૮. અટ્ઠકનિપાતો

[૪૧૭] ૧. કચ્ચાનિજાતકવણ્ણના

ઓદાતવત્થા સુચિ અલ્લકેસાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં માતુપોસકં ઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર સાવત્થિયં કુલદારકો આચારસમ્પન્નો પિતરિ કાલકતે માતુદેવતો હુત્વા મુખધોવનદન્તકટ્ઠદાનન્હાપનપાદધોવનાદિવેય્યાવચ્ચકમ્મેન ચેવ યાગુભત્તાદીહિ ચ માતરં પટિજગ્ગિ. અથ નં માતા ‘‘તાત, તવ અઞ્ઞાનિપિ ઘરાવાસકિચ્ચાનિ અત્થિ, એકં સમજાતિકં કુલકુમારિકં ગણ્હાહિ, સા મં પોસેસ્સતિ, ત્વમ્પિ અત્તનો કમ્મં કરિસ્સસી’’તિ આહ. ‘‘અમ્મ, અહં અત્તનો હિતસુખં અપચ્ચાસીસમાનો તુમ્હે ઉપટ્ઠહામિ, કો અઞ્ઞો એવં ઉપટ્ઠહિસ્સતી’’તિ? ‘‘કુલવડ્ઢનકમ્મં નામ તાત, કાતું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘ન મય્હં ઘરાવાસેન અત્થો, અહં તુમ્હે ઉપટ્ઠહિત્વા તુમ્હાકં ધૂમકાલે પબ્બજિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ માતા પુનપ્પુનં યાચિત્વાપિ મનં અલભમાના તસ્સ છન્દં અગ્ગહેત્વા સમજાતિકં કુલકુમારિકં આનેસિ. સો માતરં અપ્પટિક્ખિપિત્વા તાય સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેસિ. સાપિ ‘‘મય્હં સામિકો મહન્તેન ઉસ્સાહેન માતરં ઉપટ્ઠહતિ, અહમ્પિ નં ઉપટ્ઠહિસ્સામિ, એવમસ્સ પિયા ભવિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિ. સો ‘‘અયં મે માતરં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહી’’તિ તતો પટ્ઠાય લદ્ધલદ્ધાનિ મધુરખાદનીયાદીનિ તસ્સાયેવ દેતિ. સા અપરભાગે ચિન્તેસિ ‘‘અયં લદ્ધલદ્ધાનિ મધુરખાદનીયાદીનિ મય્હઞ્ઞેવ દેતિ, અદ્ધા માતરં નીહરિતુકામો ભવિસ્સતિ, નીહરણૂપાયમસ્સા કરિસ્સામી’’તિ એવં અયોનિસો ઉમ્મુજ્જિત્વા એકં દિવસં આહ – ‘‘સામિ, તયિ બહિ નિક્ખમન્તે તવ માતા મં અક્કોસતી’’તિ. સો તુણ્હી અહોસિ.

સા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમં મહલ્લિકં ઉજ્ઝાપેત્વા પુત્તસ્સ પટિકૂલં કારેસ્સામી’’તિ. તતો પટ્ઠાય યાગું દદમાના અચ્ચુણ્હં વા અતિસીતલં વા અતિલોણં વા અલોણં વા દેતિ. ‘‘અમ્મ, અચ્ચુણ્હા’’તિ વા ‘‘અતિલોણા’’તિ વા વુત્તે પૂરેત્વા સીતોદકં પક્ખિપતિ. પુન ‘‘અતિસીતલા, અલોણાયેવા’’તિ વુત્તે ‘‘ઇદાનેવ ‘અચ્ચુણ્હા, અતિલોણા’તિ વત્વા પુન ‘અતિસીતલા, અલોણા’તિ વદસિ, કા તં તોસેતું સક્ખિસ્સતી’’તિ મહાસદ્દં કરોતિ. ન્હાનોદકમ્પિ અચ્ચુણ્હં કત્વા પિટ્ઠિયં આસિઞ્ચતિ. ‘‘અમ્મ, પિટ્ઠિ મે દહતી’’તિ ચ વુત્તે પુન પૂરેત્વા સીતોદકં પક્ખિપતિ. ‘‘અતિસીતં, અમ્મા’’તિ વુત્તે ‘‘ઇદાનેવ ‘અચ્ચુણ્હ’ન્તિ વત્વા પુન ‘અતિસીત’ન્તિ વદતિ, કા એતિસ્સા અવમાનં સહિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ પટિવિસ્સકાનં કથેસિ. ‘‘અમ્મ, મઞ્ચકે મે બહૂ મઙ્ગુલા’’તિ ચ વુત્તા મઞ્ચકં નીહરિત્વા તસ્સ ઉપરિ અત્તનો મઞ્ચકં પોથેત્વા ‘‘પોથિતો મે’’તિ અતિહરિત્વા પઞ્ઞપેતિ. મહાઉપાસિકા દિગુણેહિ મઙ્ગુલેહિ ખજ્જમાના સબ્બરત્તિં નિસિન્નાવ વીતિનામેત્વા ‘‘અમ્મ, સબ્બરત્તિં મઙ્ગુલેહિ ખાદિતામ્હી’’તિ વદતિ. ઇતરા ‘‘હિય્યો તે મઞ્ચકો પોથિતો, કા ઇમિસ્સા કિચ્ચં નિત્થરિતું સક્કોતી’’તિ પટિવત્વા ‘‘ઇદાનિ નં પુત્તેન ઉજ્ઝાપેસ્સામી’’તિ તત્થ તત્થ ખેળસિઙ્ઘાણિકાદીનિ વિપ્પકિરિત્વા ‘‘કા ઇમં સકલગેહં અસુચિં કરોતી’’તિ વુત્તે ‘‘માતા તે એવરૂપં કરોતિ, ‘મા કરી’તિ વુચ્ચમાના કલહં કરોતિ, અહં એવરૂપાય કાળકણ્ણિયા સદ્ધિં એકગેહે વસિતું ન સક્કોમિ, એતં વા ઘરે વસાપેહિ, મં વા’’તિ આહ.

સો તસ્સા વચનં સુત્વા ‘‘ભદ્દે, ત્વં તરુણા યત્થ કત્થચિ ગન્ત્વા જીવિતું સક્કા, માતા પન મે જરાદુબ્બલા, અહમેવસ્સા પટિસરણં, ત્વં નિક્ખમિત્વા અત્તનો કુલગેહં ગચ્છાહી’’તિ આહ. સા તસ્સ વચનં સુત્વા ભીતા ચિન્તેસિ ‘‘ન સક્કા ઇમં માતુ અન્તરે ભિન્દિતું, એકંસેનસ્સ માતા પિયા, સચે પનાહં કુલઘરં ગમિસ્સં, વિધવવાસં વસન્તી દુક્ખિતા ભવિસ્સામિ, પુરિમનયેનેવ સસ્સું આરાધેત્વા પટિજગ્ગિસ્સામી’’તિ. સા તતો પટ્ઠાય પુરિમસદિસમેવ તં પટિજગ્ગિ. અથેકદિવસં સો ઉપોસકો ધમ્મસ્સવનત્થાય જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. ‘‘કિં, ઉપાસક, ત્વં પુઞ્ઞકમ્મેસુ ન પમજ્જસિ, માતુઉપટ્ઠાનકમ્મં પૂરેસી’’તિ ચ વુત્તો ‘‘આમ, ભન્તે, સા પન મમ માતા મય્હં અરુચિયાયેવ એકં કુલદારિકં આનેસિ, સા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ અનાચારકમ્મં અકાસી’’તિ સબ્બં સત્થુ આચિક્ખિત્વા ‘‘ઇતિ ભગવા સા ઇત્થી નેવ મં માતુ અન્તરે ભિન્દિતું સક્ખિ, ઇદાનિ નં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહતી’’તિ આહ. સત્થા તસ્સ કથં સુત્વા ‘‘ઇદાનિ તાવ ત્વં ઉપાસક, તસ્સા વચનં ન અકાસિ, પુબ્બે પનેતિસ્સા વચનેન તવ માતરં નિક્કડ્ઢિત્વા મં નિસ્સાય પુન ગેહં આનેત્વા પટિજગ્ગી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે અઞ્ઞતરસ્સ કુલસ્સ પુત્તો પિતરિ કાલકતે માતુદેવતો હુત્વા વુત્તનિયામેનેવ માતરં પટિજગ્ગીતિ સબ્બં હેટ્ઠા કથિતનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં. ‘‘અહં એવરૂપાય કાળકણ્ણિયા સદ્ધિં વસિતું ન સક્કોમિ, એતં વા ઘરે વસાપેહિ, મં વા’’તિ વુત્તે તસ્સા કથં ગહેત્વા ‘‘માતુયેવ મે દોસો’’તિ માતરં આહ ‘‘અમ્મ, ત્વં નિચ્ચં ઇમસ્મિં ઘરે કલહં કરોસિ, ઇતો નિક્ખમિત્વા અઞ્ઞસ્મિં યથારુચિતે ઠાને વસાહી’’તિ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ રોદમાના નિક્ખમિત્વા એકં સમિદ્ધકુલં નિસ્સાય ભતિં કત્વા દુક્ખેન જીવિકં કપ્પેસિ. સસ્સુયા ઘરા નિક્ખન્તકાલે સુણિસાય ગબ્ભો પતિટ્ઠહિ. સા ‘‘તાય કાળકણ્ણિયા ગેહે વસમાનાય ગબ્ભમ્પિ ન પટિલભિં, ઇદાનિ મે ગબ્ભો લદ્ધો’’તિ પતિનો ચ પટિવિસ્સકાનઞ્ચ કથેન્તી વિચરતિ.

અપરભાગે પુત્તં વિજાયિત્વા સામિકં આહ ‘‘તવ માતરિ ગેહે વસમાનાય પુત્તં ન લભિં, ઇદાનિ મે લદ્ધો, ઇમિનાપિ કારણેન તસ્સા કાળકણ્ણિભાવં જાનાહી’’તિ. ઇતરા ‘‘મમ કિર નિક્કડ્ઢિતકાલે પુત્તં લભી’’તિ સુત્વા ચિન્તેસિ ‘‘અદ્ધા ઇમસ્મિં લોકે ધમ્મો મતો ભવિસ્સતિ, સચે હિ ધમ્મો મતો ન ભવેય્ય, માતરં પોથેત્વા નિક્કડ્ઢન્તા પુત્તં ન લભેય્યું, સુખં ન જીવેય્યું, ધમ્મસ્સ મતકભત્તં દસ્સામી’’તિ. સા એકદિવસં તિલપિટ્ઠઞ્ચ તણ્ડુલઞ્ચ પચનથાલિઞ્ચ દબ્બિઞ્ચ આદાય આમકસુસાનં ગન્ત્વા તીહિ મનુસ્સસીસેહિ ઉદ્ધનં કત્વા અગ્ગિં જાલેત્વા ઉદકં ઓરુય્હ સસીસં ન્હત્વા સાટકં નિવાસેત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા ઉદ્ધનટ્ઠાનં ગન્ત્વા કેસે મોચેત્વા તણ્ડુલે ધોવિતું આરભિ. તદા બોધિસત્તો સક્કો દેવરાજા અહોસિ. બોધિસત્તા ચ નામ અપ્પમત્તા હોન્તિ, સો તસ્મિં ખણે લોકં ઓલોકેન્તો તં દુક્ખપ્પત્તં ‘‘ધમ્મો મતો’’તિ સઞ્ઞાય ધમ્મસ્સ મતકભત્તં દાતુકામં દિસ્વા ‘‘અજ્જ મય્હં બલં દસ્સેસ્સામી’’તિ બ્રાહ્મણવેસેન મહામગ્ગં પટિપન્નો વિય હુત્વા તં દિસ્વા મગ્ગા ઓક્કમ્મ તસ્સા સન્તિકે ઠત્વા ‘‘અમ્મ, સુસાને આહારં પચન્તા નામ નત્થિ, ત્વં ઇમિના ઇધ પક્કેન તિલોદનેન કિં કરિસ્સસી’’તિ કથં સમુટ્ઠાપેન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧. ‘‘ઓદાતવત્થા સુચિ અલ્લકેસા, કચ્ચાનિ કિં કુમ્ભિમધિસ્સયિત્વા;

પિટ્ઠા તિલા ધોવસિ તણ્ડુલાનિ, તિલોદનો હેહિતિ કિસ્સહેતૂ’’તિ.

તત્થ કચ્ચાનીતિ તં ગોત્તેન આલપતિ. કુમ્ભિમધિસ્સયિત્વાતિ પચનથાલિકં મનુસ્સસીસુદ્ધનં આરોપેત્વા. હેહિતીતિ અયં તિલોદનો કિસ્સ હેતુ ભવિસ્સતિ, કિં અત્તના ભુઞ્જિસ્સસિ, ઉદાહુ અઞ્ઞં કારણમત્થીતિ.

અથસ્સ સા આચિક્ખન્તી દુતિયં ગાથમાહ –

૨. ‘‘ન ખો અયં બ્રાહ્મણ ભોજનત્થા, તિલોદનો હેહિતિ સાધુપક્કો;

ધમ્મો મતો તસ્સ પહુત્તમજ્જ, અહં કરિસ્સામિ સુસાનમજ્ઝે’’તિ.

તત્થ ધમ્મોતિ જેટ્ઠાપચાયનધમ્મો ચેવ તિવિધસુચરિતધમ્મો ચ. તસ્સ પહુત્તમજ્જાતિ તસ્સાહં ધમ્મસ્સ ઇદં મતકભત્તં કરિસ્સામીતિ અત્થો.

તતો સક્કો તતિયં ગાથમાહ –

૩. ‘‘અનુવિચ્ચ કચ્ચાનિ કરોહિ કિચ્ચં, ધમ્મો મતો કો નુ તવેવ સંસિ;

સહસ્સનેત્તો અતુલાનુભાવો, ન મિય્યતી ધમ્મવરો કદાચી’’તિ.

તત્થ અનુવિચ્ચાતિ ઉપપરિક્ખિત્વા જાનિત્વા. કો નુ તવેવ સંસીતિ કો નુ તવ એવં આચિક્ખિ. સહસ્સનેત્તોતિ અત્તાનં ધમ્મવરં ઉત્તમધમ્મં કત્વા દસ્સેન્તો એવમાહ.

તં વચનં સુત્વા ઇતરા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૪. ‘‘દળ્હપ્પમાણં મમ એત્થ બ્રહ્મે, ધમ્મો મતો નત્થિ મમેત્થ કઙ્ખા;

યે યેવ દાનિ પાપા ભવન્તિ, તે તેવ દાનિ સુખિતા ભવન્તિ.

૫. ‘‘સુણિસા હિ મય્હં વઞ્ઝા અહોસિ, સા મં વધિત્વાન વિજાયિ પુત્તં;

સા દાનિ સબ્બસ્સ કુલસ્સ ઇસ્સરા, અહં પનમ્હિ અપવિદ્ધા એકિકા’’તિ.

તત્થ દળ્હપ્પમાણન્તિ દળ્હં થિરં નિસ્સંસયં બ્રાહ્મણ એત્થ મમ પમાણન્તિ વદતિ. યે યેતિ તસ્સ મતભાવે કારણં દસ્સેન્તી એવમાહ. વધિત્વાનાતિ પોથેત્વા નિક્કડ્ઢિત્વા. અપવિદ્ધાતિ છડ્ડિતા અનાથા હુત્વા એકિકા વસામિ.

તતો સક્કો છટ્ઠં ગાથમાહ –

૬. ‘‘જીવામિ વોહં ન મતોહમસ્મિ, તવેવ અત્થાય ઇધાગતોસ્મિ;

યા તં વધિત્વાન વિજાયિ પુત્તં, સહાવ પુત્તેન કરોમિ ભસ્મ’’ન્તિ.

તત્થ વોતિ નિપાતમત્તં.

ઇતરા તં સુત્વા ‘‘ધી અહં કિં કથેસિં, મમ નત્તુ અમરણકારણં કરિસ્સામી’’તિ સત્તમં ગાથમાહ –

૭. ‘‘એવઞ્ચ તે રુચ્ચતિ દેવરાજ, મમેવ અત્થાય ઇધાગતોસિ;

અહઞ્ચ પુત્તો સુણિસા ચ નત્તા, સમ્મોદમાના ઘરમાવસેમા’’તિ.

અથસ્સા સક્કો અટ્ઠમં ગાથમાહ –

૮. ‘‘એવઞ્ચ તે રુચ્ચતિ કાતિયાનિ, હતાપિ સન્તા ન જહાસિ ધમ્મં;

તુવઞ્ચ પુત્તો સુણિસા ચ નત્તા, સમ્મોદમાના ઘરમાવસેથા’’તિ.

તત્થ હતાપિ સન્તાતિ યદિ ત્વં પોથિતાપિ નિક્કડ્ઢિતાપિ સમાના તવ દારકેસુ મેત્તધમ્મં ન જહાસિ, એવં સન્તે યથા ત્વં ઇચ્છસિ, તથા હોતુ, અહં તે ઇમસ્મિં ગુણે પસન્નોતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા અલઙ્કતપટિયત્તો સક્કો અત્તનો આનુભાવેન આકાસે ઠત્વા ‘‘કચ્ચાનિ ત્વં મા ભાયિ, પુત્તો ચ તે સુણિસા ચ મમાનુભાવેન આગન્ત્વા અન્તરામગ્ગે તં ખમાપેત્વા આદાય ગમિસ્સન્તિ, અપ્પમત્તા હોહી’’તિ વત્વા અત્તનો ઠાનમેવ ગતો. તેપિ સક્કાનુભાવેન તસ્સા ગુણં અનુસ્સરિત્વા ‘‘કહં નો માતા’’તિ અન્તોગામે મનુસ્સે પુચ્છિત્વા ‘‘સુસાનાભિમુખં ગતા’’તિ સુત્વા ‘‘અમ્મ, અમ્મા’’તિ સુસાનમગ્ગં પટિપજ્જિત્વા તં દિસ્વાવ પાદેસુ પતિત્વા ‘‘અમ્મ, અમ્હાકં દોસં ખમાહી’’તિ તં ખમાપેસું. સાપિ નત્તારં ગણ્હિ. ઇતિ તે સમ્મોદમાના ગેહં ગન્ત્વા તતો પટ્ઠાય સમગ્ગવાસં વસિંસુ.

૯. ‘‘સા કાતિયાની સુણિસાય સદ્ધિં, સમ્મોદમાના ઘરમાવસિત્થ;

પુત્તો ચ નત્તા ચ ઉપટ્ઠહિંસુ, દેવાનમિન્દેન અધિગ્ગહીતા’’તિ. –

અયં અભિસમ્બુદ્ધગાથા.

તત્થ સા કાતિયાનીતિ ભિક્ખવે, સા કચ્ચાનગોત્તા. દેવાનમિન્દેન અધિગ્ગહીતાતિ દેવિન્દેન સક્કેન અનુગ્ગહિતા હુત્વા તસ્સાનુભાવેન સમગ્ગવાસં વસિંસૂતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો ઉપાસકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. તદા માતુપોસકો એતરહિ માતુપોસકો અહોસિ, ભરિયાપિસ્સ તદા ભરિયાયેવ, સક્કો પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

કચ્ચાનિજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૪૧૮] ૨. અટ્ઠસદ્દજાતકવણ્ણના

ઇદં પુરે નિન્નમાહૂતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસલરઞ્ઞો અડ્ઢરત્તસમયે સુતં ભિંસનકં અવિનિબ્ભોગસદ્દં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ હેટ્ઠા લોહકુમ્ભિજાતકે (જા. ૧.૪.૫૩ આદયો) કથિતસદિસમેવ. ઇધ પન સત્થા ‘‘મય્હં, ભન્તે, ઇમેસં સદ્દાનં સુતત્તા કિન્તિ ભવિસ્સતી’’તિ વુત્તે ‘‘મા ભાયિ, મહારાજ, ન તે એતેસં સુતપચ્ચયા કોચિ અન્તરાયો ભવિસ્સતિ, ન હિ, મહારાજ, એવરૂપં ભયાનકં અવિનિબ્ભોગસદ્દં ત્વમેવેકો સુણિ, પુબ્બેપિ રાજાનો એવરૂપં સદ્દં સુત્વા બ્રાહ્મણાનં કથં ગહેત્વા સબ્બચતુક્કયઞ્ઞં યજિતુકામા પણ્ડિતાનં વચનં સુત્વા યઞ્ઞહરણત્થાય ગહિતસત્તે વિસ્સજ્જેત્વા નગરે માઘાતભેરિં ચરાપેસુ’’ન્તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અસીતિકોટિવિભવે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં ઉગ્ગહિતસિપ્પો માતાપિતૂનં અચ્ચયેન રતનવિલોકનં કત્વા સબ્બં વિભવજાતં દાનમુખે વિસ્સજ્જેત્વા કામે પહાય હિમવન્તં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ઝાનાભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા અપરભાગે લોણમ્બિલસેવનત્થાય મનુસ્સપથં ચરન્તો બારાણસિં પત્વા રાજુય્યાને વસિ. તદા બારાણસિરાજા સિરિસયને નિસિન્નો અડ્ઢરત્તસમયે અટ્ઠ સદ્દે અસ્સોસિ – પઠમં રાજનિવેસનસામન્તા ઉય્યાને એકો બકો સદ્દમકાસિ, દુતિયં તસ્મિં સદ્દે અનુપચ્છિન્નેયેવ હત્થિસાલાય તોરણનિવાસિની કાકી સદ્દમકાસિ, તતિયં રાજગેહે કણ્ણિકાયં નિવુત્થઘુણપાણકો સદ્દમકાસિ, ચતુત્થં રાજગેહે પોસાવનિયકોકિલો સદ્દમકાસિ, પઞ્ચમં તત્થેવ પોસાવનિયમિગો સદ્દમકાસિ, છટ્ઠં તત્થેવ પોસાવનિયવાનરો સદ્દમકાસિ, સત્તમં તત્થેવ પોસાવનિયકિન્નરો સદ્દમકાસિ, અટ્ઠમં તસ્મિં સદ્દે અનુપચ્છિન્નેયેવ રાજનિવેસનમત્થકેન ઉય્યાનં ગચ્છન્તો પચ્ચેકબુદ્ધો એકં ઉદાનં ઉદાનેન્તો સદ્દમકાસિ.

બારાણસિરાજા ઇમે અટ્ઠ સદ્દે સુત્વા ભીતતસિતો પુનદિવસે બ્રાહ્મણે પુચ્છિ. બ્રાહ્મણા ‘‘અન્તરાયો તે, મહારાજ, ભવિસ્સતિ, સબ્બચતુક્કયઞ્ઞં યજિસ્સામા’’તિ વત્વા રઞ્ઞા ‘‘યથારુચિતં કરોથા’’તિ અનુઞ્ઞાતા હટ્ઠપહટ્ઠા રાજકુલતો નિક્ખમિત્વા યઞ્ઞકમ્મં આરભિંસુ. અથ નેસં જેટ્ઠકસ્સ યઞ્ઞકારબ્રાહ્મણસ્સ અન્તેવાસી માણવો પણ્ડિતો બ્યત્તો આચરિયં આહ – ‘‘આચરિય, એવરૂપં કક્ખળં ફરુસં અસાતં બહૂનં સત્તાનં વિનાસકમ્મં મા કરી’’તિ. ‘‘તાત, ત્વં કિં જાનાસિ, સચેપિ અઞ્ઞં કિઞ્ચિ ન ભવિસ્સતિ, મચ્છમંસં તાવ બહું ખાદિતું લભિસ્સામા’’તિ. ‘‘આચરિય, કુચ્છિં નિસ્સાય નિરયે નિબ્બત્તનકમ્મં મા કરોથા’’તિ. તં સુત્વા સેસબ્રાહ્મણા ‘‘અયં અમ્હાકં લાભન્તરાયં કરોતી’’તિ તસ્સ કુજ્ઝિંસુ. માણવો તેસં ભયેન ‘‘તેન હિ તુમ્હેવ મચ્છમંસખાદનૂપાયં કરોથા’’તિ વત્વા નિક્ખમિત્વા બહિનગરે રાજાનં નિવારેતું સમત્થં ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણં ઉપધારેન્તો રાજુય્યાનં ગન્ત્વા બોધિસત્તં દિસ્વા વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, કિં તુમ્હાકં સત્તેસુ અનુકમ્પા નત્થિ, રાજા બહૂ સત્તે મારેત્વા યઞ્ઞં યજાપેતિ, કિં વો મહાજનસ્સ બન્ધનમોક્ખં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ આહ. ‘‘માણવ, એત્થ નેવ રાજા અમ્હે જાનાતિ, ન મયં રાજાનં જાનામા’’તિ. ‘‘જાનાથ પન, ભન્તે, રઞ્ઞા સુતસદ્દાનં નિપ્ફત્તિ’’ન્તિ? ‘‘આમ, જાનામી’’તિ. ‘‘જાનન્તા રઞ્ઞો કસ્મા ન કથેથા’’તિ? ‘‘માણવ કિં સક્કા ‘અહં જાનામી’તિ નલાટે સિઙ્ગં બન્ધિત્વા ચરિતું, સચે ઇધાગન્ત્વા પુચ્છિસ્સતિ, કથેસ્સામી’’તિ.

માણવો વેગેન રાજકુલં ગન્ત્વા ‘‘કિં, તાતા’’તિ વુત્તે ‘‘મહારાજ, તુમ્હેહિ સુતસદ્દાનં નિપ્ફત્તિં જાનનકો એકો તાપસો તુમ્હાકં ઉય્યાને મઙ્ગલસિલાયં નિસિન્નો ‘સચે મં પુચ્છિસ્સતિ, કથેસ્સામી’તિ વદતિ, ગન્ત્વા તં પુચ્છિતું વટ્ટતી’’તિ આહ. રાજા વેગેન તત્થ ગન્ત્વા તાપસં વન્દિત્વા કતપટિસન્થારો નિસીદિત્વા ‘‘સચ્ચં કિર, ભન્તે, તુમ્હે મયા સુતસદ્દાનં નિપ્ફત્તિં જાનાથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘તેન હિ કથેથ તં મે’’તિ. ‘‘મહારાજ, તેસં સુતપચ્ચયા તવ કોચિ અન્તરાયો નત્થિ, પોરાણુય્યાને પન તે એકો બકો અત્થિ, સો ગોચરં અલભન્તો જિઘચ્છાય પરેતો પઠમં સદ્દમકાસી’’તિ તસ્સ કિરિયં અત્તનો ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૦. ‘‘ઇદં પુરે નિન્નમાહુ, બહુમચ્છં મહોદકં;

આવાસો બકરાજસ્સ, પેત્તિકં ભવનં મમ;

ત્યજ્જ ભેકેન યાપેમ, ઓકં ન વિજહામસે’’તિ.

તત્થ ઇદન્તિ મઙ્ગલપોક્ખરણિં સન્ધાય વદતિ. સા હિ પુબ્બે ઉદકતુમ્બેન ઉદકે પવિસન્તે મહોદકા બહુમચ્છા, ઇદાનિ પન ઉદકસ્સ પચ્છિન્નત્તા ન મહોદકા જાતા. ત્યજ્જ ભેકેનાતિ તે મયં અજ્જ મચ્છે અલભન્તા મણ્ડૂકમત્તેન યાપેમ. ઓકન્તિ એવં જિઘચ્છાય પીળિતાપિ વસનટ્ઠાનં ન વિજહામ.

ઇતિ, મહારાજ, સો બકો જિઘચ્છાપીળિતો સદ્દમકાસિ. સચેપિ તં જિઘચ્છાતો મોચેતુકામો, તં ઉય્યાનં સોધાપેત્વા પોક્ખરણિં ઉદકસ્સ પૂરેહીતિ. રાજા તથા કારેતું એકં અમચ્ચં આણાપેસિ.

‘‘હત્થિસાલતોરણે પન તે, મહારાજ, એકા કાકી વસમાના અત્તનો પુત્તસોકેન દુતિયં સદ્દમકાસિ, તતોપિ તે ભયં નત્થી’’તિ વત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૧. ‘‘કો દુતિયં અસીલિસ્સ, બન્ધરસ્સક્ખિ ભેચ્છતિ;

કો મે પુત્તે કુલાવકં, મઞ્ચ સોત્થિં કરિસ્સતી’’તિ.

વત્વા ચ પન ‘‘કો નામ તે, મહારાજ, હત્થિસાલાય હત્થિમેણ્ડો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘બન્ધરો નામ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એકક્ખિકાણો સો, મહારાજા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. મહારાજ, હત્થિસાલાય તે દ્વારતોરણે એકા કાકી કુલાવકં કત્વા અણ્ડકાનિ નિક્ખિપિ. તાનિ પરિણતાનિ કાકપોતકા નિક્ખન્તા, હત્થિમેણ્ડો હત્થિં આરુય્હ સાલતો નિક્ખમન્તો ચ પવિસન્તો ચ અઙ્કુસકેન કાકિમ્પિ પુત્તકેપિસ્સા પહરતિ, કુલાવકમ્પિ વિદ્ધંસેતિ. સા તેન દુક્ખેન પીળિતા તસ્સ અક્ખિભેદનં આયાચન્તી એવમાહ, સચે તે કાકિયા મેત્તચિત્તં અત્થિ, એતં બન્ધરં પક્કોસાપેત્વા કુલાવકવિદ્ધંસનતો વારેહીતિ. રાજા તં પક્કોસાપેત્વા પરિભાસિત્વા હારેત્વા અઞ્ઞસ્સ તં હત્થિં અદાસિ.

‘‘પાસાદકણ્ણિકાય પન તે, મહારાજ, એકો ઘુણપાણકો વસતિ. સો તત્થ ફેગ્ગું ખાદિત્વા તસ્મિં ખીણે સારં ખાદિતું નાસક્ખિ, સો ભક્ખં અલભિત્વા નિક્ખમિતુમ્પિ અસક્કોન્તો પરિદેવમાનો તતિયં સદ્દમકાસિ, તતોપિ તે ભયં નત્થી’’તિ વત્વા તસ્સ કિરિયં અત્તનો ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા તતિયં ગાથમાહ –

૧૨. ‘‘સબ્બા પરિક્ખતા ફેગ્ગુ, યાવ તસ્સા ગતી અહુ;

ખીણભક્ખો મહારાજ, સારે ન રમતી ઘુણો’’તિ.

તત્થ યાવ તસ્સા ગતી અહૂતિ યાવ તસ્સા ફેગ્ગુયા નિપ્ફત્તિ અહોસિ, સા સબ્બા ખાદિતા. ન રમતીતિ ‘‘મહારાજ, સો પાણકો તતો નિક્ખમિત્વા ગમનટ્ઠાનમ્પિ અપસ્સન્તો પરિદેવતિ, નીહરાપેહિ ન’’ન્તિ આહ. રાજા એકં પુરિસં આણાપેત્વા ઉપાયેન નં નીહરાપેસિ.

‘‘નિવેસને પન તે, મહારાજ, એકા પોસાવનિયા કોકિલા અત્થી’’તિ? ‘‘અત્થિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘મહારાજ, સા અત્તના નિવુત્થપુબ્બં વનસણ્ડં સરિત્વા ઉક્કણ્ઠિત્વા ‘કદા નુ ખો ઇમમ્હા પઞ્જરા મુચ્ચિત્વા રમણીયં વનસણ્ડં ગચ્છિસ્સામી’તિ ચતુત્થં સદ્દમકાસિ, તતોપિ તે ભયં નત્થી’’તિ વત્વા ચતુત્થં ગાથમાહ –

૧૩. ‘‘સા નૂનાહં ઇતો ગન્ત્વા, રઞ્ઞો મુત્તા નિવેસના;

અત્તાનં રમયિસ્સામિ, દુમસાખનિકેતિની’’તિ.

તત્થ દુમસાખનિકેતિનીતિ સુપુપ્ફિતાસુ રુક્ખસાખાસુ સકનિકેતા હુત્વા. એવઞ્ચ પન વત્વા ‘‘ઉક્કણ્ઠિતા, મહારાજ, સા કોકિલા, વિસ્સજ્જેહિ ન’’ન્તિ આહ. રાજા તથા કારેસિ.

‘‘નિવેસને પન તે, મહારાજ, એકો પોસાવનિયો મિગો અત્થી’’તિ? ‘‘અત્થિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘મહારાજ, સો એકો યૂથપતિ અત્તનો મિગિં અનુસ્સરિત્વા કિલેસવસેન ઉક્કણ્ઠિતો પઞ્ચમં સદ્દમકાસિ, તતોપિ તે ભયં નત્થી’’તિ વત્વા પઞ્ચમં ગાથમાહ –

૧૪. ‘‘સો નૂનાહં ઇતો ગન્ત્વા, રઞ્ઞો મુત્તો નિવેસના;

અગ્ગોદકાનિ પિસ્સામિ, યૂથસ્સ પુરતો વજ’’ન્તિ.

તત્થ અગ્ગોદકાનીતિ અગ્ગઉદકાનિ, અઞ્ઞેહિ મિગેહિ પઠમતરં અપીતાનિ અનુચ્છિટ્ઠોદકાનિ યૂથસ્સ પુરતો ગચ્છન્તો કદા નુ ખો પિવિસ્સામીતિ.

મહાસત્તો તમ્પિ મિગં વિસ્સજ્જાપેત્વા ‘‘નિવેસને પન તે, મહારાજ, પોસાવનિયો મક્કટો અત્થી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્થિ, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘સોપિ, મહારાજ, હિમવન્તપદેસે યૂથપતિ મક્કટીહિ સદ્ધિં કામગિદ્ધો હુત્વા વિચરન્તો ભરતેન નામ લુદ્દેન ઇધ આનીતો, ઇદાનિ ઉક્કણ્ઠિત્વા તત્થેવ ગન્તુકામો છટ્ઠં સદ્દમકાસિ, તતોપિ તે ભયં નત્થી’’તિ વત્વા છટ્ઠં ગાથમાહ –

૧૫. ‘‘તં મં કામેહિ સમ્મત્તં, રત્તં કામેસુ મુચ્છિતં;

આનયી ભરતો લુદ્દો, બાહિકો ભદ્દમત્થુ તે’’તિ.

તત્થ બાહિકોતિ બાહિકરટ્ઠવાસી. ભદ્દમત્થુ તેતિ ઇમમત્થં સો વાનરો આહ, તુય્હં પન ભદ્દમત્થુ, વિસ્સજ્જેહિ નન્તિ.

મહાસત્તો તં વાનરં વિસ્સજ્જાપેત્વા ‘‘નિવેસને પન તે, મહારાજ, પોસાવનિયો કિન્નરો અત્થી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અત્થી’’તિ વુત્તે ‘‘સો, મહારાજ, અત્તનો કિન્નરિયા કતગુણં અનુસ્સરિત્વા કિલેસાતુરો સદ્દમકાસિ. સો હિ તાય સદ્ધિં એકદિવસં તુઙ્ગપબ્બતસિખરં આરુહિ. તે તત્થ વણ્ણગન્ધરસસમ્પન્નાનિ નાનાપુપ્ફાનિ ઓચિનન્તા પિળન્ધન્તા સૂરિયં અત્થઙ્ગતં ન સલ્લક્ખેસું, અત્થઙ્ગતે સૂરિયે ઓતરન્તાનં અન્ધકારો અહોસિ. તત્ર નં કિન્નરી ‘સામિ, અન્ધકારો વત્તતિ, અપક્ખલન્તો અપ્પમાદેન ઓતરાહી’તિ વત્વા હત્થે ગહેત્વા ઓતારેસિ, સો તાય તં વચનં અનુસ્સરિત્વા સદ્દમકાસિ, તતોપિ તે ભયં નત્થી’’તિ તં કારણં અત્તનો ઞાણબલેન પરિચ્છિન્દિત્વા પાકટં કરોન્તો સત્તમં ગાથમાહ –

૧૬. ‘‘અન્ધકારતિમિસાયં, તુઙ્ગે ઉપરિપબ્બતે;

સા મં સણ્હેન મુદુના, મા પાદં ખલિ યસ્મની’’તિ.

તત્થ અન્ધકારતિમિસાયન્તિ અન્ધભાવકારકે તમે. તુઙ્ગેતિ તિખિણે. સણ્હેન મુદુનાતિ મટ્ઠેન મુદુકેન વચનેન. મા પાદં ખલિ યસ્મનીતિ ય-કારો બ્યઞ્જનસન્ધિવસેન ગહિતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – સા મં કિન્નરી સણ્હેન મુદકેન વચનેન ‘‘સામિ, અપ્પમત્તો હોહિ, મા પાદં ખલિ અસ્મનિ, યથા તે ઉપક્ખલિત્વા પાદો પાસાણસ્મિં ન ખલતિ, તથા ઓતરા’’તિ વત્વા હત્થેન ગહેત્વા ઓતારેસીતિ.

ઇતિ મહાસત્તો કિન્નરેન કતસદ્દકારણં કથેત્વા તં વિસ્સજ્જાપેત્વા ‘‘મહારાજ, અટ્ઠમો ઉદાનસદ્દો અહોસિ. નન્દમૂલકપબ્ભારસ્મિં કિર એકો પચ્ચેકબુદ્ધો અત્તનો આયુસઙ્ખારપરિક્ખયં ઞત્વા ‘મનુસ્સપથં ગન્ત્વા બારાણસિરઞ્ઞો ઉય્યાને પરિનિબ્બાયિસ્સામિ, તસ્સ મે મનુસ્સા સરીરનિક્ખેપં કારેત્વા સાધુકીળં કીળિત્વા ધાતુપૂજં કત્વા સગ્ગપથં પૂરેસ્સન્તી’તિ ઇદ્ધાનુભાવેન આગચ્છન્તો તવ પાસાદસ્સ મત્થકં પત્તકાલે ખન્ધભારં ઓતારેત્વા નિબ્બાનપુરપવેસનદીપનં ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ પચ્ચેકબુદ્ધેન વુત્તં ગાથમાહ –

૧૭. ‘‘અસંસયં જાતિખયન્તદસ્સી, ન ગબ્ભસેય્યં પુનરાવજિસ્સં;

અયમન્તિમા પચ્છિમા ગબ્ભસેય્યા, ખીણો મે સંસારો પુનબ્ભવાયા’’તિ.

તસ્સત્થો – જાતિયા ખયન્તસઙ્ખાતસ્સ નિબ્બાનસ્સ દિટ્ઠત્તા જાતિખયન્તદસ્સી અહં અસંસયં પુન ગબ્ભસેય્યં ન આવજિસ્સં, અયં મે અન્તિમા જાતિ, પચ્છિમા ગબ્ભસેય્યા, ખીણો મે પુનબ્ભવાય ખન્ધપટિપાટિસઙ્ખાતો સંસારોતિ.

‘‘ઇદઞ્ચ પન સો ઉદાનં વત્વા ઇમં ઉય્યાનવનં આગમ્મ એકસ્સ સુપુપ્ફિતસ્સ સાલસ્સ મૂલે પરિનિબ્બુતો, એહિ, મહારાજ, સરીરકિચ્ચમસ્સ કરિસ્સામા’’તિ મહાસત્તો રાજાનં ગહેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પરિનિબ્બુતટ્ઠાનં ગન્ત્વા સરીરં દસ્સેસિ. રાજા તસ્સ સરીરં દિસ્વા સદ્ધિં બલકાયેન ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા બોધિસત્તસ્સ વચનં નિસ્સાય યઞ્ઞં હારેત્વા સબ્બસત્તાનં જીવિતદાનં દત્વા નગરે માઘાતભેરિં ચરાપેત્વા સત્તાહં સાધુકીળં કીળિત્વા સબ્બગન્ધચિતકે મહન્તેન સક્કારેન પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ સરીરં ઝાપેત્વા ધાતુયો ચતુમહાપથે થૂપં કારેસિ. બોધિસત્તોપિ રઞ્ઞો ધમ્મં દેસેત્વા ‘‘અપ્પમત્તો હોહી’’તિ ઓવદિત્વા હિમવન્તમેવ પવિસિત્વા બ્રહ્મવિહારેસુ પરિકમ્મં કત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘મહારાજ, તસ્સ સદ્દસ્સ સુતકારણા તવ કોચિ અન્તરાયો નત્થી’’તિ યઞ્ઞં હરાપેત્વા ‘‘મહાજનસ્સ જીવિતં દેહી’’તિ જીવિતદાનં દાપેત્વા નગરે ધમ્મભેરિં ચરાપેત્વા ધમ્મં દેસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, માણવો સારિપુત્તો, તાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અટ્ઠસદ્દજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૪૧૯] ૩. સુલસાજાતકવણ્ણના

ઇદં સુવણ્ણકાયૂરન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં અનાથપિણ્ડિકસ્સ દાસિં આરબ્ભ કથેસિ. સા કિર એકસ્મિં ઉસ્સવદિવસે દાસિગણેન સદ્ધિં ઉય્યાનં ગચ્છન્તી અત્તનો સામિનિં પુઞ્ઞલક્ખણદેવિં આભરણં યાચિ. સા તસ્સા સતસહસ્સમૂલં અત્તનો આભરણં અદાસિ. સા તં પિળન્ધિત્વા દાસિગણેન સદ્ધિં ઉય્યાનં પાવિસિ. અથેકો ચોરો તસ્સા આભરણે લોભં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘ઇમં મારેત્વા આભરણં હરિસ્સામી’’તિ તાય સદ્ધિં સલ્લપન્તો ઉય્યાનં ગન્ત્વા તસ્સા મચ્છમંસસુરાદીનિ અદાસિ. સા ‘‘કિલેસવસેન દેતિ મઞ્ઞે’’તિ ગહેત્વા ઉય્યાનકીળં કીળિત્વા વીમંસનત્થાય સાયન્હસમયે નિપન્ને દાસિગણે ઉટ્ઠાય તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. સો ‘‘ભદ્દે, ઇમં ઠાનં અપ્પટિચ્છન્નં, થોકં પુરતો ગચ્છામા’’તિ આહ. તં સુત્વા ઇતરા ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને સક્કા રહસ્સકમ્મં કાતું, અયં પન નિસ્સંસયં મં મારેત્વા પિળન્ધનભણ્ડં હરિતુકામો ભવિસ્સતિ, હોતુ, સિક્ખાપેસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘સામિ, સુરામદેન મે સુક્ખં સરીરં, પાનીયં તાવ મં પાયેહી’’તિ એકં કૂપં નેત્વા ‘‘ઇતો મે પાનીયં ઓસિઞ્ચા’’તિ રજ્જુઞ્ચ ઘટઞ્ચ દસ્સેસિ. ચોરો રજ્જું કૂપે ઓતારેસિ, અથ નં ઓનમિત્વા ઉદકં ઓસિઞ્ચન્તં મહબ્બલદાસી ઉભોહિ હત્થેહિ આણિસદં પહરિત્વા કૂપે ખિપિત્વા ‘‘ન ત્વં એત્તકેન મરિસ્સસી’’તિ એકં મહન્તં ઇટ્ઠકં મત્થકે આસુમ્ભિ. સો તત્થેવ જીવિતક્ખયં પત્તો. સાપિ નગરં પવિસિત્વા સામિનિયા આભરણં દદમાના ‘‘મનમ્હિ અજ્જ ઇમં આભરણં નિસ્સાય મતા’’તિ સબ્બં તં પવત્તિં આરોચેસિ, સાપિ અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરોચેસિ, અનાથપિણ્ડિકો તથાગતસ્સ આરોચેસિ. સત્થા ‘‘ન ખો, ગહપતિ, ઇદાનેવ સા દાસી ઠાનુપ્પત્તિકાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતા, પુબ્બેપિ સમન્નાગતાવ, ન ચ ઇદાનેવ તાય સો મારિતો, પુબ્બેપિ નં મારેસિયેવા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે સુલસા નામ નગરસોભિની પઞ્ચસતવણ્ણદાસિપરિવારા અહોસિ, સહસ્સેન રત્તિં ગચ્છતિ. તસ્મિંયેવ નગરે સત્તુકો નામ ચોરો અહોસિ નાગબલો, રત્તિભાગે ઇસ્સરઘરાનિ પવિસિત્વા યથારુચિં વિલુમ્પતિ. નાગરા સન્નિપતિત્વા રઞ્ઞો ઉપક્કોસિંસુ. રાજા નગરગુત્તિકં આણાપેત્વા તત્થ તત્થ ગુમ્બં ઠપાપેત્વા ચોરં ગણ્હાપેત્વા ‘‘સીસમસ્સ છિન્દથા’’તિ આહ. તં પચ્છાબાહં બન્ધિત્વા ચતુક્કે ચતુક્કે કસાહિ તાળેત્વા આઘાતનં નેન્તિ. ‘‘ચોરો કિર ગહિતો’’તિ સકલનગરં સઙ્ખુભિ. તદા સુલસા વાતપાને ઠત્વા અન્તરવીથિં ઓલોકેન્તી તં દિસ્વા પટિબદ્ધચિત્તા હુત્વા ‘‘સચે ઇમં ચોરોતિ ગહિતપુરિસં મોચેતું સક્ખિસ્સામિ, ઇદં કિલિટ્ઠકમ્મં અકત્વા ઇમિનાવ સદ્ધિં સમગ્ગવાસં કપ્પેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા હેટ્ઠા કણવેરજાતકે (જા. ૧.૪.૬૯ આદયો) વુત્તનયેનેવ નગરગુત્તિકસ્સ સહસ્સં પેસેત્વા તં મોચેત્વા તેન સદ્ધિં સમ્મોદમાના સમગ્ગવાસં વસિ. ચોરો તિણ્ણં ચતુન્નં માસાનં અચ્ચયેન ચિન્તેસિ ‘‘અહં ઇમસ્મિંયેવ ઠાને વસિતું ન સક્ખિસ્સામિ, તુચ્છહત્થેન પલાયિતુમ્પિ ન સક્કા, સુલસાય પિળન્ધનભણ્ડં સતસહસ્સં અગ્ઘતિ, સુલસં મારેત્વા ઇદં ગણ્હિસ્સામી’’તિ. અથ નં એકદિવસં આહ – ‘‘ભદ્દે, અહં તદા રાજપુરિસેહિ નીયમાનો અસુકપબ્બતમત્થકે રુક્ખદેવતાય બલિકમ્મં પટિસ્સુણિં, સા મં બલિકમ્મં અલભમાના ભાયાપેતિ, બલિકમ્મમસ્સા કરોમા’’તિ. ‘‘સાધુ, સામિ, સજ્જેત્વા પેસેહી’’તિ. ‘‘ભદ્દે, પેસેતું ન વટ્ટતિ, મયં ઉભોપિ સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતા મહન્તેન પરિવારેન ગન્ત્વા દસ્સામા’’તિ. ‘‘સાધુ, સામિ, તથા કરોમા’’તિ.

અથ નં તથા કારેત્વા પબ્બતપાદં ગતકાલે આહ – ‘‘ભદ્દે, મહાજનં દિસ્વા દેવતા બલિકમ્મં ન સમ્પટિચ્છિસ્સતિ, મયં ઉભોવ અભિરુહિત્વા દેમા’’તિ. સો તાય ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિતો તં બલિપાતિં ઉક્ખિપાપેત્વા સયં સન્નદ્ધપઞ્ચાવુધો હુત્વા પબ્બતમત્થકં અભિરુહિત્વા એકં સતપોરિસપપાતં નિસ્સાય જાતરુક્ખમૂલે બલિભાજનં ઠપાપેત્વા ‘‘ભદ્દે, નાહં બલિકમ્મત્થાય આગતો, તં પન મારેત્વા પિળન્ધનં તે ગહેત્વા ગમિસ્સામીતિ આગતોમ્હિ, તવ પિળન્ધનં ઓમુઞ્ચિત્વા ઉત્તરસાટકેન ભણ્ડિકં કરોહી’’તિ આહ. ‘‘સામિ, મં કસ્મા મારેસી’’તિ? ‘‘ધનકારણા’’તિ. ‘‘સામિ, મયા કતગુણં અનુસ્સર, અહં તં બન્ધિત્વા નીયમાનં સેટ્ઠિપુત્તેન પરિવત્તેત્વા બહું ધનં દત્વા જીવિતં લભાપેસિં, દેવસિકં સહસ્સં લભમાનાપિ અઞ્ઞં પુરિસં ન ઓલોકેમિ, એવઞ્હિ તવ ઉપકારિકં મા મં મારેહિ, બહુઞ્ચ તે ધનં દસ્સામિ, તવ દાસી ચ ભવિસ્સામી’’તિ યાચન્તી પઠમં ગાથમાહ –

૧૮. ‘‘ઇદં સુવણ્ણકાયૂરં, મુત્તા વેળુરિયા બહૂ;

સબ્બં હરસ્સુ ભદ્દન્તે, મઞ્ચ દાસીતિ સાવયા’’તિ.

તત્થ કાયૂરન્તિ ગીવાયં પિળન્ધનપસાધનં કાયૂરં. સાવયાતિ મહાજનમજ્ઝે સાવેત્વા દાસિં કત્વા ગણ્હાતિ.

તતો સત્તુકેન –

૧૯. ‘‘ઓરોપયસ્સુ કલ્યાણિ, મા બાળ્હં પરિદેવસિ;

ન ચાહં અભિજાનામિ, અહન્ત્વા ધનમાભત’’ન્તિ. –

અત્તનો અજ્ઝાસયાનુરૂપં દુતિયગાથાય વુત્તાય સુલસા ઠાનુપ્પત્તિકારણં પટિલભિત્વા ‘‘અયં ચોરો મય્હં જીવિતં ન દસ્સતિ, ઉપાયેન નં પઠમતરં પપાતે પાતેત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ગાથાદ્વયમાહ –

૨૦. ‘‘યતો સરામિ અત્તાનં, યતો પત્તાસ્મિ વિઞ્ઞુતં;

ન ચાહં અભિજાનામિ, અઞ્ઞં પિયતરં તયા.

૨૧. ‘‘એહિ તં ઉપગૂહિસ્સં, કરિસ્સઞ્ચ પદક્ખિણં;

ન હિ દાનિ પુન અત્થિ, મમ તુય્હઞ્ચ સઙ્ગમો’’તિ.

સત્તુકો તસ્સાધિપ્પાયં અજાનન્તો ‘‘સાધુ, ભદ્દે, એહિ ઉપગૂહસ્સુ મ’’ન્તિ આહ. સુલસા તં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ઉપગૂહિત્વા ‘‘ઇદાનિ તં, સામિ, ચતૂસુ પસ્સેસુ વન્દિસ્સામી’’તિ વત્વા પાદપિટ્ઠિયં સીસં ઠપેત્વા બાહુપસ્સે વન્દિત્વા પચ્છિમપસ્સં ગન્ત્વા વન્દમાના વિય હુત્વા નાગબલા ગણિકા ચોરં દ્વીસુ પચ્છાપાદેસુ ગહેત્વા હેટ્ઠા સીસં કત્વા સતપોરિસે નરકે ખિપિ. સો તત્થેવ ચુણ્ણવિચુણ્ણં પત્વા મરિ. તં કિરિયં દિસ્વા પબ્બતમત્થકે નિબ્બત્તદેવતા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૨. ‘‘ન હિ સબ્બેસુ ઠાનેસુ, પુરિસો હોતિ પણ્ડિતો;

ઇત્થીપિ પણ્ડિતા હોતિ, તત્થ તત્થ વિચક્ખણા.

૨૩. ‘‘ન હિ સબ્બેસુ ઠાનેસુ, પુરિસો હોતિ પણ્ડિતો;

ઇત્થીપિ પણ્ડિતા હોતિ, લહું અત્થં વિચિન્તિકા.

૨૪. ‘‘લહુઞ્ચ વત ખિપ્પઞ્ચ, નિકટ્ઠે સમચેતયિ;

મિગં પુણ્ણાયતેનેવ, સુલસા સત્તુકં વધિ.

૨૫. ‘‘યોધ ઉપ્પતિતં અત્થં, ન ખિપ્પમનુબુજ્ઝતિ;

સો હઞ્ઞતિ મન્દમતિ, ચોરોવ ગિરિગબ્ભરે.

૨૬. ‘‘યો ચ ઉપ્પતિતં અત્થં, ખિપ્પમેવ નિબોધતિ;

મુચ્ચતે સત્તુસમ્બાધા, સુલસા સત્તુકામિવા’’તિ.

તત્થ પણ્ડિતા હોતીતિ ઇત્થીપિ પણ્ડિતા તત્થ તત્થ વિચક્ખણા હોતિ, અથ વા ઇત્થી પણ્ડિતા ચેવ તત્થ તત્થ વિચક્ખણા ચ હોતિ. લહું અત્થં વિચિન્તિકાતિ લહું ખિપ્પં અત્થં વિચિન્તિકા. લહુઞ્ચ વતાતિ અદન્ધઞ્ચ વત. ખિપ્પઞ્ચાતિ અચિરેનેવ. નિકટ્ઠે સમચેતયીતિ સન્તિકે ઠિતાવ તસ્સ મરણૂપાયં ચિન્તેસિ. પુણ્ણાયતેનેવાતિ પૂરિતધનુસ્મિં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા છેકો મિગલુદ્દકો સકણ્ડપુણ્ણધનુસ્મિં ખિપ્પં મિગં વધતિ, એવં સુલસા સત્તુકં વધીતિ. યોધાતિ યો ઇમસ્મિં સત્તલોકે. નિબોધતીતિ જાનાતિ. સત્તુકામિવાતિ સત્તુકા ઇવ, યથા સુલસા મુત્તા, એવં મુચ્ચતીતિ અત્થો.

ઇતિ સુલસા ચોરં વધિત્વા પબ્બતા ઓરુય્હ અત્તનો પરિજનસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અય્યપુત્તો કહ’’ન્તિ પુટ્ઠા ‘‘મા તં પુચ્છથા’’તિ વત્વા રથં અભિરુહિત્વા નગરમેવ પાવિસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા તે ઉભોપિ ઇમેયેવ અહેસું, દેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સુલસાજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૪૨૦] ૪. સુમઙ્ગલજાતકવણ્ણના

ભુસમ્હિ કુદ્ધોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો રાજોવાદસુત્તં આરબ્ભ કથેસિ. તદા પન સત્થા રઞ્ઞા યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તો વયપ્પત્તો પિતુ અચ્ચયેન રજ્જં કારેસિ, મહાદાનં પવત્તેસિ. તસ્સ સુમઙ્ગલો નામ ઉય્યાનપાલો અહોસિ. અથેકો પચ્ચેકબુદ્ધો નન્દમૂલકપબ્ભારા નિક્ખમિત્વા ચારિકં ચરમાનો બારાણસિં પત્વા ઉય્યાને વસિત્વા પુનદિવસે નગરં પિણ્ડાય પાવિસિ. તમેનં રાજા દિસ્વા પસન્નચિત્તો વન્દિત્વા પાસાદં આરોપેત્વા રાજાસને નિસીદાપેત્વા નાનગ્ગરસેહિ ખાદનીયભોજનીયેહિ પરિવિસિત્વા અનુમોદનં સુત્વા પસન્નો અત્તનો ઉય્યાને વસનત્થાય પટિઞ્ઞં ગાહાપેત્વા ઉય્યાનં પવેસેત્વા સયમ્પિ ભુત્તપાતરાસો તત્થ ગન્ત્વા રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાદીનિ સંવિદહિત્વા સુમઙ્ગલં નામ ઉય્યાનપાલં વેય્યાવચ્ચકરં કત્વા નગરં પાવિસિ. પચ્ચેકબુદ્ધો તતો પટ્ઠાય નિબદ્ધં રાજગેહે ભુઞ્જન્તો તત્થ ચિરં વસિ, સુમઙ્ગલોપિ નં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિ.

અથેકદિવસં પચ્ચેકબુદ્ધો સુમઙ્ગલં આમન્તેત્વા ‘‘અહં કતિપાહં અસુકગામં નિસ્સાય વસિત્વા આગચ્છિસ્સામિ, રઞ્ઞો આરોચેહી’’તિ વત્વા પક્કામિ. સુમઙ્ગલોપિ રઞ્ઞો આરોચેસિ. પચ્ચેકબુદ્ધો કતિપાહં તત્થ વસિત્વા સાયં સૂરિયે અત્થઙ્ગતે તં ઉય્યાનં પચ્ચાગમિ. સુમઙ્ગલો તસ્સ આગતભાવં અજાનન્તો અત્તનો ગેહં અગમાસિ. પચ્ચેકબુદ્ધોપિ પત્તચીવરં પટિસામેત્વા થોકં ચઙ્કમિત્વા પાસાણફલકે નિસીદિ. તં દિવસં પન ઉય્યાનપાલસ્સ ઘરં પાહુનકા આગમિંસુ. સો તેસં સૂપબ્યઞ્જનત્થાય ‘‘ઉય્યાને અભયલદ્ધં મિગં મારેસ્સામી’’તિ ધનું આદાય ઉય્યાનં ગન્ત્વા મિગં ઉપધારેન્તો પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા ‘‘મહામિગો ભવિસ્સતી’’તિ સઞ્ઞાય સરં સન્નય્હિત્વા વિજ્ઝિ. પચ્ચેકબુદ્ધો સીસં વિવરિત્વા ‘‘સુમઙ્ગલા’’તિ આહ. સો સંવેગપ્પત્તો વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, અહં તુમ્હાકં આગતભાવં અજાનન્તો ‘મિગો’તિ સઞ્ઞાય વિજ્ઝિં, ખમથ મે’’તિ વત્વા ‘‘હોતુ દાનિ કિં કરિસ્સસિ, એહિ સરં લુઞ્ચિત્વા ગણ્હાહી’’તિ વુત્તે વન્દિત્વા સરં લુઞ્ચિ, મહતી વેદના ઉપ્પજ્જિ. પચ્ચેકબુદ્ધો તત્થેવ પરિનિબ્બાયિ. ઉય્યાનપાલો ‘‘સચે રાજા જાનિસ્સતિ, નાસેસ્સતી’’તિ પુત્તદારં ગહેત્વા તતોવ પલાયિ. તાવદેવ ‘‘પચ્ચેકબુદ્ધો પરિનિબ્બુતો’’તિ દેવતાનુભાવેન સકલનગરં એકકોલાહલં જાતં.

પુનદિવસે મનુસ્સા ઉય્યાનં ગન્ત્વા પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા ‘‘ઉય્યાનપાલો પચ્ચેકબુદ્ધં મારેત્વા પલાતો’’તિ રઞ્ઞો કથયિંસુ. રાજા મહન્તેન પરિવારેન ઉય્યાનં ગન્ત્વા સત્તાહં સરીરપૂજં કત્વા મહન્તેન સક્કારેન ઝાપેત્વા ધાતુયો આદાય ચેતિયં કત્વા તં પૂજેન્તો ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ. સુમઙ્ગલોપિ એકસંવચ્છરં વીતિનામેત્વા ‘‘રઞ્ઞો ચિત્તં જાનિસ્સામી’’તિ આગન્ત્વા એકં અમચ્ચં પસ્સિત્વા ‘‘મયિ રઞ્ઞો ચિત્તં જાનાહી’’તિ આહ. અમચ્ચોપિ રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા તસ્સ ગુણં કથેસિ. રાજા અસુણન્તો વિય અહોસિ. પુન કિઞ્ચિ અવત્વા રઞ્ઞો અનત્તમનભાવં સુમઙ્ગલસ્સ કથેસિ. સો દુતિયસંવચ્છરેપિ આગન્ત્વા તથેવ રાજા તુણ્હી અહોસિ. તતિયસંવચ્છરે આગન્ત્વા પુત્તદારં ગહેત્વાવ આગમિ. અમચ્ચો રઞ્ઞો ચિત્તમુદુભાવં ઞત્વા તં રાજદ્વારે ઠપેત્વા તસ્સાગતભાવં રઞ્ઞો કથેસિ. રાજા તં પક્કોસાપેત્વા પટિસન્થારં કત્વા ‘‘સુમઙ્ગલ, કસ્મા તયા મમ પુઞ્ઞક્ખેત્તં પચ્ચેકબુદ્ધો મારિતો’’તિ પુચ્છિ. સો ‘‘નાહં, દેવ, ‘પચ્ચેકબુદ્ધં મારેમી’તિ મારેસિં, અપિચ ખો ઇમિના નામ કારણેન ઇદં નામ અકાસિ’’ન્તિ તં પવત્તિં આચિક્ખિ. અથ નં રાજા ‘‘તેન હિ મા ભાયી’’તિ સમસ્સાસેત્વા પુન ઉય્યાનપાલમેવ અકાસિ.

અથ નં સો અમચ્ચો પુચ્છિ ‘‘દેવ, કસ્મા તુમ્હે દ્વે વારે સુમઙ્ગલસ્સ ગુણં સુત્વાપિ કિઞ્ચિ ન કથયિત્થ, કસ્મા પન તતિયવારે સુત્વા તં પક્કોસિત્વા અનુકમ્પિત્થા’’તિ? રાજા ‘‘તાત, રઞ્ઞા નામ કુદ્ધેન સહસા કિઞ્ચિ કાતું ન વટ્ટતિ, તેનાહં પુબ્બે તુણ્હી હુત્વા તતિયવારે સુમઙ્ગલે મમ ચિત્તસ્સ મુદુભાવં ઞત્વા તં પક્કોસાપેસિ’’ન્તિ રાજવત્તં કથેન્તો ઇમા ગાથા આહ –

૨૭. ‘‘ભુસમ્હિ કુદ્ધોતિ અવેક્ખિયાન, ન તાવ દણ્ડં પણયેય્ય ઇસ્સરો;

અટ્ઠાનસો અપ્પતિરૂપમત્તનો, પરસ્સ દુક્ખાનિ ભુસં ઉદીરયે.

૨૮. ‘‘યતો ચ જાનેય્ય પસાદમત્તનો, અત્થં નિયુઞ્જેય્ય પરસ્સ દુક્કટં;

તદાયમત્થોતિ સયં અવેક્ખિય, અથસ્સ દણ્ડં સદિસં નિવેસયે.

૨૯. ‘‘ન ચાપિ ઝાપેતિ પરં ન અત્તનં, અમુચ્છિતો યો નયતે નયાનયં;

યો દણ્ડધારો ભવતીધ ઇસ્સરો, સ વણ્ણગુત્તો સિરિયા ન ધંસતિ.

૩૦. ‘‘યે ખત્તિયા સે અનિસમ્મકારિનો, પણેન્તિ દણ્ડં સહસા પમુચ્છિતા;

અવણ્ણસંયુતા જહન્તિ જીવિતં, ઇતો વિમુત્તાપિ ચ યન્તિ દુગ્ગતિં.

૩૧. ‘‘ધમ્મે ચ યે અરિયપ્પવેદિતે રતા, અનુત્તરા તે વચસા મનસા કમ્મુના ચ;

તે સન્તિસોરચ્ચસમાધિસણ્ઠિતા, વજન્તિ લોકં દુભયં તથાવિધા.

૩૨. ‘‘રાજાહમસ્મિ નરપમદાનમિસ્સરો, સચેપિ કુજ્ઝામિ ઠપેમિ અત્તનં;

નિસેધયન્તો જનતં તથાવિધં, પણેમિ દણ્ડં અનુકમ્પ યોનિસો’’તિ.

તત્થ અવેક્ખિયાનાતિ અવેક્ખિત્વા જાનિત્વા. ઇદં વુત્તં હોતિ – તાત, પથવિસ્સરો રાજા નામ ‘‘અહં ભુસં કુદ્ધો બલવકોધાભિભૂતો’’તિ ઞત્વા અટ્ઠવત્થુકાદિભેદં દણ્ડં પરસ્સ ન પણયેય્ય ન વત્તેય્ય. કિંકારણા? કુદ્ધો હિ અટ્ઠવત્થુકં સોળસવત્થુકં કત્વા અટ્ઠાનેન અકારણેન અત્તનો રાજભાવસ્સ અનનુરૂપં ‘‘ઇમં એત્તકં નામ આહરથ, ઇદઞ્ચ તસ્સ કરોથા’’તિ પરસ્સ ભુસં દુક્ખાનિ બલવદુક્ખાનિ ઉદીરયે.

યતોતિ યદા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યદા પન રાજા પરસ્મિં ઉપ્પન્નં અત્તનો પસાદં જાનેય્ય, અથ પરસ્સ દુક્કટં અત્થં નિયુઞ્જેય્ય ઉપપરિક્ખેય્ય, તદા એવં નિયુઞ્જન્તો ‘‘અયં નામેત્થ અત્થો, અયં એતસ્સ દોસો’’તિ સયં અત્તપચ્ચક્ખં કત્વા અથસ્સ અપરાધકારકસ્સ અટ્ઠવત્થુકહેતુ અટ્ઠેવ, સોળસવત્થુકહેતુ સોળસેવ કહાપણે ગણ્હમાનો દણ્ડં સદિસં કતદોસાનુરૂપં નિવેસયે ઠપેય્ય પવત્તેય્યાતિ.

અમુચ્છિતોતિ છન્દાદીહિ અગતિકિલેસેહિ અમુચ્છિતો અનભિભૂતો હુત્વા યો નયાનયં નયતે ઉપપરિક્ખતિ, સો નેવ પરં ઝાપેતિ, ન અત્તાનં. છન્દાદિવસેન હિ અહેતુકં દણ્ડં પવત્તેન્તો પરમ્પિ તેન દણ્ડેન ઝાપેતિ દહતિ પીળેતિ, અત્તાનમ્પિ તતોનિદાનેન પાપેન. અયં પન ન પરં ઝાપેતિ, ન અત્તાનં. યો દણ્ડધારો ભવતીધ ઇસ્સરોતિ યો ઇધ પથવિસ્સરો રાજા ઇધ સત્તલોકે દોસાનુચ્છવિકં દણ્ડં પવત્તેન્તો દણ્ડધારો હોતિ. સ વણ્ણગુત્તોતિ ગુણવણ્ણેન ચેવ યસવણ્ણેન ચ ગુત્તો રક્ખિતો સિરિયા ન ધંસતિ ન પરિહાયતિ. અવણ્ણસંયુતા જહન્તીતિ અધમ્મિકા લોલરાજાનો અવણ્ણેન યુત્તા હુત્વા જીવિતં જહન્તિ.

ધમ્મે ચ યે અરિયપ્પવેદિતેતિ યે રાજાનો આચારઅરિયેહિ ધમ્મિકરાજૂહિ પવેદિતે દસવિધે રાજધમ્મે રતા. અનુત્તરા તેતિ તે વચસા મનસા કમ્મુના ચ તીહિપિ એતેહિ અનુત્તરા જેટ્ઠકા. તે સન્તિસોરચ્ચસમાધિસણ્ઠિતાતિ તે અગતિપહાનેન કિલેસસન્તિયઞ્ચ સુસીલ્યસઙ્ખાતે સોરચ્ચે ચ એકગ્ગતાસમાધિમ્હિ ચ સણ્ઠિતા પતિટ્ઠિતા ધમ્મિકરાજાનો. વજન્તિ લોકં દુભયન્તિ ધમ્મેન રજ્જં કારેત્વા મનુસ્સલોકતો દેવલોકં, દેવલોકતો મનુસ્સલોકન્તિ ઉભયલોકમેવ વજન્તિ, નિરયાદીસુ ન નિબ્બત્તન્તિ. નરપમદાનન્તિ નરાનઞ્ચ નારીનઞ્ચ. ઠપેમિ અત્તનન્તિ કુદ્ધોપિ કોધવસેન અગન્ત્વા અત્તાનં પોરાણકરાજૂહિ ઠપિતનયસ્મિંયેવ ધમ્મે ઠપેમિ, વિનિચ્છયધમ્મં ન ભિન્દામીતિ.

એવં છહિ ગાથાહિ રઞ્ઞા અત્તનો ગુણે કથિતે સબ્બાપિ રાજપરિસા તુટ્ઠા ‘‘અયં સીલાચારગુણસમ્પત્તિ તુમ્હાકઞ્ઞેવ અનુરૂપા’’તિ રઞ્ઞો ગુણે કથેસું. સુમઙ્ગલો પન પરિસાય કથિતાવસાને ઉટ્ઠાય રાજાનં વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ રઞ્ઞો થુતિં કરોન્તો તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

૩૩. ‘‘સિરી ચ લક્ખી ચ તવેવ ખત્તિય, જનાધિપ મા વિજહિ કુદાચનં;

અક્કોધનો નિચ્ચપસન્નચિત્તો, અનીઘો તુવં વસ્સસતાનિ પાલય.

૩૪. ‘‘ગુણેહિ એતેહિ ઉપેત ખત્તિય, ઠિતમરિયવત્તી સુવચો અકોધનો;

સુખી અનુપ્પીળ પસાસ મેદિનિં, ઇતો વિમુત્તોપિ ચ યાહિ સુગ્ગતિં.

૩૫. ‘‘એવં સુનીતેન સુભાસિતેન, ધમ્મેન ઞાયેન ઉપાયસો નયં;

નિબ્બાપયે સઙ્ખુભિતં મહાજનં, મહાવ મેઘો સલિલેન મેદિનિ’’ન્તિ.

તત્થ સિરી ચ લક્ખી ચાતિ પરિવારસમ્પત્તિ ચ પઞ્ઞા ચ. અનીઘોતિ નિદ્દુક્ખો હુત્વા. ઉપેત ખત્તિયાતિ ઉપેતો ખત્તિય, અયમેવ વા પાઠો. ઠિતમરિયવત્તીતિ ઠિતઅરિયવત્તિ, અરિયવત્તિ નામ દસરાજધમ્મસઙ્ખાતં પોરાણરાજવત્તં, તત્થ પતિટ્ઠિતત્તા ઠિતરાજધમ્મો હુત્વાતિ અત્થો. અનુપ્પીળ પસાસ મેદિનિન્તિ અનુપ્પીળં પસાસ મેદિનિઞ્ચ, અયમેવ વા પાઠો. સુનીતેનાતિ સુનયેન સુટ્ઠુ કારણેન. ધમ્મેનાતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મેન. ઞાયેનાતિ પુરિમપદસ્સેવ વેવચનં. ઉપાયસોતિ ઉપાયકોસલ્લેન. નયન્તિ નયન્તો રજ્જં અનુસાસન્તો ધમ્મિકરાજા. નિબ્બાપયેતિ ઇમાય પટિપત્તિયા કાયિકચેતસિકદુક્ખં દરથં અપનેન્તો કાયિકચેતસિકદુક્ખસઙ્ખુભિતમ્પિ મહાજનં મહામેઘો સલિલેન મેદિનિં વિય નિબ્બાપેય્ય, ત્વમ્પિ તથેવ નિબ્બાપેહીતિ દસ્સેન્તો એવમાહ.

સત્થા કોસલરઞ્ઞો ઓવાદવસેન ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પચ્ચેકબુદ્ધો પરિનિબ્બુતો, સુમઙ્ગલો આનન્દો અહોસિ, રાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સુમઙ્ગલજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૪૨૧] ૫. ગઙ્ગમાલજાતકવણ્ણના

અઙ્ગારજાતાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉપોસથકમ્મં આરબ્ભ કથેસિ. એકદિવસઞ્હિ સત્થા ઉપોસથિકે ઉપાસકે આમન્તેત્વા ‘‘ઉપાસકા સાધુરૂપં વો કતં ઉપોસથં ઉપવસન્તેહિ, દાનં દાતબ્બં, સીલં રક્ખિતબ્બં, કોધો ન કાતબ્બો, મેત્તા ભાવેતબ્બા, ઉપોસથવાસો વસિતબ્બો, પોરાણકપણ્ડિતા હિ એકં ઉપડ્ઢુપોસથકમ્મં નિસ્સાય મહાયસં લભિંસૂ’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે તસ્મિં નગરે સુચિપરિવારો નામ સેટ્ઠિ અહોસિ અસીતિકોટિધનવિભવો દાનાદિપુઞ્ઞાભિરતો. તસ્સ પુત્તદારાપિ પરિજનોપિ અન્તમસો તસ્મિં ઘરે વચ્છપાલકાપિ સબ્બે માસસ્સ છ દિવસે ઉપોસથં ઉપવસન્તિ. તદા બોધિસત્તો એકસ્મિં દલિદ્દકુલે નિબ્બત્તિત્વા ભતિં કત્વા કિચ્છેન જીવતિ. સો ‘‘ભતિં કરિસ્સામી’’તિ તસ્સ ગેહં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતો ‘‘કિં આગતોસી’’તિ વુત્તે ‘‘તુમ્હાકં ગેહે ભતિયા કમ્મકરણત્થ’’ન્તિ આહ. સેટ્ઠિ અઞ્ઞેસં ભતિકાનં આગતદિવસેયેવ ‘‘ઇમસ્મિં ગેહે કમ્મં કરોન્તા સીલં રક્ખન્તિ, સીલં રક્ખિતું સક્કોન્તા કમ્મં કરોથા’’તિ વદતિ, બોધિસત્તસ્સ પન સીલરક્ખણઆચિક્ખણે સઞ્ઞં અકત્વા ‘‘સાધુ, તાત, અત્તનો ભતિં જાનિત્વા કમ્મં કરોહી’’તિ આહ. સો તતો પટ્ઠાય સુવચો હુત્વા ઉરં દત્વા અત્તનો કિલમથં અગણેત્વા તસ્સ સબ્બકિચ્ચાનિ કરોતિ, પાતોવ કમ્મન્તં ગન્ત્વા સાયં આગચ્છતિ.

અથેકદિવસં નગરે છણં ઘોસેસું. મહાસેટ્ઠિ દાસિં આમન્તેત્વા ‘‘અજ્જુપોસથદિવસો, ગેહે કમ્મકરાનં પાતોવ ભત્તં પચિત્વા દેહિ, કાલસ્સેવ ભુઞ્જિત્વા ઉપોસથિકા ભવિસ્સન્તી’’તિ આહ. બોધિસત્તો કાલસ્સેવ ઉટ્ઠાય કમ્મન્તં અગમાસિ, ‘‘અજ્જુપોસથિકો ભવેય્યાસી’’તિ તસ્સ કોચિ નારોચેસિ. સેસકમ્મકરા પાતોવ ભુઞ્જિત્વા ઉપોસથિકાવ અહેસું. સેટ્ઠિપિ સપુત્તદારો સપરિજનો ઉપોસથં અધિટ્ઠહિ, સબ્બેપિ ઉપોસથિકા અત્તનો અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા સીલં આવજ્જેન્તા નિસીદિંસુ. બોધિસત્તો સકલદિવસં કમ્મં કત્વા સૂરિયત્થઙ્ગમનવેલાય આગતો. અથસ્સ ભત્તકારિકા હત્થધોવનં દત્વા પાતિયં ભત્તં વડ્ઢેત્વા ઉપનામેસિ. બોધિસત્તો ‘‘અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ ઇમાય વેલાય મહાસદ્દો હોતિ, અજ્જ કહં ગતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સબ્બે ઉપોસથં સમાદિયિત્વા અત્તનો અત્તનો વસનટ્ઠાનાનિ ગતા’’તિ. તં સુત્વા બોધિસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘એત્તકાનં સીલવન્તાનં અન્તરે અહં એકો દુસ્સીલો હુત્વા ન વસિસ્સામિ, ઇદાનિ ઉપોસથઙ્ગેસુ અધિટ્ઠિતેસુ હોતિ નુ ખો ઉપોસથકમ્મં, નો’’તિ. સો ગન્ત્વા સેટ્ઠિં પુચ્છિ. અથ નં સેટ્ઠિ ‘‘તાત પાતોવ અનધિટ્ઠિતત્તા સકલં ઉપોસથકમ્મં ન હોતિ, ઉપડ્ઢુપોસથકમ્મં પન હોતી’’તિ આહ.

સો ‘‘એત્તકમ્પિ હોતૂ’’તિ સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકે સમાદિન્નસીલો હુત્વા ઉપોસથકમ્મં અધિટ્ઠાય અત્તનો વસનોકાસં પવિસિત્વા સીલં આવજ્જેન્તો નિપજ્જિ. અથસ્સ સકલદિવસં નિરાહારતાય પચ્છિમયામસમનન્તરે સત્થકવાતા સમુટ્ઠહિંસુ. સેટ્ઠિના નાનાવિધાનિ ભેસજ્જાનિ આહરિત્વા ‘‘ભુઞ્જા’’તિ વુચ્ચમાનોપિ ‘‘ઉપોસથં ન ભિન્દિસ્સામિ, જીવિતપરિયન્તિકં કત્વા સમાદિયિ’’ન્તિ આહ. બલવવેદના ઉપ્પજ્જિ, અરુણુગ્ગમનવેલાય સતિં પચ્ચુપટ્ઠાપેતું નાસક્ખિ. અથ નં ‘‘ઇદાનિ મરિસ્સતી’’તિ નીહરિત્વા ‘‘ઓસારકે નિપજ્જાપેસું. તસ્મિં ખણે બારાણસિરાજા રથવરગતો મહન્તેન પરિવારેન નગરં પદક્ખિણં કરોન્તો તં ઠાનં સમ્પાપુણિ. બોધિસત્તો તસ્સ સિરિં ઓલોકેત્વા તસ્મિં લોભં ઉપ્પાદેત્વા રજ્જં પત્થેસિ. સો ચવિત્વા ઉપડ્ઢુપોસથકમ્મનિસ્સન્દેન તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. સા લદ્ધગબ્ભપરિહારા દસમાસચ્ચયેન પુત્તં વિજાયિ, ‘‘ઉદયકુમારો’’તિસ્સ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો સબ્બસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં પાપુણિ, જાતિસ્સરઞાણેન અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા ‘‘અપ્પકસ્સ કમ્મસ્સ ફલં મમ ઇદ’’ન્તિ અભિક્ખણં ઉદાનં ઉદાનેસિ. સો પિતુ અચ્ચયેન રજ્જં પત્વાપિ અત્તનો મહન્તં સિરિવિભવં ઓલોકેત્વા તદેવ ઉદાનં ઉદાનેસિ.