુગન્ધરમત્થકે નિસીદિત્વા તતો ઉપ્પતિત્વા એકવેગેન સૂરિયં પાપુણિત્વા કાલેન પુરતો, કાલેન પચ્છતો જવિત્વા ચિન્તેસિ ‘‘મય્હં સૂરિયેન સદ્ધિં જવનં નામ નિરત્થકં અયોનિસોમનસિકારસમ્ભૂતં, કિં મે ઇમિના, બારાણસિં ગન્ત્વા મમ સહાયકસ્સ રઞ્ઞો અત્થયુત્તં ધમ્મયુત્તં કથં કથેસ્સામી’’તિ. સો નિવત્તિત્વા સૂરિયે નભમજ્ઝં અનતિક્કન્તેયેવ સકલચક્કવાળગબ્ભં અન્તન્તેન અનુસંયાયિત્વા વેગં પરિહાપેન્તો સકલજમ્બુદીપં અન્તન્તેન અનુસંયાયિત્વા બારાણસિં પાપુણિ. દ્વાદસયોજનિકં સકલનગરં હંસચ્છન્નં વિય અહોસિ, છિદ્દં નામ ન પઞ્ઞાયિ, અનુક્કમેન વેગે પરિહાયન્તે આકાસે છિદ્દાનિ પઞ્ઞાયિંસુ. મહાસત્તો વેગં પરિહાપેત્વા આકાસતો ઓતરિત્વા સીહપઞ્જરસ્સ અભિમુખટ્ઠાને અટ્ઠાસિ. રાજા ‘‘આગતો મે સહાયો’’તિ સોમનસ્સપ્પત્તો તસ્સ નિસીદનત્થાય કઞ્ચનપીઠં પઞ્ઞપેત્વા ‘‘સમ્મ, પવિસ, ઇધ નિસીદા’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૨૭. ‘‘ઇધેવ હંસ નિપત, પિયં મે તવ દસ્સનં;

ઇસ્સરોસિ અનુપ્પત્તો, યમિધત્થિ પવેદયા’’તિ.

તત્થ ‘‘ઇધા’’તિ કઞ્ચનપીઠં સન્ધાયાહ. નિપતાતિ નિસીદ. ઇસ્સરોસીતિ ત્વં ઇમસ્સ ઠાનસ્સ ઇસ્સરો સામિ હુત્વા આગતોસીતિ વદતિ. યમિધત્થિ પવેદયાતિ યં ઇમસ્મિં નિવેસને અત્થિ, તં અપરિસઙ્કન્તો અમ્હાકં કથેહીતિ.

મહાસત્તો કઞ્ચનપીઠે નિસીદિ. રાજા સતપાકસહસ્સપાકેહિ તેલેહિ તસ્સ પક્ખન્તરાનિ મક્ખેત્વા કઞ્ચનતટ્ટકે મધુલાજે ચ મધુરોદકઞ્ચ સક્ખરોદકઞ્ચ દાપેત્વા મધુરપટિસન્થારં કત્વા ‘‘સમ્મ, ત્વં એકકોવ આગતોસિ, કુહિં અગમિત્થા’’તિ પુચ્છિ. સો તં પવત્તિં વિત્થારેન કથેસિ. અથ નં રાજા આહ ‘‘સમ્મ, મમપિ સૂરિયેન સદ્ધિં જવિતવેગં દસ્સેહી’’તિ. મહારાજ, ન સક્કા સો વેગો દસ્સેતુન્તિ. તેન હિ મે સરિક્ખકમત્તં દસ્સેહીતિ. સાધુ, મહારાજ, સરિક્ખકમત્તં દસ્સેસ્સામિ, અક્ખણવેધી ધનુગ્ગહે સન્નિપાતેહીતિ. રાજા સન્નિપાતેસિ. મહાસત્તો ચત્તારો ધનુગ્ગહે ગહેત્વા નિવેસના ઓરુય્હ રાજઙ્ગણે સિલાથમ્ભં નિખણાપેત્વા અત્તનો ગીવાયં ઘણ્ટં બન્ધાપેત્વા સિલાથમ્ભમત્થકે નિસીદિત્વા ચત્તારો ધનુગ્ગહે થમ્ભં નિસ્સાય ચતુદ્દિસાભિમુખે ઠપેત્વા ‘‘મહારાજ, ઇમે ચત્તારો જના એકપ્પહારેનેવ ચતુદ્દિસાભિમુખા ચત્તારિ કણ્ડાનિ ખિપન્તુ, તાનિ અહં પથવિં અપ્પત્તાનેવ આહરિત્વા એતેસં પાદમૂલે પાતેસ્સામિ. મમ કણ્ડગહણત્થાય ગતભાવં ઘણ્ટસદ્દસઞ્ઞાય જાનેય્યાસિ, મં પન ન પસ્સિસ્સસી’’તિ વત્વા તેહિ એકપ્પહારેનેવ ખિત્તકણ્ડાનિ આહરિત્વા તેસં પાદમૂલે પાતેત્વા સિલાથમ્ભમત્થકે નિસિન્નમેવ અત્તાનં દસ્સેત્વા ‘‘દિટ્ઠો તે, મહારાજ, મય્હં વેગો’’તિ વત્વા ‘‘મહારાજ, અયં વેગો મય્હં નેવ ઉત્તમો, મજ્ઝિમો, પરિત્તો લામકવેગો એસ, એવં સીઘો, મહારાજ, અમ્હાકં વેગો’’તિ આહ.

અથ નં રાજા પુચ્છિ ‘‘સમ્મ, અત્થિ પન તુમ્હાકં વેગતો અઞ્ઞો સીઘતરો વેગો’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, અમ્હાકં ઉત્તમવેગતોપિ સતગુણેન સહસ્સગુણેન સતસહસ્સગુણેન ઇમેસં સત્તાનં આયુસઙ્ખારા સીઘતરં ખીયન્તિ ભિજ્જન્તિ, ખયં ગચ્છન્તી’’તિ ખણિકનિરોધવસેન રૂપધમ્માનં નિરોધં દસ્સેતિ, તતો નામધમ્માનં. રાજા મહાસત્તસ્સ કથં સુત્વા મરણભયભીતો સતિં પચ્ચુપટ્ઠાપેતું અસક્કોન્તો ભૂમિયં પતિ, મહાજનો ઉત્રાસં પત્તો અહોસિ. રઞ્ઞો મુખં ઉદકેન સિઞ્ચિત્વા સતિં લભાપેસિ. અથ નં મહાસત્તો ‘‘મહારાજ, મા ભાયિ, મરણસ્સતિં ભાવેહિ, ધમ્મં ચરાહિ, દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોહિ, અપ્પમત્તો હોહિ, દેવા’’તિ ઓવદિ. અથ રાજા ‘‘સામિ, મયં તુમ્હાદિસેન ઞાણબલસમ્પન્નેન આચરિયેન વિના વસિતું ન સક્ખિસ્સામ, ચિત્તકૂટં અગન્ત્વા મય્હં ધમ્મં દેસેન્તો મય્હં ઓવાદાચરિયો હુત્વા ઇધેવ વસાહી’’તિ યાચન્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૨૮. ‘‘સવનેન એકસ્સ પિયા ભવન્તિ, દિસ્વા પનેકસ્સ વિયેતિ છન્દો;

દિસ્વા ચ સુત્વા ચ પિયા ભવન્તિ, કચ્ચિન્નુ મે પીયસિ દસ્સનેન.

૨૯. ‘‘સવનેન પિયો મેસિ, ભિય્યો ચાગમ્મ દસ્સનં;

એવં પિયદસ્સનો મે, વસ હંસ મમન્તિકે’’તિ.

તાસં અત્થો – સમ્મ હંસરાજ સવનેન એકસ્સ એકચ્ચે પિયા હોન્તિ, ‘‘એવં ગુણો નામા’’તિ સુત્વા સવનેન પિયાયતિ, એકસ્સ પન એકચ્ચે દિસ્વાવ છન્દો વિગચ્છતિ, પેમં અન્તરધાયતિ, ખાદિતું આગતા યક્ખા વિય ઉપટ્ઠહન્તિ, એકસ્સ એકચ્ચે દિસ્વા ચ સુત્વા ચાતિ ઉભયથાપિ પિયા હોન્તિ, તેન તં પુચ્છામિ. કચ્ચિન્નુ મે પીયસિ દસ્સનેનાતિ કચ્ચિ નુ ત્વં મં પિયાયસિ, મય્હં પન ત્વં સવનેન પિયોવ, દસ્સનં પનાગમ્મ અતિપિયોવ. એવં મમ પિયદસ્સનો સમાનો ચિત્તકૂટં અગન્ત્વા ઇધ મમ સન્તિકે વસાતિ.

બોધિસત્તો આહ –

૩૦. ‘‘વસેય્યામ તવાગારે, નિચ્ચં સક્કતપૂજિતા;

મત્તો ચ એકદા વજ્જે, હંસરાજં પચન્તુ મે’’તિ.

તત્થ મત્તો ચ એકદાતિ મહારાજ, મયં તવ ઘરે નિચ્ચં પૂજિતા વસેય્યામ, ત્વં પન કદાચિ સુરામદમત્તો મંસખાદનત્થં ‘‘હંસરાજં પચન્તુ મે’’તિ વદેય્યાસિ, અથ એવં તવ અનુજીવિનો મં મારેત્વા પચેય્યું, તદાહં કિં કરિસ્સામીતિ.

અથસ્સ રાજા ‘‘તેન હિ મજ્જમેવ ન પિવિસ્સામી’’તિ પટિઞ્ઞં દાતું ઇમં ગાથમાહ –

૩૧. ‘‘ધિરત્થુ તં મજ્જપાનં, યં મે પિયતરં તયા;

ન ચાપિ મજ્જં પિસ્સામિ, યાવ મે વચ્છસી ઘરે’’તિ.

તતો પરં બોધિસત્તો છ ગાથા આહ –

૩૨. ‘‘સુવિજાનં સિઙ્ગાલાનં, સકુણાનઞ્ચ વસ્સિતં;

મનુસ્સવસ્સિતં રાજ, દુબ્બિજાનતરં તતો.

૩૩. ‘‘અપિ ચે મઞ્ઞતી પોસો, ઞાતિ મિત્તો સખાતિ વા;

યો પુબ્બે સુમનો હુત્વા, પચ્છા સમ્પજ્જતે દિસો.

૩૪. ‘‘યસ્મિં મનો નિવિસતિ, અવિદૂરે સહાપિ સો;

સન્તિકેપિ હિ સો દૂરે, યસ્મિં નાવિસતે મનો.

૩૫. ‘‘અન્તોપિ સો હોતિ પસન્નચિત્તો, પારં સમુદ્દસ્સ પસન્નચિત્તો;

અન્તોપિ સો હોતિ પદુટ્ઠચિત્તો, પારં સમુદ્દસ્સ પદુટ્ઠચિત્તો.

૩૬. ‘‘સંવસન્તા વિવસન્તિ, યે દિસા તે રથેસભ;

આરા સન્તો સંવસન્તિ, મનસા રટ્ઠવડ્ઢન.

૩૭. ‘‘અતિચિરં નિવાસેન, પિયો ભવતિ અપ્પિયો;

આમન્ત ખો તં ગચ્છામ, પુરા તે હોમ અપ્પિયા’’તિ.

તત્થ વસ્સિતન્તિ મહારાજ, તિરચ્છાનગતા ઉજુહદયા, તેન તેસં વસ્સિતં સુવિજાનં, મનુસ્સા પન કક્ખળા, તસ્મા તેસં વચનં દુબ્બિજાનતરન્તિ અત્થો. યો પુબ્બેતિ યો પુગ્ગલો પઠમમેવ અત્તમનો હુત્વા ‘‘ત્વં મય્હં ઞાતકો મિત્તો પાણસમો સખા’’તિ અપિ એવં મઞ્ઞતિ, સ્વેવ પચ્છા દિસો વેરી સમ્પજ્જતિ, એવં દુબ્બિજાનં નામ મનુસ્સહદયન્તિ. નિવિસતીતિ મહારાજ, યસ્મિં પુગ્ગલે પેમવસેન મનો નિવિસતિ, સો દૂરે વસન્તોપિ અવિદૂરે સહાપિ વસતિયેવ નામ. યસ્મિં પન પુગ્ગલે મનો ન નિવિસતિ અપેતિ, સો સન્તિકે વસન્તોપિ દૂરેયેવ.

અન્તોપિ સો હોતીતિ મહારાજ, યો સહાયો પસન્નચિત્તો, સો ચિત્તેન અલ્લીનત્તા પારં સમુદ્દસ્સ વસન્તોપિ અન્તોયેવ હોતિ. યો પન પદુટ્ઠચિત્તો, સો ચિત્તેન અનલ્લીનત્તા અન્તો વસન્તોપિ પારં સમુદ્દસ્સ નામ. યે દિસા તેતિ યે વેરિનો પચ્ચત્થિકા, તે એકતો વસન્તાપિ દૂરે વસન્તિયેવ નામ. સન્તો પન પણ્ડિતા આરા ઠિતાપિ મેત્તાભાવિતેન મનસા આવજ્જેન્તા સંવસન્તિયેવ. પુરા તે હોમાતિ યાવ તવ અપ્પિયા ન હોમ, તાવદેવ તં આમન્તેત્વા ગચ્છામાતિ વદતિ.

અથ નં રાજા આહ –

૩૮. ‘‘એવં ચે યાચમાનાનં, અઞ્જલિં નાવબુજ્ઝસિ;

પરિચારકાનં સતં, વચનં ન કરોસિ નો;

એવં તં અભિયાચામ, પુન કયિરાસિ પરિયાય’’ન્તિ.

તત્થ એવં ચેતિ સચે હંસરાજ, એવં અઞ્જલિં પગ્ગય્હ યાચમાનાનં અમ્હાકં ઇમં અઞ્જલિં નાવબુજ્ઝસિ, તવ પરિચારકાનં સમાનાનં વચનં ન કરોસિ, અથ નં એવં યાચામ. પુન કયિરાસિ પરિયાયન્તિ કાલેન કાલં ઇધ આગમનાય વારં કરેય્યાસીતિ અત્થો.

તતો બોધિસત્તો આહ –

૩૯. ‘‘એવં ચે નો વિહરતં, અન્તરાયો ન હેસ્સતિ;

તુય્હં ચાપિ મહારાજ, મય્હઞ્ચ રટ્ઠવડ્ઢન;

અપ્પેવ નામ પસ્સેમુ, અહોરત્તાનમચ્ચયે’’તિ.

તત્થ એવં ચે નોતિ મહારાજ, મા ચિન્તયિત્થ, સચે અમ્હાકમ્પિ એવં વિહરન્તાનં જીવિતન્તરાયો ન ભવિસ્સતિ, અપ્પેવ નામ ઉભો અઞ્ઞમઞ્ઞં પસ્સિસ્સામ, અપિચ ત્વં મયા દિન્નં ઓવાદમેવ મમ ઠાને ઠપેત્વા એવં ઇત્તરજીવિતે લોકસન્નિવાસે અપ્પમત્તો હુત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો દસ રાજધમ્મે અકોપેત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેહિ, એવઞ્હિ મે ઓવાદં કરોન્તો મં પસ્સિસ્સતિયેવાતિ. એવં મહાસત્તો રાજાનં ઓવદિત્વા ચિત્તકૂટપબ્બતમેવ ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘એવં, ભિક્ખવે, પુબ્બે તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તેનપિ મયા આયુસઙ્ખારાનં દુબ્બલભાવં દસ્સેત્વા ધમ્મો દેસિતો’’તિ વત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, કનિટ્ઠો મોગ્ગલ્લાનો, મજ્ઝિમો સારિપુત્તો, સેસહંસગણા બુદ્ધપરિસા, જવનહંસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

જવનહંસજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૪૭૭] ૪. ચૂળનારદજાતકવણ્ણના

ન તે કટ્ઠાનિ ભિન્નાનીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો થુલ્લકુમારિકાપલોભનં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિવાસિનો કિરેકસ્સ કુલસ્સ પન્નરસસોળસવસ્સુદ્દેસિકા ધીતા અહોસિ સોભગ્ગપ્પત્તા, ન ચ નં કોચિ વારેસિ. અથસ્સા માતા ચિન્તેસિ ‘‘મમ ધીતા વયપ્પત્તા, ન ચ નં કોચિ વારેતિ, આમિસેન મચ્છં વિય એતાય એકં સાકિયભિક્ખું પલોભેત્વા ઉપ્પબ્બાજેત્વા તં નિસ્સાય જીવિસ્સામી’’તિ. તદા ચ સાવત્થિવાસી એકો કુલપુત્તો સાસને ઉરં દત્વા પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય સિક્ખાકામતં પહાય આલસિયો સરીરમણ્ડનમનુયુત્તો વિહાસિ. મહાઉપાસિકા ગેહે યાગુખાદનીયભોજનીયાનિ સમ્પાદેત્વા દ્વારે ઠત્વા અન્તરવીથિયા ગચ્છન્તેસુ ભિક્ખૂસુ એકં ભિક્ખું રસતણ્હાય બન્ધિત્વા ગહેતું સક્કુણેય્યરૂપં ઉપધારેન્તી તેપિટકઆભિધમ્મિકવિનયધરાનં મહન્તેન પરિવારેન ગચ્છન્તાનં અન્તરે કઞ્ચિ ગય્હુપગં અદિસ્વા તેસં પચ્છતો ગચ્છન્તાનં મધુરધમ્મકથિકાનં અચ્છિન્નવલાહકસદિસાનં પિણ્ડપાતિકાનમ્પિ અન્તરે કઞ્ચિ અદિસ્વાવ એકં યાવ બહિ અપઙ્ગા અક્ખીનિ અઞ્જેત્વા કેસે ઓસણ્હેત્વા દુકૂલન્તરવાસકં નિવાસેત્વા ઘટિતમટ્ઠં ચીવરં પારુપિત્વા મણિવણ્ણપત્તં આદાય મનોરમં છત્તં ધારયમાનં વિસ્સટ્ઠિન્દ્રિયં કાયદળ્હિબહુલં આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘ઇમં સક્કા ગણ્હિતુ’’ન્તિ ગન્ત્વા વન્દિત્વા પત્તં ગહેત્વા ‘‘એથ, ભન્તે’’તિ ઘરં આનેત્વા નિસીદાપેત્વા યાગુઆદીહિ પરિવિસિત્વા કતભત્તકિચ્ચં તં ભિક્ખું ‘‘ભન્તે, ઇતો પટ્ઠાય ઇધેવાગચ્છેય્યાથા’’તિ આહ. સોપિ તતો પટ્ઠાય તત્થેવ ગન્ત્વા અપરભાગે વિસ્સાસિકો અહોસિ.

અથેકદિવસં મહાઉપાસિકા તસ્સ સવનપથે ઠત્વા ‘‘ઇમસ્મિં ગેહે ઉપભોગપરિભોગમત્તા અત્થિ, તથારૂપો પન મે પુત્તો વા જામાતા વા ગેહં વિચારિતું સમત્થો નત્થી’’તિ આહ. સો તસ્સા વચનં સુત્વા ‘‘કિમત્થં નુ ખો કથેતી’’તિ થોકં હદયે વિદ્ધો વિય અહોસિ. સા ધીતરં આહ ‘‘ઇમં પલોભેત્વા તવ વસે વત્તાપેહી’’તિ. સા તતો પટ્ઠાય મણ્ડિતપસાધિતા ઇત્થિકુત્તવિલાસેહિ તં પલોભેસિ. થુલ્લકુમારિકાતિ ન ચ થૂલસરીરા દટ્ઠબ્બા, થૂલા વા હોતુ કિસા વા, પઞ્ચકામગુણિકરાગેન પન થૂલતાય ‘‘થુલ્લકુમારિકા’’તિ વુચ્ચતિ. સો દહરો કિલેસવસિકો હુત્વા ‘‘ન દાનાહં બુદ્ધસાસને પતિટ્ઠાતું સક્ખિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘વિહારં ગન્ત્વા પત્તચીવરં નિય્યાદેત્વા અસુકટ્ઠાનં નામ ગમિસ્સામિ, તત્ર મે વત્થાનિ પેસેથા’’તિ વત્વા વિહારં ગન્ત્વા પત્તચીવરં નિય્યાદેત્વા ‘‘ઉક્કણ્ઠિતોસ્મી’’તિ આચરિયુપજ્ઝાયે આહ. તે તં આદાય સત્થુ સન્તિકં નેત્વા ‘‘અયં ભિક્ખુ ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ આરોચેસું. સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘કેન ઉક્કણ્ઠાપિતોસી’’તિ વત્વા ‘‘થુલ્લકુમારિકાય, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખુ પુબ્બેપેસા તવ અરઞ્ઞે વસન્તસ્સ બ્રહ્મચરિયન્તરાયં કત્વા મહન્તં અનત્થમકાસિ, પુન ત્વં એતમેવ નિસ્સાય કસ્મા ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ વત્વા ભિક્ખૂહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે મહાભોગે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા ઉગ્ગહિતસિપ્પો કુટુમ્બં સણ્ઠપેસિ, અથસ્સ ભરિયા એકં પુત્તં વિજાયિત્વા કાલમકાસિ. સો ‘‘યથેવ મે પિયભરિયાય, એવં મયિપિ મરણં આગમિસ્સતિ, કિં મે ઘરાવાસેન, પબ્બજિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા કામે પહાય પુત્તં આદાય હિમવન્તં પવિસિત્વા તેન સદ્ધિં ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ઝાનાભિઞ્ઞા નિબ્બત્તેત્વા વનમૂલફલાહારો અરઞ્ઞે વિહાસિ. તદા પચ્ચન્તવાસિનો ચોરા જનપદં પવિસિત્વા ગામં પહરિત્વા કરમરે ગહેત્વા ભણ્ડિકં ઉક્ખિપાપેત્વા પુન પચ્ચન્તં પાપયિંસુ. તેસં અન્તરે એકા અભિરૂપા કુમારિકા કેરાટિકપઞ્ઞાય સમન્નાગતા ચિન્તેસિ ‘‘ઇમે અમ્હે ગહેત્વા દાસિભોગેન પરિભુઞ્જિસ્સન્તિ, એકેન ઉપાયેન પલાયિતું વટ્ટતી’’તિ. સા ‘‘સામિ, સરીરકિચ્ચં કાતુકામામ્હિ, થોકં પટિક્કમિત્વા તિટ્ઠથા’’તિ વત્વા ચોરે વઞ્ચેત્વા પલાયિત્વા અરઞ્ઞં પવિસન્તી બોધિસત્તસ્સ પુત્તં અસ્સમે ઠપેત્વા ફલાફલત્થાય ગતકાલે પુબ્બણ્હસમયે તં અસ્સમં પાપુણિત્વા તં તાપસકુમારં કામરતિયા પલોભેત્વા સીલમસ્સ ભિન્દિત્વા અત્તનો વસે વત્તેત્વા ‘‘કિં તે અરઞ્ઞવાસેન, એહિ ગામં ગન્ત્વા વસિસ્સામ, તત્ર હિ રૂપાદયો કામગુણા સુલભા’’તિ આહ. સોપિ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘પિતા તાવ મે અરઞ્ઞતો ફલાફલં આહરિતું ગતો, તં દિસ્વા ઉભોપિ એકતોવ ગમિસ્સામા’’તિ આહ.

સા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં તરુણદારકો ન કિઞ્ચિ જાનાતિ, પિતરા પનસ્સ મહલ્લકકાલે પબ્બજિતેન ભવિતબ્બં, સો આગન્ત્વા ‘ઇધ કિં કરોસી’તિ મં પોથેત્વા પાદે ગહેત્વા કડ્ઢેત્વા અરઞ્ઞે ખિપિસ્સતિ, તસ્મિં અનાગતેયેવ પલાયિસ્સામી’’તિ. અથ નં ‘‘અહં પુરતો ગચ્છામિ, ત્વં પચ્છા આગચ્છેય્યાસી’’તિ વત્વા મગ્ગસઞ્ઞં આચિક્ખિત્વા પક્કામિ. સો તસ્સા ગતકાલતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નદોમનસ્સો યથા પુરે કિઞ્ચિ વત્તં અકત્વા સસીસં પારુપિત્વા અન્તોપણ્ણસાલાય પજ્ઝાયન્તો નિપજ્જિ. મહાસત્તો ફલાફલં આદાય આગન્ત્વા તસ્સા પદવલઞ્જં દિસ્વા ‘‘અયં માતુગામસ્સ પદવલઞ્જો, ‘‘પુત્તસ્સ મમ સીલં ભિન્નં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેન્તો પણ્ણસાલં પવિસિત્વા ફલાફલં ઓતારેત્વા પુત્તં પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –