૨. ગન્ધારવગ્ગો

[૪૦૬] ૧. ગન્ધારજાતકવણ્ણના

હિત્વા ગામસહસ્સાનીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ભેસજ્જસન્નિધિકારસિક્ખાપદં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ પન રાજગહે સમુટ્ઠિતં. આયસ્મતા હિ પિલિન્દવચ્છેન આરામિકકુલં મોચેતું રાજનિવેસનં ગન્ત્વા રઞ્ઞો પાસાદે ઇદ્ધિબલેન સોવણ્ણમયે કતે મનુસ્સા પસીદિત્વા થેરસ્સ પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ પહિણિંસુ. સો તાનિ પરિસાય વિસ્સજ્જેસિ. પરિસા પનસ્સ બાહુલ્લિકા અહોસિ, લદ્ધં લદ્ધં કોળમ્બેપિ ઘટેપિ પત્તત્થવિકાયોપિ પૂરેત્વા પટિસામેસિ. મનુસ્સા દિસ્વા ‘‘મહિચ્છા ઇમે સમણા અન્તોકોટ્ઠાગારિકા’’તિ ઉજ્ઝાયિંસુ. સત્થા તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘યાનિ ખો પન તાનિ ગિલાનાનં ભિક્ખૂન’’ન્તિ (પારા. ૬૨૨-૬૨૩) સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેત્વા ‘‘ભિક્ખવે, પોરાણકપણ્ડિતા અનુપ્પન્ને બુદ્ધે બાહિરકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા પઞ્ચસીલમત્તકં રક્ખન્તાપિ લોણસક્ખરમત્તકં પુનદિવસત્થાય નિદહન્તે ગરહિંસુ, તુમ્હે પન એવરૂપે નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા દુતિયતતિયદિવસત્થાય સન્નિધિં કરોન્તા અયુત્તં કરોથા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે ગન્ધારરટ્ઠે બોધિસત્તો ગન્ધારરઞ્ઞો પુત્તો હુત્વા પિતુ અચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠાય ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ. મજ્ઝિમપદેસેપિ વિદેહરટ્ઠે વિદેહો નામ રાજા રજ્જં કારેસિ. તે દ્વેપિ રાજાનો અદિટ્ઠસહાયા હુત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં થિરવિસ્સાસા અહેસું. તદા મનુસ્સા દીઘાયુકા હોન્તિ, તિંસ વસ્સસહસ્સાનિ જીવન્તિ. અથેકદા ગન્ધારરાજા પુણ્ણમુપોસથદિવસે સમાદિન્નસીલો મહાતલે પઞ્ઞત્તવરપલ્લઙ્કમજ્ઝગતો વિવટેન સીહપઞ્જરેન પાચીનલોકધાતું ઓલોકેન્તો અમચ્ચાનં ધમ્મત્થયુત્તકથં કથેન્તો નિસીદિ. તસ્મિં ખણે ગગનતલં અતિલઙ્ઘન્તમિવ પરિપુણ્ણં ચન્દમણ્ડલં રાહુ અવત્થરિ, ચન્દપ્પભા અન્તરધાયિ. અમચ્ચા ચન્દાલોકં અપસ્સન્તા ચન્દસ્સ રાહુના ગહિતભાવં રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા ચન્દં ઓલોકેત્વા ‘‘અયં ચન્દો આગન્તુકઉપક્કિલેસેન ઉપક્કિલિટ્ઠો નિપ્પભો જાતો, મય્હમ્પેસ રાજપરિવારો ઉપક્કિલેસો, ન ખો પન મેતં પતિરૂપં, યાહં રાહુના ગહિતચન્દો વિય નિપ્પભો ભવેય્યં, વિસુદ્ધે ગગનતરે વિરોચન્તં ચન્દમણ્ડલં વિય રજ્જં પહાય પબ્બજિસ્સામિ, કિં મે પરેન ઓવદિતેન, કુલે ચ ગણે ચ અલગ્ગો હુત્વા અત્તાનમેવ ઓવદન્તો વિચરિસ્સામિ, ઇદં મે પતિરૂપ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘યં ઇચ્છથ, તં રાજાનં કરોથા’’તિ રજ્જં અમચ્ચાનં નિય્યાદેસિ. સો રજ્જં છડ્ડેત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ઝાનાભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા ઝાનરતિસમપ્પિતો હિમવન્તપદેસે વાસં કપ્પેસિ.

વિદેહરાજાપિ ‘‘સુખં મે સહાયસ્સા’’તિ વાણિજે પુચ્છિત્વા તસ્સ પબ્બજિતભાવં સુત્વા ‘‘મમ સહાયે પબ્બજિતે અહં રજ્જેન કિં કરિસ્સામી’’તિ સત્તયોજનિકે મિથિલનગરે તિયોજનસતિકે વિદેહરટ્ઠે સોળસસુ ગામસહસ્સેસુ પૂરિતાનિ કોટ્ઠાગારાનિ, સોળસસહસ્સા ચ નાટકિત્થિયો છડ્ડેત્વા પુત્તધીતરો અમનસિકત્વા હિમવન્તપદેસં પવિસિત્વા પબ્બજિત્વા પવત્તફલભોજનો હુત્વા સમપ્પવત્તવાસં વસન્તો વિચરિ. તે ઉભોપિ સમવત્તચારં ચરન્તા અપરભાગે સમાગચ્છિંસુ, ન પન અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્જાનિંસુ, સમ્મોદમાના એકતોવ સમપ્પવત્તવાસં વસિંસુ. તદા વિદેહતાપસો ગન્ધારતાપસસ્સ ઉપટ્ઠાનં કરોતિ. તેસં એકસ્મિં પુણ્ણમદિવસે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિત્વા ધમ્મત્થયુત્તકથં કથેન્તાનં ગગનતલે વિરોચમાનં ચન્દમણ્ડલં રાહુ અવત્થરિ. વિદેહતાપસો ‘‘કિં નુ ખો ચન્દસ્સ પભા નટ્ઠા’’તિ ઓલોકેત્વા રાહુના ગહિતં ચન્દં દિસ્વા ‘‘કો નુ ખો એસ આચરિય, ચન્દં અવત્થરિત્વા નિપ્પભમકાસી’’તિ પુચ્છિ. અન્તેવાસિક અયં રાહુ નામ ચન્દસ્સેકો ઉપક્કિલેસો, વિરોચિતું ન દેતિ, અહમ્પિ રાહુગહિતં ચન્દમણ્ડલં દિસ્વા ‘‘ઇદં પરિસુદ્ધસ્સ ચન્દમણ્ડલસ્સ આગન્તુકેન ઉપક્કિલેસેન નિપ્પભં જાતં, મય્હમ્પિ ઇદં રજ્જં ઉપક્કિલેસો, યાવ ચન્દમણ્ડલં રાહુ વિય ઇદં નિપ્પભં ન કરોતિ, તાવ પબ્બજિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તદેવ રાહુગહિતં ચન્દમણ્ડલં આરમ્મણં કત્વા મહારજ્જં છડ્ડેત્વા પબ્બજિતોતિ. ‘‘આચરિય, ત્વં ગન્ધારરાજા’’તિ? ‘‘આમ, અહ’’ન્તિ. ‘‘આચરિય, અહમ્પિ વિદેહરટ્ઠે મિથિલનગરે વિદેહરાજા નામ, નનુ મયં અઞ્ઞમઞ્ઞં અદિટ્ઠસહાયા’’તિ. ‘‘કિં પન તે આરમ્મણં અહોસી’’તિ? અહં ‘‘તુમ્હે પબ્બજિતા’’તિ સુત્વા ‘‘અદ્ધા પબ્બજ્જાય મહન્તં ગુણં અદ્દસા’’તિ તુમ્હેયેવ આરમ્મણં કત્વા રજ્જં પહાય પબ્બજિતોતિ. તે તતો પટ્ઠાય અતિવિય સમગ્ગા સમ્મોદમાના પવત્તફલભોજના હુત્વા વિહરિંસુ. તત્થ દીઘરત્તં વસિત્વા ચ પન લોણમ્બિલસેવનત્થાય હિમવન્તતો ઓતરિત્વા એકં પચ્ચન્તગામં સમ્પાપુણિંસુ.

મનુસ્સા તેસં ઇરિયાપથે પસીદિત્વા ભિક્ખં દત્વા પટિઞ્ઞં ગહેત્વા અરઞ્ઞે રત્તિદિવટ્ઠાનાદીનિ માપેત્વા વસાપેસું. અન્તરામગ્ગેપિ નેસં ભત્તકિચ્ચકરણત્થાય ઉદકફાસુકટ્ઠાને પણ્ણસાલં કારેસું. તે પચ્ચન્તગામે ભિક્ખં ચરિત્વા તાય પણ્ણસાલાય નિસીદિત્વા પરિભુઞ્જિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ. તેપિ મનુસ્સા તેસં આહારં દદમાના એકદા લોણં પત્તે પક્ખિપિત્વા દેન્તિ, એકદા પણ્ણપુટે બન્ધિત્વા દેન્તિ, એકદા અલોણકાહારમેવ દેન્તિ. તે એકદિવસં પણ્ણપુટે બહુતરં લોણં અદંસુ. વિદેહતાપસો લોણં આદાય ગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ ભત્તકિચ્ચકાલે પહોનકં દત્વા અત્તનોપિ પમાણયુત્તં ગહેત્વા અતિરેકં પણ્ણપુટે બન્ધિત્વા ‘‘અલોણકદિવસે ભવિસ્સતી’’તિ તિણવટ્ટિકઅન્તરે ઠપેસિ. અથેકદિવસં અલોણકે આહારે લદ્ધે વિદેહો ગન્ધારસ્સ ભિક્ખાભાજનં દત્વા તિણવટ્ટિકઅન્તરતો લોણં આહરિત્વા ‘‘આચરિય, લોણં ગણ્હથા’’તિ આહ. ‘‘અજ્જ મનુસ્સેહિ લોણં ન દિન્નં, ત્વં કુતો લભસી’’તિ? ‘‘આચરિય, પુરિમદિવસે મનુસ્સા બહું લોણમદંસુ, અથાહં ‘અલોણકદિવસે ભવિસ્સતી’તિ અતિરેકં લોણં ઠપેસિ’’ન્તિ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘મોઘપુરિસ, તિયોજનસતિકં વિદેહરટ્ઠં પહાય પબ્બજિત્વા અકિઞ્ચનભાવં પત્વા ઇદાનિ લોણસક્ખરાય તણ્હં જનેસી’’તિ તજ્જેત્વા ઓવદન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૭૬. ‘‘હિત્વા ગામસહસ્સાનિ, પરિપુણ્ણાનિ સોળસ;

કોટ્ઠાગારાનિ ફીતાનિ, સન્નિધિં દાનિ કુબ્બસી’’તિ.

તત્થ કોટ્ઠાગારાનીતિ સુવણ્ણરજતમણિમુત્તાદિરતનકોટ્ઠાગારાનિ ચેવ દુસ્સકોટ્ઠાગારાનિ ચ ધઞ્ઞકોટ્ઠાગારાનિ ચ. ફીતાનીતિ પૂરાનિ. સન્નિધિં દાનિ કુબ્બસીતિ ઇદાનિ ‘‘સ્વે ભવિસ્સતિ, તતિયદિવસે ભવિસ્સતી’’તિ લોણમત્તં સન્નિધિં કરોસીતિ.

વિદેહો એવં ગરહિયમાનો ગરહં અસહન્તો પટિપક્ખો હુત્વા ‘‘આચરિય, તુમ્હે અત્તનો દોસં અદિસ્વા મય્હમેવ દોસં પસ્સથ, નનુ તુમ્હે ‘કિં મે પરેન ઓવદિતેન, અત્તાનમેવ ઓવદિસ્સામી’તિ રજ્જં છડ્ડેત્વા પબ્બજિતા, તુમ્હે ઇદાનિ મં કસ્મા ઓવદથા’’તિ ચોદેન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૭૭. ‘‘હિત્વા ગન્ધારવિસયં, પહૂતધનધારિયં;

પસાસનતો નિક્ખન્તો, ઇધ દાનિ પસાસસી’’તિ.

તત્થ પસાસનતોતિ ઓવાદાનુસાસનીદાનતો. ઇધ દાનીતિ ઇદાનિ ઇધ અરઞ્ઞે કસ્મા મં ઓવદથાતિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો તતિયં ગાથમાહ –

૭૮. ‘‘ધમ્મં ભણામિ વેદેહ, અધમ્મો મે ન રુચ્ચતિ;

ધમ્મં મે ભણમાનસ્સ, ન પાપમુપલિમ્પતી’’તિ.

તત્થ ધમ્મન્તિ સભાવં, બુદ્ધાદીહિ વણ્ણિતં પસત્થં કારણમેવ. અધમ્મો મે ન રુચ્ચતીતિ અધમ્મો નામ અસભાવો મય્હં કદાચિપિ ન રુચ્ચતિ. ન પાપમુપલિમ્પતીતિ મમ સભાવમેવ કારણમેવ ભણન્તસ્સ પાપં નામ હદયે ન લિમ્પતિ ન અલ્લીયતિ. ઓવાદદાનં નામેતં બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકબોધિસત્તાનં પવેણી. તેહિ દિન્નોવાદં બાલા ન ગણ્હન્તિ, ઓવાદદાયકસ્સ પન પાપં નામ નત્થિ.

‘‘નિધીનંવ પવત્તારં, યં પસ્સે વજ્જદસ્સિનં;

નિગ્ગય્હવાદિં મેધાવિં, તાદિસં પણ્ડિતં ભજે;

તાદિસં ભજમાનસ્સ, સેય્યો હોતિ ન પાપિયો.

‘‘ઓવદેય્યાનુસાસેય્ય, અસબ્ભા ચ નિવારયે;

સતઞ્હિ સો પિયો હોતિ, અસતં હોતિ અપ્પિયો’’તિ. (ધ. પ. ૭૬-૭૭);

વિદેહતાપસો બોધિસત્તસ્સ કથં સુત્વા ‘‘આચરિય, અત્થનિસ્સિતં કથેન્તેનપિ પરં ઘટ્ટેત્વા રોસેત્વા કથેતું ન વટ્ટતિ, ત્વં મં કુણ્ઠસત્થકેન મુણ્ડેન્તો વિય અતિફરુસં કથેસી’’તિ વત્વા ચતુત્થં ગાથમાહ –

૭૯. ‘‘યેન કેનચિ વણ્ણેન, પરો લભતિ રુપ્પનં;

મહત્થિયમ્પિ ચે વાચં, ન તં ભાસેય્ય પણ્ડિતો’’તિ.

તત્થ યેન કેનચીતિ ધમ્મયુત્તેનાપિ કારણેન. લભતિ રુપ્પનન્તિ ઘટ્ટનં દુસ્સનં કુપ્પનં લભતિયેવ. ન તં ભાસેય્યાતિ તસ્મા તં પરપુગ્ગલં યાય સો વાચાય દુસ્સતિ, તં મહત્થિયં મહન્તં અત્થનિસ્સિતમ્પિ વાચં ન ભાસેય્યાતિ અત્થો.

અથસ્સ બોધિસત્તો પઞ્ચમં ગાથમાહ –

૮૦. ‘‘કામં રુપ્પતુ વા મા વા, ભુસંવ વિકિરીયતુ;

ધમ્મં મે ભણમાનસ્સ, ન પાપમુપલિમ્પતી’’તિ.

તત્થ કામન્તિ એકંસેન. ઇદં વુત્તં હોતિ – અયુત્તકારકો પુગ્ગલો ‘‘અયુત્તં તે કત’’ન્તિ ઓવદિયમાનો એકંસેનેવ કુજ્ઝતુ વા મા વા કુજ્ઝતુ, અથ વા ભુસમુટ્ઠિ વિય વિકિરીયતુ, મય્હં પન ધમ્મં ભણન્તસ્સ પાપં નામ નત્થીતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા ‘‘ન વો અહં, આનન્દ, તથા પરક્કમિસ્સામિ, યથા કુમ્ભકારો આમકે આમકમત્તે. નિગ્ગય્હ નિગ્ગય્હાહં આનન્દ, વક્ખામિ, યો સારો સો ઠસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૯૬) ઇમસ્સ સુગતોવાદસ્સ અનુરૂપાય પટિપત્તિયા ઠત્વા ‘‘યથા કુમ્ભકારો ભાજનેસુ પુનપ્પુનં આકોટેત્વા આકોટેત્વા આમકં અગ્ગહેત્વા સુપક્કમેવ ભાજનં ગણ્હાતિ, એવં પુનપ્પુનં ઓવદિત્વા નિગ્ગણ્હિત્વા પક્કભાજનસદિસો પુગ્ગલો ગહેતબ્બો’’તિ દસ્સેતું પુન તં ઓવદન્તો –

૮૧. ‘‘નો ચે અસ્સ સકા બુદ્ધિ, વિનયો વા સુસિક્ખિતો;

વને અન્ધમહિંસોવ, ચરેય્ય બહુકો જનો.

૮૨. ‘‘યસ્મા ચ પનિધેકચ્ચે, આચેરમ્હિ સુસિક્ખિતા;

તસ્મા વિનીતવિનયા, ચરન્તિ સુસમાહિતા’’તિ. – ઇદં ગાથાદ્વયમાહ;

તસ્સત્થો – સમ્મ વેદેહ, ઇમેસઞ્હિ સત્તાનં સચે અત્તનો બુદ્ધિ વા પણ્ડિતે ઓવાદદાયકે નિસ્સાય આચારપણ્ણત્તિવિનયો વા સુસિક્ખિતો ન ભવેય્ય, એવં સન્તે યથા તિણલતાદિગહને વને અન્ધમહિંસો ગોચરાગોચરં સાસઙ્કનિરાસઙ્કઞ્ચ ઠાનં અજાનન્તો ચરતિ, તથા તુમ્હાદિસો બહુકો જનો ચરેય્ય. યસ્મા પન ઇધ એકચ્ચે સકાય બુદ્ધિયા રહિતા સત્તા આચરિયસન્તિકે આચારપણ્ણત્તિસુસિક્ખિતા, તસ્મા આચરિયેહિ અત્તનો અત્તનો અનુરૂપેન વિનયેન વિનીતત્તા વિનીતવિનયા સુસમાહિતા એકગ્ગચિત્તા હુત્વા ચરન્તીતિ.

ઇમિના ઇદં દસ્સેતિ – ઇમિના હિ સત્તેન ગિહિના હુત્વા અત્તનો કુલાનુરૂપા, પબ્બજિતેન પબ્બજિતાનુરૂપા સિક્ખા સિક્ખિતબ્બા. ગિહિનોપિ હિ અત્તનો કુલાનુરૂપેસુ કસિગોરક્ખાદીસુ સિક્ખિતાવ સમ્પન્નાજીવા હુત્વા સુસમાહિતા ચરન્તિ, પબ્બજિતાપિ પબ્બજિતાનુરૂપેસુ પાસાદિકેસુ અભિક્કન્તપટિક્કન્તાદીસુ અધિસીલઅધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાસિક્ખાસુ સિક્ખિતાવ વિગતવિક્ખેપા સુસમાહિતા ચરન્તિ. લોકસ્મિઞ્હિ –

‘‘બાહુસચ્ચઞ્ચ સિપ્પઞ્ચ, વિનયો ચ સુસિક્ખિતો;

સુભાસિતા ચ યા વાચા, એતં મઙ્ગલમુત્તમ’’ન્તિ. (ખુ. પા. ૫.૫; સુ. નિ. ૨૬૪);

તં સુત્વા વેદેહતાપસો ‘‘આચરિય, ઇતો પટ્ઠાય મં ઓવદથ અનુસાસથ, અહં અનધિવાસનજાતિકતાય તુમ્હેહિ સદ્ધિં કથેસિં, તં મે ખમથા’’તિ વન્દિત્વા મહાસત્તં ખમાપેસિ. તે સમગ્ગવાસં વસિત્વા પુન હિમવન્તમેવ અગમંસુ. તત્ર બોધિસત્તો વેદેહતાપસસ્સ કસિણપરિકમ્મં કથેસિ. સો તં કત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેસિ. ઇતિ તે ઉભોપિ અપરિહીનજ્ઝાના બ્રહ્મલોકપરાયણા અહેસું.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા વેદેહો આનન્દો અહોસિ, ગન્ધારરાજા પન અહમેવ અહોસી’’ન્તિ.

ગન્ધારજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૪૦૭] ૨. મહાકપિજાતકવણ્ણના

અત્તાનં સઙ્કમં કત્વાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઞાતત્થચરિયં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ ભદ્દસાલજાતકે (જા. ૧.૧૨.૧૩ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. તદા પન ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, સમ્માસમ્બુદ્ધો ઞાતકાનં અત્થં ચરતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ તથાગતો ઞાતીનં અત્થં ચરિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કપિયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો આરોહપરિણાહસમ્પન્નો થામબલૂપેતો પઞ્ચહત્થિબલપરિમાણો અસીતિસહસ્સકપિગણપરિવુતો હિમવન્તપદેસે વસતિ. તત્થ ગઙ્ગાતીરં નિસ્સાય સાખાવિટપસમ્પન્નો સન્દચ્છાયો બહલપત્તો પબ્બતકૂટં વિય સમુગ્ગતો અમ્બરુક્ખો અહોસિ ‘‘નિગ્રોધરુક્ખો’’તિપિ વદન્તિ. તસ્સ મધુરાનિ ફલાનિ દિબ્બગન્ધરસાનિ મહન્તાનિ મહન્તકુમ્ભપ્પમાણાનિ. તસ્સ એકિસ્સા સાખાય ફલાનિ થલે પતન્તિ, એકિસ્સા સાખાય ગઙ્ગાજલે, દ્વિન્નં સાખાનં ફલાનિ મજ્ઝે રુક્ખમૂલે પતન્તિ. બોધિસત્તો કપિગણં આદાય તત્થ ફલાનિ ખાદન્તો ‘‘એકસ્મિં કાલે ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ ઉદકે પતિતં ફલં નિસ્સાય અમ્હાકં ભયં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ઉદકમત્થકે સાખાય એકફલમ્પિ અનવસેસેત્વા પુપ્ફકાલે કળાયમત્તકાલતો પટ્ઠાય ખાદાપેતિ ચેવ પાતાપેતિ ચ. એવં સન્તેપિ અસીતિવાનરસહસ્સેહિ અદિટ્ઠં કિપિલ્લિકપુટપટિચ્છન્નં એકં પક્કફલં નદિયં પતિત્વા ઉદ્ધઞ્ચ અધો ચ જાલં બન્ધાપેત્વા ઉદકકીળં કીળન્તસ્સ બારાણસિરઞ્ઞો ઉદ્ધંજાલે લગ્ગિ. રઞ્ઞો દિવસં કીળિત્વા સાયં ગમનસમયે કેવટ્ટા જાલં ઉક્ખિપન્તા તં દિસ્વા ‘‘અસુકફલં નામા’’તિ અજાનન્તા રઞ્ઞો દસ્સેસું.

રાજા ‘‘કિંફલં નામેત’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ન જાનામ, દેવા’’તિ. ‘‘કે જાનિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘વનચરકા, દેવા’’તિ. સો વનચરકે પક્કોસાપેત્વા તેસં સન્તિકા ‘‘અમ્બપક્ક’’ન્તિ સુત્વા છુરિકાય છિન્દિત્વા પઠમં વનચરકે ખાદાપેત્વા પચ્છા અત્તનાપિ ખાદિ, ઇત્થાગારસ્સાપિ અમચ્ચાનમ્પિ દાપેસિ. રઞ્ઞો અમ્બપક્કરસો સકલસરીરં ફરિત્વા અટ્ઠાસિ. સો રસતણ્હાય બજ્ઝિત્વા તસ્સ રુક્ખસ્સ ઠિતટ્ઠાનં વનચરકે પુચ્છિત્વા તેહિ ‘‘હિમવન્તપદેસે નદીતીરે’’તિ વુત્તે બહૂ નાવાસઙ્ઘાટે બન્ધાપેત્વા વનચરકેહિ દેસિતમગ્ગેન ઉદ્ધંસોતં અગમાસિ. ‘‘એત્તકાનિ દિવસાની’’તિ પરિચ્છેદો ન કથિતો, અનુપુબ્બેન પન તં ઠાનં પત્વા ‘‘એસો દેવ, રુક્ખો’’તિ વનચરકા રઞ્ઞો આચિક્ખિંસુ. રાજા નાવં ઠપેત્વા મહાજનપરિવુતો પદસા તત્થ ગન્ત્વા રુક્ખમૂલે સયનં પઞ્ઞપાપેત્વા અમ્બપક્કાનિ ખાદિત્વા નાનગ્ગરસભોજનં ભુઞ્જિત્વા નિપજ્જિ, સબ્બદિસાસુ આરક્ખં ઠપેત્વા અગ્ગિં કરિંસુ.

મહાસત્તો મનુસ્સેસુ નિદ્દં ઓક્કન્તેસુ અડ્ઢરત્તસમયે પરિસાય સદ્ધિં અગમાસિ. અસીતિસહસ્સવાનરા સાખાય સાખં ચરન્તા અમ્બાનિ ખાદન્તિ. રાજા પબુજ્ઝિત્વા કપિગણં દિસ્વા મનુસ્સે ઉટ્ઠાપેત્વા ધનુગ્ગહે પક્કોસાપેત્વા ‘‘યથા એતે ફલખાદકા વાનરા ન પલાયન્તિ, તથા તે પરિક્ખિપિત્વા વિજ્ઝથ, સ્વે અમ્બાનિ ચેવ વાનરમંસઞ્ચ ખાદિસ્સામી’’તિ આહ. ધનુગ્ગહા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા રુક્ખં પરિવારેત્વા સરે સન્નય્હિત્વા અટ્ઠંસુ. તે દિસ્વા વાનરા મરણભયભીતા પલાયિતું અસક્કોન્તા મહાસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘દેવ, ‘પલાયનમક્કટે વિજ્ઝિસ્સામા’તિ રુક્ખં પરિવારેત્વા ધનુગ્ગહા ઠિતા, કિં કરોમા’’તિ પુચ્છિત્વા કમ્પમાના અટ્ઠંસુ. બોધિસત્તો ‘‘મા ભાયિત્થ, અહં વો જીવિતં દસ્સામી’’તિ વાનરગણં સમસ્સાસેત્વા ઉજુકં ઉગ્ગતસાખં આરુય્હ ગઙ્ગાભિમુખં ગતસાખં ગન્ત્વા તસ્સા પરિયન્તતો પક્ખન્દિત્વા ધનુસતમત્તં ઠાનં અતિક્કમ્મ ગઙ્ગાતીરે એકસ્મિં ગુમ્બમત્થકે પતિત્વા તતો ઓરુય્હ ‘‘મમાગતટ્ઠાનં એત્તકં ભવિસ્સતી’’તિ આકાસં પરિચ્છિન્દિત્વા એકં વેત્તલતં મૂલે છિન્દિત્વા સોધેત્વા ‘‘એત્તકં ઠાનં રુક્ખે બજ્ઝિસ્સતિ, એત્તકં આકાસટ્ઠં ભવિસ્સતી’’તિ ઇમાનિ દ્વે ઠાનાનિ વવત્થપેત્વા અત્તનો કટિયં બન્ધનટ્ઠાનં ન સલ્લક્ખેસિ.

સો તં લતં આદાય એકં કોટિં ગઙ્ગાતીરે પતિટ્ઠિતરુક્ખે બન્ધિત્વા એકં અત્તનો કટિયં બન્ધિત્વા વાતચ્છિન્નવલાહકો વિય વેગેન ધનુસતમત્તં ઠાનં લઙ્ઘિત્વા કટિયં બન્ધનટ્ઠાનસ્સ અસલ્લક્ખિતત્તા રુક્ખં પાપુણિતું અસક્કોન્તો ઉભોહિ હત્થેહિ અમ્બસાખં દળ્હં ગણ્હિત્વા વાનરગણસ્સ સઞ્ઞમદાસિ ‘‘સીઘં મમ પિટ્ઠિં મદ્દમાના વેત્તલતાય સોત્થિગમનં ગચ્છથા’’તિ. અસીતિસહસ્સવાનરા મહાસત્તં વન્દિત્વા ખમાપેત્વા તથા અગમંસુ. તદા દેવદત્તોપિ મક્કટો હુત્વા તેસં અબ્ભન્તરે હોતિ. સો ‘‘અયં મે પચ્ચામિત્તસ્સ પિટ્ઠિં પસ્સિતું કાલો’’તિ ઉચ્ચં સાખં આરુય્હ વેગં જનેત્વા તસ્સ પિટ્ઠિયં પતિ. મહાસત્તસ્સ હદયં ભિજ્જિ, બલવવેદના ઉપ્પજ્જિ. સોપિ તં વેદનાપ્પત્તં કત્વા પક્કામિ. મહાસત્તો એકકોવ અહોસિ. રાજા અનિદ્દાયન્તો વાનરેહિ ચ મહાસત્તેન ચ કતકિરિયં સબ્બં દિસ્વા ‘‘અયં તિરચ્છાનો હુત્વા અત્તનો જીવિતં અગણેત્વા પરિસાય સોત્થિભાવમેવ અકાસી’’તિ ચિન્તેન્તો નિપજ્જિ.

સો પભાતાય રત્તિયા મહાસત્તસ્સ તુસ્સિત્વા ‘‘ન યુત્તં ઇમં કપિરાજાનં નાસેતું, ઉપાયેન નં ઓતારેત્વા પટિજગ્ગિસ્સામી’’તિ અન્તોગઙ્ગાય નાવાસઙ્ઘાટં ઠપેત્વા તત્થ અટ્ટકં બન્ધાપેત્વા સણિકં મહાસત્તં ઓતારાપેત્વા પિટ્ઠિયં કાસાવવત્થં પત્થરાપેત્વા ગઙ્ગોદકેન ન્હાપેત્વા ફાણિતોદકં પાયેત્વા પરિસુદ્ધસરીરં સહસ્સપાકતેલેન અબ્ભઞ્જાપેત્વા સયનપિટ્ઠે એળકચમ્મં સન્થરાપેત્વા સણિકં તત્થ નિપજ્જાપેત્વા અત્તના નીચે આસને નિસીદિત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૮૩. ‘‘અત્તાનં સઙ્કમં કત્વા, યો સોત્થિં સમતારયિ;

કિં ત્વં તેસં કિમે તુય્હં, હોન્તિ એતે મહાકપી’’તિ.

તસ્સત્થો – અમ્ભો મહાકપિ, યો ત્વં અત્તાનં સઙ્કમં કત્વા તુલં આરોપેત્વા જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા ઇમે વાનરે સોત્થિં સમતારયિ, ખેમેન સન્તારેસિ; કિં ત્વં તેસં હોસિ, કિમે તુય્હં વા કિંસુ એતે હોન્તીતિ?

તં સુત્વા બોધિસત્તો રાજાનં ઓવદન્તો સેસગાથા અભાસિ –

૮૪. ‘‘રાજાહં ઇસ્સરો તેસં, યૂથસ્સ પરિહારકો;

તેસં સોકપરેતાનં, ભીતાનં તે અરિન્દમ.

૮૫. ‘‘ઉલ્લઙ્ઘયિત્વા અત્તાનં, વિસ્સટ્ઠધનુનો સતં;

તતો અપરપાદેસુ, દળ્હં બન્ધં લતાગુણં.

૮૬. ‘‘છિન્નબ્ભમિવ વાતેન, નુણ્ણો રુક્ખં ઉપાગમિં;

સોહં અપ્પભવં તત્થ, સાખં હત્થેહિ અગ્ગહિં.

૮૭. ‘‘તં મં વિયાયતં સન્તં, સાખાય ચ લતાય ચ;

સમનુક્કમન્તા પાદેહિ, સોત્થિં સાખામિગા ગતા.

૮૮. ‘‘તં મં ન તપતે બન્ધો, મતો મે ન તપેસ્સતિ;

સુખમાહરિતં તેસં, યેસં રજ્જમકારયિં.

૮૯. ‘‘એસા તે ઉપમા રાજ, તં સુણોહિ અરિન્દમ;

રઞ્ઞા રટ્ઠસ્સ યોગ્ગસ્સ, બલસ્સ નિગમસ્સ ચ;

સબ્બેસં સુખમેટ્ઠબ્બં, ખત્તિયેન પજાનતા’’તિ.

તત્થ તેસન્તિ તેસં અસીતિસહસ્સાનં વાનરાનં. ભીતાનં તેતિ તવ વિજ્ઝનત્થાય આણાપેત્વા ઠિતસ્સ ભીતાનં. અરિન્દમાતિ રાજાનં આલપતિ. રાજા હિ ચોરાદીનં અરીનં દમનતો ‘‘અરિન્દમો’’તિ વુચ્ચતિ. વિસ્સટ્ઠધનુનો સતન્તિ અનારોપિતધનુસતપ્પમાણં ઠાનં અત્તાનં આકાસે ઉલ્લઙ્ઘયિત્વા વિસ્સજ્જેત્વા તતો ઇમમ્હા રુક્ખા લઙ્ઘયિત્વા ગતટ્ઠાનતો. અપરપાદેસૂતિ પચ્છાપાદેસુ. ઇદં કટિભાગં સન્ધાય વુત્તં. બોધિસત્તો હિ કટિભાગે તં લતાગુણં દળ્હં બન્ધિત્વા પચ્છિમપાદેહિ ભૂમિયં અક્કમિત્વા વિસ્સજ્જેત્વા વાતવેગેન આકાસં પક્ખન્દિ. નુણ્ણો રુક્ખં ઉપાગમિન્તિ વાતચ્છિન્નં અબ્ભમિવ અત્તનો વેગજનિતેન વાતેન નુણ્ણો. યથા વાતચ્છિન્નબ્ભં વાતેન, એવં અત્તનો વેગેન નુણ્ણો હુત્વા ઇમં અમ્બરુક્ખં ઉપાગમિં. અપ્પભવન્તિ સો અહં તત્થ આકાસપ્પદેસે રુક્ખં પાપુણિતું અપ્પહોન્તો તસ્સ રુક્ખસ્સ સાખં હત્થેહિ અગ્ગહેસિન્તિ અત્થો.

વિયાયતન્તિ રુક્ખસાખાય ચ વેત્તલતાય ચ વીણાય ભમરતન્તિ વિય વિતતં આકડ્ઢિતસરીરં. સમનુક્કમન્તાતિ મયા અનુઞ્ઞાતા મં વન્દિત્વા પાદેહિ અનુક્કમન્તા નિરન્તરમેવ અક્કમન્તા સોત્થિં ગતા. તં મં ન તપતે બન્ધોતિ તં મં નાપિ સો વલ્લિયા બન્ધો તપતિ, નાપિ ઇદાનિ મરણં તપેસ્સતિ. કિંકારણા? સુખમાહરિતં તેસન્તિ યસ્મા યેસં અહં રજ્જમકારયિં, તેસં મયા સુખમાહરિતં. એતે હિ ‘‘મહારાજ, અયં નો ઉપ્પન્નં દુક્ખં હરિત્વા સુખં આહરિસ્સતી’’તિ મં રાજાનં અકંસુ. અહમ્પિ ‘‘તુમ્હાકં ઉપ્પન્નં દુક્ખં હરિસ્સામિ’’ચ્ચેવ એતેસં રાજા જાતો. તં અજ્જ મયા એતેસં મરણદુક્ખં હરિત્વા જીવિતસુખં આહટં, તેન મં નાપિ બન્ધો તપતિ, ન મરણવધો તપેસ્સતિ.

એસા તે ઉપમાતિ એસા તે મહારાજ, મયા કતકિરિયાય ઉપમા. તં સુણોહીતિ તસ્મા ઇમાય ઉપમાય સંસન્દેત્વા અત્તનો દિય્યમાનં ઓવાદં સુણાહિ. રઞ્ઞા રટ્ઠસ્સાતિ મહારાજ, રઞ્ઞા નામ ઉચ્છુયન્તે ઉચ્છું વિય રટ્ઠં અપીળેત્વા ચતુબ્બિધં અગતિગમનં પહાય ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ સઙ્ગણ્હન્તેન દસસુ રાજધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય મયા વિય અત્તનો જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા ‘‘કિન્તિમે રટ્ઠવાસિનો વિગતભયા ગિમ્હકાલે વિવટદ્વારે ઞાતીહિ ચ પરિવારકેહિ ચ પરિવારિતા ઉરે પુત્તે નચ્ચેન્તા સીતેન વાતેન બીજિયમાના યથારુચિ અત્તનો અત્તનો સન્તકં પરિભુઞ્જન્તા કાયિકચેતસિકસુખસમઙ્ગિનો ભવેય્યુ’’ન્તિ સકલરટ્ઠસ્સ ચ રથસકટાદિયુત્તવાહનસ્સ યોગ્ગસ્સ ચ પત્તિસઙ્ખાતસ્સ બલસ્સ ચ નિગમજનપદસઙ્ખાતસ્સ નિગમસ્સ ચ સબ્બેસં સુખમેવ એસિતબ્બં ગવેસિતબ્બન્તિ અત્થો. ખત્તિયેન પજાનતાતિ ખેત્તાનં અધિપતિભાવેન ‘‘ખત્તિયો’’તિ લદ્ધનામેન પન એતેન અવસેસસત્તે અતિક્કમ્મ પજાનતા ઞાણસમ્પન્નેન ભવિતબ્બન્તિ.

એવં મહાસત્તો રાજાનં ઓવદન્તો અનુસાસન્તોવ કાલમકાસિ. રાજા અમચ્ચે પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઇમસ્સ કપિરાજસ્સ રાજૂનં વિય સરીરકિચ્ચં કરોથા’’તિ વત્વા ઇત્થાગારમ્પિ આણાપેસિ ‘‘તુમ્હે રત્તવત્થનિવત્થા વિકિણ્ણકેસા દણ્ડદીપિકહત્થા કપિરાજાનં પરિવારેત્વા આળાહનં ગચ્છથા’’તિ. અમચ્ચા દારૂનં સકટસતમત્તેન ચિતકં કરિત્વા રાજૂનં કરણનિયામેનેવ મહાસત્તસ્સ સરીરકિચ્ચં કત્વા સીસકપાલં ગહેત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં અગમંસુ. રાજા મહાસત્તસ્સ આળાહને ચેતિયં કારેત્વા દીપે જાલાપેત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા સીસકપાલં સુવણ્ણખચિતં કારેત્વા કુન્તગ્ગે ઠપેત્વા પુરતો કત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેન્તો બારાણસિં ગન્ત્વા અન્તોરાજદ્વારે ઠપેત્વા સકલનગરં સજ્જાપેત્વા સત્તાહં ધાતુપૂજં કારેસિ. અથ નં ધાતું ગહેત્વા ચેતિયં કારેત્વા યાવજીવં ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા બોધિસત્તસ્સ ઓવાદે પતિટ્ઠાય દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો ધમ્મેન રજ્જં કારેત્વા સગ્ગપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, દુટ્ઠકપિ દેવદત્તો, પરિસા બુદ્ધપરિસા, કપિરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મહાકપિજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૪૦૮] ૩. કુમ્ભકારજાતકવણ્ણના

અમ્બાહમદ્દં વનમન્તરસ્મિન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કિલેસનિગ્ગહં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ પાનીયજાતકે (જા. ૧.૧૧.૫૯ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. તદા પન સાવત્થિયં પઞ્ચસતા સહાયકા પબ્બજિત્વા અન્તોકોટિસન્થારે વસમાના અડ્ઢરત્તસમયે કામવિતક્કં વિતક્કયિંસુ. સત્થા અત્તનો સાવકે રત્તિયા તયો વારે, દિવસસ્સ તયો વારેતિ રત્તિન્દિવં છ વારે ઓલોકેન્તો કિકી અણ્ડં વિય, ચમરી વાલધિં વિય, માતા પિયપુત્તં વિય, એકચક્ખુકો પુરિસો ચક્ખું વિય રક્ખતિ, તસ્મિં તસ્મિંયેવ ખણે ઉપ્પન્નકિલેસં નિગ્ગણ્હાતિ. સો તં દિવસં અડ્ઢરત્તસમયે જેતવનં પરિગ્ગણ્હન્તો તેસં ભિક્ખૂનં વિતક્કસમુદાચારં ઞત્વા ‘‘ઇમેસં ભિક્ખૂનં અબ્ભન્તરે અયં કિલેસો વડ્ઢન્તો અરહત્તસ્સ હેતું ભિન્દિસ્સતિ, ઇદાનેવ નેસં કિલેસં નિગ્ગણ્હિત્વા અરહત્તં દસ્સામી’’તિ ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા આનન્દત્થેરં પક્કોસાપેત્વા ‘‘આનન્દ, અન્તોકોટિસન્થારે વસનકભિક્ખૂ સબ્બે સન્નિપાતેહી’’તિ સન્નિપાતાપેત્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસીદિત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, અન્તોપવત્તકિલેસાનં વસે વત્તિતું વટ્ટતિ, કિલેસો હિ વડ્ઢમાનો પચ્ચામિત્તો વિય મહાવિનાસં પાપેતિ, ભિક્ખુના નામ અપ્પમત્તકમ્પિ કિલેસં નિગ્ગણ્હિતું વટ્ટતિ, પોરાણકપણ્ડિતા અપ્પમત્તકં આરમ્મણં દિસ્વા અબ્ભન્તરે પવત્તકિલેસં નિગ્ગણ્હિત્વા પચ્ચેકબોધિઞાણં નિબ્બત્તેસુ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બારાણસિનગરસ્સ દ્વારગામે કુમ્ભકારકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો કુટુમ્બં સણ્ઠપેત્વા એકં પુત્તઞ્ચ ધીતરઞ્ચ લભિત્વા કુમ્ભકારકમ્મં નિસ્સાય પુત્તદારં પોસેસિ. તદા કલિઙ્ગરટ્ઠે દન્તપુરનગરે કરણ્ડકો નામ રાજા મહન્તેન પરિવારેન ઉય્યાનં ગચ્છન્તો ઉય્યાનદ્વારે ફલભારભરિતં મધુરફલં અમ્બરુક્ખં દિસ્વા હત્થિક્ખન્ધવરગતોયેવ હત્થં પસારેત્વા એકં અમ્બપિણ્ડં ગહેત્વા ઉય્યાનં પવિસિત્વા મઙ્ગલસિલાય નિસિન્નો દાતબ્બયુત્તકાનં દત્વા અમ્બં પરિભુઞ્જિ. ‘‘રઞ્ઞા ગહિતકાલતો પટ્ઠાય સેસેહિ નામ ગહેતબ્બમેવા’’તિ અમચ્ચાપિ બ્રાહ્મણગહપતિકાદયોપિ અમ્બાનિ પાતેત્વા ખાદિંસુ. પચ્છા આગતા રુક્ખં આરુય્હ મુગ્ગરેહિ પોથેત્વા ઓભગ્ગવિભગ્ગસાખં કત્વા આમકફલમ્પિ અસેસેત્વા ખાદિંસુ.

રાજા દિવસં ઉય્યાને કીળિત્વા સાયન્હસમયે અલઙ્કતહત્થિક્ખન્ધવરે નિસીદિત્વા ગચ્છન્તો તં રુક્ખં દિસ્વા હત્થિતો ઓતરિત્વા રુક્ખમૂલં ગન્ત્વા રુક્ખં ઓલોકેત્વા ‘‘અયં પાતોવ પસ્સન્તાનં અતિત્તિકરો ફલભારભરિતો સોભમાનો અટ્ઠાસિ, ઇદાનિ ગહિતફલો ઓભગ્ગવિભગ્ગો અસોભમાનો ઠિતો’’તિ ચિન્તેત્વા પુન અઞ્ઞતો ઓલોકેન્તો અપરં નિપ્ફલં અમ્બરુક્ખં દિસ્વા ‘‘એસ રુક્ખો અત્તનો નિપ્ફલભાવેન મુણ્ડમણિપબ્બતો વિય સોભમાનો ઠિતો, અયં પન સફલભાવેન ઇમં બ્યસનં પત્તો, ઇદં અગારમજ્ઝમ્પિ ફલિતરુક્ખસદિસં, પબ્બજ્જા નિપ્ફલરુક્ખસદિસા, સધનસ્સેવ ભયં અત્થિ, નિદ્ધનસ્સ ભયં નત્થિ, મયાપિ નિપ્ફલરુક્ખેન વિય ભવિતબ્બ’’ન્તિ ફલરુક્ખં આરમ્મણં કત્વા રુક્ખમૂલે ઠિતકોવ તીણિ લક્ખણાનિ સલ્લક્ખેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા પચ્ચેકબોધિઞાણં નિબ્બત્તેત્વા ‘‘વિદ્ધંસિતા દાનિ મે માતુકુચ્છિકુટિકા, છિન્ના તીસુ ભવેસુ પટિસન્ધિ, સોધિતા સંસારઉક્કારભૂમિ, સોસિતો મયા અસ્સુસમુદ્દો, ભિન્નો અટ્ઠિપાકારો, નત્થિ મે પુન પટિસન્ધી’’તિ આવજ્જેન્તો સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતોવ અટ્ઠાસિ.

અથ નં અમચ્ચા આહંસુ ‘‘અતિબહું ઠિતત્થ, મહારાજા’’તિ. ‘‘ન મયં મહારાજાનો, પચ્ચેકબુદ્ધા નામ મય’’ન્તિ. ‘‘પચ્ચેકબુદ્ધા નામ તુમ્હાદિસા ન હોન્તિ, દેવા’’તિ. ‘‘અથ કીદિસા હોન્તી’’તિ? ‘‘ઓરોપિતકેસમસ્સુકાસાવવત્થપટિચ્છન્ના કુલે વા ગણે વા અલગ્ગા વાતચ્છિન્નવલાહકરાહુમુત્તચન્દમણ્ડલપટિભાગા હિમવન્તે નન્દમૂલકપબ્ભારે વસન્તિ, એવરૂપા દેવ, પચ્ચેકબુદ્ધા’’તિ. તસ્મિં ખણે રાજા હત્થં ઉક્ખિપિત્વા સીસં પરામસિ, તાવદેવસ્સ ગિહિલિઙ્ગં અન્તરધાયિ, સમણલિઙ્ગં પાતુરહોસિ.

‘‘તિચીવરઞ્ચ પત્તો ચ, વાસિ સૂચિ ચ બન્ધનં;

પરિસ્સાવનેન અટ્ઠેતે, યુત્તયોગસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. –

એવં વુત્તા સમણપરિક્ખારા કાયપટિબદ્ધાવ અહેસું. સો આકાસે ઠત્વા મહાજનસ્સ ઓવાદં દત્વા અનિલપથેન ઉત્તરહિમવન્તે નન્દમૂલકપબ્ભારમેવ અગમાસિ.

ગન્ધારરટ્ઠેપિ તક્કસિલનગરે નગ્ગજિ નામ રાજા ઉપરિપાસાદે પલ્લઙ્કમજ્ઝગતો એકં ઇત્થિં એકેકહત્થે એકેકં મણિવલયં પિળન્ધિત્વા અવિદૂરે નિસીદિત્વા ગન્ધં પિસમાનં દિસ્વા ‘‘એતાનિ વલયાનિ એકેકભાવેન ન ઘટ્ટેન્તિ ન વિરવન્તી’’તિ ઓલોકેન્તો નિસીદિ. અથ સા દક્ખિણહત્થતો વલયં વામહત્થેયેવ પિળન્ધિત્વા દક્ખિણહત્થેન ગન્ધં સઙ્કડ્ઢિત્વા પિસિતું આરભિ, વામહત્થે વલયં દુતિયં આગમ્મ ઘટ્ટિયમાનં સદ્દમકાસિ. રાજા તાનિ દ્વે વલયાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘટ્ટેન્તાનિ વિરવન્તાનિ દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘ઇદં વલયં એકેકકાલે ન ઘટ્ટેસિ, દુતિયં આગમ્મ ઘટ્ટેતિ, સદ્દં કરોતિ, એવમેવ ઇમે સત્તાપિ એકેકા ન ઘટ્ટેન્તિ ન વિવદન્તિ, દ્વે તયો હુત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘટ્ટેન્તિ, કલહં કરોન્તિ. અહં પન કસ્મીરગન્ધારેસુ દ્વીસુ રજ્જેસુ રટ્ઠવાસિનો વિચારેમિ, મયાપિ એકવલયસદિસેન હુત્વા પરં અવિચારેત્વા અત્તાનમેવ વિચારેન્તેન વસિતું વટ્ટતી’’તિ સઙ્ઘટ્ટનવલયં આરમ્મણં કત્વા યથાનિસિન્નોવ તીણિ લક્ખણાનિ સલ્લક્ખેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા પચ્ચેકબોધિઞાણં નિબ્બત્તેસિ. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

વિદેહરટ્ઠે મિથિલનગરે નિમિ નામ રાજા ભુત્તપાતરાસો અમચ્ચગણપરિવુતો વિવટસીહપઞ્જરેન અન્તરવીથિં પેક્ખમાનો અટ્ઠાસિ. અથેકો સેનો સૂનાપણતો મંસપેસિં ગહેત્વા આકાસં પક્ખન્દિ. તમેનં ઇતો ચિતો ચ ગિજ્ઝાદયો સકુણા સમ્પરિવારેત્વા આહારહેતુ તુણ્ડેન વિજ્ઝન્તા પક્ખેહિ પહરન્તા પાદેહિ મદ્દન્તા અગમંસુ. સો અત્તનો વધં અસહમાનો તં મંસં છડ્ડેસિ. અઞ્ઞો ગણ્હિ, સકુણા ઇમં મુઞ્ચિત્વા તં અનુબન્ધિંસુ. તેનપિ વિસ્સટ્ઠં અઞ્ઞો અગ્ગહેસિ, તમ્પિ તથેવ વિહેઠેસું. રાજા તે સકુણે દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘યો યો મંસપેસિં ગણ્હિ, તસ્સ તસ્સેવ દુક્ખં, યો યો તં વિસ્સજ્જેસિ, તસ્સ તસ્સેવ સુખં, ઇમેપિ પઞ્ચ કામગુણે યો યો ગણ્હાતિ, તસ્સ તસ્સેવ દુક્ખં, ઇતરસ્સ સુખં, ઇમે હિ બહૂનં સાધારણા, મય્હં ખો પન સોળસ ઇત્થિસહસ્સાનિ, મયા વિસ્સટ્ઠમંસપિણ્ડેન વિય સેનેન પઞ્ચ કામગુણે પહાય સુખિતેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ. સો યોનિસો મનસિ કરોન્તો યથાઠિતોવ તીણિ લક્ખણાનિ સલ્લક્ખેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા પચ્ચેકબોધિઞાણં નિબ્બત્તેસિ. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

ઉત્તરપઞ્ચાલરટ્ઠે કપિલનગરે દુમ્મુખો નામ રાજા ભુત્તપાતરાસો સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતો અમચ્ચગણપરિવુતો વિવટસીહપઞ્જરે રાજઙ્ગણં ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે ગોપાલકા વજદ્વારં વિવરિંસુ, ઉસભા વજતો નિક્ખમિત્વા કિલેસવસેન એકં ગાવિં અનુબન્ધિંસુ. તત્થેકો તિખિણસિઙ્ગો મહાઉસભો અઞ્ઞં ઉસભં આગચ્છન્તં દિસ્વા કિલેસમચ્છેરાભિભૂતો તિખિણેન સિઙ્ગેન અન્તરસત્થિમ્હિ પહરિ. તસ્સ પહારમુખેન અન્તાનિ નિક્ખમિંસુ, સો તત્થેવ જીવિતક્ખયં પાપુણિ. રાજા તં દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘ઇમે સત્તા તિરચ્છાનગતે આદિં કત્વા કિલેસવસેન દુક્ખં પાપુણન્તિ, અયં ઉસભો કિલેસં નિસ્સાય જીવિતક્ખયં પત્તો, અઞ્ઞેપિ સત્તા કિલેસેહેવ કમ્પન્તિ, મયા ઇમેસં સત્તાનં કમ્પનકિલેસે પહાતું વટ્ટતી’’તિ. સો ઠિતકોવ તીણિ લક્ખણાનિ સલ્લક્ખેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા પચ્ચેકબોધિઞાણં નિબ્બત્તેસિ. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

અથેકદિવસં ચત્તારો પચ્ચેકબુદ્ધા ભિક્ખાચારવેલં સલ્લક્ખેત્વા નન્દમૂલકપબ્ભારા નિક્ખમ્મ અનોતત્તદહે નાગલતાદન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા કતસરીરપટિજગ્ગના મનોસિલાતલે ઠત્વા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય ઇદ્ધિયા આકાસે ઉપ્પતિત્વા પઞ્ચવણ્ણવલાહકે મદ્દમાના ગન્ત્વા બારાણસિનગરદ્વારગામકસ્સ અવિદૂરે ઓતરિત્વા એકસ્મિં ફાસુકટ્ઠાને ચીવરં પારુપિત્વા પત્તં ગહેત્વા દ્વારગામં પવિસિત્વા પિણ્ડાય ચરન્તા બોધિસત્તસ્સ ગેહદ્વારં સમ્પાપુણિંસુ. બોધિસત્તો તે દિસ્વા તુટ્ઠચિત્તો હુત્વા ગેહં પવેસેત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેત્વા દક્ખિણોદકં દત્વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન પરિવિસિત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા સઙ્ઘત્થેરં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં પબ્બજ્જા અતિવિય સોભતિ, વિપ્પસન્નાનિ વો ઇન્દ્રિયાનિ, પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો, કિં નુ ખો આરમ્મણં દિસ્વા તુમ્હે ઇમં ભિક્ખાચરિયપબ્બજ્જં ઉપગતા’’તિ પુચ્છિ. યથા ચ સઙ્ઘત્થેરં, એવં સેસેપિ ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ. અથસ્સ તે ચત્તારોપિ જના ‘‘અહં અસુકનગરે અસુકરટ્ઠે અસુકરાજા નામ હુત્વા’’તિઆદિના નયેન અત્તનો અત્તનો અભિનિક્ખમનવત્થૂનિ કથેત્વા પટિપાટિયા એકેકં ગાથમાહંસુ –

૯૦. ‘‘અમ્બાહમદ્દં વનમન્તરસ્મિં, નિલોભાસં ફલિતં સંવિરૂળ્હં;

તમદ્દસં ફલહેતુ વિભગ્ગં, તં દિસ્વા ભિક્ખાચરિયં ચરામિ.

૯૧. ‘‘સેલં સુમટ્ઠં નરવીરનિટ્ઠિતં, નારી યુગં ધારયિ અપ્પસદ્દં;

દુતિયઞ્ચ આગમ્મ અહોસિ સદ્દો, તં દિસ્વા ભિક્ખાચરિયં ચરામિ.

૯૨. ‘‘દિજા દિજં કુણપમાહરન્તં, એકં સમાનં બહુકા સમેચ્ચ;

આહારહેતૂ પરિપાતયિંસુ, તં દિસ્વા ભિક્ખાચરિયં ચરામિ.

૯૩. ‘‘ઉસભાહમદ્દં યૂથસ્સ મજ્ઝે, ચલક્કકું વણ્ણબલૂપપન્નં;

તમદ્દસં કામહેતુ વિતુન્નં, તં દિસ્વા ભિક્ખાચરિયં ચરામી’’તિ.

તત્થ અમ્બાહમદ્દન્તિ અમ્બરુક્ખં અહં અદ્દસં. વનમન્તરસ્મિન્તિ વનઅન્તરે, અમ્બવનમજ્ઝેતિ અત્થો. સંવિરૂળ્હન્તિ સુવડ્ઢિતં. તમદ્દસન્તિ તં ઉય્યાનતો નિક્ખન્તો ફલહેતુ વિભગ્ગં પુન અદ્દસં. તં દિસ્વાતિ તં ફલહેતુ વિભગ્ગં દિસ્વા પટિલદ્ધસંવેગો પચ્ચેકબોધિઞાણં નિબ્બત્તેત્વા ઇમં ભિક્ખાચરિયપબ્બજ્જં ઉપગતોસ્મિ, તસ્મા ભિક્ખાચરિયં ચરામીતિ. ઇદં સો ફલહેતુ વિભગ્ગં અમ્બરુક્ખં દસ્સનતો પટ્ઠાય સબ્બં ચિત્તાચારં કથેસિ. સેસાનં વિસ્સજ્જનેસુપિ એસેવ નયો. અયં પનેત્થ અનુત્તાનપદવણ્ણના – સેલન્તિ મણિવલયં. નરવીરનિટ્ઠિતન્તિ વીરનરેહિ નિટ્ઠિતં, પણ્ડિતપુરિસેહિ કતન્તિ અત્થો. યુગન્તિ એકેકસ્મિં એકેકં કત્વા એકં વલયયુગળં. દિજા દિજન્તિ ગહિતમંસપિણ્ડં દિજં અવસેસદિજા. કુણપમાહરન્તન્તિ મંસપિણ્ડં આદાય આહરન્તં. સમેચ્ચાતિ સમાગન્ત્વા સન્નિપતિત્વા. પરિપાતયિંસૂતિ કોટ્ટેન્તા અનુબન્ધિંસુ. ઉસભાહમદ્દન્તિ ઉસભં અહં અદ્દસં. ચલક્કકુન્તિ ચલક્કકુધં.

બોધિસત્તો એકેકં ગાથં સુત્વા ‘‘સાધુ, ભન્તે, તુમ્હાકમેવ તં આરમ્મણં અનુરૂપ’’ન્તિ એકેકસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ થુતિં અકાસિ. તઞ્ચ પન ચતૂહિ જનેહિ દેસિતં ધમ્મકથં સુત્વા ઘરાવાસે અનપેક્ખો હુત્વા પક્કન્તેસુ પચ્ચેકબુદ્ધેસુ ભુત્તપાતરાસો સુખનિસિન્નો ભરિયં આમન્તેત્વા ‘‘ભદ્દે, એતે ચત્તારો પચ્ચેકબુદ્ધા રજ્જં પહાય પબ્બજિત્વા અકિઞ્ચના અપલિબોધા પબ્બજ્જાસુખેન વીતિનામેન્તિ, અહં પન ભતિયા જીવિકં કપ્પેમિ, કિં મે ઘરાવાસેન, ત્વં પુત્તકે સઙ્ગણ્હન્તી ગેહે વસા’’તિ વત્વા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૯૪. ‘‘કરણ્ડકો કલિઙ્ગાનં, ગન્ધારાનઞ્ચ નગ્ગજિ;

નિમિરાજા વિદેહાનં, પઞ્ચાલાનઞ્ચ દુમ્મુખો;

એતે રટ્ઠાનિ હિત્વાન, પબ્બજિંસુ અકિઞ્ચના.

૯૫. ‘‘સબ્બેપિમે દેવસમા સમાગતા, અગ્ગી યથા પજ્જલિતો તથેવિમે;

અહમ્પિ એકો ચરિસ્સામિ ભગ્ગવિ, હિત્વાન કામાનિ યથોધિકાની’’તિ.

તાસં અત્થો – ભદ્દે, એસ સઙ્ઘત્થેરો પચ્ચેકબુદ્ધો દન્તપુરે નામ નગરે કરણ્ડકો નામ કલિઙ્ગાનં જનપદસ્સ રાજા, દુતિયો તક્કસિલનગરે નગ્ગજિ નામ ગન્ધારાનં જનપદસ્સ રાજા, તતિયો મિથિલનગરે નિમિ નામ વિદેહાનં જનપદસ્સ રાજા, ચતુત્થો કપિલનગરે દુમ્મુખો નામ ઉત્તરપઞ્ચાલાનં જનપદસ્સ રાજા, એતે એવરૂપાનિ રટ્ઠાનિ હિત્વા અકિઞ્ચના હુત્વા પબ્બજિંસુ. સબ્બેપિમેતિ ઇમે પન સબ્બેપિ વિસુદ્ધિદેવેહિ પુરિમપચ્ચેકબુદ્ધેહિ સમાના એકતો સમાગતા. અગ્ગી યથાતિ યથા હિ અગ્ગિ પજ્જલિતો ઓભાસતિ. તથેવિમેતિ ઇમેપિ તથેવ સીલાદીહિ પઞ્ચહિ ગુણેહિ ઓભાસન્તિ. યથા એતે, તથા અહમ્પિ પબ્બજિત્વા એકો ચરિસ્સામીતિ અત્થો. ભગ્ગવીતિ ભરિયં આલપતિ. હિત્વાન કામાનીતિ રૂપાદયો વત્થુકામે હિત્વા. યથોધિકાનીતિ અત્તનો ઓધિવસેન ઠિતાનિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – રૂપાદિઓધિવસેન યથાઠિતે કામે પહાય અહમ્પિ પબ્બજિત્વા એકો ચરિસ્સામીતિ. ‘‘યતોધિકાની’’તિપિ પાઠો, તસ્સત્થો – યતો ઉપરતો ઓધિ એતેસન્તિ યતોધિકાનિ, ઉપરતકોટ્ઠાસાનિ. પબ્બજિસ્સામીતિ ચિન્તિતકાલતો પટ્ઠાય હિ કિલેસકામાનં એકો કોટ્ઠાસો ઉપરતો નામ હોતિ નિરુદ્ધો, તસ્સ વત્થુભૂતો કામકોટ્ઠાસોપિ ઉપરતોવ હોતીતિ.

સા તસ્સ કથં સુત્વા ‘‘મય્હમ્પિ ખો સામિ, પચ્ચેકબુદ્ધાનં ધમ્મકથં સુતકાલતો પટ્ઠાય અગારે ચિત્તં ન સણ્ઠાતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૯૬. ‘‘અયમેવ કાલો ન હિ અઞ્ઞો અત્થિ, અનુસાસિતા મે ન ભવેય્ય પચ્છા;

અહમ્પિ એકા ચરિસ્સામિ ભગ્ગવ, સકુણીવ મુત્તા પુરિસસ્સ હત્થા’’તિ.

તત્થ અનુસાસિતા મે ન ભવેય્ય પચ્છાતિ અનુસાસકો ઓવાદકો ન ભવેય્ય દુલ્લભત્તા ઓવાદકાનં, તસ્મા અયમેવ પબ્બજિતું કાલો, ન હિ અઞ્ઞો અત્થીતિ દસ્સેતિ. સકુણીવ મુત્તાતિ યથા સાકુણિકેન ગહેત્વા સકુણપચ્છિયં ખિત્તાસુ સકુણીસુ તસ્સ હત્થતો મુત્તા એકા સકુણી અનિલપથં લઙ્ઘયિત્વા યથારુચિતટ્ઠાનં ગન્ત્વા એકિકાવ ચરેય્ય, તથા અહમ્પિ તવ હત્થતો મુત્તા એકિકા ચરિસ્સામીતિ સયમ્પિ પબ્બજિતુકામા હુત્વા એવમાહ.

બોધિસત્તો તસ્સા કથં સુત્વા તુણ્હી અહોસિ. સા પન બોધિસત્તં વઞ્ચેત્વા પુરેતરં પબ્બજિતુકામા ‘‘સામિ, પાનીયતિત્થં ગમિસ્સામિ, દારકે ઓલોકેહી’’તિ ઘટં આદાય ગચ્છન્તી વિય પલાયિત્વા નગરસામન્તે તાપસાનં સન્તિકે ગન્ત્વા પબ્બજિ. બોધિસત્તો તસ્સા અનાગમનં ઞત્વા સયં દારકે પોસેસિ. અપરભાગે તેસુ થોકં વડ્ઢિત્વા અત્તનો અયાનયજાનનસમત્થતં સમ્પત્તેસુ તેસં વીમંસનત્થં એકદિવસં ભત્તં પચન્તો થોકં ઉત્તણ્ડુલં પચિ, એકદિવસં થોકં કિલિન્નં, એકદિવસં સુપક્કં, એકદિવસં અતિકિલિન્નં, એકદિવસં અલોણકં, એકદિવસં અતિલોણકં. દારકા ‘‘તાત, અજ્જ ભત્તં ઉત્તણ્ડુલં, અજ્જ કિલિન્નં, અજ્જ સુપક્કં, અજ્જ અતિકિલિન્નં, અજ્જ અલોણકં, અજ્જ અતિલોણક’’ન્તિ આહંસુ. તં સુત્વા બોધિસત્તો ‘‘આમ, તાતા’’તિ વત્વા ચિન્તેસિ ‘‘ઇમે દારકા ઇદાનિ આમપક્કલોણિકઅતિલોણિકાનિ જાનન્તિ, અત્તનો ધમ્મતાય જીવિતું સક્ખિસ્સન્તિ, મયા પબ્બજિતું વટ્ટતી’’તિ. અથ તે દારકે ઞાતકાનં દત્વા પટિચ્છાપેત્વા ‘‘અમ્મતાતા, ઇમે દારકે સાધુકં પોસેથા’’તિ વત્વા સો ઞાતકાનં પરિદેવન્તાનઞ્ઞેવ નગરા નિક્ખમિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા નગરસ્સ સામન્તેયેવ વસિ.

અથ નં એકદિવસં બારાણસિયં ભિક્ખાય ચરન્તં પરિબ્બાજિકા દિસ્વા વન્દિત્વા ‘‘અય્ય, દારકા તે નાસિતા મઞ્ઞે’’તિ આહ. મહાસત્તો ‘‘નાહં દારકે નાસેમિ, તેસં અત્તનો અયાનયજાનનકાલે પબ્બજિતોમ્હિ, ત્વં તેસં અચિન્તેત્વા પબ્બજ્જાય અભિરમા’’તિ વત્વા ઓસાનગાથમાહ –

૯૭. ‘‘આમં પક્કઞ્ચ જાનન્તિ, અથો લોણં અલોણકં;

તમહં દિસ્વાન પબ્બજિં, ચરેવ ત્વં ચરામહ’’ન્તિ.

તત્થ તમહન્તિ તં અહં દારકાનં કિરિયં દિસ્વા પબ્બજિતો. ચરેવ ત્વં ચરામહન્તિ ત્વમ્પિ ભિક્ખાચરિયમેવ ચર, અહમ્પિ ભિક્ખાચરિયમેવ ચરિસ્સામીતિ.

ઇતિ સો પરિબ્બાજિકં ઓવદિત્વા ઉય્યોજેસિ. સાપિ ઓવાદં ગહેત્વા મહાસત્તં વન્દિત્વા યથારુચિતં ઠાનં ગતા. ઠપેત્વા કિર તં દિવસં ન તે પુન અઞ્ઞમઞ્ઞં અદ્દસંસુ. બોધિસત્તો ચ ઝાનાભિઞ્ઞં નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને તે પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ. તદા ધીતા ઉપ્પલવણ્ણા અહોસિ, પુત્તો રાહુલકુમારો, પરિબ્બાજિકા રાહુલમાતા, પરિબ્બાજકો પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

કુમ્ભકારજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૪૦૯] ૪. દળ્હધમ્મજાતકવણ્ણના

અહં ચે દળ્હધમ્મસ્સાતિ ઇદં સત્થા કોસમ્બિં નિસ્સાય ઘોસિતારામે વિહરન્તો ઉદેનસ્સ રઞ્ઞો ભદ્દવતિકં હત્થિનિં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્સા પન હત્થિનિયા લદ્ધવિધાનઞ્ચ ઉદેનસ્સ રાજવંસો ચ માતઙ્ગજાતકે (જા. ૧.૧૫.૧ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. એકદિવસં પન સા હત્થિની નગરા નિક્ખમન્તી ભગવન્તં પાતોવ અરિયગણપરિવુતં અનોમાય બુદ્ધસિરિયા નગરં પિણ્ડાય પવિસન્તં દિસ્વા તથાગતસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘ભગવા સબ્બઞ્ઞુ સબ્બલોકનિત્થરણ ઉદેનો વંસરાજા મં તરુણકાલે કમ્મં નિત્થરિતું સમત્થકાલે ‘ઇમં નિસ્સાય મયા જીવિતઞ્ચ રજ્જઞ્ચ દેવી ચ લદ્ધા’તિ પિયાયિત્વા મહન્તં પરિહારં અદાસિ, સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કરિત્વા ઠિતટ્ઠાનં ગન્ધેન પરિભણ્ડં કારેત્વા મત્થકે સુવણ્ણતારકખચિતવિતાનં બન્ધાપેત્વા સમન્તા ચિત્રસાણિં પરિક્ખિપાપેત્વા ગન્ધતેલેન દીપં જાલાપેત્વા ધૂમતટ્ટકં ઠપાપેત્વા કરીસછડ્ડનટ્ઠાને સુવણ્ણકટાહં પતિટ્ઠપાપેત્વા મં ચિત્તત્થરણપિટ્ઠે ઠપેસિ, રાજારહઞ્ચ મે નાનગ્ગરસભોજનં દાપેસિ. ઇદાનિ પન મે મહલ્લકકાલે કમ્મં નિત્થરિતું અસમત્થકાલે સબ્બં તં પરિહારં અચ્છિન્દિ, અનાથા નિપ્પચ્ચયા હુત્વા અરઞ્ઞે કેતકાનિ ખાદન્તી જીવામિ, અઞ્ઞં મય્હં પટિસરણં નત્થિ, ઉદેનં મમ ગુણં સલ્લક્ખાપેત્વા પોરાણકપરિહારં મે પટિપાકતિકં કારેથ ભગવા’’તિ પરિદેવમાના તથાગતં યાચિ.

સત્થા ‘‘ગચ્છ ત્વં, અહં તે રઞ્ઞો કથેત્વા યસં પટિપાકતિકં કારેસ્સામી’’તિ વત્વા રઞ્ઞો નિવેસનદ્વારં અગમાસિ. રાજા તથાગતં અન્તોનિવેસનં પવેસેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ મહાદાનં પવત્તેસિ. સત્થા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને અનુમોદનં કરોન્તો ‘‘મહારાજ, ભદ્દવતિકા કહ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ન જાનામિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘મહારાજ, ઉપકારકાનં યસં દત્વા મહલ્લકકાલે ગહેતું નામ ન વટ્ટતિ, કતઞ્ઞુના કતવેદિના ભવિતું વટ્ટતિ. ભદ્દવતિકા ઇદાનિ મહલ્લિકા જરાજિણ્ણા અનાથા હુત્વા અરઞ્ઞે કેતકાનિ ખાદન્તી જીવતિ, તં જિણ્ણકાલે અનાથં કાતું તુમ્હાકં અયુત્ત’’ન્તિ ભદ્દવતિકાય ગુણં કથેત્વા ‘‘સબ્બં પોરાણકપરિહારં પટિપાકતિકં કરોહી’’તિ વત્વા પક્કામિ. રાજા તથા અકાસિ. ‘‘તથાગતેન કિર ભદ્દવતિકાય ગુણં કથેત્વા પોરાણકયસો પટિપાકતિકો કારિતો’’તિ સકલનગરં પત્થરિ, ભિક્ખુસઙ્ઘેપિ સા પવત્તિ પાકટા જાતા. અથ ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, સત્થારા કિર ભદ્દવતિકાય ગુણં કથેત્વા પોરાણકયસો પટિપાકતિકો કારિતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ તથાગતો એતિસ્સા ગુણં કથેત્વા નટ્ઠયસં પટિપાકતિકં કારેસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં દળ્હધમ્મો નામ રાજા રજ્જં કારેસિ. તદા બોધિસત્તો અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તં રાજાનં ઉપટ્ઠહિ. સો તસ્સ સન્તિકા મહન્તં યસં લભિત્વા અમચ્ચરતનટ્ઠાને અટ્ઠાસિ. તદા તસ્સ રઞ્ઞો એકા ઓટ્ઠિબ્યાધિ હત્થિની થામબલસમ્પન્ના મહબ્બલા અહોસિ. સા એકદિવસં યોજનસતં ગચ્છતિ, રઞ્ઞો દૂતેય્યહરણકિચ્ચં કરોતિ, સઙ્ગામે યુદ્ધં કત્વા સત્તુ મદ્દનં કરોતિ. રાજા ‘‘અયં મે બહૂપકારા’’તિ તસ્સા સબ્બાલઙ્કારં દત્વા ઉદેનેન ભદ્દવતિકાય દિન્નસદિસં સબ્બં પરિહારં દાપેસિ. અથસ્સા જિણ્ણદુબ્બલકાલે રાજા સબ્બં યસં ગણ્હિ. સા તતો પટ્ઠાય અનાથા હુત્વા અરઞ્ઞે તિણપણ્ણાનિ ખાદન્તી જીવતિ. અથેકદિવસં રાજકુલે ભાજનેસુ અપ્પહોન્તેસુ રાજા કુમ્ભકારં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ભાજનાનિ કિર નપ્પહોન્તી’’તિ આહ. ‘‘ગોમયાહરણયાનકે યોજેતું ગોણે ન લભામિ, દેવા’’તિ. રાજા તસ્સ કથં સુત્વા ‘‘અમ્હાકં ઓટ્ઠિબ્યાધિ કહ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્તનો ધમ્મતાય ચરતિ, દેવા’’તિ. રાજા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય તં યોજેત્વા ગોમયં આહરા’’તિ તં કુમ્ભકારસ્સ અદાસિ. કુમ્ભકારો ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ તથા અકાસિ.

અથેકદિવસં સા નગરા નિક્ખમમાના નગરં પવિસન્તં બોધિસત્તં દિસ્વા વન્દિત્વા તસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા પરિદેવમાના ‘‘સામિ, રાજા મં ‘તરુણકાલે બહૂપકારા’તિ સલ્લક્ખેત્વા મહન્તં યસં દત્વા ઇદાનિ મહલ્લકકાલે સબ્બં અચ્છિન્દિત્વા મયિ ચિત્તમ્પિ ન કરોતિ, અહં પન અનાથા અરઞ્ઞે તિણપણ્ણાનિ ખાદન્તી જીવામિ, એવં દુક્ખપ્પત્તં મં ઇદાનિ યાનકે યોજેતું કુમ્ભકારસ્સ અદાસિ, ઠપેત્વા તુમ્હે અઞ્ઞં મય્હં પટિસરણં નત્થિ, મયા રઞ્ઞો કતૂપકારં તુમ્હે જાનાથ, સાધુ ઇદાનિ મે નટ્ઠં યસં પટિપાકતિકં કરોથા’’તિ વત્વા તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

૯૮. ‘‘અહં ચે દળ્હધમ્મસ્સ, વહન્તી નાભિરાધયિં;

ધરન્તી ઉરસિ સલ્લં, યુદ્ધે વિક્કન્તચારિની.

૯૯. ‘‘નૂન રાજા ન જાનાતિ, મમ વિક્કમપોરિસં;

સઙ્ગામે સુકતન્તાનિ, દૂતવિપ્પહિતાનિ ચ.

૧૦૦. ‘‘સા નૂનાહં મરિસ્સામિ, અબન્ધુ અપરાયિની;

તદા હિ કુમ્ભકારસ્સ, દિન્ના છકણહારિકા’’તિ.

તત્થ વહન્તીતિ દૂતેય્યહરણં સઙ્ગામે બલકોટ્ઠકભિન્દનં તં તં કિચ્ચં વહન્તી નિત્થરન્તી. ધરન્તી ઉરસિ સલ્લન્તિ ઉરસ્મિં બદ્ધં કણ્ડં વા અસિં વા સત્તિં વા યુદ્ધકાલે સત્તૂનં ઉપરિ અભિહરન્તી. વિક્કન્તચારિનીતિ વિક્કમં પરક્કમં કત્વા પરબલવિજયેન યુદ્ધે વિક્કન્તગામિની. ઇદં વુત્તં હોતિ – સચે સામિ, અહં ઇમાનિ કિચ્ચાનિ કરોન્તી રઞ્ઞો દળ્હધમ્મસ્સ ચિત્તં નારાધયિં ન પરિતોસેસિં, કો દાનિ અઞ્ઞો તસ્સ ચિત્તં આરાધયિસ્સતીતિ.

મમ વિક્કમપોરિસન્તિ મયા કતં પુરિસપરક્કમં. સુકતન્તાનીતિ સુકતાનિ. યથા હિ કમ્માનેવ કમ્મન્તાનિ, વનાનેવ વનન્તાનિ, એવમિધ સુકતાનેવ ‘‘સુકતન્તાની’’તિ વુત્તાનિ. દૂતવિપ્પહિતાનિ ચાતિ ગલે પણ્ણં બન્ધિત્વા ‘‘અસુકરઞ્ઞો નામ દેહી’’તિ પહિતાય મયા એકદિવસેનેવ યોજનસતં ગન્ત્વા કતાનિ દૂતપેસનાનિ ચ. નૂન રાજા ન જાનાતીતિ નૂન તુમ્હાકં એસ રાજા એતાનિ મયા કતાનિ કિચ્ચાનિ ન જાનાતિ. અપરાયિનીતિ અપ્પતિટ્ઠા અપ્પટિસરણા. તદા હીતિ તથા હિ, અયમેવ વા પાઠો. દિન્નાતિ અહં રઞ્ઞા છકણહારિકા કત્વા કુમ્ભકારસ્સ દિન્નાતિ.

બોધિસત્તો તસ્સા કથં સુત્વા ‘‘ત્વં મા સોચિ, અહં રઞ્ઞો કથેત્વા તવ યસં પટિપાકતિકં કરિસ્સામી’’તિ તં સમસ્સાસેત્વા નગરં પવિસિત્વા ભુત્તપાતરાસો રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા કથં સમુટ્ઠાપેત્વા ‘‘મહારાજ, નનુ તુમ્હાકં અસુકા નામ ઓટ્ઠિબ્યાધિ અસુકટ્ઠાને ચ અસુકટ્ઠાને ચ ઉરે સલ્લં બન્ધિત્વા સઙ્ગામં નિત્થરિ, અસુકદિવસં નામ ગીવાય પણ્ણં બન્ધિત્વા પેસિતા યોજનસતં અગમાસિ, તુમ્હેપિસ્સા મહન્તં યસં અદત્થ, સા ઇદાનિ કહ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘તમહં કુમ્ભકારસ્સ ગોમયહરણત્થાય અદાસિ’’ન્તિ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘અયુત્તં ખો, મહારાજ, તુમ્હાકં તં કુમ્ભકારસ્સ યાનકે યોજનત્થાય દાતુ’’ન્તિ વત્વા રઞ્ઞો ઓવાદવસેન ચતસ્સો ગાથા અભાસિ –

૧૦૧. ‘‘યાવતાસીસતી પોસો, તાવદેવ પવીણતિ;

અત્થાપાયે જહન્તિ નં, ઓટ્ઠિબ્યાધિંવ ખત્તિયો.

૧૦૨. ‘‘યો પુબ્બે કતકલ્યાણો, કતત્થો નાવબુજ્ઝતિ;

અત્થા તસ્સ પલુજ્જન્તિ, યે હોન્તિ અભિપત્થિતા.

૧૦૩. ‘‘યો પુબ્બે કતકલ્યાણો, કતત્થો મનુબુજ્ઝતિ;

અત્થા તસ્સ પવડ્ઢન્તિ, યે હોન્તિ અભિપત્થિકા.

૧૦૪. ‘‘તં વો વદામિ ભદ્દન્તે, યાવન્તેત્થ સમાગતા;

સબ્બે કતઞ્ઞુનો હોથ, ચિરં સગ્ગમ્હિ ઠસ્સથા’’તિ.

તત્થ પઠમગાથાય તાવ અત્થો – ઇધેકચ્ચો અઞ્ઞાણજાતિકો પોસો યાવતાસીસતી, યાવ ‘‘ઇદં નામ મે અયં કાતું સક્ખિસ્સતી’’તિ પચ્ચાસીસતિ, તાવદેવ તં પુરિસં પવીણતિ ભજતિ સેવતિ, તસ્સ પન અત્થાપાયે વડ્ઢિયા અપગમને પરિહીનકાલે તં નાનાકિચ્ચેસુ પત્થિતં પોસં એકચ્ચે બાલા ઇમં ઓટ્ઠિબ્યાધિં અયં ખત્તિયો વિય જહન્તિ.

કતકલ્યાણોતિ પરેન અત્તનો કતકલ્યાણકમ્મો. કતત્થોતિ નિપ્ફાદિતકિચ્ચો. નાવબુજ્ઝતીતિ પચ્છાપિ તં પરેન કતં ઉપકારં તસ્સ જરાજિણ્ણકાલે અસમત્થકાલે ન સરતિ, અત્તના દિન્નમ્પિ યસં પુન ગણ્હાતિ. પલુજ્જન્તીતિ ભિજ્જન્તિ નસ્સન્તિ. યે હોન્તિ અભિપત્થિતાતિ યે કેચિ અત્થા ઇચ્છિતા નામ હોન્તિ, સબ્બે નસ્સન્તીતિ દીપેતિ. મિત્તદુબ્ભિપુગ્ગલસ્સ હિ પત્થિતપત્થિતં અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તબીજં વિય નસ્સતિ. કતત્થો મનુબુજ્ઝતીતિ કતત્થો અનુબુજ્ઝતિ, મ-કારો બ્યઞ્જનસન્ધિવસેન ગહિતો. તં વો વદામીતિ તેન કારણેન તુમ્હે વદામિ. ઠસ્સથાતિ કતઞ્ઞુનો હુત્વા ચિરકાલં સગ્ગમ્હિ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવન્તા પતિટ્ઠહિસ્સથ.

એવં મહાસત્તો રાજાનં આદિં કત્વા સન્નિપતિતાનં સબ્બેસં ઓવાદં અદાસિ. તં સુત્વા રાજા ઓટ્ઠિબ્યાધિયા યસં પટિપાકતિકં અકાસિ. બોધિસત્તસ્સ ચ ઓવાદે ઠત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સગ્ગપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ઓટ્ઠિબ્યાધિ ભદ્દવતિકા અહોસિ, રાજા આનન્દો, અમચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

દળ્હધમ્મજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૪૧૦] ૫. સોમદત્તજાતકવણ્ણના

યો મં પુરે પચ્ચુડ્ડેતીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં મહલ્લકં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિરેકં સામણેરં પબ્બાજેસિ, સામણેરો તસ્સ ઉપકારકો હુત્વા તથારૂપેન રોગેન કાલમકાસિ. મહલ્લકો તસ્મિં કાલકતે રોદન્તો પરિદેવન્તો વિચરતિ. તં દિસ્વા ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, અસુકમહલ્લકો સામણેરસ્સ કાલકિરિયાય રોદન્તો પરિદેવન્તો વિચરતિ, મરણસ્સતિકમ્મટ્ઠાનરહિતો મઞ્ઞે’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ ઇમસ્મિં મતે રોદિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તાવતિંસભવને સક્કત્તં કારેસિ. અથેકો કાસિગામવાસી બ્રાહ્મણમહાસાલો કામે પહાય હિમવન્તં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ઉઞ્છાચરિયાય વનમૂલફલાફલેહિ યાપેન્તો વાસં કપ્પેસિ. એકદિવસં ફલાફલત્થાય ગતો એકં હત્થિછાપં દિસ્વા અત્તનો અસ્સમં આનેત્વા પુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા સોમદત્તોતિસ્સ નામં કત્વા તિણપણ્ણાનિ ખાદાપેન્તો પટિજગ્ગિ. સો વયપ્પત્તો મહાસરીરો હુત્વા એકદિવસં બહું ભોજનં ગહેત્વા અજીરકેન દુબ્બલો અહોસિ. તાપસો તં અસ્સમપદે કત્વા ફલાફલત્થાય ગતો, તસ્મિં અનાગતેયેવ હત્થિપોતકો કાલમકાસિ. તાપસો ફલાફલં ગહેત્વા આગચ્છન્તો ‘‘અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ મે પુત્તો પચ્ચુગ્ગમનં કરોતિ, અજ્જ ન દિસ્સતિ, કહં નુ ખો ગતો’’તિ પરિદેવન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૦૫. ‘‘યો મં પુરે પચ્ચુડ્ડેતિ, અરઞ્ઞે દૂરમાયતો;

સો ન દિસ્સતિ માતઙ્ગો, સોમદત્તો કુહિં ગતો’’તિ.

તત્થ પુરેતિ ઇતો પુરે. પચ્ચુડ્ડેતીતિ પચ્ચુગ્ગચ્છતિ. અરઞ્ઞે દૂરન્તિ ઇમસ્મિં નિમ્મનુસ્સે અરઞ્ઞે મં દૂરં પચ્ચુડ્ડેતિ. આયતોતિ આયામસમ્પન્નો.

એવં પરિદેવમાનો આગન્ત્વા તં ચઙ્કમનકોટિયં પતિતં દિસ્વા ગલે ગહેત્વા પરિદેવમાનો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૦૬. ‘‘અયં વા સો મતો સેતિ, અલ્લસિઙ્ગંવ વચ્છિતો;

ભૂમ્યા નિપતિતો સેતિ, અમરા વત કુઞ્જરો’’તિ.

તત્થ અયં વાતિ વિભાવનત્થે વા-સદ્દો. અયમેવ સો, ન અઞ્ઞોતિ તં વિભાવેન્તો એવમાહ. અલ્લસિઙ્ગન્તિ માલુવલતાય અગ્ગપવાલં. વચ્છિતોતિ છિન્નો, ગિમ્હકાલે મજ્ઝન્હિકસમયે તત્તવાલિકાપુલિને નખેન છિન્દિત્વા પાતિતો માલુવલતાય અઙ્કુરો વિયાતિ વુત્તં હોતિ. ભૂમ્યાતિ ભૂમિયં. અમરા વતાતિ મતો વત, ‘‘અમરી’’તિપિ પાઠો.

તસ્મિં ખણે સક્કો લોકં ઓલોકેન્તો તં દિસ્વા ‘‘અયં તાપસો પુત્તદારં પહાય પબ્બજિતો, ઇદાનિ હત્થિપોતકે પુત્તસઞ્ઞં કત્વા પરિદેવતિ, સંવેજેત્વા નં સતિં પટિલભાપેસ્સામી’’તિ તસ્સ અસ્સમપદં આગન્ત્વા આકાસે ઠિતોવ તતિયં ગાથમાહ –