૧૦. દસકનિપાતો

[૪૩૯] ૧. ચતુદ્વારજાતકવણ્ણના

ચતુદ્વારમિદં નગરન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં દુબ્બચભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ નવકનિપાતસ્સ પઠમજાતકે વિત્થારિતમેવ. ઇધ પન સત્થા તં ભિક્ખું ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ દુબ્બચો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘પુબ્બેપિ ત્વં ભિક્ખુ દુબ્બચતાય પણ્ડિતાનં વચનં અકત્વા ખુરચક્કં આપાદેસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે કસ્સપદસબલસ્સ કાલે બારાણસિયં અસીતિકોટિવિભવસ્સ સેટ્ઠિનો એકો પુત્તો મિત્તવિન્દકો નામ અહોસિ. તસ્સ માતાપિતરો સોતાપન્ના અહેસું, સો પન દુસ્સીલો અસ્સદ્ધો. અથ નં અપરભાગે પિતરિ કાલકતે માતા કુટુમ્બં વિચારેન્તી આહ – ‘‘તાત, તયા દુલ્લભં મનુસ્સત્તં લદ્ધં, દાનં દેહિ, સીલં રક્ખાહિ, ઉપોસથકમ્મં કરોહિ, ધમ્મં સુણાહી’’તિ. અમ્મ, ન મય્હં દાનાદીહિ અત્થો, મા મં કિઞ્ચિ અવચુત્થ, અહં યથાકમ્મં ગમિસ્સામીતિ. એવં વદન્તમ્પિ નં એકદિવસં પુણ્ણમુપોસથદિવસે માતા આહ – ‘‘તાત, અજ્જ અભિલક્ખિતો મહાઉપોસથદિવસો, અજ્જ ઉપોસથં સમાદિયિત્વા વિહારં ગન્ત્વા સબ્બરત્તિં ધમ્મં સુત્વા એહિ, અહં તે સહસ્સં દસ્સામી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ ધનલોભેન ઉપોસથં સમાદિયિત્વા ભુત્તપાતરાસો વિહારં ગન્ત્વા દિવસં વીતિનામેત્વા રત્તિં યથા એકમ્પિ ધમ્મપદં કણ્ણં ન પહરતિ, તથા એકસ્મિં પદેસે નિપજ્જિત્વા નિદ્દં ઓક્કમિત્વા પુનદિવસે પાતોવ મુખં ધોવિત્વા ગેહં ગન્ત્વા નિસીદિ.

માતા પનસ્સ ‘‘અજ્જ મે પુત્તો ધમ્મં સુત્વા પાતોવ ધમ્મકથિકત્થેરં આદાય આગમિસ્સતી’’તિ યાગું ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદેત્વા આસનં પઞ્ઞપેત્વા તસ્સાગમનં પટિમાનેન્તી તં એકકં આગતં દિસ્વા ‘‘તાત, ધમ્મકથિકો કેન ન આનીતો’’તિ વત્વા ‘‘ન મય્હં ધમ્મકથિકેન અત્થો’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ યાગું પિવા’’તિ આહ. સો ‘‘તુમ્હેહિ મય્હં સહસ્સં પટિસ્સુતં, તં તાવ મે દેથ, પચ્છા પિવિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘પિવ, તાત, પચ્છા દસ્સામી’’તિ. ‘‘ગહેત્વાવ પિવિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ માતા સહસ્સભણ્ડિકં પુરતો ઠપેસિ. સો યાગું પિવિત્વા સહસ્સભણ્ડિકં ગહેત્વા વોહારં કરોન્તો ન ચિરસ્સેવ વીસસતસહસ્સં ઉપ્પાદેસિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘નાવં ઉપટ્ઠપેત્વા વોહારં કરિસ્સામી’’તિ. સો નાવં ઉપટ્ઠપેત્વા ‘‘અમ્મ, અહં નાવાય વોહારં કરિસ્સામી’’તિ આહ. અથ નં માતા ‘‘ત્વં તાત, એકપુત્તકો, ઇમસ્મિં ઘરે ધનમ્પિ બહુ, સમુદ્દો અનેકાદીનવો, મા ગમી’’તિ નિવારેસિ. સો ‘‘અહં ગમિસ્સામેવ, ન સક્કા મં નિવારેતુ’’ન્તિ વત્વા ‘‘અહં તં, તાત, વારેસ્સામી’’તિ માતરા હત્થે ગહિતો હત્થં વિસ્સજ્જાપેત્વા માતરં પહરિત્વા પાતેત્વા અન્તરં કત્વા ગન્ત્વા નાવાય સમુદ્દં પક્ખન્દિ.

નાવા સત્તમે દિવસે મિત્તવિન્દકં નિસ્સાય સમુદ્દપિટ્ઠે નિચ્ચલા અટ્ઠાસિ. કાળકણ્ણિસલાકા કરિયમાના મિત્તવિન્દકસ્સેવ હત્થે તિક્ખત્તું પતિ. અથસ્સ ઉળુમ્પં દત્વા ‘‘ઇમં એકં નિસ્સાય બહૂ મા નસ્સન્તૂ’’તિ તં સમુદ્દપિટ્ઠે ખિપિંસુ. તાવદેવ નાવા જવેન મહાસમુદ્દં પક્ખન્દિ. સોપિ ઉળુમ્પે નિપજ્જિત્વા એકં દીપકં પાપુણિ. તત્થ ફલિકવિમાને ચતસ્સો વેમાનિકપેતિયો અદ્દસ. તા સત્તાહં દુક્ખં અનુભવન્તિ, સત્તાહં સુખં. સો તાહિ સદ્ધિં સત્તાહં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિ. અથ નં તા દુક્ખાનુભવનત્થાય ગચ્છમાના ‘‘સામિ, મયં સત્તમે દિવસે આગમિસ્સામ, યાવ મયં આગચ્છામ, તાવ અનુક્કણ્ઠમાનો ઇધેવ વસા’’તિ વત્વા અગમંસુ. સો તણ્હાવસિકો હુત્વા તસ્મિંયેવ ફલકે નિપજ્જિત્વા પુન સમુદ્દપિટ્ઠેન ગચ્છન્તો અપરં દીપકં પત્વા તત્થ રજતવિમાને અટ્ઠ વેમાનિકપેતિયો દિસ્વા એતેનેવ ઉપાયેન અપરસ્મિં દીપકે મણિવિમાને સોળસ, અપરસ્મિં દીપકે કનકવિમાને દ્વત્તિંસ વેમાનિકપેતિયો દિસ્વા તાહિ સદ્ધિં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા તાસમ્પિ દુક્ખં અનુભવિતું ગતકાલે પુન સમુદ્દપિટ્ઠેન ગચ્છન્તો એકં પાકારપરિક્ખિત્તં ચતુદ્વારં નગરં અદ્દસ. ઉસ્સદનિરયો કિરેસ, બહૂનં નેરયિકસત્તાનં કમ્મકરણાનુભવનટ્ઠાનં મિત્તવિન્દકસ્સ અલઙ્કતપટિયત્તનગરં વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાસિ.

સો ‘‘ઇમં નગરં પવિસિત્વા રાજા ભવિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ખુરચક્કં ઉક્ખિપિત્વા સીસે પચ્ચમાનં નેરયિકસત્તં અદ્દસ. અથસ્સ તં તસ્સ સીસે ખુરચક્કં પદુમં વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાસિ. ઉરે પઞ્ચઙ્ગિકબન્ધનં ઉરચ્છદપસાધનં હુત્વા સીસતો ગલન્તં લોહિતં લોહિતચન્દનવિલેપનં વિય હુત્વા પરિદેવનસદ્દો મધુરસરો ગીતસદ્દો વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાસિ. સો તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભો પુરિસ, ચિરં તયા પદુમં ધારિતં, દેહિ મે એત’’ન્તિ આહ. ‘‘સમ્મ, નયિદં પદુમં, ખુરચક્કં એત’’ન્તિ. ‘‘ત્વં મય્હં અદાતુકામતાય એવં વદસી’’તિ. નેરયિકસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘મય્હં કમ્મં ખીણં ભવિસ્સતિ, ઇમિનાપિ મયા વિય માતરં પહરિત્વા આગતેન ભવિતબ્બં, દસ્સામિસ્સ ખુરચક્ક’’ન્તિ. અથ નં ‘‘એહિ ભો, ગણ્હ ઇમ’’ન્તિ વત્વા ખુરચક્કં તસ્સ સીસે ખિપિ, તં તસ્સ મત્થકં પિસમાનં ભસ્સિ. તસ્મિં ખણે મિત્તવિન્દકો તસ્સ ખુરચક્કભાવં ઞત્વા ‘‘તવ ખુરચક્કં ગણ્હ, તવ ખુરચક્કં ગણ્હા’’તિ વેદનાપ્પત્તો પરિદેવિ, ઇતરો અન્તરધાયિ. તદા બોધિસત્તો રુક્ખદેવતા હુત્વા મહન્તેન પરિવારેન ઉસ્સદચારિકં ચરમાનો તં ઠાનં પાપુણિ. મિત્તવિન્દકો તં ઓલોકેત્વા ‘‘સામિ દેવરાજ, ઇદં મં ચક્કં સણ્હકરણિયં વિય તિલાનિ પિસમાનં ઓતરતિ, કિં નુ ખો મયા પાપં પકત’’ન્તિ પુચ્છન્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧. ‘‘ચતુદ્વારમિદં નગરં, આયસં દળ્હપાકારં;

ઓરુદ્ધપટિરુદ્ધોસ્મિ, કિં પાપં પકતં મયા.

૨. ‘‘સબ્બે અપિહિતા દ્વારા, ઓરુદ્ધોસ્મિ યથા દિજો;

કિમાધિકરણં યક્ખ, ચક્કાભિનિહતો અહ’’ન્તિ.

તત્થ દળ્હપાકારન્તિ થિરપાકારં. ‘‘દળ્હતોરણ’’ન્તિપિ પાઠો, થિરદ્વારન્તિ અત્થો. ઓરુદ્ધપટિરુદ્ધોસ્મીતિ અન્તો કત્વા સમન્તા પાકારેન રુદ્ધો, પલાયનટ્ઠાનં ન પઞ્ઞાયતિ. કિં પાપં પકતન્તિ કિં નુ ખો મયા પાપકમ્મં કતં. અપિહિતાતિ થકિતા. યથા દિજોતિ પઞ્જરે પક્ખિત્તો સકુણો વિય. કિમાધિકરણન્તિ કિં કારણં. ચક્કાભિનિહતોતિ ચક્કેન અભિનિહતો.

અથસ્સ દેવરાજા કારણં કથેતું છ ગાથા અભાસિ –

૩. ‘‘લદ્ધા સતસહસ્સાનિ, અતિરેકાનિ વીસતિ;

અનુકમ્પકાનં ઞાતીનં, વચનં સમ્મ નાકરિ.

૪. ‘‘લઙ્ઘિં સમુદ્દં પક્ખન્દિ, સાગરં અપ્પસિદ્ધિકં;

ચતુબ્ભિ અટ્ઠજ્ઝગમા, અટ્ઠાહિપિ ચ સોળસ.

૫. ‘‘સોળસાહિ ચ બાત્તિંસ, અતિચ્છં ચક્કમાસદો;

ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ, ચક્કં ભમતિ મત્થકે.

૬. ‘‘ઉપરિવિસાલા દુપ્પૂરા, ઇચ્છા વિસટગામિની;

યે ચ તં અનુગિજ્ઝન્તિ, તે હોન્તિ ચક્કધારિનો.

૭. ‘‘બહુભણ્ડં અવહાય, મગ્ગં અપ્પટિવેક્ખિય;

યેસઞ્ચેતં અસઙ્ખાતં, તે હોન્તિ ચક્કધારિનો.

૮. ‘‘કમ્મં સમેક્ખે વિપુલઞ્ચ ભોગં, ઇચ્છં ન સેવેય્ય અનત્થસંહિતં;

કરેય્ય વાક્યં અનુકમ્પકાનં, તં તાદિસં નાતિવત્તેય્ય ચક્ક’’ન્તિ.

તત્થ લદ્ધા સતસહસ્સાનિ, અતિરેકાનિ વીસતીતિ ત્વં ઉપોસથં કત્વા માતુ સન્તિકા સહસ્સં ગહેત્વા વોહારં કરોન્તો સતસહસ્સાનિ ચ અતિરેકાનિ વીસતિસહસ્સાનિ લભિત્વા. નાકરીતિ તેન ધનેન અસન્તુટ્ઠો નાવાય સમુદ્દં પવિસન્તો સમુદ્દે આદીનવઞ્ચ કથેત્વા માતુયા વારિયમાનોપિ અનુકમ્પકાનં ઞાતીનં વચનં ન કરોસિ, સોતાપન્નં માતરં પહરિત્વા અન્તરં કત્વા નિક્ખન્તોયેવાસીતિ દીપેતિ.

લઙ્ઘિન્તિ નાવં ઉલ્લઙ્ઘનસમત્થં. પક્ખન્દીતિ પક્ખન્દોસિ. અપ્પસિદ્ધિકન્તિ મન્દસિદ્ધિં વિનાસબહુલં. ચતુબ્ભિ અટ્ઠાતિ અથ નં નિસ્સાય ઠિતાય નાવાય ફલકં દત્વા સમુદ્દે ખિત્તોપિ ત્વં માતરં નિસ્સાય એકદિવસં કતસ્સ ઉપોસથકમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન ફલિકવિમાને ચતસ્સો ઇત્થિયો લભિત્વા તતો રજતવિમાને અટ્ઠ, મણિવિમાને સોળસ, કનકવિમાને દ્વત્તિંસ અધિગતોસીતિ. અતિચ્છં ચક્કમાસદોતિ અથ ત્વં યથાલદ્ધેન અસન્તુટ્ઠો ‘‘અત્ર ઉત્તરિતરં લભિસ્સામી’’તિ એવં લદ્ધં લદ્ધં અતિક્કમનલોભસઙ્ખાતાય અતિચ્છાય સમન્નાગતત્તા અતિચ્છો પાપપુગ્ગલો તસ્સ ઉપોસથકમ્મસ્સ ખીણત્તા દ્વત્તિંસ ઇત્થિયો અતિક્કમિત્વા ઇમં પેતનગરં આગન્ત્વા તસ્સ માતુપહારદાનઅકુસલસ્સ નિસ્સન્દેન ઇદં ખુરચક્કં સમ્પત્તોસિ. ‘‘અત્રિચ્છ’’ન્તિપિ પાઠો, અત્ર અત્ર ઇચ્છમાનોતિ અત્થો. ‘‘અત્રિચ્છા’’તિપિ પાઠો, અત્રિચ્છાયાતિ અત્થો. ભમતીતિ તસ્સ તે ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ ઇદં ચક્કં મત્થકં પિસમાનં ઇદાનિ કુમ્ભકારચક્કં વિય મત્થકે ભમતીતિ અત્થો.

યે ચ તં અનુગિજ્ઝન્તીતિ તણ્હા નામેસા ગચ્છન્તી ઉપરૂપરિ વિસાલા હોતિ, સમુદ્દો વિય ચ દુપ્પૂરા, રૂપાદીસુ તસ્સ તસ્સ ઇચ્છનઇચ્છાય વિસટગામિની, તં એવરૂપં તણ્હં યે ચ અનુગિજ્ઝન્તિ ગિદ્ધા ગધિતા હુત્વા પુનપ્પુનં અલ્લીયન્તિ. તે હોન્તિ ચક્કધારિનોતિ તે એવં પચ્ચન્તા ખુરચક્કં ધારેન્તિ. બહુભણ્ડન્તિ માતાપિતૂનં સન્તકં બહુધનં ઓહાય. મગ્ગન્તિ ગન્તબ્બં અપ્પસિદ્ધિકં સમુદ્દમગ્ગં અપચ્ચવેક્ખિત્વા યથા ત્વં પટિપન્નો, એવમેવ અઞ્ઞેસમ્પિ યેસઞ્ચેતં અસઙ્ખાતં અવીમંસિતં, તે યથા ત્વં તથેવ તણ્હાવસિકા હુત્વા ધનં પહાય ગમનમગ્ગં અનપેક્ખિત્વા પટિપન્ના ચક્કધારિનો હોન્તિ. કમ્મં સમેક્ખેતિ તસ્મા પણ્ડિતો પુરિસો અત્તના કત્તબ્બકમ્મં ‘‘સદોસં નુ ખો, નિદ્દોસ’’ન્તિ સમેક્ખેય્ય પચ્ચવેક્ખેય્ય. વિપુલઞ્ચ ભોગન્તિ અત્તનો ધમ્મલદ્ધં ધનરાસિમ્પિ સમેક્ખેય્ય. નાતિવત્તેય્યાતિ તં તાદિસં પુગ્ગલં ઇદં ચક્કં ન અતિવત્તેય્ય નાવત્થરેય્ય. ‘‘નાતિવત્તેતી’’તિપિ પાઠો, નાવત્થરતીતિ અત્થો.

તં સુત્વા મિત્તવિન્દકો ‘‘ઇમિના દેવપુત્તેન મયા કતકમ્મં તથતો ઞાતં, અયં મય્હં પચ્ચનપમાણમ્પિ જાનિસ્સતિ, પુચ્છામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા નવમં ગાથમાહ –

૯. ‘‘કીવચિરં નુ મે યક્ખ, ચક્કં સિરસિ ઠસ્સતિ;

કતિ વસ્સસહસ્સાનિ, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’તિ.

અથસ્સ કથેન્તો મહાસત્તો દસમં ગાથમાહ –

૧૦. ‘‘અતિસરો પચ્ચસરો, મિત્તવિન્દ સુણોહિ મે;

ચક્કં તે સિરસિ માવિદ્ધં, ન તં જીવં પમોક્ખસી’’તિ.

તત્થ અતિસરોતિ અતિસરીતિપિ અતિસરો, અતિસરિસ્સતીતિપિ અતિસરો. પચ્ચસરોતિ તસ્સેવ વેવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – સમ્મ મિત્તવિન્દક, સુણોહિ મે વચનં, ત્વઞ્હિ અતિદારુણસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા અતિસરો, તસ્સ પન ન સક્કા વસ્સગણનાય વિપાકો પઞ્ઞાપેતુન્તિ અપરિમાણં અતિમહન્તં વિપાકદુક્ખં સરિસ્સસિ પટિપજ્જિસ્સસીતિ અતિસરો. તેન તે ‘‘એત્તકાનિ વસ્સસહસ્સાની’’તિ વત્તું ન સક્કોમિ. સિરસિમાવિદ્ધન્તિ યં પન તે ઇદં ચક્કં સિરસ્મિં આવિદ્ધં કુમ્ભકારચક્કમિવ ભમતિ. ન તં જીવં પમોક્ખસીતિ તં ત્વં યાવ તે કમ્મવિપાકો ન ખીયતિ, તાવ જીવમાનો ન પમોક્ખસિ, કમ્મવિપાકે પન ખીણે ઇદં ચક્કં પહાય યથાકમ્મં ગમિસ્સસીતિ.

ઇદં વત્વા દેવપુત્તો અત્તનો દેવટ્ઠાનમેવ ગતો, ઇતરોપિ મહાદુક્ખં પટિપજ્જિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મિત્તવિન્દકો અયં દુબ્બચભિક્ખુ અહોસિ, દેવરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ચતુદ્વારજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૪૪૦] ૨. કણ્હજાતકવણ્ણના

કણ્હો વતાયં પુરિસોતિ ઇદં સત્થા કપિલવત્થું ઉપનિસ્સાય નિગ્રોધારામે વિહરન્તો સિતપાતુકમ્મં આરબ્ભ કથેસિ. તદા કિર સત્થા સાયન્હસમયે નિગ્રોધારામે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો જઙ્ઘવિહારં અનુચઙ્કમમાનો અઞ્ઞતરસ્મિં પદેસે સિતં પાત્વાકાસિ. આનન્દત્થેરો ‘‘કો નુ ખો હેતુ, કો પચ્ચયો ભગવતો સિતસ્સ પાતુકમ્માય, ન અહેતુ તથાગતા સિતં પાતુકરોન્તિ, પુચ્છિસ્સામિ તાવા’’તિ અઞ્જલિં પગ્ગય્હ સિતકારણં પુચ્છિ. અથસ્સ સત્થા ‘‘ભૂતપુબ્બં, આનન્દ, કણ્હો નામ ઇસિ અહોસિ, સો ઇમસ્મિં ભૂમિપ્પદેસે વિહાસિ ઝાયી ઝાનરતો, તસ્સ સીલતેજેન સક્કસ્સ ભવનં કમ્પી’’તિ સિતકારણં વત્વા તસ્સ વત્થુનો અપાકટત્તા થેરેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બારાણસિયં એકેન અસીતિકોટિવિભવેન અપુત્તકેન બ્રાહ્મણેન સીલં સમાદિયિત્વા પુત્તે પત્થિતે બોધિસત્તો તસ્સ બ્રાહ્મણિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિ. કાળવણ્ણત્તા પનસ્સ નામગ્ગહણદિવસે ‘‘કણ્હકુમારો’’તિ નામં અકંસુ. સો સોળસવસ્સકાલે મણિપટિમા વિય સોભગ્ગપ્પત્તો હુત્વા પિતરા સિપ્પુગ્ગહણત્થાય પેસિતો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગહેત્વા પચ્ચાગચ્છિ. અથ નં પિતા અનુરૂપેન દારેન સંયોજેસિ. સો અપરભાગે માતાપિતૂનં અચ્ચયેન સબ્બિસ્સરિયં પટિપજ્જિ. અથેકદિવસં રતનકોટ્ઠાગારાનિ વિલોકેત્વા વરપલ્લઙ્કમજ્ઝગતો સુવણ્ણપટ્ટં આહરાપેત્વા ‘‘એત્તકં ધનં અસુકેન ઉપ્પાદિતં, એત્તકં અસુકેના’’તિ પુબ્બઞાતીહિ સુવણ્ણપટ્ટે લિખિતાનિ અક્ખરાનિ દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘યેહિ ઇમં ધનં ઉપ્પાદિતં, તે ન પઞ્ઞાયન્તિ, ધનમેવ પઞ્ઞાયતિ, એકોપિ ઇદં ધનં ગહેત્વા ગતો નામ નત્થિ, ન ખો પન સક્કા ધનભણ્ડિકં બન્ધિત્વા પરલોકં ગન્તું. પઞ્ચન્નં વેરાનં સાધારણભાવેન હિ અસારસ્સ ધનસ્સ દાનં સારો, બહુરોગસાધારણભાવેન અસારસ્સ સરીરસ્સ સીલવન્તેસુ અભિવાદનાદિકમ્મં સારો, અનિચ્ચાભિભૂતભાવેન અસારસ્સ જીવિતસ્સ અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનાયોગો સારો, તસ્મા અસારેહિ ભોગેહિ સારગ્ગહણત્થં દાનં દસ્સામી’’તિ.

સો આસના વુટ્ઠાય રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા રાજાનં આપુચ્છિત્વા મહાદાનં પવત્તેસિ. યાવ સત્તમા દિવસા ધનં અપરિક્ખીયમાનં દિસ્વા ‘‘કિં મે ધનેન, યાવ મં જરા નાભિભવતિ, તાવદેવ પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણો ભવિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ગેહે સબ્બદ્વારાનિ વિવરાપેત્વા ‘‘દિન્નં મે, હરન્તૂ’’તિ અસુચિં વિય જિગુચ્છન્તો વત્થુકામે પહાય મહાજનસ્સ રોદન્તસ્સ પરિદેવન્તસ્સ નગરા નિક્ખમિત્વા હિમવન્તપદેસં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અત્તનો વસનત્થાય રમણીયં ભૂમિભાગં ઓલોકેન્તો ઇમં ઠાનં પત્વા ‘‘ઇધ વસિસ્સામી’’તિ એકં ઇન્દવારુણીરુક્ખં ગોચરગામં અધિટ્ઠાય તસ્સેવ રુક્ખસ્સ મૂલે વિહાસિ. ગામન્તસેનાસનં પહાય આરઞ્ઞિકો અહોસિ, પણ્ણસાલં અકત્વા રુક્ખમૂલિકો અહોસિ, અબ્ભોકાસિકો નેસજ્જિકો. સચે નિપજ્જિતુકામો, ભૂમિયંયેવ નિપજ્જતિ, દન્તમૂસલિકો હુત્વા અનગ્ગિપક્કમેવ ખાદતિ, થુસપરિક્ખિત્તં કિઞ્ચિ ન ખાદતિ, એકદિવસં એકવારમેવ ખાદતિ, એકાસનિકો અહોસિ. ખમાય પથવીઆપતેજવાયુસમો હુત્વા એતે એત્તકે ધુતઙ્ગગુણે સમાદાય વત્તતિ, ઇમસ્મિં કિર જાતકે બોધિસત્તો પરમપ્પિચ્છો અહોસિ. સો ન ચિરસ્સેવ અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા ઝાનકીળં કીળન્તો તત્થેવ વસતિ, ફલાફલત્થમ્પિ અઞ્ઞત્થ ન ગચ્છતિ, રુક્ખસ્સ ફલિતકાલે ફલં ખાદતિ, પુપ્ફિતકાલે પુપ્ફં ખાદતિ, સપત્તકાલે પત્તાનિ ખાદતિ, નિપ્પત્તકાલે પપટિકં ખાદતિ. એવં પરમસન્તુટ્ઠો હુત્વા ઇમસ્મિં ઠાને ચિરં વસતિ.

સો એકદિવસં પુબ્બણ્હસમયે તસ્સ રુક્ખસ્સ પક્કાનિ ફલાનિ ગણ્હિ, ગણ્હન્તો પન લોલુપ્પચારેન ઉટ્ઠાય અઞ્ઞસ્મિં પદેસે ન ગણ્હાતિ, યથાનિસિન્નોવ હત્થં પસારેત્વા હત્થપ્પસારણટ્ઠાને ઠિતાનિ ફલાનિ સંહરતિ, તેસુપિ મનાપામનાપં અવિચિનિત્વા સમ્પત્તસમ્પત્તમેવ ગણ્હાતિ. એવં પરમસન્તુટ્ઠસ્સ તસ્સ સીલતેજેન સક્કસ્સ પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. તં કિર સક્કસ્સ આયુક્ખયેન વા ઉણ્હં હોતિ પુઞ્ઞક્ખયેન વા, અઞ્ઞસ્મિં વા મહાનુભાવસત્તે તં ઠાનં પત્થેન્તે, ધમ્મિકાનં વા મહિદ્ધિકસમણબ્રાહ્મણાનં સીલતેજેન ઉણ્હં હોતિ. સક્કો ‘‘કો નુ ખો મં ઠાના ચાવેતુકામો’’તિ આવજ્જેત્વા ઇમસ્મિં પદેસે વસન્તં કણ્હં ઇસિં રુક્ખફલાનિ ઉચ્ચિનન્તં દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘અયં ઇસિ ઘોરતપો પરમજિતિન્દ્રિયો, ઇમં ધમ્મકથાય સીહનાદં નદાપેત્વા સુકારણં સુત્વા વરેન સન્તપ્પેત્વા ઇમમસ્સ રુક્ખં ધુવફલં કત્વા આગમિસ્સામી’’તિ. સો મહન્તેનાનુભાવેન સીઘં ઓતરિત્વા તસ્મિં રુક્ખમૂલે તસ્સ પિટ્ઠિપસ્સે ઠત્વા ‘‘અત્તનો અવણ્ણે કથિતે કુજ્ઝિસ્સતિ નુ ખો, નો’’તિ વીમંસન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૧. ‘‘કણ્હો વતાયં પુરિસો, કણ્હં ભુઞ્જતિ ભોજનં;

કણ્હે ભૂમિપદેસસ્મિં, ન મય્હં મનસો પિયો’’તિ.

તત્થ કણ્હોતિ કાળવણ્ણો. ભોજનન્તિ રુક્ખફલભોજનં.

કણ્હો ઇસિ સક્કસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘કો નુ ખો મયા સદ્ધિં કથેતી’’તિ દિબ્બચક્ખુના ઉપધારેન્તો ‘‘સક્કો’’તિ ઞત્વા અનિવત્તિત્વા અનોલોકેત્વાવ દુતિયં ગાથમાહ –

૧૨. ‘‘ન કણ્હો તચસા હોતિ, અન્તોસારો હિ બ્રાહ્મણો;

યસ્મિં પાપાનિ કમ્માનિ, સ વે કણ્હો સુજમ્પતી’’તિ.

તત્થ તચસાતિ તચેન કણ્હો નામ ન હોતીતિ અત્થો. અન્તોસારોતિ અબ્ભન્તરે સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનસારેહિ સમન્નાગતો. એવરૂપો હિ બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણો નામ હોતિ. સ વેતિ યસ્મિં પન પાપાનિ કમ્માનિ અત્થિ, સો યત્થ કત્થચિ કુલે જાતોપિ યેન કેનચિ સરીરવણ્ણેન સમન્નાગતોપિ કાળકોવ.

એવઞ્ચ પન વત્વા ઇમેસં સત્તાનં કણ્હભાવકરાનિ પાપકમ્માનિ એકવિધાદિભેદેહિ વિત્થારેત્વા સબ્બાનિપિ તાનિ ગરહિત્વા સીલાદયો ગુણે પસંસિત્વા આકાસે ચન્દં ઉટ્ઠાપેન્તો વિય સક્કસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. સક્કો તસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા પમુદિતો સોમનસ્સજાતો મહાસત્તં વરેન નિમન્તેન્તો તતિયં ગાથમાહ –

૧૩. ‘‘એતસ્મિં તે સુલપિતે, પતિરૂપે સુભાસિતે;

વરં બ્રાહ્મણ તે દમ્મિ, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છસી’’તિ.

તત્થ એતસ્મિન્તિ યં ઇદં તયા સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધેન વિય સુલપિતં, તસ્મિં સુલપિતે તુમ્હાકમેવ અનુચ્છવિકત્તા પતિરૂપે સુભાસિતે યં કિઞ્ચિ મનસા ઇચ્છસિ, સબ્બં તે યં વરં ઇચ્છિતં પત્થિતં, તં દમ્મીતિ અત્થો.

તં સુત્વા મહાસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘અયં કિં નુ ખો અત્તનો અવણ્ણે કથિતે કુજ્ઝિસ્સતિ, નોતિ મં વીમંસન્તો મય્હં છવિવણ્ણઞ્ચ ભોજનઞ્ચ વસનટ્ઠાનઞ્ચ ગરહિત્વા ઇદાનિ મય્હં અકુદ્ધભાવં ઞત્વા પસન્નચિત્તો વરં દેતિ, મં ખો પનેસ ‘સક્કિસ્સરિયબ્રહ્મિસ્સરિયાનં અત્થાય બ્રહ્મચરિયં ચરતી’તિપિ મઞ્ઞેય્ય, તત્રસ્સ નિક્કઙ્ખભાવત્થં મય્હં પરેસુ કોધો વા દોસો વા મા ઉપ્પજ્જતુ, પરસમ્પત્તિયં લોભો વા પરેસુ સિનેહો વા મા ઉપ્પજ્જતુ, મજ્ઝત્તોવ ભવેય્યન્તિ ઇમે મયા ચત્તારો વરે ગહેતું વટ્ટતી’’તિ. સો તસ્સ નિક્કઙ્ખભાવત્થાય ચત્તારો વરે ગણ્હન્તો ચતુત્થં ગાથમાહ –

૧૪. ‘‘વરઞ્ચે મે અદો સક્ક, સબ્બભૂતાનમિસ્સર;

સુનિક્કોધં સુનિદ્દોસં, નિલ્લોભં વુત્તિમત્તનો;

નિસ્નેહમભિકઙ્ખામિ, એતે મે ચતુરો વરે’’તિ.

તત્થ વરઞ્ચે મે અદો સક્કાતિ સચે ત્વં મય્હં વરં અદાસિ. સુનિક્કોધન્તિ અકુજ્ઝનવસેન સુટ્ઠુ નિક્કોધં. સુનિદ્દોસન્તિ અદુસ્સનવસેન સુટ્ઠુ નિદ્દોસં. નિલ્લોભન્તિ પરસમ્પત્તીસુ નિલ્લોભં. વુત્તિમત્તનોતિ એવરૂપં અત્તનો વુત્તિં. નિસ્નેહન્તિ પુત્તધીતાદીસુ વા સવિઞ્ઞાણકેસુ ધનધઞ્ઞાદીસુ વા અવિઞ્ઞાણકેસુ અત્તનો સન્તકેસુપિ નિસ્નેહં અપગતલોભં. અભિકઙ્ખામીતિ એવરૂપં ઇમેહિ ચતૂહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં અત્તનો વુત્તિં અભિકઙ્ખામિ. એતે મે ચતુરો વરેતિ એતે નિક્કોધાદિકે ચતુરો મય્હં વરે દેહીતિ.

કિં પનેસ ન જાનાતિ ‘‘યથા ન સક્કા સક્કસ્સ સન્તિકે વરં ગહેત્વા વરેન કોધાદયો હનિતુ’’ન્તિ. નો ન જાનાતિ, સક્કે ખો પન વરં દેન્તે ન ગણ્હામીતિ વચનં ન યુત્તન્તિ તસ્સ ચ નિક્કઙ્ખભાવત્થાય ગણ્હિ. તતો સક્કો ચિન્તેસિ ‘‘કણ્હપણ્ડિતો વરં ગણ્હન્તો અતિવિય અનવજ્જે વરે ગણ્હિ, એતેસુ વરેસુ ગુણદોસં એતમેવ પુચ્છિસ્સામી’’તિ. અથ નં પુચ્છન્તો પઞ્ચમં ગાથમાહ –

૧૫. ‘‘કિંનુ કોધે વા દોસે વા, લોભે સ્નેહે ચ બ્રાહ્મણ;

આદીનવં ત્વં પસ્સસિ, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’તિ.

તસ્સત્થો – બ્રાહ્મણ કિં નુ ખો ત્વં કોધે દોસે લોભે સ્નેહે ચ આદીનવં પસ્સસિ, તં તાવ મે પુચ્છિતો અક્ખાહિ, ન હિ મયં એત્થ આદીનવં જાનામાતિ.

અથ નં મહાસત્તો ‘‘તેન હિ સુણાહી’’તિ વત્વા ચતસ્સો ગાથા અભાસિ –

૧૬. ‘‘અપ્પો હુત્વા બહુ હોતિ, વડ્ઢતે સો અખન્તિજો;

આસઙ્ગી બહુપાયાસો, તસ્મા કોધં ન રોચયે.

૧૭. ‘‘દુટ્ઠસ્સ ફરુસા વાચા, પરામાસો અનન્તરા;

તતો પાણિ તતો દણ્ડો, સત્થસ્સ પરમા ગતિ;

દોસો કોધસમુટ્ઠાનો, તસ્મા દોસં ન રોચયે.

૧૮. ‘‘આલોપસાહસાકારા, નિકતી વઞ્ચનાનિ ચ;

દિસ્સન્તિ લોભધમ્મેસુ, તસ્મા લોભં ન રોચયે.

૧૯. ‘‘સ્નેહસઙ્ગથિતા ગન્થા, સેન્તિ મનોમયા પુથૂ;

તે ભુસં ઉપતાપેન્તિ, તસ્મા સ્નેહં ન રોચયે’’તિ.

તત્થ અખન્તિજોતિ સો અનધિવાસકજાતિકસ્સ અખન્તિતો જાતો કોધો પઠમં પરિત્તો હુત્વા પચ્છા બહુ હોતિ અપરાપરં વડ્ઢતિ. તસ્સ વડ્ઢનભાવો ખન્તિવાદીજાતકેન (જા. ૧.૪.૪૯ આદયો) ચેવ ચૂળધમ્મપાલજાતકેન (જા. ૧.૫.૪૪ આદયો) ચ વણ્ણેતબ્બો. અપિચ તિસ્સામચ્ચસ્સપેત્થ ભરિયં આદિં કત્વા સબ્બં સપરિજનં મારેત્વા પચ્છા અત્તનો મારિતવત્થુ કથેતબ્બં. આસઙ્ગીતિ આસઙ્ગકરણો. યસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, તં આસત્તં લગ્ગિતં કરોતિ, તં વત્થું વિસ્સજ્જેત્વા ગન્તું ન દેતિ, નિવત્તિત્વા અક્કોસનાદીનિ કારેતિ. બહુપાયાસોતિ બહુના કાયિકચેતસિકદુક્ખસઙ્ખાતેન ઉપાયાસેન કિલમથેન સમન્નાગતો. કોધં નિસ્સાય હિ કોધવસેન અરિયાદીસુ કતવીતિક્કમા દિટ્ઠધમ્મે ચેવ સમ્પરાયે ચ વધબન્ધવિપ્પટિસારાદીનિ ચેવ પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકરણાદીનિ ચ બહૂનિ દુક્ખાનિ અનુભવન્તીતિ કોધો બહુપાયાસો નામ. તસ્માતિ યસ્મા એસ એવં અનેકાદીનવો, તસ્મા કોધં ન રોચેમિ.

દુટ્ઠસ્સાતિ કુજ્ઝનલક્ખણેન કોધેન કુજ્ઝિત્વા અપરભાગે દુસ્સનલક્ખણેન દોસેન દુટ્ઠસ્સ પઠમં તાવ ‘‘અરે, દાસ, પેસ્સા’’તિ ફરુસવાચા નિચ્છરતિ, વાચાય અનન્તરા આકડ્ઢનવિકડ્ઢનવસેન હત્થપરામાસો, તતો અનન્તરા ઉપક્કમનવસેન પાણિ પવત્તતિ, તતો દણ્ડો, દણ્ડપ્પહારે અતિક્કમિત્વા પન એકતોધારઉભતોધારસ્સ સત્થસ્સ પરમા ગતિ, સબ્બપરિયન્તા સત્થનિપ્ફત્તિ હોતિ. યદા હિ સત્થેન પરં જીવિતા વોરોપેત્વા પચ્છા તેનેવ સત્થેન અત્તાનં જીવિતા વોરોપેતિ, તદા દોસો મત્થકપ્પત્તો હોતિ. દોસો કોધસમુટ્ઠાનોતિ યથા અનમ્બિલં તક્કં વા કઞ્જિકં વા પરિણામવસેન પરિવત્તિત્વા અમ્બિલં હોતિ, તં એકજાતિકમ્પિ સમાનં અમ્બિલં અનમ્બિલન્તિ નાના વુચ્ચતિ, તથા પુબ્બકાલે કોધો પરિણમિત્વા અપરભાગે દોસો હોતિ. સો અકુસલમૂલત્તેન એકજાતિકોપિ સમાનો કોધો દોસોતિ નાના વુચ્ચતિ. યથા અનમ્બિલતો અમ્બિલં, એવં સોપિ કોધતો સમુટ્ઠાતીતિ કોધસમુટ્ઠાનો. તસ્માતિ યસ્મા એવં અનેકાદીનવો દોસો, તસ્મા દોસમ્પિ ન રોચેમિ.

આલોપસાહસાકારાતિ દિવા દિવસ્સેવ ગામં પહરિત્વા વિલુમ્પનાનિ ચ આવુધં સરીરે ઠપેત્વા ‘‘ઇદં નામ મે દેહી’’તિ સાહસાકારા ચ. નિકતી વઞ્ચનાનિ ચાતિ પતિરૂપકં દસ્સેત્વા પરસ્સ હરણં નિકતિ નામ, સા અસુવણ્ણમેવ ‘‘સુવણ્ણ’’ન્તિ કૂટકહાપણં ‘‘કહાપણો’’તિ દત્વા પરસન્તકગ્ગહણે દટ્ઠબ્બા. પટિભાનવસેન પન ઉપાયકુસલતાય પરસન્તકગ્ગહણં વઞ્ચનં નામ. તસ્સેવં પવત્તિ દટ્ઠબ્બા – એકો કિર ઉજુજાતિકો ગામિકપુરિસો અરઞ્ઞતો સસકં આનેત્વા નદીતીરે ઠપેત્વા ન્હાયિતું ઓતરિ. અથેકો ધુત્તો તં સસકં સીસે કત્વા ન્હાયિતું ઓતિણ્ણો. ઇતરો ઉત્તરિત્વા સસકં અપસ્સન્તો ઇતો ચિતો ચ વિલોકેસિ. તમેનં ધુત્તો ‘‘કિં ભો વિલોકેસી’’તિ વત્વા ‘‘ઇમસ્મિં મે ઠાને સસકો ઠપિતો, તં ન પસ્સામી’’તિ વુત્તે ‘‘અન્ધબાલ, ત્વં ન જાનાસિ, સસકા નામ નદીતીરે ઠપિતા પલાયન્તિ, પસ્સ અહં અત્તનો સસકં સીસે ઠપેત્વાવ ન્હાયામી’’તિ આહ. સો અપ્પટિભાનતાય ‘‘એવં ભવિસ્સતી’’તિ પક્કામિ. એકકહાપણેન મિગપોતકં ગહેત્વા પુન તં દત્વા દ્વિકહાપણગ્ઘનકસ્સ મિગસ્સ ગહિતવત્થુપેત્થ કથેતબ્બં. દિસ્સન્તિ લોભધમ્મેસૂતિ સક્ક, ઇમે આલોપાદયો પાપધમ્મા લોભસભાવેસુ લોભાભિભૂતેસુ સત્તેસુ દિસ્સન્તિ. ન હિ અલુદ્ધા એવરૂપાનિ કમ્માનિ કરોન્તિ. એવં લોભો અનેકાદીનવો, તસ્મા લોભમ્પિ ન રોચેમિ.

સ્નેહસઙ્ગથિતા ગન્થાતિ આરમ્મણેસુ અલ્લીયનલક્ખણેન સ્નેહેન સઙ્ગથિતા પુનપ્પુનં ઉપ્પાદવસેન ઘટિતા સુત્તેન પુપ્ફાનિ વિય બદ્ધા નાનપ્પકારેસુ આરમ્મણેસુ પવત્તમાના અભિજ્ઝાકાયગન્થા. સેન્તિ મનોમયા પુથૂતિ તે પુથૂસુ આરમ્મણેસુ ઉપ્પન્ના સુવણ્ણાદીહિ નિબ્બત્તાનિ સુવણ્ણાદિમયાનિ આભરણાદીનિ વિય મનેન નિબ્બત્તત્તા મનોમયા અભિજ્ઝાકાયગન્થા તેસુ આરમ્મણેસુ સેન્તિ અનુસેન્તિ. તે ભુસં ઉપતાપેન્તીતિ તે એવં અનુસયિતા બલવતાપં જનેન્તા ભુસં ઉપતાપેન્તિ અતિકિલમેન્તિ. તેસં પન ભુસં ઉપતાપને ‘‘સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતી’’તિ (સુ. નિ. ૭૭૩) ગાથાય વત્થુ, ‘‘પિયજાતિકા હિ ગહપતિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા પિયપ્પભુતિકા’’ (મ. નિ. ૨.૩૫૩), ‘‘પિયતો જાયતી સોકો’’તિઆદીનિ (ધ. પ. ૨૧૨) સુત્તાનિ ચ આહરિતબ્બાનિ. અપિચ મઙ્ગલબોધિસત્તસ્સ દારકે દત્વા બલવસોકેન હદયં ફલિ, વેસ્સન્તરબોધિસત્તસ્સ મહન્તં દોમનસ્સં ઉદપાદિ. એવં પૂરિતપારમીનં મહાસત્તાનં પેમં ઉપતાપં કરોતિયેવ. અયં સ્નેહે આદીનવો, તસ્મા સ્નેહમ્પિ ન રોચેમીતિ.

સક્કો પઞ્હવિસ્સજ્જનં સુત્વા ‘‘કણ્હપણ્ડિત તયા ઇમે પઞ્હા બુદ્ધલીળાય સાધુકં કથિતા, અતિવિય તુટ્ઠોસ્મિ તે, અપરમ્પિ વરં ગણ્હાહી’’તિ વત્વા દસમં ગાથમાહ –

૨૦. ‘‘એતસ્મિં તે સુલપિતે, પતિરૂપે સુભાસિતે;

વરં બ્રાહ્મણ તે દમ્મિ, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છસી’’તિ.

તતો બોધિસત્તો અનન્તરગાથમાહ –

૨૧. ‘‘વરઞ્ચે મે અદો સક્ક, સબ્બભૂતાનમિસ્સર;

અરઞ્ઞે મે વિહરતો, નિચ્ચં એકવિહારિનો;

આબાધા મા ઉપ્પજ્જેય્યું, અન્તરાયકરા ભુસા’’તિ.

તત્થ અન્તરાયકરા ભુસાતિ ઇમસ્સ મે તપોકમ્મસ્સ અન્તરાયકરા.

તં સુત્વા સક્કો ‘‘કણ્હપણ્ડિતો વરં ગણ્હન્તો ન આમિસસન્નિસ્સિતં ગણ્હાતિ, તપોકમ્મનિસ્સિતમેવ ગણ્હાતી’’તિ ચિન્તેત્વા ભિય્યોસોમત્તાય પસન્નો અપરમ્પિ વરં દદમાનો ઇતરં ગાથમાહ –

૨૨. ‘‘એતસ્મિં તે સુલપિતે, પતિરૂપે સુભાસિતે;

વરં બ્રાહ્મણ તે દમ્મિ, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છસી’’તિ.

બોધિસત્તોપિ વરગ્ગહણાપદેસેન તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો ઓસાનગાથમાહ –

૨૩. ‘‘વરઞ્ચે મે અદો સક્ક, સબ્બભૂતાનમિસ્સર;

ન મનો વા સરીરં વા, મં-કતે સક્ક કસ્સચિ;

કદાચિ ઉપહઞ્ઞેથ, એતં સક્ક વરં વરે’’તિ.

તત્થ મનો વાતિ મનોદ્વારં વા. સરીરં વાતિ કાયદ્વારં વા, વચીદ્વારમ્પિ એતેસં ગહણેન ગહિતમેવાતિ વેદિતબ્બં. મં-કતેતિ મમ કારણા. ઉપહઞ્ઞેથાતિ ઉપઘાતં આપજ્જેય્ય અપરિસુદ્ધં અસ્સ. ઇદં વુત્તં હોતિ – સક્ક દેવરાજ, મમ કારણા મં નિસ્સાય મમ અનત્થકામતાય કસ્સચિ સત્તસ્સ કિસ્મિઞ્ચિ કાલે ઇદં તિવિધમ્પિ કમ્મદ્વારં ન ઉપહઞ્ઞેથ, પાણાતિપાતાદીહિ દસહિ અકુસલકમ્મપથેહિ વિમુત્તં પરિસુદ્ધમેવ ભવેય્યાતિ.

ઇતિ મહાસત્તો છસુપિ ઠાનેસુ વરં ગણ્હન્તો નેક્ખમ્મનિસ્સિતમેવ ગણ્હિ, જાનાતિ ચેસ ‘‘સરીરં નામ બ્યાધિધમ્મં, ન તં સક્કા સક્કેન અબ્યાધિધમ્મં કાતુ’’ન્તિ. સત્તાનઞ્હિ તીસુ દ્વારેસુ પરિસુદ્ધભાવો અસક્કાયત્તોવ, એવં સન્તેપિ તસ્સ ધમ્મદેસનત્થં ઇમે વરે ગણ્હિ. સક્કોપિ તં રુક્ખં ધુવફલં કત્વા મહાસત્તં વન્દિત્વા સિરસિ અઞ્જલિં પતિટ્ઠપેત્વા ‘‘અરોગા ઇધેવ વસથા’’તિ વત્વા સકટ્ઠાનમેવ ગતો. બોધિસત્તોપિ અપરિહીનજ્ઝાનો બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘આનન્દ, પુબ્બે મયા નિવુત્થભૂમિપ્પદેસો ચેસો’’તિ વત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સક્કો અનુરુદ્ધો અહોસિ, કણ્હપણ્ડિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કણ્હજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૪૪૧] ૩. ચતુપોસથિકજાતકવણ્ણના

૨૪-૩૮. યો કોપનેય્યોતિ ઇદં ચતુપોસથિકજાતકં પુણ્ણકજાતકે આવિ ભવિસ્સતિ.

ચતુપોસથિકજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૪૪૨] ૪. સઙ્ખજાતકવણ્ણના

બહુસ્સુતોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સબ્બપરિક્ખારદાનં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિરેકો ઉપાસકો તથાગતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા પસન્નચિત્તો સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા અત્તનો ઘરદ્વારે મણ્ડપં કારેત્વા અલઙ્કરિત્વા પુનદિવસે તથાગતસ્સ કાલં આરોચાપેસિ. સત્થા પઞ્ચસતભિક્ખુપરિવારો તત્થ ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. ઉપાસકો સપુત્તદારો સપરિજનો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા પુન સ્વાતનાયાતિ એવં સત્તાહં નિમન્તેત્વા મહાદાનં પવત્તેત્વા સત્તમે દિવસે સબ્બપરિક્ખારં અદાસિ. તં પન દદમાનો ઉપાહનદાનં ઉસ્સન્નં કત્વા અદાસિ. દસબલસ્સ દિન્નો ઉપાહનસઙ્ઘાટો સહસ્સગ્ઘનકો અહોસિ, દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં પઞ્ચસતગ્ઘનકો, સેસાનં પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં સતગ્ઘનકો. ઇતિ સો સબ્બપરિક્ખારદાનં દત્વા અત્તનો પરિસાય સદ્ધિં ભગવતો સન્તિકે નિસીદિ. અથસ્સ સત્થા મધુરેન સરેન અનુમોદનં કરોન્તો ‘‘ઉપાસક, ઉળારં તે સબ્બપરિક્ખારદાનં, અત્તમનો હોહિ, પુબ્બે અનુપ્પન્ને બુદ્ધે પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ એકં ઉપાહનસઙ્ઘાટં દત્વા નાવાય ભિન્નાય અપ્પતિટ્ઠે મહાસમુદ્દેપિ ઉપાહનદાનનિસ્સન્દેન પતિટ્ઠં લભિંસુ, ત્વં પન બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સબ્બપરિક્ખારદાનં અદાસિ, તસ્સ તે ઉપાહનદાનસ્સ ફલં કસ્મા ન પતિટ્ઠા ભવિસ્સતી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે અયં બારાણસી મોળિની નામ અહોસિ. મોળિનિનગરે બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે સઙ્ખો નામ બ્રાહ્મણો અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો પહૂતવિત્તુપકરણો પહૂતધનધઞ્ઞસુવણ્ણરજતો ચતૂસુ નગરદ્વારેસુ નગરમજ્ઝે નિવેસનદ્વારે ચાતિ છસુ ઠાનેસુ છ દાનસાલાયો કારેત્વા દેવસિકં છસતસહસ્સાનિ વિસ્સજ્જેન્તો કપણદ્ધિકાનં મહાદાનં પવત્તેસિ. સો એકદિવસં ચિન્તેસિ ‘‘અહં ગેહે ધને ખીણે દાતું ન સક્ખિસ્સામિ, અપરિક્ખીણેયેવ ધને નાવાય સુવણ્ણભૂમિં ગન્ત્વા ધનં આહરિસ્સામી’’તિ. સો નાવં બન્ધાપેત્વા ભણ્ડસ્સ પૂરાપેત્વા પુત્તદારં આમન્તેત્વા ‘‘યાવાહં આગચ્છામિ, તાવ મે દાનં અનુપચ્છિન્દિત્વા પવત્તેય્યાથા’’તિ વત્વા દાસકમ્મકરપરિવુતો છત્તં આદાય ઉપાહનં આરુય્હ મજ્ઝન્હિકસમયે પટ્ટનગામાભિમુખો પાયાસિ. તસ્મિં ખણે ગન્ધમાદને એકો પચ્ચેકબુદ્ધો આવજ્જેત્વા તં ધનાહરણત્થાય ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘મહાપુરિસો ધનં આહરિતું ગચ્છતિ, ભવિસ્સતિ નુ ખો અસ્સ સમુદ્દે અન્તરાયો, નો’’તિ આવજ્જેત્વા ‘‘ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘એસ મં દિસ્વા છત્તઞ્ચ ઉપાહનઞ્ચ મય્હં દત્વા ઉપાહનદાનનિસ્સન્દેન સમુદ્દે ભિન્નાય નાવાય પતિટ્ઠં લભિસ્સતિ, કરિસ્સામિસ્સ અનુગ્ગહ’’ન્તિ આકાસેનાગન્ત્વા તસ્સાવિદૂરે ઓતરિત્વા ચણ્ડવાતાતપે અઙ્ગારસન્થરસદિસં ઉણ્હવાલુકં મદ્દન્તો તસ્સ અભિમુખો આગચ્છિ.

સો તં દિસ્વાવ ‘‘પુઞ્ઞક્ખેત્તં મે આગતં, અજ્જ મયા એત્થ દાનબીજં રોપેતું વટ્ટતી’’તિ તુટ્ઠચિત્તો વેગેન તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, મય્હં અનુગ્ગહત્થાય થોકં મગ્ગા ઓક્કમ્મ ઇમં રુક્ખમૂલં ઉપસઙ્કમથા’’તિ વત્વા તસ્મિં રુક્ખમૂલં ઉપસઙ્કમન્તે રુક્ખમૂલે વાલુકં ઉસ્સાપેત્વા ઉત્તરાસઙ્ગં પઞ્ઞપેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધં નિસીદાપેત્વા વન્દિત્વા વાસિતપરિસ્સાવિતેન ઉદકેન પાદે ધોવિત્વા ગન્ધતેલેન મક્ખેત્વા અત્તનો ઉપાહના ઓમુઞ્ચિત્વા પપ્ફોટેત્વા ગન્ધતેલેન મક્ખેત્વા તસ્સ પાદેસુ પટિમુઞ્ચિત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમા ઉપાહના આરુય્હ છત્તં મત્થકે કત્વા ગચ્છથા’’તિ છત્તુપાહનં અદાસિ. સો અસ્સ અનુગ્ગહત્થાય તં ગહેત્વા પસાદસંવડ્ઢનત્થં પસ્સન્તસ્સેવસ્સ ઉપ્પતિત્વા ગન્ધમાદનમેવ અગમાસિ. બોધિસત્તોપિ તં દિસ્વા અતિવિય પસન્નચિત્તો પટ્ટનં ગન્ત્વા નાવં અભિરુહિ. અથસ્સ મહાસમુદ્દં પટિપન્નસ્સ સત્તમે દિવસે નાવા વિવરં અદાસિ, ઉદકં ઉસ્સિઞ્ચિતું નાસક્ખિંસુ. મહાજનો મરણભયભીતો અત્તનો અત્તનો દેવતા નમસ્સિત્વા મહાવિરવં વિરવિ. મહાસત્તો એકં ઉપટ્ઠાકં ગહેત્વા સકલસરીરં તેલેન મક્ખેત્વા સપ્પિના સદ્ધિં સક્ખરચુણ્ણં યાવદત્થં ખાદિત્વા તમ્પિ ખાદાપેત્વા તેન સદ્ધિં કૂપકયટ્ઠિમત્થકં આરુય્હ ‘‘ઇમાય દિસાય અમ્હાકં નગર’’ન્તિ દિસં વવત્થપેત્વા મચ્છકચ્છપપરિપન્થતો અત્તાનં મોચેન્તો તેન સદ્ધિં ઉસભમત્તં અતિક્કમિત્વા પતિ. મહાજનો વિનાસં પાપુણિ. મહાસત્તો પન ઉપટ્ઠાકેન સદ્ધિં સમુદ્દં તરિતું આરભિ. તસ્સ તરન્તસ્સેવ સત્તમો દિવસો જાતો. સો તસ્મિમ્પિ કાલે લોણોદકેન મુખં વિક્ખાલેત્વા ઉપોસથિકો અહોસિયેવ.

તદા પન ચતૂહિ લોકપાલેહિ મણિમેખલા નામ દેવધીતા ‘‘સચે સમુદ્દે નાવાય ભિન્નાય તિસરણગતા વા સીલસમ્પન્ના વા માતાપિતુપટ્ઠાકા વા મનુસ્સા દુક્ખપ્પત્તા હોન્તિ, તે રક્ખેય્યાસી’’તિ સમુદ્દે આરક્ખણત્થાય ઠપિતા હોતિ. સા અત્તનો ઇસ્સરિયેન સત્તાહમનુભવિત્વા પમજ્જિત્વા સત્તમે દિવસે સમુદ્દં ઓલોકેન્તી સીલાચારસંયુત્તં સઙ્ખબ્રાહ્મણં દિસ્વા ‘‘ઇમસ્સ સત્તમો દિવસો સમુદ્દે પતિતસ્સ, સચે સો મરિસ્સતિ અતિવિય ગારય્હા મે ભવિસ્સતી’’તિ સંવિગ્ગમાનહદયા હુત્વા એકં સુવણ્ણપાતિં નાનગ્ગરસભોજનસ્સ પૂરેત્વા વાતવેગેન તત્થ ગન્ત્વા તસ્સ પુરતો આકાસે ઠત્વા ‘‘બ્રાહ્મણ, ત્વં સત્તાહં નિરાહારો, ઇદં દિબ્બભોજનં ભુઞ્જા’’તિ આહ. સો તં ઓલોકેત્વા ‘‘અપનેહિ તવ ભત્તં, અહં ઉપોસથિકો’’તિ આહ. અથસ્સ ઉપટ્ઠાકો પચ્છતો આગતો દેવતં અદિસ્વા સદ્દમેવ સુત્વા ‘‘અયં બ્રાહ્મણો પકતિસુખુમાલો સત્તાહં નિરાહારતાય દુક્ખિતો મરણભયેન વિલપતિ મઞ્ઞે, અસ્સાસેસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૩૯. ‘‘બહુસ્સુતો સુતધમ્મોસિ સઙ્ખ, દિટ્ઠા તયા સમણબ્રાહ્મણા ચ;

અથક્ખણે દસ્સયસે વિલાપં, અઞ્ઞો નુ કો તે પટિમન્તકો મયા’’તિ.

તત્થ સુતધમ્મોસીતિ ધમ્મોપિ તયા ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણાનં સન્તિકે સુતો અસિ. દિટ્ઠા તયાતિ તેસં પચ્ચયે દેન્તેન વેય્યાવચ્ચં કરોન્તેન ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણા ચ તયા દિટ્ઠા. એવં અકરોન્તો હિ પસ્સન્તોપિ તે ન પસ્સતિયેવ. અથક્ખણેતિ અથ અક્ખણે સલ્લપન્તસ્સ કસ્સચિ અભાવેન વચનસ્સ અનોકાસે. દસ્સયસેતિ ‘‘અહં ઉપોસથિકો’’તિ વદન્તો વિલાપં દસ્સેસિ. પટિમન્તકોતિ મયા અઞ્ઞો કો તવ પટિમન્તકો પટિવચનદાયકો, કિંકારણા એવં વિપ્પલપસીતિ?

સો તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘ઇમસ્સ દેવતા ન પઞ્ઞાયતિ મઞ્ઞે’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘સમ્મ, નાહં મરણસ્સ ભાયામિ, અત્થિ પન મે અઞ્ઞો પટિમન્તકો’’તિ વત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૪૦. ‘‘સુબ્ભૂ સુભા સુપ્પટિમુક્કકમ્બુ, પગ્ગય્હ સોવણ્ણમયાય પાતિયા;

‘ભુઞ્જસ્સુ ભત્તં’ ઇતિ મં વદેતિ, સદ્ધાવિત્તા, તમહં નોતિ બ્રૂમી’’તિ.

તત્થ સુબ્ભૂતિ સુભમુખા. સુભાતિ પાસાદિકા ઉત્તમરૂપધરા. સુપ્પટિમુક્કકમ્બૂતિ પટિમુક્કસુવણ્ણાલઙ્કારા. પગ્ગય્હાતિ સુવણ્ણપાતિયા ભત્તં ગહેત્વા ઉક્ખિપિત્વા. સદ્ધાવિત્તાતિ સદ્ધા ચેવ તુટ્ઠચિત્તા ચ. ‘‘સદ્ધં ચિત્ત’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સત્થો સદ્ધન્તિ સદ્દહન્તં, ચિત્તન્તિ તુટ્ઠચિત્તં. તમહં નોતીતિ તમહં દેવતં ઉપોસથિકત્તા પટિક્ખિપન્તો નોતિ બ્રૂમિ, ન વિપ્પલપામિ સમ્માતિ.

અથસ્સ સો તતિયં ગાથમાહ –

૪૧. ‘‘એતાદિસં બ્રાહ્મણ દિસ્વાન યક્ખં, પુચ્છેય્ય પોસો સુખમાસિસાનો;

ઉટ્ઠેહિ નં પઞ્જલિકાભિપુચ્છ, દેવી નુસિ ત્વં ઉદ માનુસી નૂ’’તિ.

તત્થ સુખમાસિસાનોતિ એતાદિસં યક્ખં દિસ્વા અત્તનો સુખં આસીસન્તો પણ્ડિતો પુરિસો ‘‘અમ્હાકં સુખં ભવિસ્સતિ, ન ભવિસ્સતી’’તિ પુચ્છેય્ય. ઉટ્ઠેહીતિ ઉદકતો ઉટ્ઠાનાકારં દસ્સેન્તો ઉટ્ઠહ. પઞ્જલિકાભિપુચ્છાતિ અઞ્જલિકો હુત્વા અભિપુચ્છ. ઉદ માનુસીતિ ઉદાહુ મહિદ્ધિકા માનુસી ત્વન્તિ.

બોધિસત્તો ‘‘યુત્તં કથેસી’’તિ તં પુચ્છન્તો ચતુત્થં ગાથમાહ –

૪૨. ‘‘યં ત્વં સુખેનાભિસમેક્ખસે મં, ભુઞ્જસ્સુ ભત્તં ઇતિ મં વદેસિ;

પુચ્છામિ તં નારિ મહાનુભાવે, દેવી નુસિ ત્વં ઉદ માનુસી નૂ’’તિ.

તત્થ યં ત્વન્તિ યસ્મા ત્વં સુખેન મં અભિસમેક્ખસે, પિયચક્ખૂહિ ઓલોકેસિ. પુચ્છામિ તન્તિ તેન કારણેન તં પુચ્છામિ.

તતો દેવધીતા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૪૩. ‘‘દેવી અહં સઙ્ખ મહાનુભાવા, ઇધાગતા સાગરવારિમજ્ઝે;

અનુકમ્પિકા નો ચ પદુટ્ઠચિત્તા, તવેવ અત્થાય ઇધાગતાસ્મિ.

૪૪. ‘‘ઇધન્નપાનં સયનાસનઞ્ચ, યાનાનિ નાનાવિવિધાનિ સઙ્ખ;

સબ્બસ્સ ત્યાહં પટિપાદયામિ, યં કિઞ્ચિ તુય્હં મનસાભિપત્થિત’’ન્તિ.

તત્થ ઇધાતિ ઇમસ્મિં મહાસમુદ્દે. નાનાવિવિધાનીતિ બહૂનિ ચ અનેકપ્પકારાનિ ચ હત્થિયાનઅસ્સયાનાદીનિ અત્થિ. સબ્બસ્સ ત્યાહન્તિ તસ્સ અન્નપાનાદિનો સબ્બસ્સ સામિકં કત્વા તં તે અન્નપાનાદિં પટિપાદયામિ દદામિ. યં કિઞ્ચીતિ અઞ્ઞમ્પિ યં કિઞ્ચિ મનસા ઇચ્છિતં, તં સબ્બં તે દમ્મીતિ.

તં સુત્વા મહાસત્તો ‘‘અયં દેવધીતા સમુદ્દપિટ્ઠે મય્હં ‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ દમ્મી’તિ વદતિ, કિં નુ ખો એસા મયા કતેન પુઞ્ઞકમ્મેન દાતુકામા, ઉદાહુ અત્તનો બલેન, પુચ્છિસ્સામિ તાવ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા પુચ્છન્તો સત્તમં ગાથમાહ –

૪૫. ‘‘યં કિઞ્ચિ યિટ્ઠઞ્ચ હુતઞ્ચ મય્હં, સબ્બસ્સ નો ઇસ્સરા ત્વં સુગત્તે;

સુસ્સોણિ સુબ્ભમુ સુવિલગ્ગમજ્ઝે, કિસ્સ મે કમ્મસ્સ અયં વિપાકો’’તિ.

તત્થ યિટ્ઠન્તિ દાનવસેન યજિતં. હુતન્તિ આહુનપાહુનવસેન દિન્નં. સબ્બસ્સ નો ઇસ્સરા ત્વન્તિ તસ્સ અમ્હાકં પુઞ્ઞકમ્મસ્સ ત્વં ઇસ્સરા, ‘‘ઇમસ્સ અયં વિપાકો, ઇમસ્સ અય’’ન્તિ બ્યાકરિતું સમત્થાતિ અત્થો. સુસ્સોણીતિ સુન્દરઊરુલક્ખણે. સુબ્ભમૂતિ સુન્દરભમુકે. સુવિલગ્ગમજ્ઝેતિ સુટ્ઠુવિલગ્ગિતતનુમજ્ઝે. કિસ્સ મેતિ મયા કતકમ્મેસુ કતરકમ્મસ્સ અયં વિપાકો, યેનાહં અપ્પતિટ્ઠે સમુદ્દે પતિટ્ઠં લભામીતિ.

તં સુત્વા દેવધીતા ‘‘અયં બ્રાહ્મણો ‘યં તેન કુસલં કતં, તં કમ્મં ન જાનાતી’તિ અઞ્ઞાય પુચ્છતિ મઞ્ઞે, કથયિસ્સામિ દાનિસ્સા’’તિ તં કથેન્તી અટ્ઠમં ગાથમાહ –

૪૬. ‘‘ઘમ્મે પથે બ્રાહ્મણ એકભિક્ખું, ઉગ્ઘટ્ટપાદં તસિતં કિલન્તં;

પટિપાદયી સઙ્ખ ઉપાહનાનિ, સા દક્ખિણા કામદુહા તવજ્જા’’તિ.

તત્થ એકભિક્ખુન્તિ એકં પચ્ચેકબુદ્ધં સન્ધાયાહ. ઉગ્ઘટ્ટપાદન્તિ ઉણ્હવાલુકાય ઘટ્ટિતપાદં. તસિતન્તિ પિપાસિતં. પટિપાદયીતિ પટિપાદેસિ, યોજેસીતિ અત્થો. કામદુહાતિ સબ્બકામદાયિકા.

તં સુત્વા મહાસત્તો ‘‘એવરૂપેપિ નામ અપ્પતિટ્ઠે મહાસમુદ્દે મયા દિન્નઉપાહનદાનં મમ સબ્બકામદદં જાતં, અહો સુદિન્નં મે પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દાન’’ન્તિ તુટ્ઠચિત્તો નવમં ગાથમાહ –

૪૭. ‘‘સા હોતુ નાવા ફલકૂપપન્ના, અનવસ્સુતા એરકવાતયુત્તા;

અઞ્ઞસ્સ યાનસ્સ ન હેત્થ ભૂમિ, અજ્જેવ મં મોળિનિં પાપયસ્સૂ’’તિ.

તસ્સત્થો – દેવતે, એવં સન્તે મય્હં એકં નાવં માપેહિ, ખુદ્દકં પન એકદોણિકનાવં માપેહિ, યં નાવં માપેસ્સસિ, સા હોતુ નાવા બહૂહિ સુસિબ્બિતેહિ ફલકેહિ ઉપપન્ના, ઉદકપવેસનસ્સાભાવેન અનવસ્સુતા, એરકેન સમ્મા ગહેત્વા ગચ્છન્તેન વાતેન યુત્તા, ઠપેત્વા દિબ્બનાવં અઞ્ઞસ્સ યાનસ્સ એત્થ ભૂમિ નત્થિ, તાય પન દિબ્બનાવાય અજ્જેવ મં મોળિનિનગરં પાપયસ્સૂતિ.

દેવધીતા તસ્સ વચનં સુત્વા તુટ્ઠચિત્તા સત્તરતનમયં નાવં માપેસિ. સા દીઘતો અટ્ઠઉસભા અહોસિ વિત્થારતો ચતુઉસભા, ગમ્ભીરતો વીસતિયટ્ઠિકા. તસ્સા ઇન્દનીલમયા તયો કૂપકા, સોવણ્ણમયાનિ યોત્તાનિ રજતમયાનિ પત્તાનિ સોવણ્ણમયાનિ ચ ફિયારિત્તાનિ અહેસું. દેવતા તં નાવં સત્તન્નં રતનાનં પૂરેત્વા બ્રાહ્મણં આલિઙ્ગિત્વા અલઙ્કતનાવાય આરોપેસિ, ઉપટ્ઠાકં પનસ્સ ન ઓલોકેસિ. બ્રાહ્મણો અત્તના કતકલ્યાણતો તસ્સ પત્તિં અદાસિ, સો અનુમોદિ. તદા દેવતા તમ્પિ આલિઙ્ગિત્વા નાવાય પતિટ્ઠાપેસિ. અથ નં નાવં મોળિનિનગરં નેત્વા બ્રાહ્મણસ્સ ઘરે ધનં પતિટ્ઠાપેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ અગમાસિ. સત્થા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા –

૪૮. ‘‘સા તત્થ વિત્તા સુમના પતીતા, નાવં સુચિત્તં અભિનિમ્મિનિત્વા;

આદાય સઙ્ખં પુરિસેન સદ્ધિં, ઉપાનયી નગરં સાધુરમ્મ’’ન્તિ. –

ઇમં ઓસાનગાથં અભાસિ.

તત્થ સાતિ ભિક્ખવે, સા દેવતા તત્થ સમુદ્દમજ્ઝે તસ્સ વચનં સુત્વા વિત્તિસઙ્ખાતાય પીતિયા સમન્નાગતત્તા વિત્તા. સુમનાતિ સુન્દરમના પામોજ્જેન પતીતચિત્તા હુત્વા વિચિત્રનાવં નિમ્મિનિત્વા બ્રાહ્મણં પરિચારકેન સદ્ધિં આદાય સાધુરમ્મં અતિરમણીયં નગરં ઉપાનયીતિ.

બ્રાહ્મણોપિ યાવજીવં અપરિમિતધનં ગેહં અજ્ઝાવસન્તો દાનં દત્વા સીલં રક્ખિત્વા જીવિતપરિયોસાને સપરિસો દેવનગરં પરિપૂરેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉપાસકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ.

તદા દેવધીતા ઉપ્પલવણ્ણા અહોસિ, ઉપટ્ઠાકપુરિસો આનન્દો, સઙ્ખબ્રાહ્મણો પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

સઙ્ખજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૪૪૩] ૫. ચૂળબોધિજાતકવણ્ણના

યો તે ઇમં વિસાલક્ખિન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કોધનં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર ભિક્ખુ નિય્યાનિકે બુદ્ધસાસને પબ્બજિત્વાપિ કોધં નિગ્ગહેતું નાસક્ખિ, કોધનો અહોસિ ઉપાયાસબહુલો, અપ્પમ્પિ વુત્તો સમાનો અભિસજ્જિ કુપ્પિ બ્યાપજ્જિ પતિટ્ઠયિ. સત્થા તસ્સ કોધનભાવં સુત્વા પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં કોધનો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખુ કોધો નામ વારેતબ્બો, એવરૂપો હિ ઇધલોકે ચ પરલોકે ચ અનત્થકારકો, ત્વં નિક્કોધસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા કસ્મા કુજ્ઝસિ, પોરાણકપણ્ડિતા બાહિરસાસને પબ્બજિત્વાપિ કોધં ન કરિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે અઞ્ઞતરસ્મિં કાસિનિગમે એકો બ્રાહ્મણો અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો અપુત્તકો અહોસિ, તસ્સ બ્રાહ્મણી પુત્તં પત્થેસિ. તદા બોધિસત્તો બ્રહ્મલોકા ચવિત્વા તસ્સા કુચ્છિયં નિબ્બત્તિ, તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે ‘‘બોધિકુમારો’’તિ નામં કરિંસુ. તસ્સ વયપ્પત્તકાલે તક્કસિલં ગન્ત્વા સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા પચ્ચાગતસ્સ અનિચ્છન્તસ્સેવ માતાપિતરો સમાનજાતિકા કુલા કુમારિકં આનેસું. સાપિ બ્રહ્મલોકા ચુતાવ ઉત્તમરૂપધરા દેવચ્છરપટિભાગા. તેસં અનિચ્છમાનાનઞ્ઞેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં આવાહવિવાહં કરિંસુ. ઉભિન્નં પનેતેસં કિલેસસમુદાચારો નામ ન ભૂતપુબ્બો, સંરાગવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ઓલોકનં નામ નાહોસિ, સુપિનેપિ મેથુનધમ્મો નામ ન દિટ્ઠપુબ્બો, એવં પરિસુદ્ધસીલા અહેસું.

અથાપરભાગે મહાસત્તો માતાપિતૂસુ કાલકતેસુ તેસં સરીરકિચ્ચં કત્વા તં પક્કોસિત્વા ‘‘ભદ્દે, ત્વં ઇમં અસીતિકોટિધનં ગહેત્વા સુખેન જીવાહી’’તિ આહ. ‘‘કિં કરિસ્સથ તુમ્હે પન, અય્યપુત્તા’’તિ? ‘‘મય્હં ધનેન કિચ્ચં નત્થિ, હિમવન્તપદેસં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અત્તનો પતિટ્ઠં કરિસ્સામી’’તિ. ‘‘કિં પન અય્યપુત્ત પબ્બજ્જા નામ પુરિસાનઞ્ઞેવ વટ્ટતી’’તિ? ‘‘ઇત્થીનમ્પિ વટ્ટતિ, ભદ્દે’’તિ. ‘‘તેન હિ અહં તુમ્હેહિ છટ્ટિતખેળં ન ગણ્હિસ્સામિ, મય્હમ્પિ ધનેન કિચ્ચં નત્થિ, અહમ્પિ પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભદ્દે’’તિ. તે ઉભોપિ મહાદાનં દત્વા નિક્ખમિત્વા રમણીયે ભૂમિભાગે અસ્સમં કત્વા પબ્બજિત્વા ઉઞ્છાચરિયાય ફલાફલેહિ યાપેન્તા તત્થ દસમત્તાનિ સંવચ્છરાનિ વસિંસુ, ઝાનં પન નેસં ન તાવ ઉપ્પજ્જતિ. તે તત્થ પબ્બજ્જાસુખેનેવ દસ સંવચ્છરે વસિત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થાય જનપદચારિકં ચરન્તા અનુપુબ્બેન બારાણસિં પત્વા રાજુય્યાને વસિંસુ.