૧૨. દ્વાદસકનિપાતો

[૪૬૪] ૧. ચૂળકુણાલજાતકવણ્ણના

૧-૧૨. લુદ્ધાનં લહુચિત્તાનન્તિ ઇદં જાતકં કુણાલજાતકે (જા. ૨.૨૧.કુણાલજાતક) આવિ ભવિસ્સતિ;

ચૂળકુણાલજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૪૬૫] ૨. ભદ્દસાલજાતકવણ્ણના

કા ત્વં સુદ્ધેહિ વત્થેહીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઞાતત્થચરિયં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયઞ્હિ અનાથપિણ્ડિકસ્સ નિવેસને પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં નિબદ્ધભોજનં પવત્તતિ, તથા વિસાખાય ચ કોસલરઞ્ઞો ચ. તત્થ પન કિઞ્ચાપિ નાનગ્ગરસભોજનં દીયતિ, ભિક્ખૂનં પનેત્થ કોચિ વિસ્સાસિકો નત્થિ, તસ્મા ભિક્ખૂ રાજનિવેસને ન ભુઞ્જન્તિ, ભત્તં ગહેત્વા અનાથપિણ્ડિકસ્સ વા વિસાખાય વા અઞ્ઞેસં વા વિસ્સાસિકાનં ઘરં ગન્ત્વા ભુઞ્જન્તિ. રાજા એકદિવસં પણ્ણાકારં આહટં ‘‘ભિક્ખૂનં દેથા’’તિ ભત્તગ્ગં પેસેત્વા ‘‘ભત્તગ્ગે ભિક્ખૂ નત્થી’’તિ વુત્તે ‘‘કહં ગતા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અત્તનો વિસ્સાસિકગેહેસુ નિસીદિત્વા ભુઞ્જન્તી’’તિ સુત્વા ભુત્તપાતરાસો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભન્તે, ભોજનં નામ કિં પરમ’’ન્તિ પુચ્છિ. વિસ્સાસપરમં મહારાજ, કઞ્જિકમત્તકમ્પિ વિસ્સાસિકેન દિન્નં મધુરં હોતીતિ. ભન્તે, કેન પન સદ્ધિં ભિક્ખૂનં વિસ્સાસો હોતીતિ? ‘‘ઞાતીહિ વા સેક્ખકુલેહિ વા, મહારાજા’’તિ. તતો રાજા ચિન્તેસિ ‘‘એકં સક્યધીતરં આનેત્વા અગ્ગમહેસિં કરિસ્સામિ, એવં મયા સદ્ધિં ભિક્ખૂનં ઞાતકે વિય વિસ્સાસો ભવિસ્સતી’’તિ. સો ઉટ્ઠાયાસના અત્તનો નિવેસનં ગન્ત્વા કપિલવત્થું દૂતં પેસેસિ ‘‘ધીતરં મે દેથ, અહં તુમ્હેહિ સદ્ધિં ઞાતિભાવં ઇચ્છામી’’તિ.

સાકિયા દૂતવચનં સુત્વા સન્નિપતિત્વા મન્તયિંસુ ‘‘મયં કોસલરઞ્ઞો આણાપવત્તિટ્ઠાને વસામ, સચે દારિકં ન દસ્સામ, મહન્તં વેરં ભવિસ્સતિ, સચે દસ્સામ, કુલવંસો નો ભિજ્જિસ્સતિ, કિં નુ ખો કાતબ્બ’’ન્તિ. અથ ને મહાનામો આહ – ‘‘મા ચિન્તયિત્થ, મમ ધીતા વાસભખત્તિયા નામ નાગમુણ્ડાય નામ દાસિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તિ. સા સોળસવસ્સુદ્દેસિકા ઉત્તમરૂપધરા સોભગ્ગપ્પત્તા પિતુ વંસેન ખત્તિયજાતિકા, તમસ્સ ‘ખત્તિયકઞ્ઞા’તિ પેસેસ્સામા’’તિ. સાકિયા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા દૂતે પક્કોસાપેત્વા ‘‘સાધુ, દારિકં દસ્સામ, ઇદાનેવ નં ગહેત્વા ગચ્છથા’’તિ આહંસુ. દૂતા ચિન્તેસું ‘‘ઇમે સાકિયા નામ જાતિં નિસ્સાય અતિમાનિનો, ‘સદિસી નો’તિ વત્વા અસદિસિમ્પિ દદેય્યું, એતેહિ સદ્ધિં એકતો ભુઞ્જમાનમેવ ગણ્હિસ્સામા’’તિ. તે એવમાહંસુ ‘‘મયં ગહેત્વા ગચ્છન્તા યા તુમ્હેહિ સદ્ધિં એકતો ભુઞ્જતિ, તં ગહેત્વા ગમિસ્સામા’’તિ. સાકિયા તેસં નિવાસટ્ઠાનં દાપેત્વા ‘‘કિં કરિસ્સામા’’તિ ચિન્તયિંસુ. મહાનામો આહ – ‘‘તુમ્હે મા ચિન્તયિત્થ, અહં ઉપાયં કરિસ્સામિ, તુમ્હે મમ ભોજનકાલે વાસભખત્તિયં અલઙ્કરિત્વા આનેત્વા મયા એકસ્મિં કબળે ગહિતમત્તે ‘દેવ, અસુકરાજા પણ્ણં પહિણિ, ઇમં તાવ સાસનં સુણાથા’તિ પણ્ણં દસ્સેય્યાથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તસ્મિં ભુઞ્જમાને કુમારિકં અલઙ્કરિંસુ.

મહાનામો ‘‘ધીતરં મે આનેથ, મયા સદ્ધિં ભુઞ્જતૂ’’તિ આહ. અથ નં અલઙ્કરિત્વા તાવદેવ થોકં પપઞ્ચં કત્વા આનયિંસુ. સા ‘‘પિતરા સદ્ધિં ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ એકપાતિયં હત્થં ઓતારેસિ. મહાનામોપિ તાય સદ્ધિં એકપિણ્ડં ગહેત્વા મુખે ઠપેસિ. દુતિયપિણ્ડાય હત્થે પસારિતે ‘‘દેવ, અસુકરઞ્ઞા પણ્ણં પહિતં, ઇમં તાવ સાસનં સુણાથા’’તિ પણ્ણં ઉપનામેસું. મહાનામો ‘‘અમ્મ, ત્વં ભુઞ્જાહી’’તિ દક્ખિણહત્થં પાતિયાયેવ કત્વા વામહત્થેન ગહેત્વા પણ્ણં ઓલોકેસિ. તસ્સ તં સાસનં ઉપધારેન્તસ્સેવ ઇતરા ભુઞ્જિ. સો તસ્સા ભુત્તકાલે હત્થં ધોવિત્વા મુખં વિક્ખાલેસિ. તં દિસ્વા દૂતા ‘‘નિચ્છયેનેસા એતસ્સ ધીતા’’તિ નિટ્ઠમકંસુ, ન તં અન્તરં જાનિતું સક્ખિંસુ. મહાનામો મહન્તેન પરિવારેન ધીતરં પેસેસિ. દૂતાપિ નં સાવત્થિં નેત્વા ‘‘અયં કુમારિકા જાતિસમ્પન્ના મહાનામસ્સ ધીતા’’તિ વદિંસુ. રાજા તુસ્સિત્વા સકલનગરં અલઙ્કારાપેત્વા તં રતનરાસિમ્હિ ઠપેત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાને અભિસિઞ્ચાપેસિ. સા રઞ્ઞો પિયા અહોસિ મનાપા.

અથસ્સા ન ચિરસ્સેવ ગબ્ભો પતિટ્ઠહિ. રાજા ગબ્ભપરિહારમદાસિ. સા દસમાસચ્ચયેન સુવણ્ણવણ્ણં પુત્તં વિજાયિ. અથસ્સ નામગ્ગહણદિવસે રાજા અત્તનો અય્યકસ્સ સન્તિકં પેસેસિ ‘‘સક્યરાજધીતા વાસભખત્તિયા પુત્તં વિજાયિ, કિમસ્સ નામં કરોમા’’તિ. તં પન સાસનં ગહેત્વા ગતો અમચ્ચો થોકં બધિરધાતુકો, સો ગન્ત્વા રઞ્ઞો અય્યકસ્સારોચેસિ. સો તં સુત્વા ‘‘વાસભખત્તિયા પુત્તં અવિજાયિત્વાપિ સબ્બં જનં અભિભવતિ, ઇદાનિ પન અતિવિય રઞ્ઞો વલ્લભા ભવિસ્સતી’’તિ આહ. સો બધિરઅમચ્ચો ‘‘વલ્લભા’’તિ વચનં દુસ્સુતં સુત્વા ‘‘વિટટૂભો’’તિ સલ્લક્ખેત્વા રાજાનં ઉપગન્ત્વા ‘‘દેવ, કુમારસ્સ કિર ‘વિટટૂભો’તિ નામં કરોથા’’તિ આહ. રાજા ‘‘પોરાણકં નો કુલદત્તિકં નામં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘વિટટૂભો’’તિ નામં અકાસિ. તતો પટ્ઠાય કુમારો કુમારપરિહારેન વડ્ઢન્તો સત્તવસ્સિકકાલે અઞ્ઞેસં કુમારાનં માતામહકુલતો હત્થિરૂપકઅસ્સરૂપકાદીનિ આહરિયમાનાનિ દિસ્વા માતરં પુચ્છિ ‘‘અમ્મ, અઞ્ઞેસં માતામહકુલતો પણ્ણાકારો આહરિયતિ, મય્હં કોચિ કિઞ્ચિ ન પેસેસિ, કિં ત્વં નિમ્માતા નિપ્પિતાસી’’તિ? અથ નં સા ‘‘તાત, સક્યરાજાનો માતામહા દૂરે પન વસન્તિ, તેન તે કિઞ્ચિ ન પેસેન્તી’’તિ વત્વા વઞ્ચેસિ.

પુન સોળસવસ્સિકકાલે ‘‘અમ્મ, માતામહકુલં પસ્સિતુકામોમ્હી’’તિ વત્વા ‘‘અલં તાત, કિં તત્થ ગન્ત્વા કરિસ્સસી’’તિ વારિયમાનોપિ પુનપ્પુનં યાચિ. અથસ્સ માતા ‘‘તેન હિ ગચ્છાહી’’તિ સમ્પટિચ્છિ. સો પિતુ આરોચેત્વા મહન્તેન પરિવારેન નિક્ખમિ. વાસભખત્તિયા પુરેતરં પણ્ણં પેસેસિ ‘‘અહં ઇધ સુખં વસામિ, સામિનો કિઞ્ચિ અન્તરં મા દસ્સયિંસૂ’’તિ. સાકિયા વિટટૂભસ્સ આગમનં ઞત્વા ‘‘વન્દિતું ન સક્કા’’તિ તસ્સ દહરદહરે કુમારકે જનપદં પહિણિંસુ. કુમારે કપિલવત્થું સમ્પત્તે સાકિયા સન્થાગારે સન્નિપતિંસુ. કુમારો સન્થાગારં ગન્ત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં ‘‘અયં તે, તાત, માતામહો, અયં માતુલો’’તિ વદિંસુ સો સબ્બે વન્દમાનો વિચરિ. સો યાવપિટ્ઠિયા રુજનપ્પમાણા વન્દિત્વા એકમ્પિ અત્તાનં વન્દમાનં અદિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો મં વન્દન્તા નત્થી’’તિ પુચ્છિ. સાકિયા ‘‘તાત, તવ કનિટ્ઠકુમારા જનપદં ગતા’’તિ વત્વા તસ્સ મહન્તં સક્કારં કરિંસુ. સો કતિપાહં વસિત્વા મહન્તેન પરિવારેન નિક્ખમિ. અથેકા દાસી સન્થાગારે તેન નિસિન્નફલકં ‘‘ઇદં વાસભખત્તિયાય દાસિયા પુત્તસ્સ નિસિન્નફલક’’ન્તિ અક્કોસિત્વા પરિભાસિત્વા ખીરોદકેન ધોવિ. એકો પુરિસો અત્તનો આવુધં પમુસ્સિત્વા નિવત્તો તં ગણ્હન્તો વિટટૂભકુમારસ્સ અક્કોસનસદ્દં સુત્વા તં અન્તરં પુચ્છિત્વા ‘‘વાસભખત્તિયા દાસિયા કુચ્છિસ્મિં મહાનામસક્કસ્સ જાતા’’તિ ઞત્વા ગન્ત્વા બલકાયસ્સ કથેસિ. ‘‘વાસભખત્તિયા કિર દાસિયા ધીતા’’તિ મહાકોલાહલં અહોસિ.

કુમારો તં સુત્વા ‘‘એતે તાવ મમ નિસિન્નફલકં ખીરોદકેન ધોવન્તુ, અહં પન રજ્જે પતિટ્ઠિતકાલે એતેસં ગલલોહિતં ગહેત્વા મમ નિસિન્નફલકં ધોવિસ્સામી’’તિ ચિત્તં પટ્ઠપેસિ. તસ્મિં સાવત્થિં ગતે અમચ્ચા સબ્બં પવત્તિં રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા ‘‘સબ્બે મય્હં દાસિધીતરં અદંસૂ’’તિ સાકિયાનં કુજ્ઝિત્વા વાસભખત્તિયાય ચ પુત્તસ્સ ચ દિન્નપરિહારં અચ્છિન્દિત્વા દાસદાસીહિ લદ્ધબ્બપરિહારમત્તમેવ દાપેસિ. તતો કતિપાહચ્ચયેન સત્થા રાજનિવેસનં આગન્ત્વા નિસીદિ. રાજા સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં કિર ઞાતકેહિ દાસિધીતા મય્હં દિન્ના, તેનસ્સા અહં સપુત્તાય પરિહારં અચ્છિન્દિત્વા દાસદાસીહિ લદ્ધબ્બપરિહારમત્તમેવ દાપેસિ’’ન્તિ આહ. સત્થા ‘‘અયુત્તં, મહારાજ, સાકિયેહિ કતં, દદન્તેહિ નામ સમાનજાતિકા દાતબ્બા અસ્સ. તં પન મહારાજ, વદામિ વાસભખત્તિયા ખત્તિયરાજધીતા ખત્તિયસ્સ રઞ્ઞો ગેહે અભિસેકં લભિ, વિટટૂભોપિ ખત્તિયરાજાનમેવ પટિચ્ચ જાતો, માતુગોત્તં નામ કિં કરિસ્સતિ, પિતુગોત્તમેવ પમાણન્તિ પોરાણકપણ્ડિતા દલિદ્દિત્થિયા કટ્ઠહારિકાયપિ અગ્ગમહેસિટ્ઠાનં અદંસુ, તસ્સા ચ કુચ્છિમ્હિ જાતકુમારો દ્વાદસયોજનિકાય બારાણસિયા રજ્જં કત્વા કટ્ઠવાહનરાજા નામ જાતો’’તિ કટ્ઠવાહનજાતકં (જા. ૧.૧.૭) કથેસિ. રાજા સત્થુ ધમ્મકથં સુત્વા ‘‘પિતુગોત્તમેવ કિર પમાણ’’ન્તિ સુત્વા તુસ્સિત્વા માતાપુત્તાનં પકતિપરિહારમેવ દાપેસિ.

રઞ્ઞો પન બન્ધુલો નામ સેનાપતિ મલ્લિકં નામ અત્તનો ભરિયં વઞ્ઝં ‘‘તવ કુલઘરમેવ ગચ્છાહી’’તિ કુસિનારમેવ પેસેસિ. સા ‘‘સત્થારં દિસ્વાવ ગમિસ્સામી’’તિ જેતવનં પવિસિત્વા તથાગતં વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતા ‘‘કહં ગચ્છસી’’તિ ચ પુટ્ઠા ‘‘સામિકો મે, ભન્તે, કુલઘરં પેસેસી’’તિ વત્વા ‘‘કસ્મા’’તિ વુત્તા ‘‘વઞ્ઝા અપુત્તિકા, ભન્તે’’તિ વત્વા સત્થારા ‘‘યદિ એવં ગમનકિચ્ચં નત્થિ, નિવત્તાહી’’તિ વુત્તા તુટ્ઠા સત્થારં વન્દિત્વા નિવેસનમેવ પુન અગમાસિ. ‘‘કસ્મા નિવત્તસી’’તિ પુટ્ઠા ‘‘દસબલેન નિવત્તિતામ્હી’’તિ આહ. સેનાપતિ ‘‘દિટ્ઠં ભવિસ્સતિ તથાગતેન કારણ’’ન્તિ આહ. સા ન ચિરસ્સેવ ગબ્ભં પટિલભિત્વા ઉપ્પન્નદોહળા ‘‘દોહળો મે ઉપ્પન્નો’’તિ આરોચેસિ. ‘‘કિં દોહળો’’તિ? ‘‘વેસાલિયા નગરે લિચ્છવિરાજાનં અભિસેકમઙ્ગલપોક્ખરણિં ઓતરિત્વા ન્હત્વા પાનીયં પિવિતુકામામ્હિ, સામી’’તિ. સેનાપતિ ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા સહસ્સથામધનું ગહેત્વા તં રથં આરોપેત્વા સાવત્થિતો નિક્ખમિત્વા રથં પાજેન્તો વેસાલિં પાવિસિ.

તસ્મિઞ્ચ કાલે કોસલરઞ્ઞો બન્ધુલસેનાપતિના સદ્ધિં એકાચરિયકુલે ઉગ્ગહિતસિપ્પો મહાલિ નામ લિચ્છવી અન્ધો લિચ્છવીનં અત્થઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ અનુસાસન્તો દ્વારસમીપે વસતિ. સો રથસ્સ ઉમ્મારે પટિઘટ્ટનસદ્દં સુત્વા ‘‘બન્ધુલમલ્લસ્સ રથપતનસદ્દો એસો, અજ્જ લિચ્છવીનં ભયં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ આહ. પોક્ખરણિયા અન્તો ચ બહિ ચ આરક્ખા બલવા, ઉપરિ લોહજાલં પત્થટં, સકુણાનમ્પિ ઓકાસો નત્થિ. સેનાપતિ પન રથા ઓતરિત્વા આરક્ખકે ખગ્ગેન પહરન્તો પલાપેત્વા લોહજાલં છિન્દિત્વા અન્તોપોક્ખરણિયં ભરિયં ઓતારેત્વા ન્હાપેત્વા પાયેત્વા સયમ્પિ ન્હત્વા મલ્લિકં રથં આરોપેત્વા નગરા નિક્ખમિત્વા આગતમગ્ગેનેવ પાયાસિ. આરક્ખકા ગન્ત્વા લિચ્છવીનં આરોચેસું. લિચ્છવિરાજાનો કુજ્ઝિત્વા પઞ્ચ રથસતાનિ આરુય્હ ‘‘બન્ધુલમલ્લં ગણ્હિસ્સામા’’તિ નિક્ખમિંસુ. તં પવત્તિં મહાલિસ્સ આરોચેસું. મહાલિ ‘‘મા ગમિત્થ, સો હિ વો સબ્બે ઘાતયિસ્સતી’’તિ આહ. તેપિ ‘‘મયં ગમિસ્સામયેવા’’તિ વદિંસુ. તેન હિ ચક્કસ્સ યાવ નાભિતો પથવિં પવિટ્ઠટ્ઠાનં દિસ્વા નિવત્તેય્યાથ, તતો અનિવત્તન્તા પુરતો અસનિસદ્દં વિય સુણિસ્સથ, તમ્હા ઠાના નિવત્તેય્યાથ, તતો અનિવત્તન્તા તુમ્હાકં રથધુરેસુ છિદ્દં પસ્સિસ્સથ, તમ્હા ઠાના નિવત્તેય્યાથ, પુરતો માગમિત્થાતિ. તે તસ્સ વચનેન અનિવત્તિત્વા તં અનુબન્ધિંસુયેવ.

મલ્લિકા દિસ્વા ‘‘રથા, સામિ, પઞ્ઞાયન્તી’’તિ આહ. તેન હિ એકસ્સ રથસ્સ વિય પઞ્ઞાયનકાલે મમ આરોચેય્યાસીતિ. સા યદા સબ્બે એકો વિય હુત્વા પઞ્ઞાયિંસુ, તદા ‘‘એકમેવ સામિ રથસીસં પઞ્ઞાયતી’’તિ આહ. બન્ધુલો ‘‘તેન હિ ઇમા રસ્મિયો ગણ્હાહી’’તિ તસ્સા રસ્મિયો દત્વા રથે ઠિતોવ ધનું આરોપેતિ, રથચક્કં યાવ નાભિતો પથવિં પાવિસિ, લિચ્છવિનો તં ઠાનં દિસ્વાપિ ન નિવત્તિંસુ. ઇતરો થોકં ગન્ત્વા જિયં પોથેસિ, અસનિસદ્દો વિય અહોસિ. તે તતોપિ ન નિવત્તિંસુ, અનુબન્ધન્તા ગચ્છન્તેવ. બન્ધુલો રથે ઠિતકોવ એકં સરં ખિપિ. સો પઞ્ચન્નં રથસતાનં રથસીસં છિદ્દં કત્વા પઞ્ચ રાજસતાનિ પરિકરબન્ધનટ્ઠાને વિજ્ઝિત્વા પથવિં પાવિસિ. તે અત્તનો વિદ્ધભાવં અજાનિત્વા ‘‘તિટ્ઠ રે, તિટ્ઠ રે’’તિ વદન્તા અનુબન્ધિંસુયેવ. બન્ધુલો રથં ઠપેત્વા ‘‘તુમ્હે મતકા, મતકેહિ સદ્ધિં મય્હં યુદ્ધં નામ નત્થી’’તિ આહ. તે ‘‘મતકા નામ અમ્હાદિસા નેવ હોન્તી’’તિ વદિંસુ. ‘‘તેન હિ સબ્બપચ્છિમસ્સ પરિકરં મોચેથા’’તિ. તે મોચયિંસુ. સો મુત્તમત્તેયેવ મરિત્વા પતિતો. અથ ને ‘‘સબ્બેપિ તુમ્હે એવરૂપા, અત્તનો ઘરાનિ ગન્ત્વા સંવિધાતબ્બં સંવિદહિત્વા પુત્તદારે અનુસાસિત્વા સન્નાહં મોચેથા’’તિ આહ. તે તથા કત્વા સબ્બે જીવિતક્ખયં પત્તા.

બન્ધુલોપિ મલ્લિકં સાવત્થિં આનેસિ. સા સોળસક્ખત્તું યમકે પુત્તે વિજાયિ, સબ્બેપિ સૂરા થામસમ્પન્ના અહેસું, સબ્બસિપ્પે નિપ્ફત્તિં પાપુણિંસુ. એકેકસ્સપિ પુરિસસહસ્સપરિવારો અહોસિ. પિતરા સદ્ધિં રાજનિવેસનં ગચ્છન્તેહિ તેહેવ રાજઙ્ગણં પરિપૂરિ. અથેકદિવસં વિનિચ્છયે કૂટડ્ડપરાજિતા મનુસ્સા બન્ધુલં આગચ્છન્તં દિસ્વા મહારવં વિરવન્તા વિનિચ્છયઅમચ્ચાનં કૂટડ્ડકારણં તસ્સ આરોચેસું. સોપિ વિનિચ્છયં ગન્ત્વા તં અડ્ડં તીરેત્વા સામિકમેવ સામિકં, અસ્સામિકમેવ અસ્સામિકં અકાસિ. મહાજનો મહાસદ્દેન સાધુકારં પવત્તેસિ. રાજા ‘‘કિમિદ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા તુસ્સિત્વા સબ્બેપિ તે અમચ્ચે હારેત્વા બન્ધુલસ્સેવ વિનિચ્છયં નિય્યાદેસિ. સો તતો પટ્ઠાય સમ્મા વિનિચ્છિનિ. તતો પોરાણકવિનિચ્છયિકા લઞ્જં અલભન્તા અપ્પલાભા હુત્વા ‘‘બન્ધુલો રજ્જં પત્થેતી’’તિ રાજકુલે પરિભિન્દિંસુ. રાજા તં કથં ગહેત્વા ચિત્તં નિગ્ગહેતું નાસક્ખિ, ‘‘ઇમસ્મિં ઇધેવ ઘાતિયમાને ગરહા મે ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ પુન ચિન્તેત્વા ‘‘પયુત્તપુરિસેહિ પચ્ચન્તં પહરાપેત્વા તે પલાપેત્વા નિવત્તકાલે અન્તરામગ્ગે પુત્તેહિ સદ્ધિં મારેતું વટ્ટતી’’તિ બન્ધુલં પક્કોસાપેત્વા ‘‘પચ્ચન્તો કિર કુપિતો, તવ પુત્તેહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા ચોરે ગણ્હાહી’’તિ પહિણિત્વા ‘‘એત્થેવસ્સ દ્વત્તિંસાય પુત્તેહિ સદ્ધિં સીસં છિન્દિત્વા આહરથા’’તિ તેહિ સદ્ધિં અઞ્ઞેપિ સમત્થે મહાયોધે પેસેસિ. તસ્મિં પચ્ચન્તં ગચ્છન્તેયેવ ‘‘સેનાપતિ કિર આગચ્છતી’’તિ સુત્વાવ પયુત્તકચોરા પલાયિંસુ. સો તં પદેસં આવાસાપેત્વા જનપદં સણ્ઠપેત્વા નિવત્તિ.

અથસ્સ નગરતો અવિદૂરે ઠાને તે યોધા પુત્તેહિ સદ્ધિં સીસં છિન્દિંસુ. તં દિવસં મલ્લિકાય પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં દ્વે અગ્ગસાવકા નિમન્તિતા હોન્તિ. અથસ્સા પુબ્બણ્હસમયે ‘‘સામિકસ્સ તે સદ્ધિં પુત્તેહિ સીસં છિન્દિંસૂ’’તિ પણ્ણં આહરિત્વા અદંસુ. સા તં પવત્તિં ઞત્વા કસ્સચિ કિઞ્ચિ અવત્વા પણ્ણં ઉચ્છઙ્ગે કત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘમેવ પરિવિસિ. અથસ્સા પરિચારિકા ભિક્ખૂનં ભત્તં દત્વા સપ્પિચાટિં આહરન્તિયો થેરાનં પુરતો ચાટિં ભિન્દિંસુ. ધમ્મસેનાપતિ ‘‘ઉપાસિકે, ભેદનધમ્મં ભિન્નં, ન ચિન્તેતબ્બ’’ન્તિ આહ. સા ઉચ્છઙ્ગતો પણ્ણં નીહરિત્વા ‘‘દ્વત્તિંસપુત્તેહિ સદ્ધિં પિતુ સીસં છિન્નન્તિ મે ઇમં પણ્ણં આહરિંસુ, અહં ઇદં સુત્વાપિ ન ચિન્તેમિ, સપ્પિચાટિયા ભિન્નાય કિં ચિન્તેમિ, ભન્તે’’તિ આહ. ધમ્મસેનાપતિ ‘‘અનિમિત્તમનઞ્ઞાત’’ન્તિઆદીનિ (સુ. નિ. ૫૭૯) વત્વા ધમ્મં દેસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં અગમાસિ. સાપિ દ્વત્તિંસ સુણિસાયો પક્કોસાપેત્વા ‘‘તુમ્હાકં સામિકા અત્તનો પુરિમકમ્મફલં લભિંસુ, તુમ્હે મા સોચિત્થ મા પરિદેવિત્થ, રઞ્ઞો ઉપરિ મનોપદોસં મા કરિત્થા’’તિ ઓવદિ.

રઞ્ઞો ચરપુરિસા તં કથં સુત્વા તેસં નિદ્દોસભાવં રઞ્ઞો કથયિંસુ. રાજા સંવેગપ્પત્તો તસ્સા નિવેસનં ગન્ત્વા મલ્લિકઞ્ચ સુણિસાયો ચસ્સા ખમાપેત્વા મલ્લિકાય વરં અદાસિ. સા ‘‘ગહિતો મે હોતૂ’’તિ વત્વા તસ્મિં ગતે મતકભત્તં દત્વા ન્હત્વા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ‘‘દેવ, તુમ્હેહિ મે વરો દિન્નો, મય્હઞ્ચ અઞ્ઞેન અત્થો નત્થિ, દ્વત્તિંસાય મે સુણિસાનં મમ ચ કુલઘરગમનં અનુજાનાથા’’તિ આહ. રાજા સમ્પટિચ્છિ. સા દ્વત્તિંસાય સુણિસાનં સકકુલં પેસેત્વા સયં કુસિનારનગરે અત્તનો કુલઘરં અગમાસિ. રાજા બન્ધુલસેનાપતિનો ભાગિનેય્યસ્સ દીઘકારાયનસ્સ નામ સેનાપતિટ્ઠાનં અદાસિ. સો પન ‘‘માતુલો મે ઇમિના મારિતો’’તિ રઞ્ઞો ઓતારં ગવેસન્તો વિચરતિ. રાજાપિ નિપ્પરાધસ્સ બન્ધુલસ્સ મારિતકાલતો પટ્ઠાય વિપ્પટિસારી ચિત્તસ્સાદં ન લભતિ, રજ્જસુખં નાનુભોતિ.

તદા સત્થા સાકિયાનં વેળું નામ નિગમં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. રાજા તત્થ ગન્ત્વા આરામતો અવિદૂરે ખન્ધાવારં નિવાસેત્વા ‘‘મહન્તેન પરિવારેન સત્થારં વન્દિસ્સામા’’તિ વિહારં ગન્ત્વા પઞ્ચ રાજકકુધભણ્ડાનિ દીઘકારાયનસ્સ દત્વા એકકોવ ગન્ધકુટિં પાવિસિ. સબ્બં ધમ્મચેતિયસુત્તનિયામેનેવ (મ. નિ. ૨.૩૬૪ આદયો) વેદિતબ્બં. તસ્મિં ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠે દીઘકારાયનો તાનિ પઞ્ચ રાજકકુધભણ્ડાનિ ગહેત્વા વિટટૂભં રાજાનં કત્વા રઞ્ઞો એકં અસ્સં એકઞ્ચ ઉપટ્ઠાનકારિકં માતુગામં નિવત્તેત્વા સાવત્થિં અગમાસિ. રાજા સત્થારા સદ્ધિં પિયકથં કથેત્વા નિક્ખન્તો સેનં અદિસ્વા તં માતુગામં પુચ્છિત્વા તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘અહં ભાગિનેય્યં અજાતસત્તું આદાય આગન્ત્વા વિટટૂભં ગહેસ્સામી’’તિ રાજગહનગરં ગચ્છન્તો વિકાલે દ્વારેસુ પિહિતેસુ નગરં પવિસિતુમસક્કોન્તો એકિસ્સાય સાલાય નિપજ્જિત્વા વાતાતપેન કિલન્તો રત્તિભાગે તત્થેવ કાલમકાસિ. વિભાતાય રત્તિયા ‘‘દેવ કોસલનરિન્દ, ઇદાનિ અનાથોસિ જાતો’’તિ વિલપન્તિયા તસ્સા ઇત્થિયા સદ્દં સુત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું. સો માતુલસ્સ મહન્તેન સક્કારેન સરીરકિચ્ચં કારેસિ.

વિટટૂભોપિ રજ્જં લભિત્વા તં વેરં સરિત્વા ‘‘સબ્બેપિ સાકિયે મારેસ્સામી’’તિ મહતિયા સેનાય નિક્ખમિ. તં દિવસં સત્થા પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો ઞાતિસઙ્ઘસ્સ વિનાસં દિસ્વા ‘‘ઞાતિસઙ્ગહં કાતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા પુબ્બણ્હસમયે પિણ્ડાય ચરિત્વા પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો ગન્ધકુટિયં સીહસેય્યં કપ્પેત્વા સાયન્હસમયે આકાસેન ગન્ત્વા કપિલવત્થુસામન્તે એકસ્મિં કબરચ્છાયે રુક્ખમૂલે નિસીદિ. તતો અવિદૂરે વિટટૂભસ્સ રજ્જસીમાય અન્તો સન્દચ્છાયો નિગ્રોધરુક્ખો અત્થિ, વિટટૂભો સત્થારં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, કિંકારણા એવરૂપાય ઉણ્હવેલાય ઇમસ્મિં કબરચ્છાયે રુક્ખમૂલે નિસીદથ, એતસ્મિં સન્દચ્છાયે નિગ્રોધરુક્ખમૂલે નિસીદથ, ભન્તે’’તિ વત્વા ‘‘હોતુ, મહારાજ, ઞાતકાનં છાયા નામ સીતલા’’તિ વુત્તે ‘‘ઞાતકાનં રક્ખણત્થાય સત્થા આગતો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા સાવત્થિમેવ પચ્ચાગમિ. સત્થાપિ ઉપ્પતિત્વા જેતવનમેવ ગતો.

રાજા સાકિયાનં દોસં સરિત્વા દુતિયં નિક્ખમિત્વા તથેવ સત્થારં પસ્સિત્વા પુન નિવત્તિત્વા તતિયવારે નિક્ખમિત્વા તત્થેવ સત્થારં પસ્સિત્વા નિવત્તિ. ચતુત્થવારે પન તસ્મિં નિક્ખન્તે સત્થા સાકિયાનં પુબ્બકમ્મં ઓલોકેત્વા તેસં નદિયં વિસપક્ખિપનપાપકમ્મસ્સ અપ્પટિબાહિરભાવં ઞત્વા ચતુત્થવારે ન અગમાસિ. વિટટૂભરાજા ખીરપાયકે દારકે આદિં કત્વા સબ્બે સાકિયે ઘાતેત્વા ગલલોહિતેન નિસિન્નફલકં ધોવિત્વા પચ્ચાગમિ. સત્થરિ તતિયવારે ગમનતો પચ્ચાગન્ત્વા પુનદિવસે પિણ્ડાય ચરિત્વા નિટ્ઠાપિતભત્તકિચ્ચે ગન્ધકુટિયં પવિસન્તે દિસાહિ સન્નિપતિતા ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં નિસીદિત્વા ‘‘આવુસો, સત્થા અત્તાનં દસ્સેત્વા રાજાનં નિવત્તાપેત્વા ઞાતકે મરણભયા મોચેસિ, એવં ઞાતકાનં અત્થચરો સત્થા’’તિ ભગવતો ગુણકથં કથયિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ તથાગતો ઞાતકાનં અત્થં ચરતિ, પુબ્બેપિ ચરિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા દસ રાજધમ્મે અકોપેત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેન્તો એકદિવસં ચિન્તેસિ ‘‘જમ્બુદીપતલે રાજાનો બહુથમ્ભેસુ પાસાદેસુ વસન્તિ, તસ્મા બહૂહિ થમ્ભેહિ પાસાદકરણં નામ અનચ્છરિયં, યંનૂનાહં એકથમ્ભકં પાસાદં કારેય્યં, એવં સબ્બરાજૂનં અગ્ગરાજા ભવિસ્સામી’’તિ. સો વડ્ઢકી પક્કોસાપેત્વા ‘‘મય્હં સોભગ્ગપ્પત્તં એકથમ્ભકં પાસાદં કરોથા’’તિ આહ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ઉજૂ મહન્તે એકથમ્ભકપાસાદારહે બહૂ રુક્ખે દિસ્વા ‘‘ઇમે રુક્ખા સન્તિ, મગ્ગો પન વિસમો, ન સક્કા ઓતારેતું, રઞ્ઞો આચિક્ખિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા તથા અકંસુ. રાજા ‘‘કેનચિ ઉપાયેન સણિકં ઓતારેથા’’તિ વત્વા ‘‘દેવ, યેન કેનચિ ઉપાયેન ન સક્કા’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ મમ ઉય્યાને એકં રુક્ખં ઉપધારેથા’’તિ આહ. વડ્ઢકી ઉય્યાનં ગન્ત્વા એકં સુજાતં ઉજુકં ગામનિગમપૂજિતં રાજકુલતોપિ લદ્ધબલિકમ્મં મઙ્ગલસાલરુક્ખં દિસ્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેસું. રાજા ‘‘ઉય્યાને રુક્ખો નામ મમ પટિબદ્ધો, ગચ્છથ ભો તં છિન્દથા’’તિ આહ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ગન્ધમાલાદિહત્થા ઉય્યાનં ગન્ત્વા રુક્ખે ગન્ધપઞ્ચઙ્ગુલિકં દત્વા સુત્તેન પરિક્ખિપિત્વા પુપ્ફકણ્ણિકં બન્ધિત્વા દીપં જાલેત્વા બલિકમ્મં કત્વા ‘‘ઇતો સત્તમે દિવસે આગન્ત્વા રુક્ખં છિન્દિસ્સામ, રાજા છિન્દાપેતિ, ઇમસ્મિં રુક્ખે નિબ્બત્તદેવતા અઞ્ઞત્થ ગચ્છતુ, અમ્હાકં દોસો નત્થી’’તિ સાવેસું.

અથ તસ્મિં નિબ્બત્તો દેવપુત્તો તં વચનં સુત્વા ‘‘નિસ્સંસયં ઇમે વડ્ઢકી ઇમં રુક્ખં છિન્દિસ્સન્તિ, વિમાનં મે નસ્સિસ્સતિ, વિમાનપરિયન્તિકમેવ ખો પન મય્હં જીવિતં, ઇમઞ્ચ રક્ખં પરિવારેત્વા ઠિતેસુ તરુણસાલરુક્ખેસુ નિબ્બત્તાનં મમ ઞાતિદેવતાનમ્પિ બહૂનિ વિમાનાનિ નસ્સિસ્સન્તિ. વિમાનપરિયન્તિકમેવ મમ ઞાતીનં દેવતાનમ્પિ જીવિતં, ન ખો પન મં તથા અત્તનો વિનાસો બાધતિ, યથા ઞાતીનં, તસ્મા નેસં મયા જીવિતં દાતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા અડ્ઢરત્તસમયે દિબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતો રઞ્ઞો સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા સકલગબ્ભં એકોભાસં કત્વા ઉસ્સિસકપસ્સે રોદમાનો અટ્ઠાસિ. રાજા તં દિસ્વા ભીતતસિતો તેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૩. ‘‘કા ત્વં સુદ્ધેહિ વત્થેહિ, અઘે વેહાયસં ઠિતા;

કેન ત્યાસ્સૂનિ વત્તન્તિ, કુતો તં ભયમાગત’’ન્તિ.

તત્થ કા ત્વન્તિ નાગયક્ખસુપણ્ણસક્કાદીસુ કા નામ ત્વન્તિ પુચ્છતિ. વત્થેહીતિ વચનમત્તમેવેતં, સબ્બેપિ પન દિબ્બાલઙ્કારે સન્ધાયેવમાહ. અઘેતિ અપ્પટિઘે આકાસે. વેહાયસન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. કેન ત્યાસ્સૂનિ વત્તન્તીતિ કેન કારણેન તવ અસ્સૂનિ વત્તન્તિ. કુતોતિ ઞાતિવિયોગધનવિનાસાદીનં કિં નિસ્સાય તં ભયમાગતન્તિ પુચ્છતિ.

તતો દેવરાજા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧૪. ‘‘તવેવ દેવ વિજિતે, ભદ્દસાલોતિ મં વિદૂ;

સટ્ઠિ વસ્સસહસ્સાનિ, તિટ્ઠતો પૂજિતસ્સ મે.

૧૫. ‘‘કારયન્તા નગરાનિ, અગારે ચ દિસમ્પતિ;

વિવિધે ચાપિ પાસાદે, ન મં તે અચ્ચમઞ્ઞિસું;

યથેવ મં તે પૂજેસું, તથેવ ત્વમ્પિ પૂજયા’’તિ.

તત્થ તિટ્ઠતોતિ સકલબારાણસિનગરેહિ ચેવ ગામનિગમેહિ ચ તયા ચ પૂજિતસ્સ નિચ્ચં બલિકમ્મઞ્ચ સક્કારઞ્ચ લભન્તસ્સ મય્હં ઇમસ્મિં ઉય્યાને તિટ્ઠન્તસ્સ એત્તકો કાલો ગતોતિ દસ્સેતિ. નગરાનીતિ નગરપટિસઙ્ખરણકમ્માનિ. અગારેચાતિ ભૂમિગેહાનિ. દિસમ્પતીતિ દિસાનં પતિ, મહારાજ. ન મં તેતિ તે નગરપટિસઙ્ખરણાદીનિ કરોન્તા ઇમસ્મિં નગરે પોરાણકરાજાનો મં નાતિમઞ્ઞિસું નાતિક્કમિંસુ ન વિહેઠયિંસુ, મમ નિવાસરુક્ખં છિન્દિત્વા અત્તનો કમ્મં ન કરિંસુ, મય્હં પન સક્કારમેવ કરિંસૂતિ અવચ. યથેવાતિ તસ્મા યથેવ તે પોરાણકરાજાનો મં પૂજયિંસુ, એકોપિ ઇમં રુક્ખં ન છિન્દાપેસિ, ત્વઞ્ચાપિ મં તથેવ પૂજય, મા મે રુક્ખં છેદયીતિ.

તતો રાજા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧૬. ‘‘તં ઇવાહં ન પસ્સામિ, થૂલં કાયેન તે દુમં;

આરોહપરિણાહેન, અભિરૂપોસિ જાતિયા.

૧૭. ‘‘પાસાદં કારયિસ્સામિ, એકત્થમ્ભં મનોરમં;

તત્થ તં ઉપનેસ્સામિ, ચિરં તે યક્ખ જીવિત’’ન્તિ.

તત્થ કાયેનાતિ પમાણેન. ઇદં વુત્તં હોતિ – તવ પમાણેન તં વિય થૂલં મહન્તં અઞ્ઞં દુમં ન પસ્સામિ, ત્વઞ્ઞેવ પન આરોહપરિણાહેન સુજાતસઙ્ખાતાય સમસણ્ઠાનઉજુભાવપ્પકારાય જાતિયા ચ અભિરૂપો સોભગ્ગપ્પત્તો એકથમ્ભપાસાદારહોતિ. પાસાદન્તિ તસ્મા તં છેદાપેત્વા અહં પાસાદં કારાપેસ્સામેવ. તત્થ તન્તિ તં પનાહં સમ્મ દેવરાજ, તત્થ પાસાદે ઉપનેસ્સામિ, સો ત્વં મયા સદ્ધિં એકતો વસન્તો અગ્ગગન્ધમાલાદીનિ લભન્તો સક્કારપ્પત્તો સુખં જીવિસ્સસિ, નિવાસટ્ઠાનાભાવેન મે વિનાસો ભવિસ્સતીતિ મા ચિન્તયિ, ચિરં તે યક્ખ જીવિતં ભવિસ્સતીતિ.

તં સુત્વા દેવરાજા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧૮. ‘‘એવં ચિત્તં ઉદપાદિ, સરીરેન વિનાભાવો;

પુથુસો મં વિકન્તિત્વા, ખણ્ડસો અવકન્તથ.

૧૯. ‘‘અગ્ગે ચ છેત્વા મજ્ઝે ચ, પચ્છા મૂલમ્હિ છિન્દથ;

એવં મે છિજ્જમાનસ્સ, ન દુક્ખં મરણં સિયા’’તિ.

તત્થ એવં ચિત્તં ઉદપાદીતિ યદિ એવં ચિત્તં તવ ઉપ્પન્નં. સરીરેન વિનાભાવોતિ યદિ તે મમ સરીરેન ભદ્દસાલરુક્ખેન સદ્ધિં મમ વિનાભાવો પત્થિતો. પુથુસોતિ બહુધા. વિકન્તિત્વાતિ છિન્દિત્વા. ખણ્ડસોતિ ખણ્ડાખણ્ડં કત્વા અવકન્તથ. અગ્ગે ચાતિ અવકન્તન્તા પન પઠમં અગ્ગે, તતો મજ્ઝે છેત્વા સબ્બપચ્છા મૂલે છિન્દથ. એવઞ્હિ મે છિજ્જમાનસ્સ ન દુક્ખં મરણં સિયા, સુખં નુ ખણ્ડસો ભવેય્યાતિ યાચતિ.

તતો રાજા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૨૦. ‘‘હત્થપાદં યથા છિન્દે, કણ્ણનાસઞ્ચ જીવતો;

તતો પચ્છા સિરો છિન્દે, તં દુક્ખં મરણં સિયા.

૨૧. ‘‘સુખં નુ ખણ્ડસો છિન્નં, ભદ્દસાલ વનપ્પતિ;

કિંહેતુ કિં ઉપાદાય, ખણ્ડસો છિન્નમિચ્છસી’’તિ.

તત્થ હત્થપાદન્તિ હત્થે ચ પાદે ચ. તં દુક્ખન્તિ એવં પટિપાટિયા છિજ્જન્તસ્સ ચોરસ્સ તં મરણં દુક્ખં સિયા. સુખં નૂતિ સમ્મ ભદ્દસાલ, વજ્ઝપ્પત્તા ચોરા સુખેન મરિતુકામા સીસચ્છેદં યાચન્તિ, ન ખણ્ડસો છેદનં, ત્વં પન એવં યાચસિ, તેન તં પુચ્છામિ ‘‘સુખં નુ ખણ્ડસો છિન્ન’’ન્તિ. કિંહેતૂતિ ખણ્ડસો છિન્નં નામ ન સુખં, કારણેન પનેત્થ ભવિતબ્બન્તિ તં પુચ્છન્તો એવમાહ.

અથસ્સ આચિક્ખન્તો ભદ્દસાલો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૨૨. ‘‘યઞ્ચ હેતુમુપાદાય, હેતું ધમ્મૂપસંહિતં;

ખણ્ડસો છિન્નમિચ્છામિ, મહારાજ સુણોહિ મે.

૨૩. ‘‘ઞાતી મે સુખસંવદ્ધા, મમ પસ્સે નિવાતજા;

તેપિહં ઉપહિંસેય્ય, પરેસં અસુખોચિત’’ન્તિ.

તત્થ હેતું ધમ્મૂપસંહિતન્તિ મહારાજ, યં હેતુસભાવયુત્તમેવ, ન હેતુપતિરૂપકં, હેતું ઉપાદાય આરબ્ભ સન્ધાયાહં ખણ્ડસો છિન્નમિચ્છામિ, તં ઓહિતસોતો સુણોહીતિ અત્થો. ઞાતી મેતિ મમ ભદ્દસાલરુક્ખસ્સ છાયાય સુખસંવદ્ધા મમ પસ્સે તરુણસાલરુક્ખેસુ નિબ્બત્તા મયા કતવાતપરિત્તાણત્તા નિવાતજા મમ ઞાતકા દેવસઙ્ઘા અત્થિ, તે અહં વિસાલસાખવિટપો મૂલે છિન્દિત્વા પતન્તો ઉપહિંસેય્યં, સંભગ્ગવિમાને કરોન્તો વિનાસેય્યન્તિ અત્થો. પરેસં અસુખોચિતન્તિ એવં સન્તે મયા તેસં પરેસં ઞાતિદેવસઙ્ઘાનં અસુખં દુક્ખં ઓચિતં વડ્ઢિતં, ન ચાહં તેસં દુક્ખકામો, તસ્મા ભદ્દસાલં ખણ્ડસો ખણ્ડસો છિન્દાપેમીતિ અયમેત્થાધિપ્પાયો.

તં સુત્વા રાજા ‘‘ધમ્મિકો વતાયં, દેવપુત્તો, અત્તનો વિમાનવિનાસતોપિ ઞાતીનં વિમાનવિનાસં ન ઇચ્છતિ, ઞાતીનં અત્થચરિયં ચરતિ, અભયમસ્સ દસ્સામી’’તિ તુસ્સિત્વા ઓસાનગાથમાહ –

૨૪. ‘‘ચેતેય્યરૂપં ચેતેસિ, ભદ્દસાલ વનપ્પતિ;

હિતકામોસિ ઞાતીનં, અભયં સમ્મ દમ્મિ તે’’તિ.

તત્થ ચેતેય્યરૂપં ચેતેસીતિ ઞાતીસુ મુદુચિત્તતાય ચિન્તેન્તો ચિન્તેતબ્બયુત્તકમેવ ચિન્તેસિ. છેદેય્યરૂપં છેદેસીતિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – ખણ્ડસો છિન્નમિચ્છન્તો છેદેતબ્બયુત્તકમેવ છેદેસીતિ. અભયન્તિ એતસ્મિં તે સમ્મ, ગુણે પસીદિત્વા અભયં દદામિ, ન મે પાસાદેનત્થો, નાહં તં છેદાપેસ્સામિ, ગચ્છ ઞાતિસઙ્ઘપરિવુતો સક્કતગરુકતો સુખં જીવાતિ આહ.

દેવરાજા રઞ્ઞો ધમ્મં દેસેત્વા અગમાસિ. રાજા તસ્સોવાદે ઠત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સગ્ગપુરં પૂરેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘એવં, ભિક્ખવે, પુબ્બેપિ તથાગતો ઞાતત્થચરિયં અચરિયેવા’’તિ વત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, તરુણસાલેસુ નિબ્બત્તદેવતા બુદ્ધપરિસા, ભદ્દસાલદેવરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ભદ્દસાલજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૪૬૬] ૩. સમુદ્દવાણિજજાતકવણ્ણના

કસન્તિ વપન્તિ તે જનાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દેવદત્તસ્સ પઞ્ચ કુલસતાનિ ગહેત્વા નિરયે પતિતભાવં આરબ્ભ કથેસિ. સો હિ અગ્ગસાવકેસુ પરિસં ગહેત્વા પક્કન્તેસુ સોકં સન્ધારેતું અસક્કોન્તો ઉણ્હલોહિતે મુખતો નિક્ખન્તે બલવવેદનાપીળિતો તથાગતસ્સ ગુણં અનુસ્સરિત્વા ‘‘અહમેવ નવ માસે તથાગતસ્સ અનત્થં ચિન્તેસિં, સત્થુ પન મયિ પાપચિત્તં નામ નત્થિ, અસીતિમહાથેરાનમ્પિ મયિ આઘાતો નામ નત્થિ, મયા કતકમ્મેન અહમેવ ઇદાનિ અનાથો જાતો, સત્થારાપિમ્હિ વિસ્સટ્ઠો મહાથેરેહિપિ ઞાતિસેટ્ઠેન રાહુલત્થેરેનપિ સક્યરાજકુલેહિપિ, ગન્ત્વા સત્થારં ખમાપેસ્સામી’’તિ પરિસાય સઞ્ઞં દત્વા અત્તાનં પઞ્ચકેન ગાહાપેત્વા રત્તિં રત્તિં ગચ્છન્તો કોસલરટ્ઠં સમ્પાપુણિ. આનન્દત્થેરો સત્થુ આરોચેસિ ‘‘દેવદત્તો કિર, ભન્તે, તુમ્હાકં ખમાપેતું આગચ્છતી’’તિ. ‘‘આનન્દ, દેવદત્તો મમ દસ્સનં ન લભિસ્સતી’’તિ.

અથ તસ્મિં સાવત્થિનગરદ્વારં સમ્પત્તે પુન થેરો આરોચેસિ, ભગવાપિ તથેવ અવચ. તસ્સ જેતવને પોક્ખરણિયા સમીપં આગતસ્સ પાપં મત્થકં પાપુણિ, સરીરે ડાહો ઉપ્પજ્જિ, ન્હત્વા પાનીયં પિવિતુકામો હુત્વા ‘‘મઞ્ચકતો મં આવુસો ઓતારેથ, પાનીયં પિવિસ્સામી’’તિ આહ. તસ્સ ઓતારેત્વા ભૂમિયં ઠપિતમત્તસ્સ ચિત્તસ્સાદે અલદ્ધેયેવ મહાપથવી વિવરમદાસિ. તાવદેવ તં અવીચિતો અગ્ગિજાલા ઉટ્ઠાય પરિક્ખિપિત્વા ગણ્હિ. સો ‘‘પાપકમ્મં મે મત્થકં પત્ત’’ન્તિ તથાગતસ્સ ગુણે અનુસ્સરિત્વા –

‘‘ઇમેહિ અટ્ઠીહિ તમગ્ગપુગ્ગલં, દેવાતિદેવં નરદમ્મસારથિં;

સમન્તચક્ખું સતપુઞ્ઞલક્ખણં, પાણેહિ બુદ્ધં સરણં ઉપેમી’’તિ. (મિ. પ. ૪.૧.૩) –

ઇમાય ગાથાય સરણે પતિટ્ઠહન્તો અવીચિપરાયણો અહોસિ. તસ્સ પન પઞ્ચ ઉપટ્ઠાકકુલસતાનિ અહેસું. તાનિપિ તપ્પક્ખિકાનિ હુત્વા દસબલં અક્કોસિત્વા અવીચિમ્હિયેવ નિબ્બત્તિંસુ. એવં સો તાનિ પઞ્ચ કુલસતાનિ ગણ્હિત્વા અવીચિમ્હિ પતિટ્ઠિતો.

અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, દેવદત્તો પાપો લાભસક્કારગિદ્ધતાય સમ્માસમ્બુદ્ધે અટ્ઠાને કોપં બન્ધિત્વા અનાગતભયમનોલોકેત્વા પઞ્ચહિ કુલસતેહિ સદ્ધિં અવીચિપરાયણો જાતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન ભિક્ખવે, ઇદાનેવ દેવદત્તો લાભસક્કારગિદ્ધો હુત્વા અનાગતભયં ન ઓલોકેસિ, પુબ્બેપિ અનાગતભયં અનોલોકેત્વા પચ્ચુપ્પન્નસુખગિદ્ધેન સદ્ધિં પરિસાય મહાવિનાસં પત્તો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બારાણસિતો અવિદૂરે કુલસહસ્સનિવાસો મહાવડ્ઢકીગામો અહોસિ. તત્થ વડ્ઢકી ‘‘તુમ્હાકં મઞ્ચં કરિસ્સામ, પીઠં કરિસ્સામ, ગેહં કરિસ્સામા’’તિ વત્વા મનુસ્સાનં હત્થતો બહું ઇણં ગહેત્વા કિઞ્ચિ કાતું ન સક્ખિંસુ. મનુસ્સા દિટ્ઠદિટ્ઠે વડ્ઢકી ચોદેન્તિ પલિબુદ્ધન્તિ. તે ઇણાયિકેહિ ઉપદ્દુતા સુખં વસિતું અસક્કોન્તા ‘‘વિદેસં ગન્ત્વા યત્થ કત્થચિ વસિસ્સામા’’તિ અરઞ્ઞં પવિસિત્વા રુક્ખે છિન્દિત્વા મહતિં નાવં બન્ધિત્વા નદિં ઓતારેત્વા આહરિત્વા ગામતો ગાવુતડ્ઢયોજનમત્તે ઠાને ઠપેત્વા અડ્ઢરત્તસમયે ગામં આગન્ત્વા પુત્તદારમાદાય નાવટ્ઠાનં ગન્ત્વા નાવં આરુય્હ અનુક્કમેન મહાસમુદ્દં પવિસિત્વા વાતવેગેન વિચરન્તા સમુદ્દમજ્ઝે એકં દીપકં પાપુણિંસુ. તસ્મિં પન દીપકે સયંજાતસાલિઉચ્છુકદલિઅમ્બજમ્બુપનસતાલનાળિકેરાદીનિ વિવિધફલાનિ અત્થિ, અઞ્ઞતરો પભિન્નનાવો પુરિસો પઠમતરં તં દીપકં પત્વા સાલિભત્તં ભુઞ્જમાનો ઉચ્છુઆદીનિ ખાદમાનો થૂલસરીરો નગ્ગો પરૂળ્હકેસમસ્સુ તસ્મિં દીપકે પટિવસતિ.

વડ્ઢકી ચિન્તયિંસુ ‘‘સચે અયં દીપકો રક્ખસપરિગ્ગહિતો ભવિસ્સતિ, સબ્બેપિ અમ્હે વિનાસં પાપુણિસ્સામ, પરિગ્ગણ્હિસ્સામ તાવ ન’’ન્તિ. અથ સત્તટ્ઠ પુરિસા સૂરા બલવન્તો સન્નદ્ધપઞ્ચાવુધા હુત્વા ઓતરિત્વા દીપકં પરિગ્ગણ્હિંસુ. તસ્મિં ખણે સો પુરિસો ભુત્તપાતરાસો ઉચ્છુરસં પિવિત્વા સુખપ્પત્તો રમણીયે પદેસે રજતપટ્ટસદિસે વાલુકતલે સીતચ્છાયાય ઉત્તાનકો નિપજ્જિત્વા ‘‘જમ્બુદીપવાસિનો કસન્તા વપન્તા એવરૂપં સુખં ન લભન્તિ, જમ્બુદીપતો મય્હં અયમેવ દીપકો વર’’ન્તિ ગાયમાનો ઉદાનં ઉદાનેસિ. અથ સત્થા ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘સો ભિક્ખવે પુરિસો ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ દસ્સેન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૨૫. ‘‘કસન્તિ વપન્તિ તે જના, મનુજા કમ્મફલૂપજીવિનો;

નયિમસ્સ દીપકસ્સ ભાગિનો, જમ્બુદીપા ઇદમેવ નો વર’’ન્તિ.

તત્થ તે જનાતિ તે જમ્બુદીપવાસિનો જના. કમ્મફલૂપજીવિનોતિ નાનાકમ્માનં ફલૂપજીવિનો સત્તા.

અથ તે દીપકં પરિગ્ગણ્હન્તા પુરિસા તસ્સ ગીતસદ્દં સુત્વા ‘‘મનુસ્સસદ્દો વિય સુય્યતિ, જાનિસ્સામ ન’’ન્તિ સદ્દાનુસારેન ગન્ત્વા તં પુરિસં દિસ્વા ‘‘યક્ખો ભવિસ્સતી’’તિ ભીતતસિતા સરે સન્નહિંસુ. સોપિ તે દિસ્વા અત્તનો વધભયેન ‘‘નાહં, સામિ, યક્ખો, પુરિસોમ્હિ, જીવિતં મે દેથા’’તિ યાચન્તો ‘‘પુરિસા નામ તુમ્હાદિસા નગ્ગા ન હોન્તી’’તિ વુત્તે પુનપ્પુનં યાચિત્વા મનુસ્સભાવં વિઞ્ઞાપેસિ. તે તં પુરિસં ઉપસઙ્કમિત્વા સમ્મોદનીયં કથં સુત્વા તસ્સ તત્થ આગતનિયામં પુચ્છિંસુ. સોપિ સબ્બં તેસં કથેત્વા ‘‘તુમ્હે અત્તનો પુઞ્ઞસમ્પત્તિયા ઇધાગતા, અયં ઉત્તમદીપો, ન એત્થ સહત્થેન કમ્મં કત્વા જીવન્તિ, સયંજાતસાલીનઞ્ચેવ ઉચ્છુઆદીનઞ્ચેત્થ અન્તો નત્થીતિ અનુક્કણ્ઠન્તા વસથા’’તિ આહ. ઇધ પન વસન્તાનં અમ્હાકં અઞ્ઞો પરિપન્થો નત્થિ, અઞ્ઞં ભયં એત્થ નત્થિ, અયં પન અમનુસ્સપરિગ્ગહિતો, અમનુસ્સા તુમ્હાકં ઉચ્ચારપસ્સાવં દિસ્વા કુજ્ઝેય્યું, તસ્મા તં કરોન્તા વાલુકં વિયૂહિત્વા વાલુકાય પટિચ્છાદેય્યાથ, એત્તકં ઇધ ભયં, અઞ્ઞં નત્થિ, નિચ્ચં અપ્પમત્તા ભવેય્યાથાતિ. તે તત્થ વાસં ઉપગચ્છિંસુ. તસ્મિં પન કુલસહસ્સે પઞ્ચન્નં પઞ્ચન્નં કુલસતાનં જેટ્ઠકા દ્વે વડ્ઢકી અહેસું. તેસુ એકો બાલો અહોસિ રસગિદ્ધો, એકો પણ્ડિતો રસેસુ અનલ્લીનો.

અપરભાગે સબ્બેપિ તે તત્થ સુખં વસન્તા થૂલસરીરા હુત્વા ચિન્તયિંસુ ‘‘ચિરં પીતા નો સુરા, ઉચ્છુરસેન મેરયં કત્વા પિવિસ્સામા’’તિ. તે મેરયં કારેત્વા પિવિત્વા મદવસેન ગાયન્તા નચ્ચન્તા કીળન્તા પમત્તા તત્થ તત્થ ઉચ્ચારપસ્સાવં કત્વા અપ્પટિચ્છાદેત્વા દીપકં જેગુચ્છં પટિકૂલં કરિંસુ. દેવતા ‘‘ઇમે અમ્હાકં કીળામણ્ડલં પટિકૂલં કરોન્તી’’તિ કુજ્ઝિત્વા ‘‘મહાસમુદ્દં ઉત્તરાપેત્વા દીપકધોવનં કરિસ્સામા’’તિ મન્તેત્વા ‘‘અયં કાળપક્ખો, અજ્જ અમ્હાકં સમાગમો ચ ભિન્નો, ઇતો દાનિ પન્નરસમે દિવસે પુણ્ણમીઉપોસથદિવસે ચન્દસ્સુગ્ગમનવેલાય સમુદ્દં ઉબ્બત્તેત્વા સબ્બેપિમે ઘાતેસ્સામા’’તિ દિવસં ઠપયિંસુ. અથ નેસં અન્તરે એકો ધમ્મિકો દેવપુત્તો ‘‘મા ઇમે મમ પસ્સન્તસ્સ નસ્સિંસૂ’’તિ અનુકમ્પાય તેસુ સાયમાસં ભુઞ્જિત્વા ઘરદ્વારે સુખકથાય નિસિન્નેસુ સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતો સકલદીપં એકોભાસં કત્વા ઉત્તરાય દિસાય આકાસે ઠત્વા ‘‘અમ્ભો વડ્ઢકી, દેવતા તુમ્હાકં કુદ્ધા. ઇમસ્મિં ઠાને મા વસિત્થ, ઇતો અડ્ઢમાસચ્ચયેન હિ દેવતા સમુદ્દં ઉબ્બત્તેત્વા સબ્બેવ તુમ્હે ઘાતેસ્સન્તિ, ઇતો નિક્ખમિત્વા પલાયથા’’તિ વત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૨૬. ‘‘તિપઞ્ચરત્તૂપગતમ્હિ ચન્દે, વેગો મહા હેહિતિ સાગરસ્સ;

ઉપ્લવિસ્સં દીપમિમં ઉળારં, મા વો વધી ગચ્છથ લેણમઞ્ઞ’’ન્તિ.

તત્થ ઉપ્લવિસ્સન્તિ ઇમં દીપકં ઉપ્લવન્તો અજ્ઝોત્થરન્તો અભિભવિસ્સતિ. મા વો વધીતિ સો સાગરવેગો તુમ્હે મા વધિ.

ઇતિ સો તેસં ઓવાદં દત્વા અત્તનો ઠાનમેવ ગતો. તસ્મિં ગતે અપરો સાહસિકો કક્ખળો દેવપુત્તો ‘‘ઇમે ઇમસ્સ વચનં ગહેત્વા પલાયેય્યું, અહં નેસં ગમનં નિવારેત્વા સબ્બેપિમે મહાવિનાસં પાપેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા દિબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતો સકલદીપં એકોભાસં કરોન્તો આગન્ત્વા દક્ખિણાય દિસાય આકાસે ઠત્વા ‘‘એકો દેવપુત્તો ઇધાગતો, નો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આગતો’’તિ વુત્તે ‘‘સો વો કિં કથેસી’’તિ વત્વા ‘‘ઇમં નામ, સામી’’તિ વુત્તે ‘‘સો તુમ્હાકં ઇધ નિવાસં ન ઇચ્છતિ, દોસેન કથેતિ, તુમ્હે અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા ઇધેવ વસથા’’તિ વત્વા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૨૭. ‘‘ન જાતુયં સાગરવારિવેગો, ઉપ્લવિસ્સં દીપમિમં ઉળારં;

તં મે નિમિત્તેહિ બહૂહિ દિટ્ઠં, મા ભેથ કિં સોચથ મોદથવ્હો.

૨૮. ‘‘પહૂતભક્ખં બહુઅન્નપાનં, પત્તત્થ આવાસમિમં ઉળારં;

ન વો ભયં પટિપસ્સામિ કિઞ્ચિ, આપુત્તપુત્તેહિ પમોદથવ્હો’’તિ.

તત્થ ન જાતુયન્તિ ન જાતુ અયં. મા ભેથાતિ મા ભાયિત્થ. મોદથવ્હોતિ પમોદિતા પીતિસોમનસ્સજાતા હોથ. આપુત્તપુત્તેહીતિ યાવ પુત્તાનમ્પિ પુત્તેહિ પમોદથ, નત્થિ વો ઇમસ્મિં ઠાને ભયન્તિ.

એવં સો ઇમાહિ દ્વીહિ ગાથાહિ તે અસ્સાસેત્વા પક્કામિ. તસ્સ પક્કન્તકાલે ધમ્મિકદેવપુત્તસ્સ વચનં અનાદિયન્તો બાલવડ્ઢકી ‘‘સુણન્તુ મે, ભોન્તો, વચન’’ન્તિ સેસવડ્ઢકી આમન્તેત્વા પઞ્ચમં ગાથમાહ –

૨૯. ‘‘યો દેવોયં દક્ખિણાયં દિસાયં, ખેમન્તિ પક્કોસતિ તસ્સ સચ્ચં;

ન ઉત્તરો વેદિ ભયાભયસ્સ, મા ભેથ કિં સોચથ મોદથવ્હો’’તિ.

તત્થ દક્ખિણાયન્તિ દક્ખિણાય, અયમેવ વા પાઠો.

તં સુત્વા રસગિદ્ધા પઞ્ચસતા વડ્ઢકી તસ્સ બાલસ્સ વચનં આદિયિંસુ. ઇતરો પન પણ્ડિતવડ્ઢકી તસ્સ વચનં અનાદિયન્તો તે વડ્ઢકી આમન્તેત્વા ચતસ્સો ગાથા અભાસિ –

૩૦. ‘‘યથા ઇમે વિપ્પવદન્તિ યક્ખા, એકો ભયં સંસતિ ખેમમેકો;

તદિઙ્ઘ મય્હં વચનં સુણાથ, ખિપ્પં લહું મા વિનસ્સિમ્હ સબ્બે.

૩૧. ‘‘સબ્બે સમાગમ્મ કરોમ નાવં, દોણિં દળ્હં સબ્બયન્તૂપપન્નં;

સચે અયં દક્ખિણો સચ્ચમાહ, મોઘં પટિક્કોસતિ ઉત્તરોયં;

સા ચેવ નો હેહિતિ આપદત્થા, ઇમઞ્ચ દીપં ન પરિચ્ચજેમ.

૩૨. ‘‘સચે ચ ખો ઉત્તરો સચ્ચમાહ, મોઘં પટિક્કોસતિ દક્ખિણોયં;

તમેવ નાવં અભિરુય્હ સબ્બે, એવં મયં સોત્થિ તરેમુ પારં.

૩૩. ‘‘ન વે સુગણ્હં પઠમેન સેટ્ઠં, કનિટ્ઠમાપાથગતં ગહેત્વા;

યો ચીધ તચ્છં પવિચેય્ય ગણ્હતિ, સ વે નરો સેટ્ઠમુપેતિ ઠાન’’ન્તિ.

તત્થ વિપ્પવદન્તીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધં વદન્તિ. લહુન્તિ પુરિમસ્સ અત્થદીપનં. દોણિન્તિ ગમ્ભીરં મહાનાવં. સબ્બયન્તૂપપન્નન્તિ સબ્બેહિ ફિયારિત્તાદીહિ યન્તેહિ ઉપપન્નં. સા ચેવ નો હેહિતિ આપદત્થાતિ સા ચ નો નાવા પચ્છાપિ ઉપ્પન્નાય આપદાય અત્થા ભવિસ્સતિ, ઇમઞ્ચ દીપં ન પરિચ્ચજિસ્સામ. તરેમૂતિ તરિસ્સામ. ન વે સુગણ્હન્તિ ન વે સુખેન ગણ્હિતબ્બં. સેટ્ઠન્તિ ઉત્તમં તથં સચ્ચં. કનિટ્ઠન્તિ પઠમવચનં ઉપાદાય પચ્છિમવચનં કનિટ્ઠં નામ. ઇધાપિ ‘‘ન વે સુગણ્હ’’ન્તિ અનુવત્તતેવ. ઇદં વુત્તં હોતિ – અમ્ભો વડ્ઢકી, યેન કેનચિ પઠમેન વુત્તવચનં ‘‘ઇદમેવ સેટ્ઠં તથં સચ્ચ’’ન્તિ સુખં ન ગણ્હિતબ્બમેવ, યથા ચ તં, એવં કનિટ્ઠં ગચ્છા વુત્તવચનમ્પિ ‘‘ઇદમેવ તથં સચ્ચ’’ન્તિ ન ગણ્હિતબ્બં. યં પન સોતવિસયં આપાથગતં હોતિ, તં આપાથગતં ગહેત્વા યો ઇધ પણ્ડિતપુરિસો પુરિમવચનઞ્ચ પચ્છિમવચનઞ્ચ પવિચેય્ય વિચિનિત્વા તીરેત્વા ઉપપરિક્ખિત્વા તચ્છં ગણ્હાતિ, યં તથં સચ્ચં સભાવભૂતં, તદેવ પચ્ચક્ખં કત્વા ગણ્હાતિ. સ વે નરો સેટ્ઠમુપેતિ ઠાનન્તિ સો ઉત્તમં ઠાનં ઉપેતિ અધિગચ્છતિ વિન્દતિ લભતીતિ.

સો એવઞ્ચ પન વત્વા આહ – ‘‘અમ્ભો, મયં દ્વિન્નમ્પિ દેવતાનં વચનં કરિસ્સામ, નાવં તાવ સજ્જેય્યામ. સચે પઠમસ્સ વચનં સચ્ચં ભવિસ્સતિ, તં નાવં અભિરુહિત્વા પલાયિસ્સામ, અથ ઇતરસ્સ વચનં સચ્ચં ભવિસ્સતિ, નાવં એકમન્તે ઠપેત્વા ઇધેવ વસિસ્સામા’’તિ. એવં વુત્તે બાલવડ્ઢકી ‘‘અમ્ભો, ત્વં ઉદકપાતિયં સુસુમારં પસ્સસિ, અતીવ દીઘં પસ્સસિ, પઠમદેવપુત્તો અમ્હેસુ દોસવસેન કથેસિ, પચ્છિમો સિનેહેનેવ, ઇમં એવરૂપં વરદીપં પહાય કુહિં ગમિસ્સામ, સચે પન ત્વં ગન્તુકામો, તવ પરિસં ગણ્હિત્વા નાવં કરોહિ, અમ્હાકં નાવાય કિચ્ચં નત્થી’’તિ આહ. પણ્ડિતો અત્તનો પરિસં ગહેત્વા નાવં સજ્જેત્વા નાવાય સબ્બૂપકરણાનિ આરોપેત્વા સપરિસો નાવાય અટ્ઠાસિ.

તતો પુણ્ણમદિવસે ચન્દસ્સ ઉગ્ગમનવેલાય સમુદ્દતો ઊમિ ઉત્તરિત્વા જાણુકપમાણા હુત્વા દીપકં ધોવિત્વા ગતા. પણ્ડિતો સમુદ્દસ્સ ઉત્તરણભાવં ઞત્વા નાવં વિસ્સજ્જેસિ. બાલવડ્ઢકિપક્ખિકાનિ પઞ્ચ કુલસતાનિ ‘‘સમુદ્દતો ઊમિ દીપધોવનત્થાય આગતા, એત્તકમેવ એત’’ન્તિ કથેન્તા નિસીદિંસુ. તતો પટિપાટિયા કટિપ્પમાણા પુરિસપ્પમાણા તાલપ્પમાણા સત્તતાલપ્પમાણા સાગરઊમિ દીપકમ્પિ વુય્હમાના આગઞ્છિ. પણ્ડિતો ઉપાયકુસલતાય રસે અલગ્ગો સોત્થિના ગતો, બાલવડ્ઢકી રસગિદ્ધેન અનાગતભયં અનોલોકેન્તો પઞ્ચહિ કુલસતેહિ સદ્ધિં વિનાસં પત્તો.

ઇતો પરા સાનુસાસની તમત્થં દીપયમાના તિસ્સો અભિસમ્બુદ્ધગાથા હોન્તિ –

૩૪. ‘‘યથાપિ તે સાગરવારિમજ્ઝે, સકમ્મુના સોત્થિ વહિંસુ વાણિજા;

અનાગતત્થં પટિવિજ્ઝિયાન, અપ્પમ્પિ નાચ્ચેતિ સ ભૂરિપઞ્ઞો.

૩૫. ‘‘બાલા ચ મોહેન રસાનુગિદ્ધા, અનાગતં અપ્પટિવિજ્ઝિયત્થં;

પચ્ચુપ્પન્ને સીદન્તિ અત્થજાતે, સમુદ્દમજ્ઝે યથા તે મનુસ્સા.

૩૬. ‘‘અનાગતં પટિકયિરાથ કિચ્ચં, ‘મા મં કિચ્ચં કિચ્ચકાલે બ્યધેસિ’;

તં તાદિસં પટિકતકિચ્ચકારિં, ન તં કિચ્ચં કિચ્ચકાલે બ્યધેતી’’તિ.

તત્થ સકમ્મુનાતિ અનાગતભયં દિસ્વા પુરેતરં કતેન અત્તનો કમ્મેન. સોત્થિ વહિંસૂતિ ખેમેન ગમિંસુ. વાણિજાતિ સમુદ્દે વિચરણભાવેન વડ્ઢકી વુત્તા. પટિવિજ્ઝિયાનાતિ એવં, ભિક્ખવે, પઠમતરં કત્તબ્બં અનાગતં અત્થં પટિવિજ્ઝિત્વા ઇધલોકે ભૂરિપઞ્ઞો કુલપુત્તો અપ્પમત્તકમ્પિ અત્તનો અત્થં ન અચ્ચેતિ નાતિવત્તતિ, ન હાપેતીતિ અત્થો. અપ્પટિવિજ્ઝિયત્થન્તિ અપ્પટિવિજ્ઝિત્વા અત્થં, પઠમમેવ કત્તબ્બં અકત્વાતિ અત્થો. પચ્ચુપ્પન્નેતિ યદા તં અનાગતં અત્થજાતં ઉપ્પજ્જતિ, તદા તસ્મિં પચ્ચુપ્પન્ને સીદન્તિ, અત્થે જાતે અત્તનો પતિટ્ઠં ન લભન્તિ, સમુદ્દે તે બાલવડ્ઢકી મનુસ્સા વિય વિનાસં પાપુણન્તિ.

અનાગતન્તિ ભિક્ખવે, પણ્ડિતપુરિસો અનાગતં પઠમતરં કત્તબ્બકિચ્ચં સમ્પરાયિકં વા દિટ્ઠધમ્મિકં વા પટિકયિરાથ, પુરેતરમેવ કરેય્ય. કિંકારણા? મા મં કિચ્ચં કિચ્ચકાલે બ્યધેસિ, પુરે કત્તબ્બઞ્હિ પુરે અકયિરમાનં પચ્છા પચ્ચુપ્પન્નભાવપ્પત્તં અત્તનો કિચ્ચકાલે કાયચિત્તાબાધેન બ્યધેતિ, તં મં મા બ્યધેસીતિ પઠમમેવ નં પણ્ડિતો કરેય્ય. તં તાદિસન્તિ યથા પણ્ડિતં પુરિસં. પટિકતકિચ્ચકારિન્તિ પટિકચ્ચેવ કત્તબ્બકિચ્ચકારિનં. તં કિચ્ચં કિચ્ચકાલેતિ અનાગતં કિચ્ચં કયિરમાનં પચ્છા પચ્ચુપ્પન્નભાવપ્પત્તં અત્તનો કિચ્ચકાલે કાયચિત્તાબાધકાલે તાદિસં પુરિમં ન બ્યધેતિ ન બાધતિ. કસ્મા? પુરેયેવ કતત્તાતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ દેવદત્તો પચ્ચુપ્પન્નસુખે લગ્ગો અનાગતભયં અનોલોકેત્વા સપરિસો વિનાસં પત્તો’’તિ વત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બાલવડ્ઢકી દેવદત્તો અહોસિ, દક્ખિણદિસાય ઠિતો અધમ્મિકદેવપુત્તો કોકાલિકો, ઉત્તરદિસાય ઠિતો ધમ્મિકદેવપુત્તો સારિપુત્તો, પણ્ડિતવડ્ઢકી પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સમુદ્દવાણિજજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૪૬૭] ૪. કામજાતકવણ્ણના

કામં કામયમાનસ્સાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ. એકો કિર સાવત્થિવાસી બ્રાહ્મણો અચિરવતીતીરે ખેત્તકરણત્થાય અરઞ્ઞં કોટેસિ. સત્થા તસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિસન્તો મગ્ગા ઓક્કમ્મ તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા ‘‘કિં કરોસિ બ્રાહ્મણા’’તિ વત્વા ‘‘ખેત્તટ્ઠાનં કોટાપેમિ ભો, ગોતમા’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ, બ્રાહ્મણ, કમ્મં કરોહી’’તિ વત્વા અગમાસિ. એતેનેવ ઉપાયેન છિન્નરુક્ખે હારેત્વા ખેત્તસ્સ સોધનકાલે કસનકાલે કેદારબન્ધનકાલે વપનકાલેતિ પુનપ્પુનં ગન્ત્વા તેન સદ્ધિં પટિસન્થારમકાસિ. વપનદિવસે પન સો બ્રાહ્મણો ‘‘અજ્જ, ભો ગોતમ, મય્હં વપ્પમઙ્ગલં, અહં ઇમસ્મિં સસ્સે નિપ્ફન્ને બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દસ્સામી’’તિ આહ. સત્થા તુણ્હીભાવેન અધિવાસેત્વા પક્કામિ. પુનેકદિવસં બ્રાહ્મણો સસ્સં ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ. સત્થાપિ તત્થ ગન્ત્વા ‘‘કિં કરોસિ બ્રાહ્મણા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સસ્સં ઓલોકેમિ ભો ગોતમા’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ બ્રાહ્મણા’’તિ વત્વા પક્કામિ. તદા બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ ‘‘સમણો ગોતમો અભિણ્હં આગચ્છતિ, નિસ્સંસયં ભત્તેન અત્થિકો, દસ્સામહં તસ્સ ભત્ત’’ન્તિ. તસ્સેવં ચિન્તેત્વા ગેહં ગતદિવસે સત્થાપિ તત્થ અગમાસિ. અથ બ્રાહ્મણસ્સ અતિવિય વિસ્સાસો અહોસિ. અપરભાગે પરિણતે સસ્સે ‘‘સ્વે ખેત્તં લાયિસ્સામી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા નિપન્ને બ્રાહ્મણે અચિરવતિયા ઉપરિ સબ્બરત્તિં કરકવસ્સં વસ્સિ. મહોઘો આગન્ત્વા એકનાળિમત્તમ્પિ અનવસેસં કત્વા સબ્બં સસ્સં સમુદ્દં પવેસેસિ. બ્રાહ્મણો ઓઘમ્હિ પતિતે સસ્સવિનાસં ઓલોકેત્વા સકભાવેન સણ્ઠાતું નાહોસિ, બલવસોકાભિભૂતો હત્થેન ઉરં પહરિત્વા પરિદેવમાનો રોદન્તો નિપજ્જિ.

સત્થા પચ્ચૂસસમયે સોકાભિભૂતં બ્રાહ્મણં દિસ્વા ‘‘બ્રાહ્મણસ્સાવસ્સયો ભવિસ્સામી’’તિ પુનદિવસે સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો ભિક્ખૂ વિહારં પેસેત્વા પચ્છાસમણેન સદ્ધિં તસ્સ ગેહદ્વારં અગમાસિ. બ્રાહ્મણો સત્થુ આગતભાવં સુત્વા ‘‘પટિસન્થારત્થાય મે સહાયો આગતો ભવિસ્સતી’’તિ પટિલદ્ધસ્સાસો આસનં પઞ્ઞપેસિ. સત્થા પવિસિત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિત્વા ‘‘બ્રાહ્મણ, કસ્મા ત્વં દુમ્મનોસિ, કિં તે અફાસુક’’ન્તિ પુચ્છિ. ભો ગોતમ, અચિરવતીતીરે મયા રુક્ખચ્છેદનતો પટ્ઠાય કતં કમ્મં તુમ્હે જાનાથ, અહં ‘‘ઇમસ્મિં સસ્સે નિપ્ફન્ને તુમ્હાકં દાનં દસ્સામી’’તિ વિચરામિ, ઇદાનિ મે સબ્બં તં સસ્સં મહોઘો સમુદ્દમેવ પવેસેસિ, કિઞ્ચિ અવસિટ્ઠં નત્થિ, સકટસતમત્તં ધઞ્ઞં વિનટ્ઠં, તેન મે મહાસોકો ઉપ્પન્નોતિ. ‘‘કિં પન, બ્રાહ્મણ, સોચન્તસ્સ નટ્ઠં પુનાગચ્છતી’’તિ. ‘‘નો હેતં ભો ગોતમા’’તિ. ‘‘એવં સન્તે કસ્મા સોચસિ, ઇમેસં સત્તાનં ધનધઞ્ઞં નામ ઉપ્પજ્જનકાલે ઉપ્પજ્જતિ, નસ્સનકાલે નસ્સતિ, કિઞ્ચિ સઙ્ખારગતં અનસ્સનધમ્મં નામ નત્થિ, મા ચિન્તયી’’તિ. ઇતિ નં સત્થા સમસ્સાસેત્વા તસ્સ સપ્પાયધમ્મં દેસેન્તો કામસુત્તં (સુ. નિ. ૭૭૨ આદયો) કથેસિ. સુત્તપરિયોસાને સોચન્તો બ્રાહ્મણો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સત્થા તં નિસ્સોકં કત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં અગમાસિ. ‘‘સત્થા અસુકં નામ બ્રાહ્મણં સોકસલ્લસમપ્પિતં નિસ્સોકં કત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેસી’’તિ સકલનગરં અઞ્ઞાસિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, દસબલો બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં મિત્તં કત્વા વિસ્સાસિકો હુત્વા ઉપાયેનેવ તસ્સ સોકસલ્લસમપ્પિતસ્સ ધમ્મં દેસેત્વા તં નિસ્સોકં કત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપાહં એતં નિસ્સોકમકાસિ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તસ્સ રઞ્ઞો દ્વે પુત્તા અહેસું. સો જેટ્ઠકસ્સ ઉપરજ્જં અદાસિ, કનિટ્ઠસ્સ સેનાપતિટ્ઠાનં. અપરભાગે બ્રહ્મદત્તે કાલકતે અમચ્ચા જેટ્ઠકસ્સ અભિસેકં પટ્ઠપેસું. સો ‘‘ન મય્હં રજ્જેનત્થો, કનિટ્ઠસ્સ મે દેથા’’તિ વત્વા પુનપ્પુનં યાચિયમાનોપિ પટિક્ખિપિત્વા કનિટ્ઠસ્સ અભિસેકે કતે ‘‘ન મે ઇસ્સરિયેનત્થો’’તિ ઉપરજ્જાદીનિપિ ન ઇચ્છિ. ‘‘તેન હિ સાદૂનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જન્તો ઇધેવ વસાહી’’તિ વુત્તેપિ ‘‘ન મે ઇમસ્મિં નગરે કિચ્ચં અત્થી’’તિ બારાણસિતો નિક્ખમિત્વા પચ્ચન્તં ગન્ત્વા એકં સેટ્ઠિકુલં નિસ્સાય સહત્થેન કમ્મં કરોન્તો વસિ. તે અપરભાગે તસ્સ રાજકુમારભાવં ઞત્વા કમ્મં કાતું નાદંસુ, કુમારપરિહારેનેવ તં પરિહરિંસુ. અપરભાગે રાજકમ્મિકા ખેત્તપ્પમાણગ્ગહણત્થાય તં ગામં અગમંસુ. સેટ્ઠિ રાજકુમારં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સામિ, મયં તુમ્હે પોસેમ, કનિટ્ઠભાતિકસ્સ પણ્ણં પેસેત્વા અમ્હાકં બલિં હારેથા’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘અહં અસુકસેટ્ઠિકુલં નામ ઉપનિસ્સાય વસામિ, મં નિસ્સાય એતેસં બલિં વિસ્સજ્જેહી’’તિ પણ્ણં પેસેસિ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા તથા કારેસિ.

અથ નં સકલગામવાસિનોપિ જનપદવાસિનોપિ ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘મયં તુમ્હાકઞ્ઞેવ બલિં દસ્સામ, અમ્હાકમ્પિ સુઙ્કં વિસ્સજ્જાપેહી’’તિ આહંસુ. સો તેસમ્પિ અત્થાય પણ્ણં પેસેત્વા વિસ્સજ્જાપેસિ. તતો પટ્ઠાય તે તસ્સેવ બલિં અદંસુ. અથસ્સ મહાલાભસક્કારો અહોસિ, તેન સદ્ધિઞ્ઞેવસ્સ તણ્હાપિ મહતી જાતા. સો અપરભાગેપિ સબ્બં જનપદં યાચિ, ઉપડ્ઢરજ્જં યાચિ, કનિટ્ઠોપિ તસ્સ અદાસિયેવ. સો તણ્હાય વડ્ઢમાનાય ઉપડ્ઢરજ્જેનપિ અસન્તુટ્ઠો ‘‘રજ્જં ગણ્હિસ્સામી’’તિ જનપદપરિવુતો તં નગરં ગન્ત્વા બહિનગરે ઠત્વા ‘‘રજ્જં વા મે દેતુ યુદ્ધં વા’’તિ કનિટ્ઠસ્સ પણ્ણં પહિણિ. કનિટ્ઠો ચિન્તેસિ ‘‘અયં બાલો પુબ્બે રજ્જમ્પિ ઉપરજ્જાદીનિપિ પટિક્ખિપિત્વા ઇદાનિ ‘યુદ્ધેન ગણ્હામી’તિ વદતિ, સચે ખો પનાહં ઇમં યુદ્ધેન મારેસ્સામિ, ગરહા મે ભવિસ્સતિ, કિં મે રજ્જેના’’તિ. અથસ્સ ‘‘અલં યુદ્ધેન, રજ્જં ગણ્હતૂ’’તિ પેસેસિ. સો રજ્જં ગણ્હિત્વા કનિટ્ઠસ્સ ઉપરજ્જં દત્વા તતો પટ્ઠાય રજ્જં કારેન્તો તણ્હાવસિકો હુત્વા એકેન રજ્જેન અસન્તુટ્ઠો દ્વે તીણિ રજ્જાનિ પત્થેત્વા તણ્હાય કોટિં નાદ્દસ.

તદા સક્કો દેવરાજા ‘‘કે નુ ખો લોકે માતાપિતરો ઉપટ્ઠહન્તિ, કે દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તિ, કે તણ્હાવસિકા’’તિ ઓલોકેન્તો તસ્સ તણ્હાવસિકભાવં ઞત્વા ‘‘અયં બાલો બારાણસિરજ્જેનપિ ન તુસ્સતિ, અહં સિક્ખાપેસ્સામિ ન’’ન્તિ માણવકવેસેન રાજદ્વારે ઠત્વા ‘‘એકો ઉપાયકુસલો માણવો દ્વારે ઠિતો’’તિ આરોચાપેત્વા ‘‘પવિસતૂ’’તિ વુત્તે પવિસિત્વા રાજાનં જયાપેત્વા ‘‘કિંકારણા આગતોસી’’તિ વુત્તે ‘‘મહારાજ તુમ્હાકં કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અત્થિ, રહો પચ્ચાસીસામી’’તિ આહ. સક્કાનુભાવેન તાવદેવ મનુસ્સા પટિક્કમિંસુ. અથ નં માણવો ‘‘અહં, મહારાજ, ફીતાનિ આકિણ્ણમનુસ્સાનિ સમ્પન્નબલવાહનાનિ તીણિ નગરાનિ પસ્સામિ, અહં તે અત્તનો આનુભાવેન તેસુ રજ્જં ગહેત્વા દસ્સામિ, પપઞ્ચં અકત્વા સીઘં ગન્તું વટ્ટતી’’તિ આહ. સો તણ્હાવસિકો રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા સક્કાનુભાવેન ‘‘કો વા ત્વં, કુતો વા આગતો, કિં વા તે લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ ન પુચ્છિ. સોપિ એત્તકં વત્વા તાવતિંસભવનમેવ અગમાસિ.

રાજા અમચ્ચે પક્કોસાપેત્વા ‘‘એકો માણવો ‘અમ્હાકં તીણિ રજ્જાનિ ગહેત્વા દસ્સામી’તિ આહ, તં પક્કોસથ, નગરે ભેરિં ચરાપેત્વા બલકાયં સન્નિપાતાપેથ, પપઞ્ચં અકત્વા તીણિ રજ્જાનિ ગણ્હિસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘કિં પન તે, મહારાજ, તસ્સ માણવસ્સ સક્કારો વા કતો, નિવાસટ્ઠાનં વા પુચ્છિત’’ન્તિ વુત્તે ‘‘નેવ સક્કારં અકાસિં, ન નિવાસટ્ઠાનં પુચ્છિં, ગચ્છથ નં ઉપધારેથા’’તિ આહ. ઉપધારેન્તા નં અદિસ્વા ‘‘મહારાજ, સકલનગરે માણવં ન પસ્સામા’’તિ આરોચેસું. તં સુત્વા રાજા દોમનસ્સજાતો ‘‘તીસુ નગરેસુ રજ્જં નટ્ઠં, મહન્તેનમ્હિ યસેન પરિહીનો, ‘નેવ મે પરિબ્બયં અદાસિ, ન ચ પુચ્છિ નિવાસટ્ઠાન’ન્તિ મય્હં કુજ્ઝિત્વા માણવો અનાગતો ભવિસ્સતી’’તિ પુનપ્પુનં ચિન્તેસિ. અથસ્સ તણ્હાવસિકસ્સ સરીરે ડાહો ઉપ્પજ્જિ, સરીરે પરિડય્હન્તે ઉદરં ખોભેત્વા લોહિતપક્ખન્દિકા ઉદપાદિ. એકં ભાજનં પવિસતિ, એકં નિક્ખમતિ, વેજ્જા તિકિચ્છિતું ન સક્કોન્તિ, રાજા કિલમતિ. અથસ્સ બ્યાધિતભાવો સકલનગરે પાકટો અહોસિ.

તદા બોધિસત્તો તક્કસિલતો સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા બારાણસિનગરે માતાપિતૂનં સન્તિકં આગતો તં રઞ્ઞો પવત્તિં સુત્વા ‘‘અહં તિકિચ્છિસ્સામી’’તિ રાજદ્વારં ગન્ત્વા ‘‘એકો કિર તરુણમાણવો તુમ્હે તિકિચ્છિતું આગતો’’તિ આરોચાપેસિ. રાજા ‘‘મહન્તમહન્તા દિસાપામોક્ખવેજ્જાપિ મં તિકિચ્છિતું ન સક્કોન્તિ, કિં તરુણમાણવો સક્ખિસ્સતિ, પરિબ્બયં દત્વા વિસ્સજ્જેથ ન’’ન્તિ આહ. તં સુત્વા માણવો ‘‘મય્હં વેજ્જકમ્મેન વેતનં નત્થિ, અહં તિકિચ્છામિ, કેવલં ભેસજ્જમૂલમત્તં દેતૂ’’તિ આહ. તં સુત્વા રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ પક્કોસાપેસિ. માણવો રાજાનં વન્દિત્વા ‘‘મા ભાયિ, મહારાજ, અહં તે તિકિચ્છામિ, અપિચ ખો પન મે રોગસ્સ સમુટ્ઠાનં આચિક્ખાહી’’તિ આહ. રાજા હરાયમાનો ‘‘કિં તે સમુટ્ઠાનેન, ભેસજ્જં એવ કરોહી’’તિ આહ. મહારાજ, વેજ્જા નામ ‘‘અયં બ્યાધિ ઇમં નિસ્સાય સમુટ્ઠિતો’’તિ ઞત્વા અનુચ્છવિકં ભેસજ્જં કરોન્તીતિ. રાજા ‘‘સાધુ તાતા’’તિ સમુટ્ઠાનં કથેન્તો ‘‘એકેન માણવેન આગન્ત્વા તીસુ નગરેસુ રજ્જં ગહેત્વા દસ્સામી’’તિઆદિં કત્વા સબ્બં કથેત્વા ‘‘ઇતિ મે તાત, તણ્હં નિસ્સાય બ્યાધિ ઉપ્પન્નો, સચે તિકિચ્છિતું સક્કોસિ, તિકિચ્છાહી’’તિ આહ. કિં પન મહારાજ, સોચનાય તાનિ નગરાનિ સક્કા લદ્ધુન્તિ? ‘‘ન સક્કા તાતા’’તિ. ‘‘એવં સન્તે કસ્મા સોચસિ, મહારાજ, સબ્બમેવ હિ સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકવત્થું અત્તનો કાયં આદિં કત્વા પહાય ગમનીયં, ચતૂસુ નગરેસુ રજ્જં ગહેત્વાપિ ત્વં એકપ્પહારેનેવ ન ચતસ્સો ભત્તપાતિયો ભુઞ્જિસ્સસિ, ન ચતૂસુ સયનેસુ સયિસ્સસિ, ન ચત્તારિ વત્થયુગાનિ અચ્છાદેસ્સસિ, તણ્હાવસિકેન નામ ભવિતું ન વટ્ટતિ, અયઞ્હિ તણ્હા નામ વડ્ઢમાના ચતૂહિ અપાયેહિ મુચ્ચિતું ન દેતીતિ.

ઇતિ નં મહાસત્તો ઓવદિત્વા અથસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૭. ‘‘કામં કામયમાનસ્સ, તસ્સ ચે તં સમિજ્ઝતિ;

અદ્ધા પીતિમનો હોતિ, લદ્ધા મચ્ચો યદિચ્છતિ.

૩૮. ‘‘કામં કામયમાનસ્સ, તસ્સ ચે તં સમિજ્ઝતિ;

તતો નં અપરં કામે, ઘમ્મે તણ્હંવ વિન્દતિ.

૩૯. ‘‘ગવંવ સિઙ્ગિનો સિઙ્ગં, વડ્ઢમાનસ્સ વડ્ઢતિ;

એવં મન્દસ્સ પોસસ્સ, બાલસ્સ અવિજાનતો;

ભિય્યો તણ્હા પિપાસા ચ, વડ્ઢમાનસ્સ વડ્ઢતિ.

૪૦. ‘‘પથબ્યા સાલિયવકં, ગવાસ્સં દાસપોરિસં;

દત્વા ચ નાલમેકસ્સ, ઇતિ વિદ્વા સમં ચરે.

૪૧. ‘‘રાજા પસય્હ પથવિં વિજિત્વા, સસાગરન્તં મહિમાવસન્તો;

ઓરં સમુદ્દસ્સ અતિત્તરૂપો, પારં સમુદ્દસ્સપિ પત્થયેથ.

૪૨. ‘‘યાવ અનુસ્સરં કામે, મનસા તિત્તિ નાજ્ઝગા;

તતો નિવત્તા પટિક્કમ્મ દિસ્વા, તે વે સુતિત્તા યે પઞ્ઞાય તિત્તા.

૪૩. ‘‘પઞ્ઞાય તિત્તિનં સેટ્ઠં, ન સો કામેહિ તપ્પતિ;

પઞ્ઞાય તિત્તં પુરિસં, તણ્હા ન કુરુતે વસં.

૪૪. ‘‘અપચિનેથેવ કામાનં, અપ્પિચ્છસ્સ અલોલુપો;

સમુદ્દમત્તો પુરિસો, ન સો કામેહિ તપ્પતિ.

૪૫. ‘‘રથકારોવ ચમ્મસ્સ, પરિકન્તં ઉપાહનં;

યં યં ચજતિ કામાનં, તં તં સમ્પજ્જતે સુખં;

સબ્બઞ્ચે સુખમિચ્છેય્ય, સબ્બે કામે પરિચ્ચજે’’તિ.

તત્થ કામન્તિ વત્થુકામમ્પિ કિલેસકામમ્પિ. કામયમાનસ્સાતિ પત્થયમાનસ્સ. તસ્સ ચે તં સમિજ્ઝતીતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ તં કામિતવત્થુ સમિજ્ઝતિ ચે, નિપ્ફજ્જતિ ચેતિ અત્થો. તતો નં અપરં કામેતિ એત્થ નન્તિ નિપાતમત્તં. અપરન્તિ પરભાગદીપનં. કામેતિ ઉપયોગબહુવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – સચે કામં કામયમાનસ્સ તં કામિતવત્થુ સમિજ્ઝતિ, તસ્મિં સમિદ્ધે તતો પરં સો પુગ્ગલો કામયમાનો યથા નામ ઘમ્મે ગિમ્હકાલે વાતાતપેન કિલન્તો તણ્હં વિન્દતિ, પાનીયપિપાસં પટિલભતિ, એવં ભિય્યો કામતણ્હાસઙ્ખાતે કામે વિન્દતિ પટિલભતિ, રૂપતણ્હાદિકા તણ્હા ચસ્સ વડ્ઢતિયેવાતિ. ગવંવાતિ ગોરૂપસ્સ વિય. સિઙ્ગિનોતિ મત્થકં પદાલેત્વા ઉટ્ઠિતસિઙ્ગસ્સ. મન્દસ્સાતિ મન્દપઞ્ઞસ્સ. બાલસ્સાતિ બાલધમ્મે યુત્તસ્સ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા વચ્છકસ્સ વડ્ઢન્તસ્સ સરીરેનેવ સદ્ધિં સિઙ્ગં વડ્ઢતિ, એવં અન્ધબાલસ્સપિ અપ્પત્તકામતણ્હા ચ પત્તકામપિપાસા ચ અપરાપરં વડ્ઢતીતિ.

સાલિયવકન્તિ સાલિખેત્તયવખેત્તં. એતેન સાલિયવાદિકં સબ્બં ધઞ્ઞં દસ્સેતિ, દુતિયપદેન સબ્બં દ્વિપદચતુપ્પદં દસ્સેતિ. પઠમપદેન વા સબ્બં અવિઞ્ઞાણકં, ઇતરેન સવિઞ્ઞાણકં. દત્વા ચાતિ દત્વાપિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – તિટ્ઠન્તુ તીણિ રજ્જાનિ, સચે સો માણવો અઞ્ઞં વા સકલમ્પિ પથવિં સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકરતનપૂરં કસ્સચિ દત્વા ગચ્છેય્ય, ઇદમ્પિ એત્તકં વત્થુ એકસ્સેવ અપરિયન્તં, એવં દુપ્પૂરા એસા તણ્હા નામ. ઇતિ વિદ્વા સમં ચરેતિ એવં જાનન્તો પુરિસો તણ્હાવસિકો અહુત્વા કાયસમાચારાદીનિ પૂરેન્તો ચરેય્ય.

ઓરન્તિ ઓરિમકોટ્ઠાસં પત્વા તેન અતિત્તરૂપો પુન સમુદ્દપારમ્પિ પત્થયેથ. એવં તણ્હાવસિકસત્તા નામ દુપ્પૂરાતિ દસ્સેતિ. યાવાતિ અનિયામિતપરિચ્છેદો. અનુસ્સરન્તિ અનુસ્સરન્તો. નાજ્ઝગાતિ ન વિન્દતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – મહારાજ, પુરિસો અપરિયન્તેપિ કામે મનસા અનુસ્સરન્તો તિત્તિં ન વિન્દતિ, પત્તુકામોવ હોતિ, એવં કામેસુ સત્તાનં તણ્હા વડ્ઢતેવ. તતો નિવત્તાતિ તતો પન વત્થુકામકિલેસકામતો ચિત્તેન નિવત્તિત્વા કાયેન પટિક્કમ્મ ઞાણેન આદીનવં દિસ્વા યે પઞ્ઞાય તિત્તા પરિપુણ્ણા, તે તિત્તા નામ.

પઞ્ઞાય તિત્તિનં સેટ્ઠન્તિ પઞ્ઞાય તિત્તીનં અયં પરિપુણ્ણસેટ્ઠો, અયમેવ વા પાઠો. ન સો કામેહિ તપ્પતીતિ ‘‘ન હી’’તિપિ પાઠો. યસ્મા પઞ્ઞાય તિત્તો પુરિસો કામેહિ ન પરિડય્હતીતિ અત્થો. ન કુરુતે વસન્તિ તાદિસઞ્હિ પુરિસં તણ્હા વસે વત્તેતું ન સક્કોતિ, સ્વેવ પન તણ્હાય આદીનવં દિસ્વા સરભઙ્ગમાણવો વિય ચ અડ્ઢમાસકરાજા વિય ચ તણ્હાવસે ન પવત્તતીતિ અત્થો. અપચિનેથેવાતિ વિદ્ધંસેથેવ. સમુદ્દમત્તોતિ મહતિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા સમુદ્દપ્પમાણો. સો મહન્તેન અગ્ગિનાપિ સમુદ્દો વિય કિલેસકામેહિ ન તપ્પતિ ન ડય્હતિ.

રથકારોતિ ચમ્મકારો. પરિકન્તન્તિ પરિકન્તન્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા ચમ્મકારો ઉપાહનં પરિકન્તન્તો યં યં ચમ્મસ્સ અગય્હૂપગટ્ઠાનં હોતિ, તં તં ચજિત્વા ઉપાહનં કત્વા ઉપાહનમૂલં લભિત્વા સુખિતો હોતિ, એવમેવ પણ્ડિતો ચમ્મકારસત્થસદિસાય પઞ્ઞાય કન્તન્તો યં યં ઓધિં કામાનં ચજતિ, તેન તેનસ્સ કામોધિના રહિતં તં તં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મઞ્ચ સુખં સમ્પજ્જતિ વિગતદરથં, સચે પન સબ્બમ્પિ કાયકમ્માદિસુખં વિગતપરિળાહમેવ ઇચ્છેય્ય, કસિણં ભાવેત્વા ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા સબ્બે કામે પરિચ્ચજેતિ.

બોધિસત્તસ્સ પન ઇમં ગાથં કથેન્તસ્સ રઞ્ઞો સેતચ્છત્તં આરમ્મણં કત્વા ઓદાતકસિણજ્ઝાનં ઉદપાદિ, રાજાપિ અરોગો અહોસિ. સો તુટ્ઠો સયના વુટ્ઠહિત્વા ‘‘એત્તકા વેજ્જા મં તિકિચ્છિતું નાસક્ખિંસુ, પણ્ડિતમાણવો પન અત્તનો ઞાણોસધેન મં નિરોગં અકાસી’’તિ તેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો દસમં ગાથમાહ –

૪૬. ‘‘અટ્ઠ તે ભાસિતા ગાથા, સબ્બા હોન્તિ સહસ્સિયા;