૧૧. એકાદસકનિપાતો

[૪૫૫] ૧. માતુપોસકજાતકવણ્ણના

તસ્સ નાગસ્સ વિપ્પવાસેનાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો માતુપોસકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ સામજાતકવત્થુસદિસમેવ. સત્થા પન ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘મા ભિક્ખવે, એતં ભિક્ખું ઉજ્ઝાયિત્થ, પોરાણકપણ્ડિતા તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તાપિ માતરા વિયુત્તા સત્તાહં નિરાહારતાય સુસ્સમાના રાજારહં ભોજનં લભિત્વાપિ ‘માતરા વિના ન ભુઞ્જિસ્સામા’તિ માતરં દિસ્વાવ ગોચરં ગણ્હિંસૂ’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતમાહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હિમવન્તપદેસે હત્થિયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા સબ્બસેતો અહોસિ અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો લક્ખણસમ્પન્નો અસીતિહત્થિસહસ્સપરિવારો. સો જરાજિણ્ણં માતરં પોસેસિ, માતા પનસ્સ અન્ધા. સો મધુરમધુરાનિ ફલાફલાનિ હત્થીનં દત્વા માતુ સન્તિકં પેસેસિ. હત્થી તસ્સા અદત્વા અત્તનાવ ખાદન્તિ. સો પરિગ્ગણ્હન્તો તં પવત્તિં ઞત્વા ‘‘યૂથં છડ્ડેત્વા માતરમેવ પોસેસ્સામી’’તિ રત્તિભાગે અઞ્ઞેસં હત્થીનં અજાનન્તાનં માતરં ગહેત્વા ચણ્ડોરણપબ્બતપાદં ગન્ત્વા એકં નળિનિં ઉપનિસ્સાય ઠિતાય પબ્બતગુહાયં માતરં ઠપેત્વા પોસેસિ. અથેકો બારાણસિવાસી વનચરકો મગ્ગમૂળ્હો દિસં વવત્થપેતું અસક્કોન્તો મહન્તેન સદ્દેન પરિદેવિ. બોધિસત્તો તસ્સ સદ્દં સુત્વા ‘‘અયં પુરિસો અનાથો, ન ખો પન મેતં પતિરૂપં, યં એસ મયિ ઠિતે ઇધ વિનસ્સેય્યા’’તિ તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તં ભયેન પલાયન્તં દિસ્વા ‘‘અમ્ભો પુરિસ, નત્થિ તે મં નિસ્સાય ભયં, મા પલાયિ, કસ્મા ત્વં પરિદેવન્તો વિચરસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સામિ, અહં મગ્ગમૂળ્હો, અજ્જ મે સત્તમો દિવસો’’તિ વુત્તે ‘‘ભો પુરિસ, મા ભાયિ, અહં તં મનુસ્સપથે ઠપેસ્સામી’’તિ તં અત્તનો પિટ્ઠિયં નિસીદાપેત્વા અરઞ્ઞા નીહરિત્વા નિવત્તિ. સોપિ પાપો ‘‘નગરં ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસ્સામી’’તિ રુક્ખસઞ્ઞં પબ્બતસઞ્ઞં કરોન્તોવ નિક્ખમિત્વા બારાણસિં અગમાસિ.

તસ્મિં કાલે રઞ્ઞો મઙ્ગલહત્થી કાલમકાસિ. રાજા ‘‘સચે કેનચિ કત્થચિ ઓપવય્હં કાતું યુત્તરૂપો હત્થી દિટ્ઠો અત્થિ, સો આચિક્ખતૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ. સો પુરિસો રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘મયા, દેવ, તુમ્હાકં ઓપવય્હો ભવિતું યુત્તરૂપો સબ્બસેતો સીલવા હત્થિરાજા દિટ્ઠો, અહં મગ્ગં દસ્સેસ્સામિ, મયા સદ્ધિં હત્થાચરિયે પેસેત્વા તં ગણ્હાપેથા’’તિ આહ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ ‘‘ઇમં મગ્ગદેસકં કત્વા અરઞ્ઞં ગન્ત્વા ઇમિના વુત્તં હત્થિનાગં આનેથા’’તિ તેન સદ્ધિં મહન્તેન પરિવારેન હત્થાચરિયં પેસેસિ. સો તેન સદ્ધિં ગન્ત્વા બોધિસત્તં નળિનિં પવિસિત્વા ગોચરં ગણ્હન્તં પસ્સિ. બોધિસત્તોપિ હત્થાચરિયં દિસ્વા ‘‘ઇદં ભયં ન અઞ્ઞતો ઉપ્પન્નં, તસ્સ પુરિસસ્સ સન્તિકા ઉપ્પન્નં ભવિસ્સતિ, અહં ખો પન મહાબલો હત્થિસહસ્સમ્પિ વિદ્ધંસેતું સમત્થો હોમિ, કુજ્ઝિત્વા સરટ્ઠકં સેનાવાહનં નાસેતું, સચે પન કુજ્ઝિસ્સામિ, સીલં મે ભિજ્જિસ્સતિ, તસ્મા અજ્જ સત્તીહિ કોટ્ટિયમાનોપિ ન કુજ્ઝિસ્સામી’’તિ અધિટ્ઠાય સીસં નામેત્વા નિચ્ચલોવ અટ્ઠાસિ. હત્થાચરિયો પદુમસરં ઓતરિત્વા તસ્સ લક્ખણસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘એહિ પુત્તા’’તિ રજતદામસદિસાય સોણ્ડાય ગહેત્વા સત્તમે દિવસે બારાણસિં પાપુણિ. બોધિસત્તમાતા પન પુત્તે અનાગચ્છન્તે ‘‘પુત્તો મે રાજરાજમહામત્તાદીહિ નીતો ભવિસ્સતિ, ઇદાનિ તસ્સ વિપ્પવાસેન અયં વનસણ્ડો વડ્ઢિસ્સતી’’તિ પરિદેવમાના દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧. ‘‘તસ્સ નાગસ્સ વિપ્પવાસેન, વિરૂળ્હો સલ્લકી ચ કુટજા ચ;

કુરુવિન્દકરવીરા ભિસસામા ચ, નિવાતે પુપ્ફિતા ચ કણિકારા.

૨. ‘‘કોચિદેવ સુવણ્ણકાયુરા, નાગરાજં ભરન્તિ પિણ્ડેન;

યત્થ રાજા રાજકુમારો વા, કવચમભિહેસ્સતિ અછમ્ભિતો’’તિ.

તત્થ વિરૂળ્હાતિ વડ્ઢિતા નામ, નત્થેત્થ સંસયોતિ અસંસયવસેનેવમાહ. સલ્લકી ચ કુટજા ચાતિ ઇન્દસાલરુક્ખા ચ કુટજરુક્ખા ચ. કુરુવિન્દકરવીરા ભિસસામા ચાતિ કુરુવિન્દરુક્ખા ચ કરવીરનામકાનિ મહાતિણાનિ ચ ભિસાનિ ચ સામાકાનિ ચાતિ અત્થો. એતે ચ સબ્બે ઇદાનિ વડ્ઢિસ્સન્તીતિ પરિદેવતિ. નિવાતેતિ પબ્બતપાદે. પુપ્ફિતાતિ મમ પુત્તેન સાખં ભઞ્જિત્વા અખાદિયમાના કણિકારાપિ પુપ્ફિતા ભવિસ્સન્તીતિ વુત્તં હોતિ. કોચિદેવાતિ કત્થચિદેવ ગામે વા નગરે વા. સુવણ્ણકાયુરાતિ સુવણ્ણાભરણા રાજરાજમહામત્તા. ભરન્તિ પિણ્ડેનાતિ અજ્જ માતુપોસકં નાગરાજં રાજારહસ્સ ભોજનસ્સ સુવડ્ઢિતેન પિણ્ડેન પોસેન્તિ. યત્થાતિ યસ્મિં નાગરાજે રાજા નિસીદિત્વા. કવચમભિહેસ્સતીતિ સઙ્ગામં પવિસિત્વા પચ્ચામિત્તાનં કવચં અભિહનિસ્સતિ ભિન્દિસ્સતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘યત્થ મમ પુત્તે નિસિન્નો રાજા વા રાજકુમારો વા અછમ્ભિતો હુત્વા સપત્તાનં કવચં હનિસ્સતિ, તં મે પુત્તં નાગરાજાનં સુવણ્ણાભરણા અજ્જ પિણ્ડેન ભરન્તી’’તિ.

હત્થાચરિયોપિ અન્તરામગ્ગેવ રઞ્ઞો સાસનં પેસેસિ. તં સુત્વા રાજા નગરં અલઙ્કારાપેસિ. હત્થાચરિયો બોધિસત્તં કતગન્ધપરિભણ્ડં અલઙ્કતપટિયત્તં હત્થિસાલં નેત્વા વિચિત્રસાણિયા પરિક્ખિપાપેત્વા રઞ્ઞો આરોચાપેસિ. રાજા નાનગ્ગરસભોજનં આદાય ગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ દાપેસિ. સો ‘‘માતરં વિના ગોચરં ન ગણ્હિસ્સામી’’તિ પિણ્ડં ન ગણ્હિ. અથ નં યાચન્તો રાજા તતિયં ગાથમાહ –

૩. ‘‘ગણ્હાહિ નાગ કબળં, મા નાગ કિસકો ભવ;

બહૂનિ રાજકિચ્ચાનિ, તાનિ નાગ કરિસ્સસી’’તિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો ચતુત્થં ગાથમાહ –

૪. ‘‘સા નૂનસા કપણિકા, અન્ધા અપરિણાયિકા;

ખાણું પાદેન ઘટ્ટેતિ, ગિરિં ચણ્ડોરણં પતી’’તિ.

તત્થ સા નૂનસાતિ મહારાજ, નૂન સા એસા. કપણિકાતિ પુત્તવિયોગેન કપણા. ખાણુન્તિ તત્થ તત્થ પતિતં રુક્ખકલિઙ્ગરં. ઘટ્ટેતીતિ પરિદેવમાના તત્થ તત્થ પાદેન પોથેન્તી નૂન પાદેન હનતિ. ગિરિં ચણ્ડોરણં પતીતિ ચણ્ડોરણપબ્બતાભિમુખી, પબ્બતપાદે પરિપ્ફન્દમાનાતિ અત્થો.

અથ નં પુચ્છન્તો રાજા પઞ્ચમં ગાથમાહ –

૫. ‘‘કા નુ તે સા મહાનાગ, અન્ધા અપરિણાયિકા;

ખાણું પાદેન ઘટ્ટેતિ, ગિરિં ચણ્ડોરણં પતી’’તિ.

બોધિસત્તો છટ્ઠં ગાથમાહ –

૬. ‘‘માતા મે સા મહારાજ, અન્ધા અપરિણાયિકા;

ખાણું પાદેન ઘટ્ટેતિ, ગિરિં ચણ્ડોરણં પતી’’તિ.

રાજા છટ્ઠગાથાય તમત્થં સુત્વા મુઞ્ચાપેન્તો સત્તમં ગાથમાહ –

૭. ‘‘મુઞ્ચથેતં મહાનાગં, યોયં ભરતિ માતરં;

સમેતુ માતરા નાગો, સહ સબ્બેહિ ઞાતિભી’’તિ.

તત્થ યોયં ભરતીતિ અયં નાગો ‘‘અહં, મહારાજ, અન્ધં માતરં પોસેમિ, મયા વિના મય્હં માતા જીવિતક્ખયં પાપુણિસ્સતિ, તાય વિના મય્હં ઇસ્સરિયેન અત્થો નત્થિ, અજ્જ મે માતુ ગોચરં અલભન્તિયા સત્તમો દિવસો’’તિ વદતિ, તસ્મા યો અયં માતરં ભરતિ, એતં મહાનાગં ખિપ્પં મુઞ્ચથ. સબ્બેહિ ઞાતિભીતિ સદ્ધિં એસ માતરા સમેતુ સમાગચ્છતૂતિ.

અટ્ઠમનવમા અભિસમ્બુદ્ધગાથા હોન્તિ –

૮. ‘‘મુત્તો ચ બન્ધના નાગો, મુત્તમાદાય કુઞ્જરો;

મુહુત્તં અસ્સાસયિત્વા, અગમા યેન પબ્બતો.

૯. ‘‘તતો સો નળિનિં ગન્ત્વા, સીતં કુઞ્જરસેવિતં;

સોણ્ડાયૂદકમાહત્વા, માતરં અભિસિઞ્ચથા’’તિ.

સો કિર નાગો બન્ધના મુત્તો થોકં વિસ્સમિત્વા રઞ્ઞો દસરાજધમ્મગાથાય ધમ્મં દેસેત્વા ‘‘અપ્પમત્તો હોહિ, મહારાજા’’તિ ઓવાદં દત્વા મહાજનેન ગન્ધમાલાદીહિ પૂજિયમાનો નગરા નિક્ખમિત્વા તદહેવ તં પદુમસરં પત્વા ‘‘મમ માતરં ગોચરં ગાહાપેત્વાવ સયં ગણ્હિસ્સામી’’તિ બહું ભિસમુળાલં આદાય સોણ્ડપૂરં ઉદકં ગહેત્વા ગુહાલેણતો નિક્ખમિત્વા ગુહાદ્વારે નિસિન્નાય માતુયા સન્તિકં ગન્ત્વા સત્તાહં નિરાહારતાય માતુ સરીરસ્સ ફસ્સપટિલાભત્થં ઉપરિ ઉદકં સિઞ્ચિ, તમત્થં આવિકરોન્તો સત્થા દ્વે ગાથા અભાસિ. બોધિસત્તસ્સ માતાપિ ‘‘દેવો વસ્સતી’’તિ સઞ્ઞાય તં અક્કોસન્તી દસમં ગાથમાહ –

૧૦. ‘‘કોયં અનરિયો દેવો, અકાલેનપિ વસ્સતિ;

ગતો મે અત્રજો પુત્તો, યો મય્હં પરિચારકો’’તિ.

તત્થ અત્રજોતિ અત્તતો જાતો.

અથ નં સમસ્સાસેન્તો બોધિસત્તો એકાદસમં ગાથમાહ –

૧૧. ‘‘ઉટ્ઠેહિ અમ્મ કિં સેસિ, આગતો ત્યાહમત્રજો;

મુત્તોમ્હિ કાસિરાજેન, વેદેહેન યસસ્સિના’’તિ.

તત્થ આગતો ત્યાહન્તિ આગતો તે અહં. વેદેહેનાતિ ઞાણસમ્પન્નેન. યસસ્સિનાતિ મહાપરિવારેન તેન રઞ્ઞા મઙ્ગલહત્થિભાવાય ગહિતોપિ અહં મુત્તો, ઇદાનિ તવ સન્તિકં આગતો ઉટ્ઠેહિ ગોચરં ગણ્હાહીતિ.

સા તુટ્ઠમાનસા રઞ્ઞો અનુમોદનં કરોન્તી ઓસાનગાથમાહ –

૧૨. ‘‘ચિરં જીવતુ સો રાજા, કાસીનં રટ્ઠવડ્ઢનો;

યો મે પુત્તં પમોચેસિ, સદા વુદ્ધાપચાયિક’’ન્તિ.

તદા રાજા બોધિસત્તસ્સ ગુણે પસીદિત્વા નળિનિયા અવિદૂરે ગામં માપેત્વા બોધિસત્તસ્સ ચ માતુ ચસ્સ નિબદ્ધં વત્તં પટ્ઠપેસિ. અપરભાગે બોધિસત્તો માતરિ કાલકતાય તસ્સા સરીરપરિહારં કત્વા કારણ્ડકઅસ્સમપદં નામ ગતો. તસ્મિં પન ઠાને હિમવન્તતો ઓતરિત્વા પઞ્ચસતા ઇસયો વસિંસુ, તં વત્તં તેસં અદાસિ. રાજા બોધિસત્તસ્સ સમાનરૂપં સિલાપટિમં કારેત્વા મહાસક્કારં પવત્તેસિ. સકલજમ્બુદીપવાસિનો અનુસંવચ્છરં સન્નિપતિત્વા હત્થિમહં નામ કરિંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને માતુપોસકભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, પાપપુરિસો દેવદત્તો, હત્થાચરિયો સારિપુત્તો, માતા હત્થિની મહામાયા, માતુપોસકનાગો પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

માતુપોસકજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૪૫૬] ૨. જુણ્હજાતકવણ્ણના

સુણોહિ મય્હં વચનં જનિન્દાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો આનન્દત્થેરેન લદ્ધવરે આરબ્ભ કથેસિ. પઠમબોધિયઞ્હિ વીસતિ વસ્સાનિ ભગવતો અનિબદ્ધુપટ્ઠાકા અહેસું. એકદા થેરો નાગસમાલો, એકદા નાગિતો, એકદા ઉપવાણો, એકદા સુનક્ખત્તો, એકદા ચુન્દો, એકદા નન્દો, એકદા સાગતો, એકદા મેઘિયો ભગવન્તં ઉપટ્ઠહિ. અથેકદિવસં ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ ‘‘ભિક્ખવે, ઇદાનિમ્હિ મહલ્લકો, એકચ્ચે ભિક્ખૂ ‘ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છામા’તિ વુત્તે અઞ્ઞેન ગચ્છન્તિ, એકચ્ચે મય્હં પત્તચીવરં ભૂમિયં નિક્ખિપન્તિ, નિબદ્ધુપટ્ઠાકં મે એકં ભિક્ખું જાનાથા’’તિ. ‘‘ભન્તે, અહં ઉપટ્ઠહિસ્સામિ, અહં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ સિરસિ અઞ્જલિં કત્વા ઉટ્ઠિતે સારિપુત્તત્થેરાદયો ‘‘તુમ્હાકં પત્થના મત્થકં પત્તા, અલ’’ન્તિ પટિક્ખિપિ. તતો ભિક્ખૂ આનન્દત્થેરં ‘‘ત્વં આવુસો, ઉપટ્ઠાકટ્ઠાનં યાચાહી’’તિ આહંસુ. થેરો ‘‘સચે મે ભન્તે, ભગવા અત્તના લદ્ધચીવરં ન દસ્સતિ, પિણ્ડપાતં ન દસ્સતિ, એકગન્ધકુટિયં વસિતું ન દસ્સતિ, મં ગહેત્વા નિમન્તનં ન ગમિસ્સતિ, સચે પન ભગવા મયા ગહિતં નિમન્તનં ગમિસ્સતિ, સચે અહં તિરોરટ્ઠા તિરોજનપદા ભગવન્તં દટ્ઠું આગતં પરિસં આગતક્ખણેયેવ દસ્સેતું લભિસ્સામિ, યદા મે કઙ્ખા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં ખણેયેવ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિતું લભિસ્સામિ, સચે યં ભગવા મમ પરમ્મુખા ધમ્મં કથેતિ, તં આગન્ત્વા મય્હં કથેસ્સતિ, એવાહં ભગવન્તં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ઇમે ચત્તારો પટિક્ખેપે ચતસ્સો ચ આયાચનાતિ અટ્ઠ વરે યાચિ, ભગવાપિસ્સ અદાસિ.

સો તતો પટ્ઠાય પઞ્ચવીસતિ વસ્સાનિ નિબદ્ધુપટ્ઠાકો અહોસિ. સો પઞ્ચસુ ઠાનેસુ એતદગ્ગે ઠપનં પત્વા આગમસમ્પદા, અધિગમસમ્પદા, પુબ્બહેતુસમ્પદા, અત્તત્થપરિપુચ્છાસમ્પદા, તિત્થવાસસમ્પદા, યોનિસોમનસિકારસમ્પદા, બુદ્ધૂપનિસ્સયસમ્પદાતિ ઇમાહિ સત્તહિ સમ્પદાહિ સમન્નાગતો બુદ્ધસ્સ સન્તિકે અટ્ઠવરદાયજ્જં લભિત્વા બુદ્ધસાસને પઞ્ઞાતો ગગનમજ્ઝે ચન્દો વિય પાકટો અહોસિ. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, તથાગતો આનન્દત્થેરં વરદાનેન સન્તપ્પેસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપાહં આનન્દં વરેન સન્તપ્પેસિં, પુબ્બેપાહં યં યં એસ યાચિ, તં તં અદાસિંયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ પુત્તો જુણ્હકુમારો નામ હુત્વા તક્કસિલાયં સિપ્પં ઉગ્ગહેત્વા આચરિયસ્સ અનુયોગં દત્વા રત્તિભાગે અન્ધકારે આચરિયસ્સ ઘરા નિક્ખમિત્વા અત્તનો નિવાસટ્ઠાનં વેગેન ગચ્છન્તો અઞ્ઞતરં બ્રાહ્મણં ભિક્ખં ચરિત્વા અત્તનો નિવાસટ્ઠાનં ગચ્છન્તં અપસ્સન્તો બાહુના પહરિત્વા તસ્સ ભત્તપાતિં ભિન્દિં, બ્રાહ્મણો પતિત્વા વિરવિ. કુમારો કારુઞ્ઞેન નિવત્તિત્વા તં હત્થે ગહેત્વા ઉટ્ઠાપેસિ. બ્રાહ્મણો ‘‘તયા, તાત, મમ ભિક્ખાભાજનં ભિન્નં, ભત્તમૂલં મે દેહી’’તિ આહ. કુમારો ‘‘બ્રાહ્મણ, ન દાનાહં તવ ભત્તમૂલં દાતું સક્કોમિ, અહં ખો પન કાસિકરઞ્ઞો પુત્તો જુણ્હકુમારો નામ, મયિ રજ્જે પતિટ્ઠિતે આગન્ત્વા મં ધનં યાચેય્યાસી’’તિ વત્વા નિટ્ઠિતસિપ્પો આચરિયં વન્દિત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા પિતુ સિપ્પં દસ્સેસિ. પિતા ‘‘જીવન્તેન મે પુત્તો દિટ્ઠો, રાજભૂતમ્પિ નં પસ્સિસ્સામી’’તિ રજ્જે અભિસિઞ્ચિ. સો જુણ્હરાજા નામ હુત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ. બ્રાહ્મણો તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘ઇદાનિ મમ ભત્તમૂલં આહરિસ્સામી’’તિ બારાણસિં ગન્ત્વા રાજાનં અલઙ્કતનગરં પદક્ખિણં કરોન્તમેવ દિસ્વા એકસ્મિં ઉન્નતપ્પદેસે ઠિતો હત્થં પસારેત્વા જયાપેસિ. અથ નં રાજા અનોલોકેત્વાવ અતિક્કમિ. બ્રાહ્મણો તેન અદિટ્ઠભાવં ઞત્વા કથં સમુટ્ઠાપેન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૩. ‘‘સુણોહિ મય્હં વચનં જનિન્દ, અત્થેન જુણ્હમ્હિ ઇધાનુપત્તો;

ન બ્રાહ્મણે અદ્ધિકે તિટ્ઠમાને, ગન્તબ્બમાહુ દ્વિપદિન્દ સેટ્ઠા’’તિ.

તત્થ જુણ્હમ્હીતિ મહારાજ, તયિ જુણ્હમ્હિ અહં એકેન અત્થેન ઇધાનુપ્પત્તો, ન નિક્કારણા ઇધાગતોમ્હીતિ દીપેતિ. અદ્ધિકેતિ અદ્ધાનં આગતે. ગન્તબ્બન્તિ તં અદ્ધિકં અદ્ધાનમાગતં યાચમાનં બ્રાહ્મણં અનોલોકેત્વાવ ગન્તબ્બન્તિ પણ્ડિતા ન આહુ ન કથેન્તીતિ.

રાજા તસ્સ વચનં સુત્વા હત્થિં વજિરઙ્કુસેન નિગ્ગહેત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૪. ‘‘સુણોમિ તિટ્ઠામિ વદેહિ બ્રહ્મે, યેનાસિ અત્થેન ઇધાનુપત્તો;

કં વા ત્વમત્થં મયિ પત્થયાનો, ઇધાગમો બ્રહ્મે તદિઙ્ઘ બ્રૂહી’’તિ.

તત્થ ઇઙ્ઘાતિ ચોદનત્થે નિપાતો.

તતો પરં બ્રાહ્મણસ્સ ચ રઞ્ઞો ચ વચનપટિવચનવસેન સેસગાથા કથિતા –

૧૫. ‘‘દદાહિ મે ગામવરાનિ પઞ્ચ, દાસીસતં સત્ત ગવંસતાનિ;

પરોસહસ્સઞ્ચ સુવણ્ણનિક્ખે, ભરિયા ચ મે સાદિસી દ્વે દદાહિ.

૧૬. ‘‘તપો નુ તે બ્રાહ્મણ ભિંસરૂપો, મન્તા નુ તે બ્રાહ્મણ ચિત્તરૂપા;

યક્ખા નુ તે અસ્સવા સન્તિ કેચિ, અત્થં વા મે અભિજાનાસિ કત્તં.

૧૭. ‘‘ન મે તપો અત્થિ ન ચાપિ મન્તા, યક્ખાપિ મે અસ્સવા નત્થિ કેચિ;

અત્થમ્પિ તે નાભિજાનામિ કત્તં, પુબ્બે ચ ખો સઙ્ગતિમત્તમાસિ.

૧૮. ‘‘પઠમં ઇદં દસ્સનં જાનતો મે, ન તાભિજાનામિ ઇતો પુરત્થા;

અક્ખાહિ મે પુચ્છિતો એતમત્થં, કદા કુહિં વા અહુ સઙ્ગમો નો.

૧૯. ‘‘ગન્ધારરાજસ્સ પુરમ્હિ રમ્મે, અવસિમ્હસે તક્કસીલાયં દેવ;

તત્થન્ધકારમ્હિ તિમીસિકાયં, અંસેન અંસં સમઘટ્ટયિમ્હ.

૨૦. ‘‘તે તત્થ ઠત્વાન ઉભો જનિન્દ, સારાણિયં વીતિસારયિમ્હ તત્થ;

સાયેવ નો સઙ્ગતિમત્તમાસિ, તતો ન પચ્છા ન પુરે અહોસિ.

૨૧. ‘‘યદા કદાચિ મનુજેસુ બ્રહ્મે, સમાગમો સપ્પુરિસેન હોતિ;

ન પણ્ડિતા સઙ્ગતિસન્થવાનિ, પુબ્બે કતં વાપિ વિનાસયન્તિ.

૨૨. ‘‘બાલાવ ખો સઙ્ગતિસન્થવાનિ, પુબ્બે કતં વાપિ વિનાસયન્તિ;

બહુમ્પિ બાલેસુ કતં વિનસ્સતિ, તથા હિ બાલા અકતઞ્ઞુરૂપા.

૨૩. ‘‘ધીરા ચ ખો સઙ્ગતિસન્થવાનિ, પુબ્બે કતં વાપિ ન નાસયન્તિ;

અપ્પમ્પિ ધીરેસુ કતં ન નસ્સતિ, તથા હિ ધીરા સુકતઞ્ઞુરૂપા.

૨૪. ‘‘દદામિ તે ગામવરાનિ પઞ્ચ, દાસીસતં સત્ત ગવંસતાનિ;

પરોસહસ્સઞ્ચ સુવણ્ણનિક્ખે, ભરિયા ચ તે સાદિસી દ્વે દદામિ.

૨૫. ‘‘એવં સતં હોતિ સમેચ્ચ રાજ, નક્ખત્તરાજારિવ તારકાનં;

આપૂરતી કાસિપતી તથાહં, તયાપિ મે સઙ્ગમો અજ્જ લદ્ધો’’તિ.

તત્થ સાદિસીતિ રૂપવણ્ણજાતિકુલપદેસેન મયા સાદિસી એકસદિસા દ્વે મહાયસા ભરિયા ચ મે દેહીતિ અત્થો. ભિંસરૂપોતિ કિં નુ તે બ્રાહ્મણ બલવરૂપસીલાચારગુણસઙ્ખાતં તપોકમ્મં અત્થીતિ પુચ્છતિ. મન્તા નુ તેતિ ઉદાહુ વિચિત્રરૂપા સબ્બત્થસાધકા મન્તા તે અત્થિ. અસ્સવાતિ વચનકારકા ઇચ્છિતિચ્છિતદાયકા યક્ખા વા તે કેચિ સન્તિ. કત્તન્તિ કતં, ઉદાહુ તયા કતં કિઞ્ચિ મમ અત્થં અભિજાનાસીતિ પુચ્છતિ. સઙ્ગતિમત્તન્તિ સમાગમમત્તં તયા સદ્ધિં પુબ્બે મમ આસીતિ વદતિ. જાનતો મેતિ જાનન્તસ્સ મમ ઇદં પઠમં તવ દસ્સનં. ન તાભિજાનામીતિ ન તં અભિજાનામિ. તિમીસિકાયન્તિ બહલતિમિરાયં રત્તિયં. તે તત્થ ઠત્વાનાતિ તે મયં તસ્મિં અંસેન અંસં ઘટ્ટિતટ્ઠાને ઠત્વા વીતિસારયિમ્હ તત્થાતિ તસ્મિંયેવ ઠાને સરિતબ્બયુત્તકં કથં વીતિસારયિમ્હ, અહં ‘‘ભિક્ખાભાજનં મે તયા ભિન્નં, ભત્તમૂલં મે દેહી’’તિ અવચં, ત્વં ‘‘ઇદાનાહં તવ ભત્તમૂલં દાતું ન સક્કોમિ, અહં ખો પન કાસિકરઞ્ઞો પુત્તો જુણ્હકુમારો નામ, મયિ રજ્જે પતિટ્ઠિતે આગન્ત્વા મં ધનં યાચેય્યાસી’’તિ અવચાતિ ઇમં સારણીયકથં કરિમ્હાતિ આહ. સાયેવ નો સઙ્ગતિમત્તમાસીતિ દેવ, અમ્હાકં સાયેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્ગતિમત્તમાસિ, એકમુહુત્તિકમહોસીતિ દીપેતિ. તતોતિ તતો પન તંમુહુત્તિકમિત્તધમ્મતો પચ્છા વા પુરે વા કદાચિ અમ્હાકં સઙ્ગતિ નામ ન ભૂતપુબ્બા.

ન પણ્ડિતાતિ બ્રાહ્મણ પણ્ડિતા નામ તંમુહુત્તિકં સઙ્ગતિં વા ચિરકાલસન્થવાનિ વા યં કિઞ્ચિ પુબ્બે કતગુણં વા ન નાસેન્તિ. બહુમ્પીતિ બહુકમ્પિ. અકતઞ્ઞુરૂપાતિ યસ્મા બાલા અકતઞ્ઞુસભાવા, તસ્મા તેસુ બહુમ્પિ કતં નસ્સતીતિ અત્થો. સુકતઞ્ઞુરૂપાતિ સુટ્ઠુ કતઞ્ઞુસભાવા. એત્થાપિ તત્થાપિ તથા હીતિ હિ-કારો કારણત્થો. દદામિ તેતિ બ્રાહ્મણેન યાચિતયાચિતં દદન્તો એવમાહ. એવં સતન્તિ બ્રાહ્મણો રઞ્ઞો અનુમોદનં કરોન્તો વદતિ, સતં સપ્પુરિસાનં એકવારમ્પિ સમેચ્ચ સઙ્ગતિ નામ એવં હોતિ. નક્ખત્તરાજારિવાતિ એત્થ ર-કારો નિપાતમત્તં. તારકાનન્તિ તારકગણમજ્ઝે. કાસિપતીતિ રાજાનમાલપતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘દેવ, કાસિરટ્ઠાધિપતિ યથા ચન્દો તારકાનં મજ્ઝે ઠિતો તારકગણપરિવુતો પાટિપદતો પટ્ઠાય યાવ પુણ્ણમા આપૂરતિ, તથા અહમ્પિ અજ્જ તયા દિન્નેહિ ગામવરાદીહિ આપૂરામી’’તિ. તયાપિ મેતિ મયા પુબ્બે તયા સદ્ધિં લદ્ધોપિ સઙ્ગમો અલદ્ધોવ, અજ્જ પન મમ મનોરથસ્સ નિપ્ફન્નત્તા મયા તયા સહ સઙ્ગમો લદ્ધો નામાતિ નિપ્ફન્નં મે તયા સદ્ધિં મિત્તફલન્તિ વદતિ. બોધિસત્તો તસ્સ મહન્તં યસં અદાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપાહં આનન્દં વરેન સન્તપ્પેસિં યેવા’’તિ વત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બ્રાહ્મણો આનન્દો અહોસિ, રાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

જુણ્હજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૪૫૭] ૩. ધમ્મદેવપુત્તજાતકવણ્ણના

યસોકરો પુઞ્ઞકરોહમસ્મીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દેવદત્તસ્સ પથવિપવેસનં આરબ્ભ કથેસિ. તદા હિ ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, દેવદત્તો તથાગતેન સદ્ધિં પટિવિરુજ્ઝિત્વા પથવિં પવિટ્ઠો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન ઇદાનેવેસ, ભિક્ખવે, મમ જિનચક્કે પહારં દત્વા પથવિં પવિટ્ઠો, પુબ્બેપિ ધમ્મચક્કે પહારં દત્વા પથવિં પવિસિત્વા અવીચિપરાયણો જાતોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કામાવચરદેવલોકે ધમ્મો નામ દેવપુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, દેવદત્તો અધમ્મો નામ. તેસુ ધમ્મો દિબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતો દિબ્બરથવરમભિરુય્હ અચ્છરાગણપરિવુતો મનુસ્સેસુ સાયમાસં ભુઞ્જિત્વા અત્તનો અત્તનો ઘરદ્વારે સુખકથાય નિસિન્નેસુ પુણ્ણમુપોસથદિવસે ગામનિગમજનપદરાજધાનીસુ આકાસે ઠત્વા ‘‘પાણાતિપાતાદીહિ દસહિ અકુસલકમ્મપથેહિ વિરમિત્વા માતુપટ્ઠાનધમ્મં પિતુપટ્ઠાનધમ્મં તિવિધસુચરિતધમ્મઞ્ચ પૂરેથ, એવં સગ્ગપરાયણા હુત્વા મહન્તં યસં અનુભવિસ્સથા’’તિ મનુસ્સે દસ કુસલકમ્મપથે સમાદપેન્તો જમ્બુદીપં પદક્ખિણં કરોતિ. અધમ્મો પન દેવપુત્તો ‘‘પાણં હનથા’’તિઆદિના નયેન દસ અકુસલકમ્મપથે સમાદપેન્તો જમ્બુદીપં વામં કરોતિ. અથ તેસં આકાસે રથા સમ્મુખા અહેસું. અથ નેસં પરિસા ‘‘તુમ્હે કસ્સ, તુમ્હે કસ્સા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘મયં ધમ્મસ્સ, મયં અધમ્મસ્સા’’તિ વત્વા મગ્ગા ઓક્કમિત્વા દ્વિધા જાતા. ધમ્મોપિ અધમ્મં આમન્તેત્વા ‘‘સમ્મ, ત્વં અધમ્મો, અહં ધમ્મો, મગ્ગો મય્હં અનુચ્છવિકો, તવ રથં ઓક્કામેત્વા મય્હં મગ્ગં દેહી’’તિ પઠમં ગાથમાહ –

૨૬. ‘‘યસોકરો પુઞ્ઞકરોહમસ્મિ, સદાત્થુતો સમણબ્રાહ્મણાનં;

મગ્ગારહો દેવમનુસ્સપૂજિતો, ધમ્મો અહં દેહિ અધમ્મ મગ્ગ’’ન્તિ.

તત્થ યસોકરોતિ અહં દેવમનુસ્સાનં યસદાયકો. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. સદાત્થુતોતિ સદા થુતો નિચ્ચપસત્થો. તતો પરા –

૨૭. ‘‘અધમ્મયાનં દળ્હમારુહિત્વા, અસન્તસન્તો બલવાહમસ્મિ;

સ કિસ્સ હેતુમ્હિ તવજ્જ દજ્જં, મગ્ગં અહં ધમ્મ અદિન્નપુબ્બં.

૨૮. ‘‘ધમ્મો હવે પાતુરહોસિ પુબ્બે, પચ્છા અધમ્મો ઉદપાદિ લોકે;

જેટ્ઠો ચ સેટ્ઠો ચ સનન્તનો ચ, ઉય્યાહિ જેટ્ઠસ્સ કનિટ્ઠ મગ્ગા.

૨૯. ‘‘ન યાચનાય નપિ પાતિરૂપા, ન અરહતા તેહં દદેય્યં મગ્ગં;

યુદ્ધઞ્ચ નો હોતુ ઉભિન્નમજ્જ, યુદ્ધમ્હિ યો જેસ્સતિ તસ્સ મગ્ગો.

૩૦. ‘‘સબ્બા દિસા અનુવિસટોહમસ્મિ, મહબ્બલો અમિતયસો અતુલ્યો;

ગુણેહિ સબ્બેહિ ઉપેતરૂપો, ધમ્મો અધમ્મ ત્વં કથં વિજેસ્સસિ.

૩૧. ‘‘લોહેન વે હઞ્ઞતિ જાતરૂપં, ન જાતરૂપેન હનન્તિ લોહં;

સચે અધમ્મો હઞ્છતિ ધમ્મમજ્જ, અયો સુવણ્ણં વિય દસ્સનેય્યં.

૩૨. ‘‘સચે તુવં યુદ્ધબલો અધમ્મ, ન તુય્હ વુડ્ઢા ચ ગરૂ ચ અત્થિ;

મગ્ગઞ્ચ તે દમ્મિ પિયાપ્પિયેન, વાચાદુરુત્તાનિપિ તે ખમામી’’તિ. –

ઇમા છ ગાથા તેસઞ્ઞેવ વચનપટિવચનવસેન કથિતા.

તત્થ સ કિસ્સ હેતુમ્હિ તવજ્જ દજ્જન્તિ સોમ્હિ અહં અધમ્મો અધમ્મયાનં રથં આરુળ્હો અભીતો બલવા. કિંકારણા અજ્જ ભો ધમ્મ, કસ્સચિ અદિન્નપુબ્બં મગ્ગં તુય્હં દમ્મીતિ. પુબ્બેતિ પઠમકપ્પિકકાલે ઇમસ્મિં લોકે દસકુસલકમ્મપથધમ્મો ચ પુબ્બે પાતુરહોસિ, પચ્છા અધમ્મો. જેટ્ઠો ચાતિ પુરે નિબ્બત્તભાવેન અહં જેટ્ઠો ચ સેટ્ઠો ચ પોરાણકો ચ, ત્વં પન કનિટ્ઠો, તસ્મા મગ્ગા ઉય્યાહીતિ વદતિ. નપિ પાતિરૂપાતિ અહઞ્હિ તે નેવ યાચનાય ન પતિરૂપવચનેન મગ્ગારહતાય મગ્ગં દદેય્યં. અનુવિસટોતિ અહં ચતસ્સો દિસા ચતસ્સો અનુદિસાતિ સબ્બા દિસા અત્તનો ગુણેન પત્થટો પઞ્ઞાતો પાકટો. લોહેનાતિ અયમુટ્ઠિકેન. હઞ્છતીતિ હનિસ્સતિ. તુવં યુદ્ધબલો અધમ્માતિ સચે ત્વં યુદ્ધબલોસિ અધમ્મ. વુડ્ઢા ચ ગરૂ ચાતિ યદિ તુય્હં ‘‘ઇમે વુડ્ઢા, ઇમે ગરૂ પણ્ડિતા’’તિ એવં નત્થિ. પિયાપ્પિયેનાતિ પિયેનાપિ અપ્પિયેનાપિ દદન્તો પિયેન વિય તે મગ્ગં દદામીતિ અત્થો.

બોધિસત્તેન પન ઇમાય ગાથાય કથિતક્ખણેયેવ અધમ્મો રથે ઠાતું અસક્કોન્તો અવંસિરો પથવિયં પતિત્વા પથવિયા વિવરે દિન્ને ગન્ત્વા અવીચિમ્હિયેવ નિબ્બત્તિ. એતમત્થં વિદિત્વા ભગવા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા સેસગાથા અભાસિ –

૩૩. ‘‘ઇદઞ્ચ સુત્વા વચનં અધમ્મો, અવંસિરો પતિતો ઉદ્ધપાદો;

યુદ્ધત્થિકો ચે ન લભામિ યુદ્ધં, એત્તાવતા હોતિ હતો અધમ્મો.

૩૪. ‘‘ખન્તીબલો યુદ્ધબલં વિજેત્વા, હન્ત્વા અધમ્મં નિહનિત્વ ભૂમ્યા;

પાયાસિ વિત્તો અભિરુય્હ સન્દનં, મગ્ગેનેવ અતિબલો સચ્ચનિક્કમો.

૩૫. ‘‘માતા પિતા સમણબ્રાહ્મણા ચ, અસમ્માનિતા યસ્સ સકે અગારે;

ઇધેવ નિક્ખિપ્પ સરીરદેહં, કાયસ્સ ભેદા નિરયં વજન્તિ તે;

યથા અધમ્મો પતિતો અવંસિરો.

૩૬. ‘‘માતા પિતા સમણબ્રાહ્મણા ચ, સુસમ્માનિતા યસ્સ સકે અગારે;

ઇધેવ નિક્ખિપ્પ સરીરદેહં, કાયસ્સ ભેદા સુગતિં વજન્તિ તે;

યથાપિ ધમ્મો અભિરુય્હ સન્દન’’ન્તિ.

તત્થ યુદ્ધત્થિકો ચેતિ અયં તસ્સ વિલાપો, સો કિરેવં વિલપન્તોયેવ પતિત્વા પથવિં પવિટ્ઠો. એત્તાવતાતિ ભિક્ખવે, યાવતા પથવિં પવિટ્ઠો, તાવતા અધમ્મો હતો નામ હોતિ. ખન્તીબલોતિ ભિક્ખવે, એવં અધમ્મો પથવિં પવિટ્ઠો અધિવાસનખન્તીબલો તં યુદ્ધબલં વિજેત્વા વધિત્વા ભૂમિયં નિહનિત્વા પાતેત્વા વિત્તજાતતાય વિત્તો અત્તનો રથં આરુય્હ મગ્ગેનેવ સચ્ચનિક્કમો તથપરક્કમો ધમ્મદેવપુત્તો પાયાસિ. અસમ્માનિતાતિ અસક્કતા. સરીરદેહન્તિ ઇમસ્મિંયેવ લોકે સરીરસઙ્ખાતં દેહં નિક્ખિપિત્વા. નિરયં વજન્તીતિ યસ્સ પાપપુગ્ગલસ્સ એતે સક્કારારહા ગેહે અસક્કતા, તથારૂપા યથા અધમ્મો પતિતો અવંસિરો, એવં અવંસિરા નિરયં વજન્તીતિ અત્થો. સુગતિં વજન્તીતિ યસ્સ પનેતે સક્કતા, તાદિસા પણ્ડિતા યથાપિ ધમ્મો સન્દનં અભિરુય્હ દેવલોકં ગતો, એવં સુગતિં વજન્તીતિ.

સત્થા એવં ધમ્મં દેસેત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ દેવદત્તો મયા સદ્ધિં પટિવિરુજ્ઝિત્વા પથવિં પવિટ્ઠો’’તિ વત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા અધમ્મો દેવપુત્તો દેવદત્તો અહોસિ, પરિસાપિસ્સ દેવદત્તપરિસા, ધમ્મો પન અહમેવ, પરિસા બુદ્ધપરિસાયેવા’’તિ.

ધમ્મદેવપુત્તજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૪૫૮] ૪. ઉદયજાતકવણ્ણના

એકા નિસિન્નાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ કુસજાતકે (જા. ૨.૨૦.૧ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. સત્થા પન તં ભિક્ખું ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખુ કસ્મા કિલેસવસેન એવરૂપે નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા ઉક્કણ્ઠિતોસિ? પોરાણકપણ્ડિતા સમિદ્ધે દ્વાદસયોજનિકે સુરુન્ધનનગરે રજ્જં કારેન્તા દેવચ્છરપટિભાગાય ઇત્થિયા સદ્ધિં સત્ત વસ્સસતાનિ એકગબ્ભે વસન્તાપિ ઇન્દ્રિયાનિ ભિન્દિત્વા લોભવસેન ન ઓલોકેસુ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે કાસિરટ્ઠે સુરુન્ધનનગરે કાસિરાજા રજ્જં કારેસિ, તસ્સ નેવ પુત્તો, ન ધીતા અહોસિ. સો અત્તનો દેવિયો ‘‘પુત્તે પત્થેથા’’તિ આહ. અગ્ગમહેસીપિ રઞ્ઞો વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા તથા અકાસિ. તદા બોધિસત્તો બ્રહ્મલોકા ચવિત્વા તસ્સેવ રઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિ. અથસ્સ મહાજનસ્સ હદયં વડ્ઢેત્વા જાતભાવેન ‘‘ઉદયભદ્દો’’તિ નામં કરિંસુ. કુમારસ્સ પદસા ચરણકાલે અઞ્ઞોપિ સત્તો બ્રહ્મલોકા ચવિત્વા તસ્સેવ રઞ્ઞો અઞ્ઞતરાય દેવિયા કુચ્છિમ્હિ કુમારિકા હુત્વા નિબ્બત્તિ, તસ્સાપિ ‘‘ઉદયભદ્દા’’તિ નામં કરિંસુ. કુમારો વયપ્પત્તો સબ્બસિપ્પનિપ્ફત્તિં પાપુણિ, જાતબ્રહ્મચારી પન અહોસિ, સુપિનન્તેનપિ મેથુનધમ્મં ન જાનાતિ, ન તસ્સ કિલેસેસુ ચિત્તં અલ્લીયિ. રાજા પુત્તં રજ્જે અભિસિઞ્ચિતુકામો ‘‘કુમારસ્સ ઇદાનિ રજ્જસુખસેવનકાલો, નાટકાપિસ્સ પચ્ચુપટ્ઠાપેસ્સામી’’તિ સાસનં પેસેસિ. બોધિસત્તો ‘‘ન મય્હં રજ્જેનત્થો, કિલેસેસુ મે ચિત્તં ન અલ્લીયતી’’તિ પટિક્ખિપિત્વા પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનો રત્તજમ્બુનદમયં ઇત્થિરૂપં કારેત્વા ‘‘એવરૂપં ઇત્થિં લભમાનો રજ્જં સમ્પટિચ્છિસ્સામી’’તિ માતાપિતૂનં પેસેસિ. તે તં સુવણ્ણરૂપકં સકલજમ્બુદીપં પરિહારાપેત્વા તથારૂપં ઇત્થિં અલભન્તા ઉદયભદ્દં અલઙ્કારેત્વા તસ્સ સન્તિકે ઠપેસું. સા તં સુવણ્ણરૂપકં અભિભવિત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નેસં અનિચ્છમાનાનઞ્ઞેવ વેમાતિકં ભગિનિં ઉદયભદ્દકુમારિં અગ્ગમહેસિં કત્વા બોધિસત્તં રજ્જે અભિસિઞ્ચિંસુ. તે પન દ્વેપિ બ્રહ્મચરિયવાસમેવ વસિંસુ.

અપરભાગે માતાપિતૂનં અચ્ચયેન બોધિસત્તો રજ્જં કારેસિ. ઉભો એકગબ્ભે વસમાનાપિ લોભવસેન ઇન્દ્રિયાનિ ભિન્દિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ન ઓલોકેસું, અપિચ ખો પન ‘‘યો અમ્હેસુ પઠમતરં કાલં કરોતિ, સો નિબ્બત્તટ્ઠાનતો આગન્ત્વા ‘અસુકટ્ઠાને નિબ્બત્તોસ્મી’તિ આરોચેતૂ’’તિ સઙ્ગરમકંસુ. અથ ખો બોધિસત્તો અભિસેકતો સત્તવસ્સસતચ્ચયેન કાલમકાસિ. અઞ્ઞો રાજા નાહોસિ, ઉદયભદ્દાયયેવ આણા પવત્તિ. અમચ્ચા રજ્જં અનુસાસિંસુ. બોધિસત્તોપિ ચુતિક્ખણે તાવતિંસભવને સક્કત્તં પત્વા યસમહન્તતાય સત્તાહં અનુસ્સરિતું નાસક્ખિ. ઇતિ સો મનુસ્સગણનાય સત્તવસ્સસતચ્ચયેન આવજ્જેત્વા ‘‘ઉદયભદ્દં રાજધીતરં ધનેન વીમંસિત્વા સીહનાદં નદાપેત્વા ધમ્મં દેસેત્વા સઙ્ગરં મોચેત્વા આગમિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. તદા કિર મનુસ્સાનં દસવસ્સસહસ્સાયુકકાલો હોતિ. રાજધીતાપિ તં દિવસં રત્તિભાગે પિહિતેસુ દ્વારેસુ ઠપિતઆરક્ખે સત્તભૂમિકપાસાદવરતલે અલઙ્કતસિરિગબ્ભે એકિકાવ નિચ્ચલા અત્તનો સીલં આવજ્જમાના નિસીદિ. અથ સક્કો સુવણ્ણમાસકપૂરં એકં સુવણ્ણપાતિં આદાય આગન્ત્વા સયનગબ્ભેયેવ પાતુભવિત્વા એકમન્તં ઠિતો તાય સદ્ધિં સલ્લપન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૩૭. ‘‘એકા નિસિન્ના સુચિ સઞ્ઞતૂરૂ, પાસાદમારુય્હ અનિન્દિતઙ્ગી;

યાચામિ તં કિન્નરનેત્તચક્ખુ, ઇમેકરત્તિં ઉભયો વસેમા’’તિ.

તત્થ સુચીતિ સુચિવત્થનિવત્થા. સઞ્ઞતૂરૂતિ સુટ્ઠુ ઠપિતઊરૂ, ઇરિયાપથં સણ્ઠપેત્વા સુચિવત્થા એકિકાવ નિસિન્નાસીતિ વુત્તં હોતિ. અનિન્દિતઙ્ગીતિ પાદન્તતો યાવ કેસગ્ગા અનિન્દિતસરીરા પરમસોભગ્ગપ્પત્તસરીરા. કિન્નરનેત્તચક્ખૂતિ તીહિ મણ્ડલેહિ પઞ્ચહિ ચ પસાદેહિ ઉપસોભિતત્તા કિન્નરાનં નેત્તસદિસેહિ ચક્ખૂહિ સમન્નાગતે. ઇમેકરત્તિન્તિ ઇમં એકરત્તં અજ્જ ઇમસ્મિં અલઙ્કતસયનગબ્ભે એકતો વસેય્યામાતિ યાચતિ.

તતો રાજધીતા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૩૮. ‘‘ઓકિણ્ણન્તરપરિખં, દળ્હમટ્ટાલકોટ્ઠકં;

રક્ખિતં ખગ્ગહત્થેહિ, દુપ્પવેસમિદં પુરં.

૩૯. ‘‘દહરસ્સ યુવિનો ચાપિ, આગમો ચ ન વિજ્જતિ;

અથ કેન નુ વણ્ણેન, સઙ્ગમં ઇચ્છસે મયા’’તિ.

તત્થ ઓકિણ્ણન્તરપરિખન્તિ ઇદં દ્વાદસયોજનિકં સુરુન્ધનપુરં અન્તરન્તરા ઉદકપરિખાનં કદ્દમપરિખાનં સુક્ખપરિખાનં ઓકિણ્ણત્તા ઓકિણ્ણન્તરપરિખં. દળ્હમટ્ટાલકોટ્ઠકન્તિ થિરતરેહિ અટ્ટાલકેહિ દ્વારકોટ્ઠકેહિ ચ સમન્નાગતં. ખગ્ગહત્થેહીતિ આવુધહત્થેહિ દસહિ યોધસહસ્સેહિ રક્ખિતં. દુપ્પવેસમિદં પુરન્તિ ઇદં સકલપુરમ્પિ તસ્સ અન્તો માપિતં મય્હં નિવાસપુરમ્પિ ઉભયં કસ્સચિ પવિસિતું ન સક્કા. આગમો ચાતિ ઇધ ઇમાય વેલાય તરુણસ્સ વા યોબ્બનપ્પત્તસ્સ વા થામસમ્પન્નયોધસ્સ વા અઞ્ઞસ્સ વા મહન્તમ્પિ પણ્ણાકારં ગહેત્વા આગચ્છન્તસ્સ આગમો નામ નત્થિ. સઙ્ગમન્તિ અથ ત્વં કેન કારણેન ઇમાય વેલાય મયા સહ સમાગમં ઇચ્છસીતિ.

અથ સક્કો ચતુત્થં ગાથમાહ –

૪૦. ‘‘યક્ખોહમસ્મિ કલ્યાણિ, આગતોસ્મિ તવન્તિકે;

ત્વં મં નન્દય ભદ્દન્તે, પુણ્ણકંસં દદામિ તે’’તિ.

તસ્સત્થો – કલ્યાણિ, સુન્દરદસ્સને અહમેકો દેવપુત્તો દેવતાનુભાવેન ઇધાગતો, ત્વં અજ્જ મં નન્દય તોસેહિ, અહં તે ઇમં સુવણ્ણમાસકપુણ્ણં સુવણ્ણપાતિં દદામીતિ.

તં સુત્વા રાજધીતા પઞ્ચમં ગાથમાહ –

૪૧. ‘‘દેવંવ યક્ખં અથ વા મનુસ્સં, ન પત્થયે ઉદયમતિચ્ચ અઞ્ઞં;

ગચ્છેવ ત્વં યક્ખ મહાનુભાવ, મા ચસ્સુ ગન્ત્વા પુનરાવજિત્થા’’તિ.

તસ્સત્થો – અહં દેવરાજ, દેવં વા યક્ખં વા ઉદયં અતિક્કમિત્વા અઞ્ઞં ન પત્થેમિ, સો ત્વં ગચ્છેવ, મા ઇધ અટ્ઠાસિ, ન મે તયા આભતેન પણ્ણાકારેન અત્થો, ગન્ત્વા ચ મા ઇમં ઠાનં પુનરાવજિત્થાતિ.

સો તસ્સા સીહનાદં સુત્વા અટ્ઠત્વા ગતસદિસો હુત્વા તત્થેવ અન્તરહિતો અટ્ઠાસિ. સો પુનદિવસે તાય વેલાયમેવ સુવણ્ણમાસકપૂરં રજતપાતિં આદાય તાય સદ્ધિં સલ્લપન્તો છટ્ઠં ગાથમાહ –

૪૨. ‘‘યા સા રતિ ઉત્તમા કામભોગિનં, યંહેતુ સત્તા વિસમં ચરન્તિ;

મા તં રતિં જીયિ તુવં સુચિમ્હિતે, દદામિ તે રૂપિયં કંસપૂર’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – ભદ્દે, રાજધીતે યા એસા કામભોગિસત્તાનં રતીસુ મેથુનકામરતિ નામ ઉત્તમા રતિ, યસ્સા રતિયા કારણા સત્તા કાયદુચ્ચરિતાદિવિસમં ચરન્તિ, તં રતિં ત્વં ભદ્દે, સુચિમ્હિતે મનાપહસિતે મા જીયિ, અહમ્પિ આગચ્છન્તો ન તુચ્છહત્થો આગતો, હિય્યો સુવણ્ણમાસકપૂરં સુવણ્ણપાતિં આહરિં, અજ્જ રૂપિયપાતિં, ઇમં તે અહં રૂપિયપાતિં સુવણ્ણપૂરં દદામીતિ.

રાજધીતા ચિન્તેસિ ‘‘અયં કથાસલ્લાપં લભન્તો પુનપ્પુનં આગમિસ્સતિ, ન દાનિ તેન સદ્ધિં કથેસ્સામી’’તિ. સા કિઞ્ચિ ન કથેસિ.

સક્કો તસ્સા અકથિતભાવં ઞત્વા તત્થેવ અન્તરહિતો હુત્વા પુનદિવસે તાયમેવ વેલાય લોહપાતિં કહાપણપૂરં આદાય ‘‘ભદ્દે, ત્વં મં કામરતિયા સન્તપ્પેહિ, ઇમં તે કહાપણપૂરં લોહપાતિં દસ્સામી’’તિ આહ. તં દિસ્વા રાજધીતા સત્તમં ગાથમાહ –

૪૩. ‘‘નારિં નરો નિજ્ઝપયં ધનેન, ઉક્કંસતી યત્થ કરોતિ છન્દં;

વિપચ્ચનીકો તવ દેવધમ્મો, પચ્ચક્ખતો થોકતરેન એસી’’તિ.

તસ્સત્થો – ભો પુરિસ, ત્વં જળો. નરો હિ નામ નારિં કિલેસરતિકારણા ધનેન નિજ્ઝાપેન્તો સઞ્ઞાપેન્તો યત્થ નારિયા છન્દં કરોતિ, તં ઉક્કંસતિ વણ્ણેત્વા થોમેત્વા બહુતરેન ધનેન પલોભેતિ, તુય્હં પનેસો દેવસભાવો વિપચ્ચનીકો, ત્વઞ્હિ મયા પચ્ચક્ખતો થોકતરેન એસિ, પઠમદિવસે સુવણ્ણપૂરં સુવણ્ણપાતિં આહરિત્વા, દુતિયદિવસે સુવણ્ણપૂરં રૂપિયપાતિં, તતિયદિવસે કહાપણપૂરં લોહપાતિં આહરસીતિ.

તં સુત્વા સક્કો ‘‘ભદ્દે રાજકુમારિ, અહં છેકવાણિજો ન નિરત્થકેન અત્થં નાસેમિ, સચે ત્વં આયુના વા વણ્ણેન વા વડ્ઢેય્યાસિ, અહં તે પણ્ણાકારં વડ્ઢેત્વા આહરેય્યં, ત્વં પન પરિહાયસેવ, તેનાહમ્પિ ધનં પરિહાપેમી’’તિ વત્વા તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

૪૪. ‘‘આયુ ચ વણ્ણો ચ મનુસ્સલોકે, નિહીયતિ મનુજાનં સુગત્તે;