૯. નવકનિપાતો

[૪૨૭] ૧. ગિજ્ઝજાતકવણ્ણના

પરિસઙ્કુપથો નામાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં દુબ્બચભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર એકો કુલપુત્તો નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વાપિ અત્થકામેહિ આચરિયુપજ્ઝાયેહિ ચેવ સબ્રહ્મચારીહિ ચ ‘‘એવં તે અભિક્કમિતબ્બં, એવં પટિક્કમિતબ્બં, એવં આલોકિતબ્બં, એવં વિલોકિતબ્બં, એવં સમિઞ્જિતબ્બં, એવં પસારિતબ્બં, એવં નિવાસેતબ્બં, એવં પારુપિતબ્બં, એવં પત્તો ગહેતબ્બો, યાપનમત્તં ભત્તં ગહેત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વાવ પરિભુઞ્જિતબ્બં, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારેન ભોજને મત્તઞ્ઞુના જાગરિયમનુયુત્તેન ભવિતબ્બં, ઇદં આગન્તુકવત્તં નામ જાનિતબ્બં, ઇદં ગમિકવત્તં નામ, ઇમાનિ ચુદ્દસ ખન્ધકવત્તાનિ, અસીતિ મહાવત્તાનિ. તત્થ તે સમ્મા વત્તિતબ્બં, ઇમે તેરસ ધુતઙ્ગગુણા નામ, એતે સમાદાય વત્તિતબ્બ’’ન્તિ ઓવદિયમાનો દુબ્બચો અહોસિ અક્ખમો અપ્પદક્ખિણગ્ગાહી અનુસાસનિં. ‘‘અહં તુમ્હે ન વદામિ, તુમ્હે પન મં કસ્મા વદથ, અહમેવ અત્તનો અત્થં વા અનત્થં વા જાનિસ્સામી’’તિ અત્તાનં અવચનીયં અકાસિ. અથસ્સ દુબ્બચભાવં ઞત્વા ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં અગુણકથં કથેન્તા નિસીદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે તં ભિક્ખું પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ દુબ્બચોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘કસ્મા ભિક્ખુ એવરૂપે નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા અત્થકામાનં વચનં ન કરોસિ, પુબ્બેપિ ત્વં પણ્ડિતાનં વચનં અકત્વા વેરમ્ભવાતમુખે ચુણ્ણવિચુણ્ણો જાતો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે બોધિસત્તો ગિજ્ઝયોનિયં નિબ્બત્તિ. પુત્તો પનસ્સ સુપત્તો નામ ગિજ્ઝરાજા અનેકસહસ્સગિજ્ઝપરિવારો થામસમ્પન્નો અહોસિ. સો માતાપિતરો પોસેસિ, થામસમ્પન્નત્તા પન અતિદૂરં ઉપ્પતતિ. અથ નં પિતા ‘‘તાત, એત્તકં નામ ઠાનં અતિક્કમિત્વા ન ગન્તબ્બ’’ન્તિ ઓવદિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વાપિ એકદિવસં પન વુટ્ઠે દેવે ગિજ્ઝેહિ સદ્ધિં ઉપ્પતિત્વા સેસે ઓહાય અતિભૂમિં ગન્ત્વા વેરમ્ભવાતમુખં પત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણભાવં પાપુણિ. સત્થા તમત્થં દસ્સેન્તો અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧. ‘‘પરિસઙ્કુપથો નામ, ગિજ્ઝપન્થો સનન્તનો;

તત્રાસિ માતાપિતરો, ગિજ્ઝો પોસેસિ જિણ્ણકે;

તેસં અજગરમેદં, અચ્ચહાસિ બહુત્તસો.

૨. ‘‘પિતા ચ પુત્તં અવચ, જાનં ઉચ્ચં પપાતિનં;

સુપત્તં થામસમ્પન્નં, તેજસ્સિં દૂરગામિનં.

૩. ‘‘પરિપ્લવન્તં પથવિં, યદા તાત વિજાનહિ;

સાગરેન પરિક્ખિત્તં, ચક્કંવ પરિમણ્ડલં;

તતો તાત નિવત્તસ્સુ, માસ્સુ એત્તો પરં ગમિ.

૪. ‘‘ઉદપત્તોસિ વેગેન, બલી પક્ખી દિજુત્તમો;

ઓલોકયન્તો વક્કઙ્ગો, પબ્બતાનિ વનાનિ ચ.

૫. ‘‘અદ્દસ્સ પથવિં ગિજ્ઝો, યથાસાસિ પિતુસ્સુતં;

સાગરેન પરિક્ખિત્તં, ચક્કંવ પરિમણ્ડલં.

૬. ‘‘તઞ્ચ સો સમતિક્કમ્મ, પરમેવચ્ચવત્તથ;

તઞ્ચ વાતસિખા તિક્ખા, અચ્ચહાસિ બલિં દિજં.

૭. ‘‘નાસક્ખાતિગતો પોસો, પુનદેવ નિવત્તિતું;

દિજો બ્યસનમાપાદિ, વેરમ્ભાનં વસં ગતો.

૮. ‘‘તસ્સ પુત્તા ચ દારા ચ, યે ચઞ્ઞે અનુજીવિનો;

સબ્બે બ્યસનમાપાદું, અનોવાદકરે દિજે.

૯. ‘‘એવમ્પિ ઇધ વુડ્ઢાનં, યો વાક્યં નાવબુજ્ઝતિ;

અતિસીમચરો દિત્તો, ગિજ્ઝોવાતીતસાસનો;

સ વે બ્યસનં પપ્પોતિ, અકત્વા વુડ્ઢસાસન’’ન્તિ.

તત્થ પરિસઙ્કુપથોતિ સઙ્કુપથો. મનુસ્સા હિરઞ્ઞસુવણ્ણત્થાય ગચ્છન્તા તસ્મિં પદેસે ખાણુકે કોટ્ટેત્વા તેસુ રજ્જુયો બન્ધિત્વા ગચ્છન્તિ, તેન સો ગિજ્ઝપબ્બતે જઙ્ઘમગ્ગો ‘‘સઙ્કુપથો’’તિ વુચ્ચતિ. ગિજ્ઝપન્થોતિ ગિજ્ઝપબ્બતમત્થકે મહામગ્ગો. સનન્તનોતિ પોરાણો. તત્રાસીતિ તસ્મિં ગિજ્ઝપબ્બતમત્થકે સઙ્કુપથે એકો ગિજ્ઝો આસિ, સો જિણ્ણકે માતાપિતરો પોસેસિ. અજગરમેદન્તિ અજગરાનં મેદં. અચ્ચહાસીતિ અતિવિય આહરિ. બહુત્તસોતિ બહુસો. જાનં ઉચ્ચં પપાતિનન્તિ ‘‘પુત્તો તે અતિઉચ્ચં ઠાનં લઙ્ઘતી’’તિ સુત્વા ‘‘ઉચ્ચે પપાતી અય’’ન્તિ જાનન્તો. તેજસ્સિન્તિ પુરિસતેજસમ્પન્નં. દૂરગામિનન્તિ તેનેવ તેજેન દૂરગામિં. પરિપ્લવન્તન્તિ ઉપ્પલપત્તં વિય ઉદકે ઉપ્લવમાનં. વિજાનહીતિ વિજાનાસિ. ચક્કંવ પરિમણ્ડલન્તિ યસ્મિં તે પદેસે ઠિતસ્સ સમુદ્દેન પરિચ્છિન્નો જમ્બુદીપો ચક્કમણ્ડલંવ પઞ્ઞાયતિ, તતો તાત નિવત્તાહીતિ ઓવદન્તો એવમાહ.

ઉદપત્તોસીતિ પિતુ ઓવાદં અકત્વા એકદિવસં ગિજ્ઝેહિ સદ્ધિં ઉપ્પતિતો તે ઓહાય પિતરા કથિતટ્ઠાનં અગમાસિ. ઓલોકયન્તોતિ તં ઠાનં પત્વા હેટ્ઠા ઓલોકેન્તો. વક્કઙ્ગોતિ વઙ્કગીવો. યથાસાસિ પિતુસ્સુતન્તિ યથાસ્સ પિતુ સન્તિકા સુતં આસિ, તથેવ અદ્દસ, ‘‘યથાસ્સાસી’’તિપિ પાઠો. પરમેવચ્ચવત્તથાતિ પિતરા અક્ખાતટ્ઠાનતો પરં અતિવત્તોવ. તઞ્ચ વાતસિખા તિક્ખાતિ તં અનોવાદકં બલિમ્પિ સમાનં દિજં તિખિણવેરમ્ભવાતસિખા અચ્ચહાસિ અતિહરિ, ચુણ્ણવિચુણ્ણં અકાસિ. નાસક્ખાતિગતોતિ નાસક્ખિ અતિગતો. પોસોતિ સત્તો. અનોવાદકરેતિ તસ્મિં દિજે પણ્ડિતાનં ઓવાદં અકરોન્તે સબ્બેપિ તે મહાદુક્ખં પાપુણિંસુ. અકત્વા વુડ્ઢસાસનન્તિ વુડ્ઢાનં હિતકામાનં વચનં અકત્વા એવમેવ બ્યસનં મહાદુક્ખં પાપુણાતિ. તસ્મા ત્વં ભિક્ખુ મા ગિજ્ઝસદિસો ભવ, અત્થકામાનં વચનં કરોહીતિ. સો સત્થારા એવં ઓવદિતો તતો પટ્ઠાય સુવચો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા દુબ્બચગિજ્ઝો એતરહિ દુબ્બચભિક્ખુ અહોસિ, ગિજ્ઝપિતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ગિજ્ઝજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૪૨૮] ૨. કોસમ્બિયજાતકવણ્ણના

પુથુસદ્દોતિ ઇદં સત્થા કોસમ્બિં નિસ્સાય ઘોસિતારામે વિહરન્તો કોસમ્બિયં ભણ્ડનકારકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ કોસમ્બકક્ખન્ધકે (મહાવ. ૪૫૧ આદયો) આગતમેવ, અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો. તદા કિર દ્વે ભિક્ખૂ એકસ્મિં આવાસે વસિંસુ વિનયધરો ચ સુત્તન્તિકો ચ. તેસુ સુત્તન્તિકો એકદિવસં સરીરવલઞ્જં કત્વા ઉદકકોટ્ઠકે આચમનઉદકાવસેસં ભાજને ઠપેત્વા નિક્ખમિ. પચ્છા વિનયધરો તત્થ પવિટ્ઠો તં ઉદકં દિસ્વા નિક્ખમિત્વા ઇતરં પુચ્છિ ‘‘આવુસો, તયા ઉદકં ઠપિત’’ન્તિ. ‘‘આમાવુસો’’તિ. ‘‘કિં પનેત્થ આપત્તિભાવં ન જાનાસી’’તિ? ‘‘આમાવુસો ન જાનામી’’તિ. ‘‘હોતિ, આવુસો, એત્થ આપત્તી’’તિ? ‘‘તેન હિ પટિકરિસ્સામિ ન’’ન્તિ. ‘‘સચે પન તે, આવુસો, અસઞ્ચિચ્ચ અસતિયા કતં, નત્થિ આપત્તી’’તિ. સો તસ્સા આપત્તિયા અનાપત્તિદિટ્ઠિ અહોસિ. વિનયધરોપિ અત્તનો નિસ્સિતકાનં ‘‘અયં સુત્તન્તિકો આપત્તિં આપજ્જમાનોપિ ન જાનાતી’’તિ આરોચેસિ. તે તસ્સ નિસ્સિતકે દિસ્વા ‘‘તુમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો આપત્તિં આપજ્જિત્વાપિ આપત્તિભાવં ન જાનાતી’’તિ આહંસુ. તે ગન્ત્વા અત્તનો ઉપજ્ઝાયસ્સ આરોચેસું. સો એવમાહ – ‘‘અયં વિનયધરો પુબ્બે ‘અનાપત્તી’તિ વત્વા ઇદાનિ ‘આપત્તી’તિ વદતિ, મુસાવાદી એસો’’તિ. તે ગન્ત્વા ‘‘તુમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો મુસાવાદી’’તિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં વડ્ઢયિંસુ. તતો વિનયધરો ઓકાસં લભિત્વા તસ્સ આપત્તિયા અદસ્સનેન ઉક્ખેપનીયકમ્મં અકાસિ. તતો પટ્ઠાય તેસં પચ્ચયદાયકા ઉપાસકાપિ દ્વે કોટ્ઠાસા અહેસું. ઓવાદપટિગ્ગાહિકા ભિક્ખુનિયોપિ આરક્ખદેવતાપિ દ્વે કોટ્ઠાસા અહેસું. તાસં સન્દિટ્ઠસમ્ભત્તા આકાસટ્ઠદેવતાપિ યાવ બ્રહ્મલોકા સબ્બે પુથુજ્જના દ્વે પક્ખા અહેસું. યાવ અકનિટ્ઠભવના પન ઇદં કોલાહલં અગમાસિ.

અથેકો ભિક્ખુ તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા ઉક્ખેપકાનં ‘‘ધમ્મિકેનેવ કમ્મેન અયં ઉક્ખિત્તો, ઉક્ખિત્તાનુવત્તકાનં અધમ્મિકેન કમ્મેન ઉક્ખિત્તો’’તિ લદ્ધિં, ઉક્ખેપકેહિ વારિયમાનાનમ્પિ તેસં તં અનુપરિવારેત્વા ચરણભાવઞ્ચ સત્થુ આરોચેસિ. ભગવા ‘‘સમગ્ગા કિર હોન્તૂ’’તિ દ્વે વારે પેસેત્વા ‘‘ન ઇચ્છન્તિ ભન્તે સમગ્ગા ભવિતુ’’ન્તિ સુત્વા તતિયવારે ‘‘ભિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા ઉક્ખેપકાનં ઉક્ખેપને, ઇતરેસઞ્ચ અસઞ્ચિચ્ચ આપત્તિયા અદસ્સને આદીનવં વત્વા પક્કામિ. પુન તેસં તત્થેવ એકસીમાયં ઉપોસથાદીનિ કારેત્વા ભત્તગ્ગાદીસુ ભણ્ડનજાતાનં ‘‘આસનન્તરિકાય નિસીદિતબ્બ’’ન્તિ ભત્તગ્ગે વત્તં પઞ્ઞાપેત્વા ‘‘ઇદાનિપિ ભણ્ડનજાતા વિહરન્તી’’તિ સુત્વા તત્થ ગન્ત્વા ‘‘અલં, ભિક્ખવે, મા ભણ્ડન’’ન્તિઆદીનિ વત્વા અઞ્ઞતરેન ભિક્ખુના ધમ્મવાદિના ભગવતો વિહેસં અનિચ્છન્તેન ‘‘આગમેતુ, ભન્તે, ભગવા ધમ્મસામિ, અપ્પોસ્સુક્કો ભન્તે, ભગવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરતુ, મયં તેન ભણ્ડનેન કલહેન વિગ્ગહેન વિવાદેન પઞ્ઞાયિસ્સામા’’તિ વુત્તે –

ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તો નામ કાસિરાજા અહોસીતિ બ્રહ્મદત્તેન દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો રજ્જં અચ્છન્દિત્વા અઞ્ઞાતકવેસેન વસન્તસ્સ મારિતભાવઞ્ચેવ દીઘાવુકુમારેન અત્તનો જીવિતે દિન્ને તતો પટ્ઠાય તેસં સમગ્ગભાવઞ્ચ કથેત્વા ‘‘તેસઞ્હિ નામ, ભિક્ખવે, રાજૂનં આદિન્નદણ્ડાનં આદિન્નસત્થાનં એવરૂપં ખન્તિસોરચ્ચં ભવિસ્સતિ. ઇધ ખો તં, ભિક્ખવે, સોભેથ, યં તુમ્હે એવં સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે પબ્બજિતા સમાના ખમા ચ ભવેય્યાથ સોરતા ચા’’તિ ઓવદિત્વા દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ ‘‘અલં, ભિક્ખવે, મા ભણ્ડન’’ન્તિ વારેત્વા અનોરમન્તે દિસ્વા ‘‘પરિયાદિણ્ણરૂપા ખો ઇમે મોઘપુરિસા, ન યિમે સુકરા સઞ્ઞાપેતુ’’ન્તિ પક્કમિત્વા પુનદિવસે પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો ગન્ધકુટિયા થોકં વિસ્સમિત્વા સેનાસનં સંસામેત્વા અત્તનો પત્તચીવરમાદાય સઙ્ઘમજ્ઝે આકાસે ઠત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૦. ‘‘પુથુસદ્દો સમજનો, ન બાલો કોચિ મઞ્ઞથ;

સઙ્ઘસ્મિં ભિજ્જમાનસ્મિં, નાઞ્ઞં ભિય્યો અમઞ્ઞરું.

૧૧. ‘‘પરિમુટ્ઠા પણ્ડિતાભાસા, વાચાગોચરભાણિનો;

યાવિચ્છન્તિ મુખાયામં, યેન નીતા ન તં વિદૂ.

૧૨. ‘‘અક્કોચ્છિ મં અવધિ મં, અજિનિ મં અહાસિ મે;

યે ચ તં ઉપનય્હન્તિ, વેરં તેસં ન સમ્મતિ.

૧૩. ‘‘અક્કોચ્છિ મં અવધિ મં, અજિનિ મં અહાસિ મે;

યે ચ તં નુપનય્હન્તિ, વેરં તેસૂપસમ્મતિ.

૧૪. ‘‘ન હિ વેરેન વેરાનિ, સમ્મન્તીધ કુદાચનં;

અવેરેન ચ સમ્મન્તિ, એસ ધમ્મો સનન્તનો.

૧૫. ‘‘પરે ચ ન વિજાનન્તિ, મયમેત્થ યમામસે;

યે ચ તત્થ વિજાનન્તિ, તતો સમ્મન્તિ મેધગા.

૧૬. ‘‘અટ્ઠિચ્છિન્ના પાણહરા, ગવાસ્સધનહારિનો;

રટ્ઠં વિલુમ્પમાનાનં, તેસમ્પિ હોતિ સઙ્ગતિ;

કસ્મા તુમ્હાક નો સિયા.

૧૭. ‘‘સચે લભેથ નિપકં સહાયં, સદ્ધિંચરં સાધુવિહારિધીરં;

અભિભુય્ય સબ્બાનિ પરિસ્સયાનિ, ચરેય્ય તેનત્તમનો સતીમા.

૧૮. ‘‘નો ચે લભેથ નિપકં સહાયં, સદ્ધિંચરં સાધુવિહારિધીરં;

રાજાવ રટ્ઠં વિજિતં પહાય, એકો ચરે માતઙ્ગરઞ્ઞેવ નાગો.

૧૯. ‘‘એકસ્સ ચરિતં સેય્યો, નત્થિ બાલે સહાયતા;

એકો ચરે ન પાપાનિ કયિરા, અપ્પોસ્સુક્કો માતઙ્ગરઞ્ઞેવ નાગો’’તિ.

તત્થ પુથુ મહાસદ્દો અસ્સાતિ પુથુસદ્દો. સમજનોતિ સમાનો એકસદિસો જનો, સબ્બોવાયં ભણ્ડનકારકજનો સમન્તતો સદ્દનિચ્છારણેન પુથુસદ્દો ચેવ સદિસો ચાતિ વુત્તં હોતિ. ન બાલો કોચિ મઞ્ઞથાતિ તત્થ કોચિ એકોપિ ‘‘અહં બાલો’’તિ ન મઞ્ઞિત્થ, સબ્બે પણ્ડિતમાનિનો, સબ્બોવાયં ભણ્ડનકારકો જનોયેવ. નાઞ્ઞં ભિય્યો અમઞ્ઞરુન્તિ કોચિ એકોપિ ‘‘અહં બાલો’’તિ ન મઞ્ઞિત્થ, ભિય્યો ચ સઙ્ઘસ્મિં ભિજ્જમાને અઞ્ઞમ્પિ એકં ‘‘મય્હં કારણા સઙ્ઘો ભિજ્જતી’’તિ ઇદં કારણં ન મઞ્ઞિત્થાતિ અત્થો.

પરિમુટ્ઠાતિ મુટ્ઠસ્સતિનો. પણ્ડિતાભાસાતિ અત્તનો પણ્ડિતમાનેન પણ્ડિતસદિસા. વાચાગોચરભાણિનોતિ રા-કારસ્સ રસ્સાદેસો કતો, વાચાગોચરા ચ ન સતિપટ્ઠાનાદિઅરિયધમ્મગોચરા, ભાણિનો ચ. કથં ભાણિનો? યાવિચ્છન્તિ મુખાયામન્તિ, યાવ મુખં પસારેતું ઇચ્છન્તિ, તાવ પસારેત્વા અગ્ગપાદેહિ ઠત્વા ભાણિનો, એકોપિ સઙ્ઘગારવેન મુખસઙ્કોચનં ન કરોતીતિ અત્થો. યેન નીતાતિ યેન ભણ્ડનેન ઇમં નિલ્લજ્જભાવં નીતા. ન તં વિદૂતિ એવં ‘‘આદીનવં ઇદ’’ન્તિ તં ન જાનન્તિ.

યે ચ તં ઉપનય્હન્તીતિ તં ‘‘અક્કોચ્છિ મ’’ન્તિઆદિકં આકારં યે ઉપનય્હન્તિ. સનન્તનોતિ પોરાણો. પરેતિ પણ્ડિતે ઠપેત્વા તતો અઞ્ઞે ભણ્ડનકારકા પરે નામ. તે એત્થ સઙ્ઘમજ્ઝે કોલાહલં કરોન્તા ‘‘મયં યમામસે ઉપયમામ નસ્સામ, સતતં સમિતં મચ્ચુસન્તિકં ગચ્છામા’’તિ ન જાનન્તિ. યે ચ તત્થ વિજાનન્તીતિ યે તત્થ પણ્ડિતા ‘‘મયં મચ્ચુસમીપં ગચ્છામા’’તિ વિજાનન્તિ. તતો સમ્મન્તિ મેધગાતિ ભિક્ખવે, એવઞ્હિ તે જાનન્તા યોનિસોમનસિકારં ઉપ્પાદેત્વા મેધગાનં કલહાનં વૂપસમાય પટિપજ્જન્તિ.

અટ્ઠિચ્છિન્નાતિ અયં ગાથા બ્રહ્મદત્તઞ્ચ દીઘાવુકુમારઞ્ચ સન્ધાય વુત્તા. તેસમ્પિ હોતિ સઙ્ગતિ. કસ્મા તુમ્હાકં ન હોતિ? યેસં વો નેવ માતાપિતૂનં અટ્ઠીનિ છિન્નાનિ, ન પાણા હટા, ન ગવાસ્સધનાનિ હટાનિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ભિક્ખવે, તેસઞ્હિ નામ આદિન્નદણ્ડાનં આદિન્નસત્થાનં રાજૂનં એવરૂપા સઙ્ગતિ સમાગમો આવાહવિવાહસમ્બન્ધં કત્વા એકતો પાનભોજનં હોતિ, તુમ્હે એવરૂપે સાસને પબ્બજિત્વા અત્તનો વેરમત્તમ્પિ જહિતું ન સક્કોથ, કો તુમ્હાકં ભિક્ખુભાવોતિ.

સચે લભેથાતિઆદિગાથાયો પણ્ડિતસહાયસ્સ ચ બાલસહાયસ્સ ચ વણ્ણાવણ્ણદીપનત્થં વુત્તા. અભિભુય્ય સબ્બાનિ પરિસ્સયાનીતિ સબ્બે પાકટપરિસ્સયે ચ પટિચ્છન્નપરિસ્સયે ચ અભિભવિત્વા તેન સદ્ધિં અત્તમનો સતિમા ચરેય્ય. રાજાવ રટ્ઠં વિજિતં પહાયાતિ યથા અત્તનો વિજિતં રટ્ઠં મહાજનકરાજા ચ અરિન્દમરાજા ચ પહાય એકકોવ ચરિંસુ, એવં ચરેય્યાતિ અત્થો. માતઙ્ગરઞ્ઞેવ નાગોતિ માતઙ્ગો અરઞ્ઞે નાગોવ. માતઙ્ગોતિ હત્થી વુચ્ચતિ, નાગોતિ મહન્તાધિવચનમેતં. યથા હિ માતુપોસકો માતઙ્ગનાગો અરઞ્ઞે એકકો ચરિ, ન ચ પાપાનિ અકાસિ, યથા ચ સીલવહત્થિનાગો. યથા ચ પાલિલેય્યકો, એવં એકો ચરે, ન ચ પાપાનિ કયિરાતિ વુત્તં હોતિ.

સત્થા એવં કથેત્વાપિ તે ભિક્ખૂ સમગ્ગે કાતું અસક્કોન્તો બાલકલોણકગામં ગન્ત્વા ભગુત્થેરસ્સ એકીભાવે આનિસંસં કથેત્વા તતો તિણ્ણં કુલપુત્તાનં વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા તેસં સામગ્ગિવાસે આનિસંસં કથેત્વા તતો પાલિલેય્યકવનસણ્ડં ગન્ત્વા તત્થ તેમાસં વસિત્વા પુન કોસમ્બિં અગન્ત્વા સાવત્થિમેવ અગમાસિ. કોસમ્બિવાસિનોપિ ઉપાસકા ‘‘ઇમે ખો અય્યા, કોસમ્બકા ભિક્ખૂ બહુનો અમ્હાકં અનત્થસ્સ કારકા, ઇમેહિ ઉબ્બાળ્હો ભગવા પક્કન્તો, ઇમેસં નેવ અભિવાદનાદીનિ કરિસ્સામ, ન ઉપગતાનં પિણ્ડપાતં દસ્સામ, એવં ઇમે પક્કમિસ્સન્તિ વા વેરં વિરમિસ્સન્તિ વા ભગવન્તં વા પસાદેસ્સન્તી’’તિ સમ્મન્તયિત્વા તથેવ અકંસુ. તે તેન દણ્ડકમ્મેન પીળિતા સાવત્થિં ગન્ત્વા ભગવન્તં ખમાપેસું.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘પિતા સુદ્ધોદનમહારાજા અહોસિ, માતા મહામાયા, દીઘાવુકુમારો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કોસમ્બિયજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૪૨૯] ૩. મહાસુવજાતકવણ્ણના

દુમો યદા હોતીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા કોસલજનપદે અઞ્ઞતરં પચ્ચન્તગામં ઉપનિસ્સાય અરઞ્ઞે વિહાસિ. મનુસ્સા તસ્સ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનિ સમ્પાદેત્વા ગમનાગમનસમ્પન્ને ઠાને સેનાસનં કત્વા સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિંસુ. તસ્સ વસ્સૂપગતસ્સ પઠમમાસેયેવ સો ગામો ઝાયિ, મનુસ્સાનં બીજમત્તમ્પિ અવસિટ્ઠં નાહોસિ. તે તસ્સ પણીતં પિણ્ડપાતં દાતું નાસક્ખિંસુ. સો સપ્પાયસેનાસનેપિ પિણ્ડપાતેન કિલમન્તો મગ્ગં વા ફલં વા નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ. અથ નં તેમાસચ્ચયેન સત્થારં વન્દિતું આગતં સત્થા પટિસન્થારં કત્વા ‘‘કચ્ચિ ભિક્ખુ પિણ્ડપાતેન ન કિલમન્તોસિ, સેનાસનસપ્પાયઞ્ચ અહોસી’’તિ પુચ્છિ. સો તમત્થં આરોચેસિ. સત્થા ‘‘તસ્સ સેનાસનં સપ્પાય’’ન્તિ ઞત્વા ‘‘ભિક્ખુ સમણેન નામ સેનાસનસપ્પાયે સતિ લોલુપ્પચારં પહાય કિઞ્ચિદેવ યથાલદ્ધં પરિભુઞ્જિત્વા સન્તુટ્ઠેન સમણધમ્મં કાતું વટ્ટતિ. પોરાણકપણ્ડિતા તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા અત્તનો નિવાસસુક્ખરુક્ખે ચુણ્ણં ખાદન્તાપિ લોલુપ્પચારં પહાય સન્તુટ્ઠા મિત્તધમ્મં અભિન્દિત્વા અઞ્ઞત્થ ન ગમિંસુ, ત્વં પન કસ્મા ‘પિણ્ડપાતો પરિત્તો લૂખો’તિ સપ્પાયસેનાસનં પરિચ્ચજી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે હિમવન્તે ગઙ્ગાતીરે એકસ્મિં ઉદુમ્બરવને અનેકસતસહસ્સા સુકા વસિંસુ. તત્ર એકો સુવરાજા અત્તનો નિવાસરુક્ખસ્સ ફલેસુ ખીણેસુ યદેવ અવસિટ્ઠં હોતિ અઙ્કુરો વા પત્તં વા તચો વા પપટિકા વા, તં ખાદિત્વા ગઙ્ગાય પાનીયં પિવિત્વા પરમપ્પિચ્છસન્તુટ્ઠો હુત્વા અઞ્ઞત્થ ન ગચ્છતિ. તસ્સ અપ્પિચ્છસન્તુટ્ઠભાવગુણેન સક્કસ્સ ભવનં કમ્પિ. સક્કો આવજ્જમાનો તં દિસ્વા તસ્સ વીમંસનત્થં અત્તનો આનુભાવેન તં રુક્ખં સુક્ખાપેસિ. રુક્ખો ખાણુકમત્તો હુત્વા છિદ્દાવછિદ્દો વાતે પહરન્તે આકોટિયમાનો વિય અટ્ઠાસિ. તસ્સ છિદ્દેહિ ચુણ્ણાનિ નિક્ખમન્તિ. સુવરાજા તાનિ ચુણ્ણાનિ ખાદિત્વા ગઙ્ગાય પાનીયં પિવિત્વા અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા વાતાતપં અગણેત્વા ઉદુમ્બરખાણુકે નિસીદિ. સક્કો તસ્સ પરમપ્પિચ્છભાવં ઞત્વા ‘‘મિત્તધમ્મગુણં કથાપેત્વા વરમસ્સ દત્વા ઉદુમ્બરં અમતફલં કરિત્વા આગમિસ્સામી’’તિ એકો હંસરાજા હુત્વા સુજં અસુરકઞ્ઞં પુરતો કત્વા તં ઉદુમ્બરવનં ગન્ત્વા અવિદૂરે એકરુક્ખસ્સ સાખાય નિસીદિત્વા તેન સદ્ધિં કથં સમુટ્ઠાપેન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૨૦. ‘‘દુમો યદા હોતિ ફલૂપપન્નો, ભુઞ્જન્તિ નં વિહઙ્ગમા સમ્પતન્તા;

ખીણન્તિ ઞત્વાન દુમં ફલચ્ચયે, દિસોદિસં યન્તિ તતો વિહઙ્ગમા’’તિ.

તસ્સત્થો – સુવરાજ, રુક્ખો નામ યદા ફલસમ્પન્નો હોતિ, તદા તં સાખતો સાખં સમ્પતન્તાવ વિહઙ્ગમા ભુઞ્જન્તિ, તં પન ખીણં ઞત્વા ફલાનં અચ્ચયેન તતો રુક્ખતો દિસોદિસં વિહઙ્ગમા ગચ્છન્તીતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા તતો નં ઉય્યોજેતું દુતિયં ગાથમાહ –

૨૧. ‘‘ચર ચારિકં લોહિતતુણ્ડ મા મરિ, કિં ત્વં સુવ સુક્ખદુમમ્હિ ઝાયસિ;

તદિઙ્ઘ મં બ્રૂહિ વસન્તસન્નિભ, કસ્મા સુવ સુક્ખદુમં ન રિઞ્ચસી’’તિ.

તત્થ ઝાયસીતિ કિંકારણા સુક્ખખાણુમત્થકે ઝાયન્તો પજ્ઝાયન્તો તિટ્ઠસિ. ઇઙ્ઘાતિ ચોદનત્થે નિપાતો. વસન્તસન્નિભાતિ વસન્તકાલે વનસણ્ડો સુવગણસમોકિણ્ણો વિય નીલોભાસો હોતિ, તેન તં ‘‘વસન્તસન્નિભા’’તિ આલપતિ. ન રિઞ્ચસીતિ ન છડ્ડેસિ.

અથ નં સુવરાજા ‘‘અહં હંસ અત્તનો કતઞ્ઞુકતવેદિતાય ઇમં રુક્ખં ન જહામી’’તિ વત્વા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૨૨. ‘‘યે વે સખીનં સખારો ભવન્તિ, પાણચ્ચયે દુક્ખસુખેસુ હંસ;

ખીણં અખીણમ્પિ ન તં જહન્તિ, સન્તો સતં ધમ્મમનુસ્સરન્તા.

૨૩. ‘‘સોહં સતં અઞ્ઞતરોસ્મિ હંસ, ઞાતી ચ મે હોતિ સખા ચ રુક્ખો;

તં નુસ્સહે જીવિકત્થો પહાતું, ખીણન્તિ ઞત્વાન ન હેસ ધમ્મો’’તિ.

તત્થ યે વે સખીનં સખારો ભવન્તીતિ યે સહાયાનં સહાયા હોન્તિ. ખીણં અખીણમ્પીતિ પણ્ડિતા નામ અત્તનો સહાયં ભોગપરિક્ખયેન ખીણમ્પિ અખીણમ્પિ ન જહન્તિ. સતં ધમ્મમનુસ્સરન્તાતિ પણ્ડિતાનં પવેણિં અનુસ્સરમાના. ઞાતી ચ મેતિ હંસરાજ, અયં રુક્ખો સમ્પિયાયનત્થેન મય્હં ઞાતિ ચ સમાચિણ્ણચરણતાય સખા ચ. જીવિકત્થોતિ તમહં જીવિકાય અત્થિકો હુત્વા પહાતું ન સક્કોમિ.

સક્કો તસ્સ વચનં સુત્વા તુટ્ઠો પસંસિત્વા વરં દાતુકામો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૨૪. ‘‘સાધુ સક્ખિ કતં હોતિ, મેત્તિ સંસતિ સન્થવો;

સચેતં ધમ્મં રોચેસિ, પાસંસોસિ વિજાનતં.

૨૫. ‘‘સો તે સુવ વરં દમ્મિ, પત્તયાન વિહઙ્ગમ;

વરં વરસ્સુ વક્કઙ્ગ, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છસી’’તિ.

તત્થ સાધૂતિ સમ્પહંસનં. સક્ખિ કતં હોતિ, મેત્તિ સંસતિ સન્થવોતિ સખિભાવો ચ મેત્તિ ચ પરિસમજ્ઝે સન્થવો ચાતિ તયા મિત્તં કતં સાધુ હોતિ લદ્ધકં ભદ્દકમેવ. સચેતં ધમ્મન્તિ સચે એતં મિત્તધમ્મં. વિજાનતન્તિ એવં સન્તે વિઞ્ઞૂનં પસંસિતબ્બયુત્તકોસીતિ અત્થો. સો તેતિ સો અહં તુય્હં. વરસ્સૂતિ ઇચ્છસ્સુ. યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છસીતિ યં કિઞ્ચિ મનસા ઇચ્છસિ, સબ્બં તં વરં દદામિ તેતિ.

તં સુત્વા સુવરાજા વરં ગણ્હન્તો સત્તમં ગાથમાહ –

૨૬. ‘‘વરઞ્ચ મે હંસ ભવં દદેય્ય, અયઞ્ચ રુક્ખો પુનરાયું લભેથ;

સો સાખવા ફલિમા સંવિરૂળ્હો, મધુત્થિકો તિટ્ઠતુ સોભમાનો’’તિ.

તત્થ સાખવાતિ સાખસમ્પન્નો. ફલિમાતિ ફલેન ઉપેતો. સંવિરૂળ્હોતિ સમન્તતો વિરૂળ્હપત્તો તરુણપત્તસમ્પન્નો હુત્વા. મધુત્થિકોતિ સંવિજ્જમાનમધુરફલેસુ પક્ખિત્તમધુ વિય મધુરફલો હુત્વાતિ અત્થો.

અથસ્સ સક્કો વરં દદમાનો અટ્ઠમં ગાથમાહ –

૨૭. ‘‘તં પસ્સ સમ્મ ફલિમં ઉળારં, સહાવ તે હોતુ ઉદુમ્બરેન;

સો સાખવા ફલિમા સંવિરૂળ્હો, મધુત્થિકો તિટ્ઠતુ સોભમાનો’’તિ.

તત્થ સહાવ તે હોતુ ઉદુમ્બરેનાતિ તવ ઉદુમ્બરેન સદ્ધિં સહ એકતોવ વાસો હોતુ.

એવઞ્ચ પન વત્વા સક્કો તં અત્તભાવં વિજહિત્વા અત્તનો ચ સુજાય ચ આનુભાવં દસ્સેત્વા ગઙ્ગાતો હત્થેન ઉદકં ગહેત્વા ઉદુમ્બરખાણુકં પહરિ. તાવદેવ સાખાવિટપસચ્છન્નો મધુરફલો રુક્ખો ઉટ્ઠહિત્વા મુણ્ડમણિપબ્બતો વિય વિલાસસમ્પન્નો અટ્ઠાસિ. સુવરાજા તં દિસ્વા સોમનસ્સપ્પત્તો સક્કસ્સ થુતિં કરોન્તો નવમં ગાથમાહ –

૨૮. ‘‘એવં સક્ક સુખી હોહિ, સહ સબ્બેહિ ઞાતિભિ;

યથાહમજ્જ સુખિતો, દિસ્વાન સફલં દુમ’’ન્તિ.

સક્કોપિ તસ્સ વરં દત્વા ઉદુમ્બરં અમતફલં કત્વા સદ્ધિં સુજાય અત્તનો ઠાનમેવ ગતો. તમત્થં દીપયમાના ઓસાને અભિસમ્બુદ્ધગાથા ઠપિતા –

૨૯. ‘‘સુવસ્સ ચ વરં દત્વા, કત્વાન સફલં દુમં;

પક્કામિ સહ ભરિયાય, દેવાનં નન્દનં વન’’ન્તિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘એવં ભિક્ખુ પોરાણકપણ્ડિતા તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તાપિ અલોલુપ્પચારા અહેસું. ત્વં પન કસ્મા એવરૂપે સાસને પબ્બજિત્વા લોલુપ્પચારં ચરસિ, ગચ્છ તત્થેવ વસાહી’’તિ કમ્મટ્ઠાનમસ્સ કથેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ. સો ભિક્ખુ તત્થ ગન્ત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તો અરહત્તં પાપુણિ. તદા સક્કો અનુરુદ્ધો અહોસિ, સુવરાજા પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

મહાસુવજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૪૩૦] ૪. ચૂળસુવજાતકવણ્ણના

સન્તિ રુક્ખાતિ ઇદં સત્થા સાવત્થિયં જેતવને વિહરન્તો વેરઞ્જકણ્ડં આરબ્ભ કથેસિ. સત્થરિ વેરઞ્જાયં વસ્સં વસિત્વા અનુપુબ્બેન સાવત્થિં અનુપ્પત્તે ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, તથાગતો ખત્તિયસુખુમાલો બુદ્ધસુખુમાલો મહન્તેન ઇદ્ધાનુભાવેન સમન્નાગતોપિ વેરઞ્જબ્રાહ્મણેન નિમન્તિતો તેમાસં વસન્તો મારાવટ્ટનવસેન તસ્સ સન્તિકા એકદિવસમ્પિ ભિક્ખં અલભિત્વા લોલુપ્પચારં પહાય તેમાસં પત્થપુલકપિટ્ઠોદકેન યાપેન્તો અઞ્ઞત્થ ન અગમાસિ, અહો તથાગતાનં અપ્પિચ્છસન્તુટ્ઠભાવો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘અનચ્છરિયં, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ ઇદાનિ લોલુપ્પચારપ્પહાનં, પુબ્બેપિ તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તોપિ લોલુપ્પચારં પહાસિ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ. સબ્બમ્પિ વત્થુ પુરિમનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં.

૩૦. ‘‘સન્તિ રુક્ખા હરિપત્તા, દુમા નેકફલા બહૂ;

કસ્મા નુ સુક્ખે કોળાપે, સુવસ્સ નિરતો મનો.

૩૧. ‘‘ફલસ્સ ઉપભુઞ્જિમ્હા, નેકવસ્સગણે બહૂ;

અફલમ્પિ વિદિત્વાન, સાવ મેત્તિ યથા પુરે.

૩૨. ‘‘સુક્ખઞ્ચ રુક્ખં કોળાપં, ઓપત્તમફલં દુમં;

ઓહાય સકુણા યન્તિ, કિં દોસં પસ્સસે દિજ.

૩૩. ‘‘યે ફલત્થા સમ્ભજન્તિ, અફલોતિ જહન્તિ નં;

અત્તત્થપઞ્ઞા દુમ્મેધા, તે હોન્તિ પક્ખપાતિનો.

૩૪. ‘‘સાધુ સક્ખિ કતં હોતિ, મેત્તિ સંસતિ સન્થવો;

સચેતં ધમ્મં રોચેસિ, પાસંસોસિ વિજાનતં.

૩૫. ‘‘સો તે સુવ વરં દમ્મિ, પત્તયાન વિહઙ્ગમ;

વરં વરસ્સુ વક્કઙ્ગ, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છસિ.

૩૬. ‘‘અપિ નામ નં પસ્સેય્યં, સપત્તં સફલં દુમં;

દલિદ્દોવ નિધિં લદ્ધા, નન્દેય્યાહં પુનપ્પુનં.

૩૭. ‘‘તતો અમતમાદાય, અભિસિઞ્ચિ મહીરુહં;

તસ્સ સાખા વિરૂહિંસુ, સીતચ્છાયા મનોરમા.

૩૮. ‘‘એવં સક્ક સુખી હોહિ, સહ સબ્બેહિ ઞાતિભિ;

યથાહમજ્જ સુખિતો, દિસ્વાન સફલં દુમં.

૩૯. ‘‘સુવસ્સ ચ વરં દત્વા, કત્વાન સફલં દુમં;

પક્કામિ સહ ભરિયાય, દેવાનં નન્દનં વન’’ન્તિ. –

પઞ્હપટિપઞ્હાપિ અત્થોપિ પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બા, અનુત્તાનપદમેવ પન વણ્ણયિસ્સામ.

હરિપત્તાતિ નીલપત્તસચ્છન્ના. કોળાપેતિ વાતે પહરન્તે આકોટિતસદ્દં વિય મુઞ્ચમાને નિસ્સારે. સુવસ્સાતિ આયસ્મતો સુવરાજસ્સ કસ્મા એવરૂપે રુક્ખે મનો નિરતો. ફલસ્સાતિ ફલં અસ્સ રુક્ખસ્સ. નેકવસ્સગણેતિ અનેકવસ્સગણે. બહૂતિ સમાનેપિ અનેકસતે ન દ્વે તયો, અથ ખો બહૂવ. વિદિત્વાનાતિ હંસરાજ ઇદાનિ અમ્હાકં ઇમં રુક્ખં અફલં વિદિત્વાપિ યથા પુરે એતેન સદ્ધિં મેત્તિ, સાવ મેત્તિ, તઞ્હિ મયં ન ભિન્દામ, મેત્તિં ભિન્દન્તા હિ અનરિયા અસપ્પુરિસા નામ હોન્તીતિ પકાસેન્તો એવમાહ.

ઓપત્તન્તિ અવપત્તં નિપ્પત્તં પતિતપત્તં. કિં દોસં પસ્સસેતિ અઞ્ઞે સકુણા એતં ઓહાય અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તિ, ત્વં એવં ગમને કિં નામ દોસં પસ્સસિ. યે ફલત્થાતિ યે પક્ખિનો ફલત્થાય ફલકારણા સમ્ભજન્તિ ઉપગચ્છન્તિ, અફલોતિ ઞત્વા એતં જહન્તિ. અત્તત્થપઞ્ઞાતિ અત્તનો અત્થાય પઞ્ઞા, પરં અનોલોકેત્વા અત્તનિયેવ વા ઠિતા એતેસં પઞ્ઞાતિ અત્તત્થપઞ્ઞા. પક્ખપાતિનોતિ તે અત્તનોયેવ વુડ્ઢિં પચ્ચાસીસમાના મિત્તપક્ખં પાતેન્તિ નાસેન્તીતિ પક્ખપાતિનો નામ હોન્તિ. અત્તપક્ખેયેવ વા પતન્તીતિ પક્ખપાતિનો.

અપિ નામ નન્તિ હંસરાજ, સચે મે મનોરથો નિપ્ફજ્જેય્ય, તયા દિન્નો વરો સમ્પજ્જેય્ય, અપિ નામ અહં ઇમં રુક્ખં સપત્તં સફલં પુન પસ્સેય્યં, તતો દલિદ્દો નિધિં લભિત્વાવ પુનપ્પુનં એતં અભિનન્દેય્યં, તં દિસ્વાવ પમોદેય્યં. અમતમાદાયાતિ અત્તનો આનુભાવેન ઠિતો ગઙ્ગોદકં ગહેત્વા અભિસિઞ્ચયીતિ અત્થો. ઇમસ્મિં જાતકે ઇમાય સદ્ધિં દ્વે અભિસમ્બુદ્ધગાથા હોન્તિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સક્કો અનુરુદ્ધો અહોસિ, સુવરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ચૂળસુવજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૪૩૧] ૫. હરિતચજાતકવણ્ણના

સુતં મેતં મહાબ્રહ્મેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ ભિક્ખું એકં અલઙ્કતમાતુગામં દિસ્વા ઉક્કણ્ઠિતં દીઘકેસનખલોમં વિબ્ભમિતુકામં આચરિયુપજ્ઝાયેહિ અરુચિયા આનીતં. સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘કિંકારણા’’તિ વત્વા ‘‘અલઙ્કતમાતુગામં દિસ્વા કિલેસવસેન, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખુ કિલેસો નામ ગુણવિદ્ધંસકો અપ્પસ્સાદો નિરયે નિબ્બત્તાપેતિ, એસ પન કિલેસો કિંકારણા તં ન કિલમેસ્સતિ? ન હિ સિનેરું પહરિત્વા પહરણવાતો પુરાણપણ્ણસ્સ લજ્જતિ, ઇમઞ્હિ કિલેસં નિસ્સાય બોધિઞાણસ્સ અનુપદં ચરમાના પઞ્ચઅભિઞ્ઞઅટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો વિસુદ્ધમહાપુરિસાપિ સતિં ઉપટ્ઠપેતું અસક્કોન્તા ઝાનં અન્તરધાપેસુ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો એકસ્મિં નિગમે અસીતિકોટિવિભવે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ, કઞ્ચનછવિતાય પનસ્સ ‘‘હરિતચકુમારો’’તિ નામં કરિંસુ. સો વયપ્પત્તો તક્કસિલં ગન્ત્વા ઉગ્ગહિતસિપ્પો કુટુમ્બં સણ્ઠપેત્વા માતાપિતૂનં અચ્ચયેન ધનવિલોકનં કત્વા ‘‘ધનમેવ પઞ્ઞાયતિ, ધનસ્સ ઉપ્પાદકા ન પઞ્ઞાયન્તિ, મયાપિ મરણમુખે ચુણ્ણવિચુણ્ણેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ મરણભયભીતો મહાદાનં દત્વા હિમવન્તં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા સત્તમે દિવસે અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા તત્થ ચિરં વનમૂલફલાહારો યાપેત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થાય પબ્બતા ઓતરિત્વા અનુપુબ્બેન બારાણસિં પત્વા રાજુય્યાને વસિત્વા પુનદિવસે બારાણસિયં ભિક્ખાય ચરન્તો રાજદ્વારં સમ્પાપુણિ. રાજા તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો પક્કોસાપેત્વા સમુસ્સિતસેતચ્છત્તે રાજપલ્લઙ્કે નિસીદાપેત્વા નાનગ્ગરસભોજનં ભોજેત્વા અનુમોદનાવસાને અતિરેકતરં પસીદિત્વા ‘‘કહં, ભન્તે, ગચ્છથા’’તિ વત્વા ‘‘વસ્સાવાસટ્ઠાનં ઉપધારેમ, મહારાજા’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ભુત્તપાતરાસો તં આદાય ઉય્યાનં ગન્ત્વા તત્થ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાદીનિ કારાપેત્વા ઉય્યાનપાલં પરિચારકં કત્વા દત્વા વન્દિત્વા નિક્ખમિ. મહાસત્તો તતો પટ્ઠાય નિબદ્ધં રઞ્ઞો ગેહે ભુઞ્જન્તો દ્વાદસ વસ્સાનિ તત્થ વસિ.

અથેકદિવસં રાજા પચ્ચન્તં કુપિતં વૂપસમેતું ગચ્છન્તો ‘‘અમ્હાકં પુઞ્ઞક્ખેત્તં મા પમજ્જી’’તિ મહાસત્તં દેવિયા નિય્યાદેત્વા અગમાસિ. તતો પટ્ઠાય સા મહાસત્તં સહત્થા પરિવિસતિ. અથેકદિવસં સા ભોજનં સમ્પાદેત્વા તસ્મિં ચિરાયમાને ગન્ધોદકેન ન્હત્વા સણ્હં મટ્ઠસાટકં નિવાસેત્વા સીહપઞ્જરં વિવરાપેત્વા સરીરે વાતં પહરાપેન્તી ખુદ્દકમઞ્ચકે નિપજ્જિ. મહાસત્તોપિ દિવાતરં સુનિવત્થો સુપારુતો ભિક્ખાભાજનં આદાય આકાસેનાગન્ત્વા સીહપઞ્જરં પાપુણિ. દેવિયા તસ્સ વાકચિરસદ્દં સુત્વા વેગેન ઉટ્ઠહન્તિયા મટ્ઠસાટકો ભસ્સિ, મહાસત્તસ્સ વિસભાગારમ્મણં ચક્ખું પટિહઞ્ઞિ. અથસ્સ અનેકવસ્સકોટિસતસહસ્સકાલે અબ્ભન્તરે નિવુત્થકિલેસો કરણ્ડકે સયિતઆસીવિસો વિય ઉટ્ઠહિત્વા ઝાનં અન્તરધાપેસિ. સો સતિં ઉપટ્ઠાપેતું અસક્કોન્તો ગન્ત્વા દેવિં હત્થે ગણ્હિ, તાવદેવ સાણિં પરિક્ખિપિંસુ. સો તાય સદ્ધિં લોકધમ્મં સેવિત્વા ભુઞ્જિત્વા ઉય્યાનં ગન્ત્વા તતો પટ્ઠાય દેવસિકં તથેવ અકાસિ. તસ્સ તાય સદ્ધિં લોકધમ્મપટિસેવનં સકલનગરે પાકટં જાતં. અમચ્ચા ‘‘હરિતચતાપસો એવમકાસી’’તિ રઞ્ઞો પણ્ણં પહિણિંસુ. રાજા ‘‘મં ભિન્દિતુકામા એવં વદન્તી’’તિ અસદ્દહિત્વા પચ્ચન્તં વૂપસમેત્વા બારાણસિં પચ્ચાગન્ત્વા નગરં પદક્ખિણં કત્વા દેવિયા સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘સચ્ચં, કિર મમ અય્યો હરિતચતાપસો તયા સદ્ધિં લોકધમ્મં પટિસેવતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સચ્ચં, દેવા’’તિ. સો તસ્સાપિ અસદ્દહિત્વા ‘‘તમેવ પટિપુચ્છિસ્સામી’’તિ ઉય્યાનં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા તં પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૪૦. ‘‘સુતં મેતં મહાબ્રહ્મે, કામે ભુઞ્જતિ હારિતો;

કચ્ચેતં વચનં તુચ્છં, કચ્ચિ સુદ્ધો ઇરિય્યસી’’તિ.

તત્થ કચ્ચેતન્તિ કચ્ચિ એતં ‘‘હારિતો કામે પરિભુઞ્જતી’’તિ અમ્હેહિ સુતં વચનં તુચ્છં અભૂતં, કચ્ચિ ત્વં સુદ્ધો ઇરિય્યસિ વિહરસીતિ.

સો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં રાજા ‘નાહં પરિભુઞ્જામી’તિ વુત્તેપિ મમ સદ્દહિસ્સતેવ, ઇમસ્મિં લોકે સચ્ચસદિસી પતિટ્ઠા નામ નત્થિ. ઉજ્ઝિતસચ્ચા હિ બોધિમૂલે નિસીદિત્વા બોધિં પાપુણિતું ન સક્કોન્તિ, મયા સચ્ચમેવ કથેતું વટ્ટતી’’તિ. બોધિસત્તસ્સ હિ એકચ્ચેસુ ઠાનેસુ પાણાતિપાતોપિ અદિન્નાદાનમ્પિ કામેસુમિચ્છાચારોપિ સુરામેરયમજ્જપાનમ્પિ હોતિયેવ, અત્થભેદકવિસંવાદનં પુરક્ખત્વા મુસાવાદો નામ ન હોતિ, તસ્મા સો સચ્ચમેવ કથેન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૪૧. ‘‘એવમેતં મહારાજ, યથા તે વચનં સુતં;

કુમ્મગ્ગં પટિપન્નોસ્મિ, મોહનેય્યેસુ મુચ્છિતો’’તિ.

તત્થ મોહનેય્યેસૂતિ કામગુણેસુ. કામગુણેસુ હિ લોકો મુય્હતિ, તે ચ લોકં મોહયન્તિ, તસ્મા તે ‘‘મોહનેય્યા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ.

તં સુત્વા રાજા તતિયં ગાથમાહ –

૪૨. ‘‘અદુ પઞ્ઞા કિમત્થિયા, નિપુણા સાધુચિન્તિની;

યાય ઉપ્પતિતં રાગં, કિં મનો ન વિનોદયે’’તિ.

તત્થ અદૂતિ નિપાતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ભન્તે, ગિલાનસ્સ નામ ભેસજ્જં, પિપાસિતસ્સ પાનીયં પટિસરણં, તુમ્હાકં પનેસા નિપુણા સાધૂનં અત્થાનં ચિન્તિની પઞ્ઞા કિમત્થિયા, યાય પુન ઉપ્પતિતં રાગં કિં મનો ન વિનોદયે, કિં ચિત્તં વિનોદેતું નાસક્ખીતિ.

અથસ્સ કિલેસબલં દસ્સેન્તો હારિતો ચતુત્થં ગાથમાહ –

૪૩. ‘‘ચત્તારોમે મહારાજ, લોકે અતિબલા ભુસા;

રાગો દોસો મદો મોહો, યત્થ પઞ્ઞા ન ગાધતી’’તિ.

તત્થ યત્થાતિ યેસુ પરિયુટ્ઠાનં પત્તેસુ મહોઘે પતિતા વિય પઞ્ઞા ગાધં પતિટ્ઠં ન લભતિ.

તં સુત્વા રાજા પઞ્ચમં ગાથમાહ –

૪૪. ‘‘અરહા સીલસમ્પન્નો, સુદ્ધો ચરતિ હારિતો;

મેધાવી પણ્ડિતો ચેવ, ઇતિ નો સમ્મતો ભવ’’ન્તિ.