૧. કુક્કુવગ્ગો

[૩૯૬] ૧. કુક્કુજાતકવણ્ણના

દિયડ્ઢકુક્કૂતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો રાજોવાદં આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ તેસકુણજાતકે (જા. ૨.૧૭.૧ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અત્થધમ્માનુસાસકો અમચ્ચો અહોસિ. રાજા અગતિગમને પતિટ્ઠાય અધમ્મેન રજ્જં કારેસિ, જનપદં પીળેત્વા ધનમેવ સંહરિ. બોધિસત્તો રાજાનં ઓવદિતુકામો એકં ઉપમં ઉપધારેન્તો વિચરતિ, રઞ્ઞો ઉય્યાને વાસાગારં વિપ્પકતં હોતિ અનિટ્ઠિતચ્છદનં, દારુકણ્ણિકં આરોપેત્વા ગોપાનસિયો પવેસિતમત્તા હોન્તિ. રાજા કીળનત્થાય ઉય્યાનં ગન્ત્વા તત્થ વિચરિત્વા તં ગેહં પવિસિત્વા ઉલ્લોકેન્તો કણ્ણિકમણ્ડલં દિસ્વા અત્તનો ઉપરિપતનભયેન નિક્ખમિત્વા બહિ ઠિતો પુન ઓલોકેત્વા ‘‘કિં નુ ખો નિસ્સાય કણ્ણિકા ઠિતા, કિં નિસ્સાય ગોપાનસિયો’’તિ ચિન્તેત્વા બોધિસત્તં પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧. ‘‘દિયડ્ઢકુક્કૂ ઉદયેન કણ્ણિકા, વિદત્થિયો અટ્ઠ પરિક્ખિપન્તિ નં;

સા સિંસપા, સારમયા અફેગ્ગુકા, કુહિં ઠિતા ઉપ્પરિતો ન ધંસતી’’તિ.

તત્થ દિયડ્ઢકુક્કૂતિ દિયડ્ઢરતના. ઉદયેનાતિ ઉચ્ચત્તેન. પરિક્ખિપન્તિ નન્તિ તં પનેતં અટ્ઠ વિદત્થિયો પરિક્ખિપન્તિ, પરિક્ખેપતો અટ્ઠવિદત્થિપમાણાતિ વુત્તં હોતિ. કુહિં ઠિતાતિ કત્થ પતિટ્ઠિતા હુત્વા. ન ધંસતીતિ ન પતતિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો ‘‘લદ્ધા દાનિ મે રઞ્ઞો ઓવાદત્થાય ઉપમા’’તિ ચિન્તેત્વા ઇમા ગાથા આહ –

૨. ‘‘યા તિંસતિ સારમયા અનુજ્જુકા, પરિકિરિય ગોપાનસિયો સમં ઠિતા;

તાહિ સુસઙ્ગહિતા બલસા પીળિતા, સમં ઠિતા ઉપ્પરિતો ન ધંસતિ.

૩. ‘‘એવમ્પિ મિત્તેહિ દળ્હેહિ પણ્ડિતો, અભેજ્જરૂપેહિ સુચીહિ મન્તિભિ;

સુસઙ્ગહીતો સિરિયા ન ધંસતિ, ગોપાનસીભારવહાવ કણ્ણિકા’’તિ.

તત્થ યા તિંસતિ સારમયાતિ યા એતા સારરુક્ખમયા તિંસતિ ગોપાનસિયો. પરિકિરિયાતિ પરિવારેત્વા. સમં ઠિતાતિ સમભાગેન ઠિતા. બલસા પીળિતાતિ તાહિ તાહિ ગોપાનસીહિ બલેન પીળિતા સુટ્ઠુ સઙ્ગહિતા એકાબદ્ધા હુત્વા. પણ્ડિતોતિ ઞાણસમ્પન્નો રાજા. સુચીહીતિ સુચિસમાચારેહિ કલ્યાણમિત્તેહિ. મન્તિભીતિ મન્તકુસલેહિ. ગોપાનસીભારવહાવ કણ્ણિકાતિ યથા ગોપાનસીનં ભારં વહમાના કણ્ણિકા ન ધંસતિ ન પતતિ, એવં રાજાપિ વુત્તપ્પકારેહિ મન્તીહિ અભિજ્જહદયેહિ સુસઙ્ગહિતો સિરિતો ન ધંસતિ ન પતતિ ન પરિહાયતિ.

રાજા બોધિસત્તે કથેન્તેયેવ અત્તનો કિરિયં સલ્લક્ખેત્વા કણ્ણિકાય અસતિ ગોપાનસિયો ન તિટ્ઠન્તિ, ગોપાનસીહિ અસઙ્ગહિતા કણ્ણિકા ન તિટ્ઠતિ, ગોપાનસીસુ ભિજ્જન્તીસુ કણ્ણિકા પતતિ, એવમેવ અધમ્મિકો રાજા અત્તનો મિત્તામચ્ચે ચ બલકાયે ચ બ્રાહ્મણગહપતિકે ચ અસઙ્ગણ્હન્તો તેસુ ભિજ્જન્તેસુ તેહિ અસઙ્ગહિતો ઇસ્સરિયા ધંસતિ, રઞ્ઞા નામ ધમ્મિકેન ભવિતબ્બન્તિ. અથસ્સ તસ્મિં ખણે પણ્ણાકારત્થાય માતુલુઙ્ગં આહરિંસુ. રાજા ‘‘સહાય, ઇમં માતુલુઙ્ગં ખાદા’’તિ બોધિસત્તં આહ. બોધિસત્તો તં ગહેત્વા ‘‘મહારાજ, ઇમં ખાદિતું અજાનન્તા તિત્તકં વા કરોન્તિ અમ્બિલં વા, જાનન્તા પન પણ્ડિતા તિત્તકં હારેત્વા અમ્બિલં અનીહરિત્વા માતુલુઙ્ગરસં અનાસેત્વાવ ખાદન્તી’’તિ રઞ્ઞો ઇમાય ઉપમાય ધનસઙ્ઘરણૂપાયં દસ્સેન્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૪. ‘‘ખરત્તચં બેલ્લં યથાપિ સત્થવા, અનામસન્તોપિ કરોતિ તિત્તકં;

સમાહરં સાદું કરોતિ પત્થિવ, અસાદું કયિરા તનુબન્ધમુદ્ધરં.

૫. ‘‘એવમ્પિ ગામનિગમેસુ પણ્ડિતો, અસાહસં રાજધનાનિ સઙ્ઘરં;

ધમ્માનુવત્તી પટિપજ્જમાનો, સ ફાતિ કયિરા અવિહેઠયં પર’’ન્તિ.

તત્થ ખરત્તચન્તિ થદ્ધતચં. બેલ્લન્તિ માતુલુઙ્ગં. ‘બેલ’’ન્તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. સત્થવાતિ સત્થકહત્થો. અનામસન્તોતિ બહિતચં તનુકમ્પિ અતચ્છન્તો ઇદં ફલં તિત્તકં કરોતિ. સમાહરન્તિ સમાહરન્તો બહિતચં તચ્છન્તો અન્તો ચ અમ્બિલં અનીહરન્તો તં સાદું કરોતિ. પત્થિવાતિ રાજાનં આલપતિ. તનુબન્ધમુદ્ધરન્તિ તનુકં પન તચં ઉદ્ધરન્તો સબ્બસો તિત્તકસ્સ અનપનીતત્તા તં અસાદુમેવ કયિરા. એવન્તિ એવં પણ્ડિતો રાજાપિ અસાહસં સાહસિયા તણ્હાય વસં અગચ્છન્તો અગતિગમનં પહાય રટ્ઠં અપીળેત્વા ઉપચિકાનં વમ્મિકવડ્ઢનનિયામેન મધુકરાનં રેણું ગહેત્વા મધુકરણનિયામેન ચ ધનં સઙ્ઘરન્તો –

‘‘દાનં સીલં પરિચ્ચાગં, અજ્જવં મદ્દવં તપં;

અક્કોધં અવિહિંસઞ્ચ, ખન્તિઞ્ચ અવિરોધન’’ન્તિ. –

ઇતિ ઇમેસં દસન્નં રાજધમ્માનં અનુવત્તનેન ધમ્માનુવત્તી હુત્વા પટિપજ્જમાનો સો અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ ફાતિં વડ્ઢિં કરેય્ય પરં અવિહેઠેન્તોયેવાતિ.

રાજા બોધિસત્તેન સદ્ધિં મન્તેન્તો પોક્ખરણીતીરં ગન્ત્વા સુપુપ્ફિતં બાલસૂરિયવણ્ણં ઉદકેન અનુપલિત્તં પદુમં દિસ્વા આહ – ‘‘સહાય, ઇમં પદુમં ઉદકે સઞ્જાતમેવ ઉદકેન અલિમ્પમાનં ઠિત’’ન્તિ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘મહારાજ, રઞ્ઞા નામ એવરૂપેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ઓવદન્તો ઇમા ગાથા આહ –

૬. ‘‘ઓદાતમૂલં સુચિવારિસમ્ભવં, જાતં યથા પોક્ખરણીસુ અમ્બુજં;

પદુમં યથા અગ્ગિનિકાસિફાલિમં, ન કદ્દમો ન રજો ન વારિ લિમ્પતિ.

૭. ‘‘એવમ્પિ વોહારસુચિં અસાહસં, વિસુદ્ધકમ્મન્તમપેતપાપકં;

ન લિમ્પતિ કમ્મકિલેસ તાદિસો, જાતં યથા પોક્ખરણીસુ અમ્બુજ’’ન્તિ.

તત્થ ઓદાતમૂલન્તિ પણ્ડરમૂલં. અમ્બુજન્તિ પદુમસ્સેવ વેવચનં. અગ્ગિનિકાસિફાલિમન્તિ અગ્ગિનિકાસિના સૂરિયેન ફાલિતં વિકસિતન્તિ અત્થો. ન કદ્દમો ન રજો ન વારિ લિમ્પતીતિ નેવ કદ્દમો ન રજો ન ઉદકં લિમ્પતિ, ન મક્ખેતીતિ અત્થો. ‘‘લિપ્પતિ’’ચ્ચેવ વા પાઠો, ભુમ્મત્થે વા એતાનિ પચ્ચત્તવચનાનિ, એતેસુ કદ્દમાદીસુ ન લિપ્પતિ, ન અલ્લીયતીતિ અત્થો. વોહારસુચિન્તિ પોરાણકેહિ ધમ્મિકરાજૂહિ લિખાપેત્વા ઠપિતવિનિચ્છયવોહારે સુચિં, અગતિગમનં પહાય ધમ્મેન વિનિચ્છયકારકન્તિ અત્થો. અસાહસન્તિ ધમ્મિકવિનિચ્છયે ઠિતત્તાયેવ સાહસિકકિરિયાય વિરહિતં. વિસુદ્ધકમ્મન્તન્તિ તેનેવ અસાહસિકટ્ઠેન વિસુદ્ધકમ્મન્તં સચ્ચવાદિં નિક્કોધં મજ્ઝત્તં તુલાભૂતં લોકસ્સ. અપેતપાપકન્તિ અપગતપાપકમ્મં. ન લિમ્પતિ કમ્મકિલેસ તાદિસોતિ તં રાજાનં પાણાતિપાતો અદિન્નાદાનં કામેસુમિચ્છાચારો મુસાવાદોતિ અયં કમ્મકિલેસો ન અલ્લીયતિ. કિંકારણા? તાદિસો જાતં યથા પોક્ખરણીસુ અમ્બુજં. તાદિસો હિ રાજા યથા પોક્ખરણીસુ જાતં પદુમં અનુપલિત્તં, એવં અનુપલિત્તો નામ હોતિ.

રાજા બોધિસત્તસ્સ ઓવાદં સુત્વા તતો પટ્ઠાય ધમ્મેન રજ્જં કારેન્તો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સગ્ગપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, પણ્ડિતામચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કુક્કુજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૩૯૭] ૨. મનોજજાતકવણ્ણના

યથા ચાપો નિન્નમતીતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો વિપક્ખસેવકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ પન હેટ્ઠા મહિળામુખજાતકે (જા. ૧.૧.૨૬) વિત્થારિતમેવ. તદા પન સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ વિપક્ખસેવકોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સીહો હુત્વા સીહિયા સદ્ધિં સંવસન્તો દ્વે પોતકે લભિ – પુત્તઞ્ચ ધીતરઞ્ચ. પુત્તસ્સ મનોજોતિ નામં અહોસિ, સો વયપ્પત્તો એકં સીહપોતિકં ગણ્હિ. ઇતિ તે પઞ્ચ જના અહેસું. મનોજો વનમહિંસાદયો વધિત્વા મંસં આહરિત્વા માતાપિતરો ચ ભગિનિઞ્ચ પજાપતિઞ્ચ પોસેતિ. સો એકદિવસં ગોચરભૂમિયં ગિરિયં નામ સિઙ્ગાલં પલાયિતું અપ્પહોન્તં ઉરેન નિપન્નં દિસ્વા ‘‘કિં, સમ્મા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઉપટ્ઠાતુકામોમ્હિ, સામી’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ, ઉપટ્ઠહસ્સૂ’’તિ તં ગહેત્વા અત્તનો વસનગુહં આનેસિ. બોધિસત્તો તં દિસ્વા ‘‘તાત મનોજ, સિઙ્ગાલા નામ દુસ્સીલા પાપધમ્મા અકિચ્ચે નિયોજેન્તિ, મા એતં અત્તનો સન્તિકે કરી’’તિ વારેતું નાસક્ખિ.

અથેકદિવસં સિઙ્ગાલો અસ્સમંસં ખાદિતુકામો મનોજં આહ – ‘‘સામિ, અમ્હેહિ ઠપેત્વા અસ્સમંસં અઞ્ઞં અખાદિતપુબ્બં નામ નત્થિ, અસ્સં ગણ્હિસ્સામા’’તિ. ‘‘કહં પન, સમ્મ, અસ્સા હોન્તી’’તિ? ‘‘બારાણસિયં નદીતીરે’’તિ. સો તસ્સ વચનં ગહેત્વા તેન સદ્ધિં અસ્સાનં નદિયા ન્હાનવેલાયં ગન્ત્વા એકં અસ્સં ગહેત્વા પિટ્ઠિયં આરોપેત્વા વેગેન અત્તનો ગુહાદ્વારમેવ આગતો. અથસ્સ પિતા અસ્સમંસં ખાદિત્વા ‘‘તાત, અસ્સા નામ રાજભોગા, રાજાનો ચ નામ અનેકમાયા કુસલેહિ ધનુગ્ગહેહિ વિજ્ઝાપેન્તિ, અસ્સમંસખાદનસીહા નામ દીઘાયુકા ન હોન્તિ, ઇતો પટ્ઠાય મા અસ્સં ગણ્હી’’તિ આહ. સો પિતુ વચનં અકત્વા ગણ્હતેવ. ‘‘સીહો અસ્સે ગણ્હાતી’’તિ સુત્વા રાજા અન્તોનગરેયેવ અસ્સાનં પોક્ખરણિં કારાપેસિ. તતોપિ આગન્ત્વા ગણ્હિયેવ. રાજા અસ્સસાલં કારેત્વા અન્તોસાલાયમેવ તિણોદકં દાપેસિ. સીહો પાકારમત્થકેન ગન્ત્વા અન્તોસાલાતોપિ ગણ્હિયેવ.

રાજા એકં અક્ખણવેધિં ધનુગ્ગહં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સક્ખિસ્સસિ તાત, સીહં વિજ્ઝિતુ’’ન્તિ આહ. સો ‘‘સક્કોમી’’તિ વત્વા પાકારં નિસ્સાય સીહસ્સ આગમનમગ્ગે અટ્ટકં કારેત્વા અટ્ઠાસિ. સીહો આગન્ત્વા બહિસુસાને સિઙ્ગાલં ઠપેત્વા અસ્સગહણત્થાય નગરં પક્ખન્દિ. ધનુગ્ગહો આગમનકાલે ‘‘અતિતિખિણો વેગો’’તિ સીહં અવિજ્ઝિત્વા અસ્સં ગહેત્વા ગમનકાલે ગરુભારતાય ઓલીનવેગં સીહં તિખિણેન નારાચેન પચ્છાભાગે વિજ્ઝિ. નારાચો પુરિમકાયેન નિક્ખમિત્વા આકાસં પક્ખન્દિ. સીહો ‘‘વિદ્ધોસ્મી’’તિ વિરવિ. ધનુગ્ગહો તં વિજ્ઝિત્વા અસનિ વિય જિયં પોથેસિ. સિઙ્ગાલો સીહસ્સ ચ જિયાય ચ સદ્દં સુત્વા ‘‘સહાયો મે ધનુગ્ગહેન વિજ્ઝિત્વા મારિતો ભવિસ્સતિ, મતકેન હિ સદ્ધિં વિસ્સાસો નામ નત્થિ, ઇદાનિ મમ પકતિયા વસનવનમેવ ગમિસ્સામી’’તિ અત્તનાવ સદ્ધિં સલ્લપન્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૮. ‘‘યથા ચાપો નિન્નમતિ, જિયા ચાપિ નિકૂજતિ;

હઞ્ઞતે નૂન મનોજો, મિગરાજા સખા મમ.

૯. ‘‘હન્દ દાનિ વનન્તાનિ, પક્કમામિ યથાસુખં;

નેતાદિસા સખા હોન્તિ, લબ્ભા મે જીવતો સખા’’તિ.

તત્થ યથાતિ યેનાકારેનેવ ચાપો નિન્નમતિ. હઞ્ઞતે નૂનાતિ નૂન હઞ્ઞતિ. નેતાદિસાતિ એવરૂપા મતકા સહાયા નામ ન હોન્તિ. લબ્ભા મેતિ જીવતો મમ સહાયો નામ સક્કા લદ્ધું.

સીહોપિ એકવેગેન ગન્ત્વા અસ્સં ગુહાદ્વારે પાતેત્વા સયમ્પિ મરિત્વા પતિ. અથસ્સ ઞાતકા નિક્ખમિત્વા તં લોહિતમક્ખિતં પહારમુખેહિ પગ્ઘરિતલોહિતં પાપજનસેવિતાય જીવિતક્ખયં પત્તં અદ્દસંસુ, દિસ્વા ચસ્સ માતા પિતા ભગિની પજાપતીતિ પટિપાટિયા ચતસ્સો ગાથા ભાસિંસુ –

૧૦. ‘‘ન પાપજનસંસેવી, અચ્ચન્તં સુખમેધતિ;

મનોજં પસ્સ સેમાનં, ગિરિયસ્સાનુસાસની.

૧૧. ‘‘ન પાપસમ્પવઙ્કેન, માતા પુત્તેન નન્દતિ;

મનોજં પસ્સ સેમાનં, અચ્છન્નં સમ્હિ લોહિતે.

૧૨. ‘‘એવમાપજ્જતે પોસો, પાપિયો ચ નિગચ્છતિ;

યો વે હિતાનં વચનં, ન કરોતિ અત્થદસ્સિનં.

૧૩. ‘‘એવઞ્ચ સો હોતિ તતો ચ પાપિયો, યો ઉત્તમો અધમજનૂપસેવી;

પસ્સુત્તમં અધમજનૂપસેવિતં, મિગાધિપં સરવરવેગનિદ્ધુત’’ન્તિ.

તત્થ અચ્ચન્તં સુખમેધતીતિ ન ચિરં સુખં લભતિ. ગિરિયસ્સાનુસાસનીતિ અયં એવરૂપા ગિરિયસ્સાનુસાસનીતિ ગરહન્તો આહ. પાપસમ્પવઙ્કેનાતિ પાપેસુ સમ્પવઙ્કેન પાપસહાયેન. અચ્છન્નન્તિ નિમુગ્ગં. પાપિયો ચ નિગચ્છતીતિ પાપઞ્ચ વિન્દતિ. હિતાનન્તિ અત્થકામાનં. અત્થદસ્સિનન્તિ અનાગતઅત્થં પસ્સન્તાનં. પાપિયોતિ પાપતરો. અધમજનૂપસેવીતિ અધમજનં ઉપસેવી. ઉત્તમન્તિ સરીરબલેન જેટ્ઠકં.

પચ્છિમા અભિસમ્બુદ્ધગાથા –

૧૪. ‘‘નિહીયતિ પુરિસો નિહીનસેવી, ન ચ હાયેથ કદાચિ તુલ્યસેવી;

સેટ્ઠમુપગમં ઉદેતિ ખિપ્પં, તસ્માત્તના ઉત્તરિતરં ભજેથા’’તિ.

તત્થ નિહીયતીતિ ભિક્ખવે, નિહીનસેવી નામ મનોજો સીહો વિય નિહીયતિ પરિહાયતિ વિનાસં પાપુણાતિ. તુલ્યસેવીતિ સીલાદીહિ અત્તના સદિસં સેવમાનો ન હાયતિ, વડ્ઢિયેવ પનસ્સ હોતિ. સેટ્ઠમુપગમન્તિ સીલાદીહિ ઉત્તરિતરંયેવ ઉપગચ્છન્તો. ઉદેતિ ખિપ્પન્તિ સીઘમેવ સીલાદીહિ ગુણેહિ ઉદેતિ, વુદ્ધિં ઉપગચ્છતીતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને વિપક્ખસેવકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ.

તદા સિઙ્ગાલો દેવદત્તો અહોસિ, મનોજો વિપક્ખસેવકો, ભગિની ઉપ્પલવણ્ણા, ભરિયા ખેમા ભિક્ખુની, માતા રાહુલમાતા, પિતા સીહરાજા પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

મનોજજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૩૯૮] ૩. સુતનુજાતકવણ્ણના

રાજા તે ભત્તન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો માતુપોસકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ સામજાતકે (જા. ૨.૨૨.૨૯૬ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો દુગ્ગતગહપતિકુલે નિબ્બત્તિ, સુતનૂતિસ્સ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો ભતિં કત્વા માતાપિતરો પોસેત્વા પિતરિ કાલકતે માતરં પોસેતિ. તસ્મિં પન કાલે બારાણસિરાજા મિગવિત્તકો અહોસિ. સો એકદિવસં મહન્તેન પરિવારેન યોજનદ્વિયોજનમત્તં અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ‘‘યસ્સ ઠિતટ્ઠાનેન મિગો પલાયતિ, સો ઇમં નામ જિતો’’તિ સબ્બેસં આરોચાપેસિ. અમચ્ચા રઞ્ઞો ધુવમગ્ગટ્ઠાને કોટ્ઠકં છાદેત્વા અદંસુ. મનુસ્સેહિ મિગાનં વસનટ્ઠાનાનિ પરિવારેત્વા ઉન્નાદેન્તેહિ ઉટ્ઠાપિતેસુ મિગેસુ એકો એણિમિગો રઞ્ઞો ઠિતટ્ઠાનં પટિપજ્જિ. રાજા ‘‘તં વિજ્ઝિસ્સામી’’તિ સરં ખિપિ. ઉગ્ગહિતમાયો મિગો સરં મહાફાસુકાભિમુખં આગચ્છન્તં ઞત્વા પરિવત્તિત્વા સરેન વિદ્ધો વિય હુત્વા પતિ. રાજા ‘‘મિગો મે વિદ્ધો’’તિ ગહણત્થાય ધાવિ. મિગો ઉટ્ઠાય વાતવેગેન પલાયિ, અમચ્ચાદયો રાજાનં અવહસિંસુ. સો મિગં અનુબન્ધિત્વા કિલન્તકાલે ખગ્ગેન દ્વિધા છિન્દિત્વા એકસ્મિં દણ્ડકે લગ્ગિત્વા કાજં વહન્તો વિય આગચ્છન્તો ‘‘થોકં વિસ્સમિસ્સામી’’તિ મગ્ગસમીપે ઠિતં વટરુક્ખં ઉપગન્ત્વા નિપજ્જિત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ.

તસ્મિં પન વટરુક્ખે નિબ્બત્તો મઘદેવો નામ યક્ખો તત્થ પવિટ્ઠે વેસ્સવણસ્સ સન્તિકા ખાદિતું લભિ. સો રાજાનં ઉટ્ઠાય ગચ્છન્તં ‘‘તિટ્ઠ ભક્ખોસિ મે’’તિ હત્થે ગણ્હિ. ‘‘ત્વં કોનામોસી’’તિ? ‘‘અહં ઇધ નિબ્બત્તયક્ખો, ઇમં ઠાનં પવિટ્ઠકે ખાદિતું લભામી’’તિ. રાજા સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા ‘‘કિં અજ્જેવ મં ખાદિસ્સસિ, ઉદાહુ નિબદ્ધં ખાદિસ્સસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘લભન્તો નિબદ્ધં ખાદિસ્સામી’’તિ. રાજા ‘‘ઇમં અજ્જ મિગં ખાદિત્વા મં વિસ્સજ્જેહિ, અહં તે સ્વે પટ્ઠાય એકાય ભત્તપાતિયા સદ્ધિં એકં મનુસ્સં પેસેસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ અપ્પમત્તો હોહિ, અપેસિતદિવસે તઞ્ઞેવ ખાદિસ્સામી’’તિ. ‘‘અહં બારાણસિરાજા, મય્હં અવિજ્જમાનં નામ નત્થી’’તિ. યક્ખો પટિઞ્ઞં ગહેત્વા તં વિસ્સજ્જેસિ. સો નગરં પવિસિત્વા તમત્થં એકસ્સ અત્થચરકસ્સ અમચ્ચસ્સ કથેત્વા ‘‘ઇદાનિ કિં કાતબ્બ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘દિવસપરિચ્છેદો કતો, દેવા’’તિ? ‘‘ન કતો’’તિ. ‘‘અયુત્તં વો કતં, એવં સન્તેપિ મા ચિન્તયિત્થ, બહૂ બન્ધનાગારે મનુસ્સા’’તિ. ‘‘તેન હિ ત્વં એતં કમ્મં કર, મય્હં જીવિતં દેહી’’તિ.

અમચ્ચો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા દેવસિકં બન્ધનાગારતો મનુસ્સં નીહરિત્વા ભત્તપાતિં ગહેત્વા કઞ્ચિ અજાનાપેત્વાવ યક્ખસ્સ પેસેસિ. યક્ખો ભત્તં ભુઞ્જિત્વા મનુસ્સં ખાદતિ. અપરભાગે બન્ધનાગારાનિ નિમ્મનુસ્સાનિ જાતાનિ. રાજા ભત્તહારકં અલભન્તો મરણભયેન કમ્પિ. અથ નં અમચ્ચો અસ્સાસેત્વા ‘‘દેવ, જીવિતાસાતો ધનાસાવ બલવતરા, હત્થિક્ખન્ધે સહસ્સભણ્ડિકં ઠપેત્વા ‘કો ઇમં ધનં ગહેત્વા યક્ખસ્સ ભત્તં આદાય ગમિસ્સતી’તિ ભેરિં ચરાપેમા’’તિ વત્વા તથા કારેસિ. અથ તં સુત્વા બોધિસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘અહં ભતિયા માસકડ્ઢમાસકં સઙ્ઘરિત્વા કિચ્છેન માતરં પોસેમિ, ઇમં ધનં ગહેત્વા માતુ દત્વા યક્ખસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામિ, સચે યક્ખં દમેતું સક્ખિસ્સામિ, ઇચ્ચેતં કુસલં, નો ચે સક્ખિસ્સામિ, માતા મે સુખં જીવિસ્સતી’’તિ. સો તમત્થં માતુ આરોચેત્વા ‘‘અલં તાત, ન મમ અત્થો ધનેના’’તિ દ્વે વારે પટિક્ખિપિત્વા તતિયવારે તં અનાપુચ્છિત્વાવ ‘‘આહરથ, અય્ય, સહસ્સં, અહં ભત્તં હરિસ્સામી’’તિ સહસ્સં ગહેત્વા માતુ દત્વા ‘‘અમ્મ, મા ચિન્તયિ, અહં યક્ખં દમેત્વા મહાજનસ્સ સોત્થિં કરિસ્સામિ, અજ્જેવ તવ અસ્સુકિલિન્નમુખં હાસાપેન્તોવ આગચ્છિસ્સામી’’તિ માતરં વન્દિત્વા રાજપુરિસેહિ સદ્ધિં રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ.

તતો રઞ્ઞા ‘‘તાત, ત્વં ભત્તં હરિસ્સસી’’તિ વુત્તે ‘‘આમ, દેવા’’તિ આહ. ‘‘કિં તે લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘તુમ્હાકં સુવણ્ણપાદુકા, દેવા’’તિ. ‘‘કિંકારણા’’તિ? ‘‘દેવ, સો યક્ખો અત્તનો રુક્ખમૂલે ભૂમિયં ઠિતકે ખાદિતું લભતિ, અહં એતસ્સ સન્તકભૂમિયં અટ્ઠત્વા પાદુકાસુ ઠસ્સામી’’તિ. ‘‘અઞ્ઞં કિં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘તુમ્હાકં છત્તં, દેવા’’તિ. ‘‘ઇદં કિમત્થાયા’’તિ? ‘‘દેવ, યક્ખો અત્તનો રુક્ખચ્છાયાય ઠિતકે ખાદિતું લભતિ, અહં તસ્સ રુક્ખચ્છાયાય અટ્ઠત્વા છત્તચ્છાયાય ઠસ્સામી’’તિ. ‘‘અઞ્ઞં કિં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘તુમ્હાકં ખગ્ગં, દેવા’’તિ. ‘‘ઇમિના કો અત્થો’’તિ? ‘‘દેવ, અમનુસ્સાપિ આવુધહત્થાનં ભાયન્તિયેવા’’તિ. ‘‘અઞ્ઞં કિં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘સુવણ્ણપાતિં પૂરેત્વા તુમ્હાકં ભુઞ્જનકભત્તં દેથ, દેવા’’તિ. ‘‘કિંકારણા, તાતા’’તિ? ‘‘દેવ, માદિસસ્સ નામ પણ્ડિતસ્સ પુરિસસ્સ મત્તિકપાતિયા લૂખભોજનં હરિતું અનનુચ્છવિક’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ રાજા સબ્બં દાપેત્વા તસ્સ વેય્યાવચ્ચકરે પટિપાદેસિ.

બોધિસત્તો ‘‘મહારાજ, મા ભાયિત્થ, અજ્જાહં યક્ખં દમેત્વા તુમ્હાકં સોત્થિં કત્વા આગમિસ્સામી’’તિ રાજાનં વન્દિત્વા ઉપકરણાનિ ગાહાપેત્વા તત્થ ગન્ત્વા મનુસ્સે રુક્ખસ્સાવિદૂરે ઠપેત્વા સુવણ્ણપાદુકં આરુય્હ ખગ્ગં સન્નય્હિત્વા સેતચ્છત્તં મત્થકે કત્વા કઞ્ચનપાતિયા ભત્તં ગહેત્વા યક્ખસ્સ સન્તિકં પાયાસિ. યક્ખો મગ્ગં ઓલોકેન્તો તં દિસ્વા ‘‘અયં પુરિસો ન અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ આગમનનિયામેન એતિ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ ચિન્તેસિ. બોધિસત્તોપિ રુક્ખસમીપં ગન્ત્વા અસિતુણ્ડેન ભત્તપાતિં અન્તોછાયાય કરિત્વા છાયાય પરિયન્તે ઠિતો પઠમં ગાથમાહ.

૧૫. ‘‘રાજા તે ભત્તં પાહેસિ, સુચિં મંસૂપસેચનં;

મઘદેવસ્મિં અધિવત્થે, એહિ નિક્ખમ્મ ભુઞ્જસૂ’’તિ.

તત્થ પાહેસીતિ પહિણિ. મઘદેવસ્મિં અધિવત્થેતિ મઘદેવોતિ વટરુક્ખો વુચ્ચતિ, તસ્મિં અધિવત્થેતિ દેવતં આલપતિ.

તં સુત્વા યક્ખો ‘‘ઇમં પુરિસં વઞ્ચેત્વા અન્તોછાયાય પવિટ્ઠં ખાદિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૬. ‘‘એહિ માણવ ઓરેન, ભિક્ખમાદાય સૂપિતં;

ત્વઞ્ચ માણવ ભિક્ખા ચ, ઉભો ભક્ખા ભવિસ્સથા’’તિ.

તત્થ ભિક્ખન્તિ મમ નિબદ્ધભિક્ખં. સૂપિતન્તિ સૂપસમ્પન્નં.

તતો બોધિસત્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧૭. ‘‘અપ્પકેન તુવં યક્ખ, થુલ્લમત્થં જહિસ્સસિ;

ભિક્ખં તે નાહરિસ્સન્તિ, જના મરણસઞ્ઞિનો.

૧૮. ‘‘લદ્ધાય યક્ખા તવ નિચ્ચભિક્ખં, સુચિં પણીતં રસસા ઉપેતં;

ભિક્ખઞ્ચ તે આહરિયો નરો ઇધ, સુદુલ્લભો હેહિતિ ભક્ખિતે મયી’’તિ.

તત્થ થુલ્લમત્થન્તિ અપ્પકેન કારણેન મહન્તં અત્થં જહિસ્સસીતિ દસ્સેતિ. નાહરિસ્સન્તીતિ ઇતો પટ્ઠાય મરણસઞ્ઞિનો હુત્વા ન આહરિસ્સન્તિ, અથ ત્વં મિલાતસાખો વિય રુક્ખો નિરાહારો દુબ્બલો ભવિસ્સસીતિ. લદ્ધાયન્તિ લદ્ધઅયં લદ્ધાગમનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – સમ્મ યક્ખ, યં અહં અજ્જ આહરિં, ઇદં તવ નિચ્ચભિક્ખં સુચિં પણીતં ઉત્તમં રસેન ઉપેતં લદ્ધાગમનં દેવસિકં તે આગચ્છિસ્સતિ. આહરિયોતિ આહરણકો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘સચે ત્વં ઇમં ભિક્ખં ગહેત્વા આગતં મં ભક્ખસિ, અથેવં મયિ ભક્ખિતે ભિક્ખઞ્ચ તે આહરણકો અઞ્ઞો નરો ઇધ સુદુલ્લભો ભવિસ્સતિ. કિંકારણા? માદિસો હિ બારાણસિયં અઞ્ઞો પણ્ડિતમનુસ્સો નામ નત્થિ, મયિ પન ખાદિતે સુતનુપિ નામ યક્ખેન ખાદિતો, અઞ્ઞસ્સ કસ્સ સો લજ્જિસ્સતી’’તિ ભત્તાહરણકં ન લભિસ્સસિ, અથ તે ઇતો પટ્ઠાય ભોજનં દુલ્લભં ભવિસ્સતિ, અમ્હાકમ્પિ રાજાનં ગણ્હિતું ન લભિસ્સસિ. કસ્મા? રુક્ખતો બહિભાવેન. સચે પનિદં ભત્તં ભુઞ્જિત્વા મં પહિણિસ્સસિ, અહં તે રઞ્ઞો કથેત્વા નિબદ્ધં ભત્તં પેસેસ્સામિ, અત્તાનમ્પિ ચ તે ખાદિતું ન દસ્સામિ, અહમ્પિ તવ સન્તિકે ઠાને ન ઠસ્સામિ, પાદુકાસુ ઠસ્સામિ, રુક્ખચ્છાયાયમ્પિ તે ન ઠસ્સામિ, અત્તનો છત્તચ્છાયાયમેવ ઠસ્સામિ, સચે પન મયા સદ્ધિં વિરુજ્ઝિસ્સસિ, ખગ્ગેન તં દ્વિધા ભિન્દિસ્સામિ, અહઞ્હિ અજ્જ એતદત્થમેવ સજ્જો હુત્વા આગતોતિ. એવં કિર નં મહાસત્તો તજ્જેસિ.

યક્ખો ‘‘યુત્તરૂપં માણવો વદતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા પસન્નચિત્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧૯. ‘‘મમેવ સુતનો અત્થો, યથા ભાસસિ માણવ;

મયા ત્વં સમનુઞ્ઞાતો, સોત્થિં પસ્સાહિ માતરં.

૨૦. ‘‘ખગ્ગં છત્તઞ્ચ પાતિઞ્ચ, ગચ્છમાદાય માણવ;

સોત્થિં પસ્સતુ તે માતા, ત્વઞ્ચ પસ્સાહિ માતર’’ન્તિ.

તત્થ સુતનોતિ બોધિસત્તં આલપતિ. યથા ભાસસીતિ યથા ત્વં ભાસસિ, તથા યો એસ તયા ભાસિતો અત્થો, એસો મમેવત્થો, મય્હમેવ વડ્ઢીતિ.

યક્ખસ્સ કથં સુત્વા બોધિસત્તો ‘‘મમ કમ્મં નિપ્ફન્નં, દમિતો મે યક્ખો, બહુઞ્ચ ધનં લદ્ધં, રઞ્ઞો ચ વચનં કત’’ન્તિ તુટ્ઠચિત્તો યક્ખસ્સ અનુમોદનં કરોન્તો ઓસાનગાથમાહ –

૨૧. ‘‘એવં યક્ખ સુખી હોહિ, સહ સબ્બેહિ ઞાતિભિ;

ધનઞ્ચ મે અધિગતં, રઞ્ઞો ચ વચનં કત’’ન્તિ. –

વત્વા ચ પન યક્ખં આમન્તેત્વા ‘‘સમ્મ, ત્વં પુબ્બે અકુસલકમ્મં કત્વા કક્ખળો ફરુસો પરેસં લોહિતમંસભક્ખો યક્ખો હુત્વા નિબ્બત્તો, ઇતો પટ્ઠાય પાણાતિપાતાદીનિ મા કરી’’તિ સીલે ચ આનિસંસં, દુસ્સીલ્યે ચ આદીનવં કથેત્વા યક્ખં પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા ‘‘કિં તે અરઞ્ઞવાસેન, એહિ નગરદ્વારે તં નિસીદાપેત્વા અગ્ગભત્તલાભિં કરોમી’’તિ યક્ખેન સદ્ધિં નિક્ખમિત્વા ખગ્ગાદીનિ યક્ખં ગાહાપેત્વા બારાણસિં અગમાસિ. ‘‘સુતનુ માણવો યક્ખં ગહેત્વા એતી’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા અમચ્ચપરિવુતો બોધિસત્તસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા યક્ખં નગરદ્વારે નિસીદાપેત્વા અગ્ગભત્તલાભિનં કત્વા નગરં પવિસિત્વા ભેરિં ચરાપેત્વા નાગરે સન્નિપાતાપેત્વા બોધિસત્તસ્સ ગુણં કથેત્વા સેનાપતિટ્ઠાનં અદાસિ. અયઞ્ચ બોધિસત્તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સગ્ગપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને માતુપોસકભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. તદા યક્ખો અઙ્ગુલિમાલો અહોસિ, રાજા આનન્દો, માણવો પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

સુતનુજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૩૯૯] ૪. માતુપોસકગિજ્ઝજાતકવણ્ણના

તે કથં નુ કરિસ્સન્તીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં માતુપોસકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ સામજાતકે (જા. ૨.૨૨.૨૯૬ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ગિજ્ઝયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો વુદ્ધે પરિહીનચક્ખુકે માતાપિતરો ગિજ્ઝગુહાયં ઠપેત્વા ગોમંસાદીનિ આહરિત્વા પોસેસિ. તસ્મિં કાલે બારાણસિયં સુસાને એકો નેસાદો અનિયમેત્વા ગિજ્ઝાનં પાસે ઓડ્ડેસિ. અથેકદિવસં બોધિસત્તો ગોમંસાદિં પરિયેસન્તો સુસાનં પવિટ્ઠો પાદેન પાસે બજ્ઝિત્વા અત્તનો ન ચિન્તેસિ, વુદ્ધે પરિહીનચક્ખુકે માતાપિતરો અનુસ્સરિત્વા ‘‘કથં નુ ખો મે માતાપિતરો યાપેસ્સન્તિ, મમ બદ્ધભાવમ્પિ અજાનન્તા અનાથા નિપ્પચ્ચયા પબ્બતગુહાયમેવ સુસ્સિત્વા મરિસ્સન્તિ મઞ્ઞે’’તિ વિલપન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૨૨. ‘‘તે કથં નુ કરિસ્સન્તિ, વુદ્ધા ગિરિદરીસયા;

અહં બદ્ધોસ્મિ પાસેન, નિલીયસ્સ વસં ગતો’’તિ.

તત્થ નિલીયસ્સાતિ એવંનામકસ્સ નેસાદપુત્તસ્સ.

અથ નેસાદપુત્તો ગિજ્ઝરાજસ્સ પરિદેવિતસદ્દં સુત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૨૩. ‘‘કિં ગિજ્ઝ પરિદેવસિ, કા નુ તે પરિદેવના;

ન મે સુતો વા દિટ્ઠો વા, ભાસન્તો માનુસિં દિજો’’તિ.

ગિજ્ઝો આહ –

૨૪. ‘‘ભરામિ માતાપિતરો, વુદ્ધે ગિરિદરીસયે;

તે કથં નુ કરિસ્સન્તિ, અહં વસં ગતો તવા’’તિ.

નેસાદો આહ –

૨૫. ‘‘યં નુ ગિજ્ઝો યોજનસતં, કુણપાનિ અવેક્ખતિ;

કસ્મા જાલઞ્ચ પાસઞ્ચ, આસજ્જાપિ ન બુજ્ઝસી’’તિ.

ગિજ્ઝરાજા આહ –

૨૬. ‘‘યદા પરાભવો હોતિ, પોસો જીવિતસઙ્ખયે;

અથ જાલઞ્ચ પાસઞ્ચ, આસજ્જાપિ ન બુજ્ઝતી’’તિ.

૨૭. ‘‘ભરસ્સુ માતાપિતરો, વુદ્ધે ગિરિદરીસયે;

મયા ત્વં સમનુઞ્ઞાતો, સોત્થિં પસ્સાહિ ઞાતકે.

૨૮. ‘‘એવં લુદ્દક નન્દસ્સુ, સહ સબ્બેહિ ઞાતિભિ;

ભરિસ્સં માતાપિતરો, વુદ્ધે ગિરિદરીસયે’’તિ. –

નેસાદપુત્તેન દુતિયા, ગિજ્ઝેન તતિયાતિ ઇમા ગાથા પટિપાટિયા વુત્તા.

તત્થ યં નૂતિ યં નુ એતં લોકે કથીયતિ. ગિજ્ઝો યોજનસતં, કુણપાનિ અવેક્ખતીતિ યોજનસતં અતિક્કમ્મ ઠિતાનિપિ કુણપાનિ પસ્સતિ, તં યદિ તથં, અથ કસ્મા ત્વં ઇમં જાલઞ્ચ પાસઞ્ચ આસજ્જાપિ ન બુજ્ઝસિ, સન્તિકં આગન્ત્વાપિ ન જાનાસીતિ.

પરાભવોતિ વિનાસો. ભરસ્સૂતિ ઇદં સો બોધિસત્તસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા ‘‘પણ્ડિતો ગિજ્ઝરાજા પરિદેવન્તો ન અત્તનો પરિદેવતિ, માતાપિતૂનં પરિદેવતિ, નાયં મારેતું યુત્તો’’તિ તુસ્સિત્વા આહ, વત્વા ચ પન પિયચિત્તેન મુદુચિત્તેન પાસં મોચેસિ.

અથસ્સ બોધિસત્તો મરણમુખા પમુત્તો સુખિતો અનુમોદનં કરોન્તો ઓસાનગાથં વત્વા મુખપૂરં મંસં આદાય માતાપિતૂનં અદાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને માતુપોસકભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ.

તદા નેસાદપુત્તો છન્નો અહોસિ, માતાપિતરો મહારાજકુલાનિ, ગિજ્ઝરાજા પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

માતુપોસકગિજ્ઝજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૪૦૦] ૫. દબ્ભપુપ્ફજાતકવણ્ણના

અનુતીરચારી ભદ્દન્તેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉપનન્દં સક્યપુત્તં આરબ્ભ કથેસિ. સો હિ સાસને પબ્બજિત્વા અપ્પિચ્છતાદિગુણે પહાય મહાતણ્હો અહોસિ. વસ્સૂપનાયિકાય દ્વે તયો વિહારે પરિગ્ગહેત્વા એકસ્મિં છત્તં વા ઉપાહનં વા એકસ્મિં કત્તરયટ્ઠિં વા ઉદકતુમ્બં વા ઠપેત્વા એકસ્મિં સયં વસતિ. સો એકસ્મિં જનપદવિહારે વસ્સં ઉપગન્ત્વા ‘‘ભિક્ખૂહિ નામ અપ્પિચ્છેહિ ભવિતબ્બ’’ન્તિ આકાસે ચન્દં ઉટ્ઠાપેન્તો વિય ભિક્ખૂનં પચ્ચયસન્તોસદીપકં અરિયવંસપટિપદં કથેસિ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ મનાપાનિ પત્તચીવરાનિ છડ્ડેત્વા મત્તિકાપત્તાનિ ચેવ પંસુકૂલચીવરાનિ ચ ગણ્હિંસુ. સો તાનિ અત્તનો વસનટ્ઠાને ઠપેત્વા વુત્થવસ્સો પવારેત્વા યાનકં પૂરેત્વા જેતવનં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે એકસ્સ અરઞ્ઞવિહારસ્સ પિટ્ઠિભાગે પાદે વલ્લિયા પલિબુદ્ધો ‘‘અદ્ધા એત્થ કિઞ્ચિ લદ્ધબ્બં ભવિસ્સતી’’તિ તં વિહારં પાવિસિ. તત્થ પન દ્વે મહલ્લકા ભિક્ખૂ વસ્સં ઉપગચ્છિંસુ. તે દ્વે ચ થૂલસાટકે એકઞ્ચ સુખુમકમ્બલં લભિત્વા ભાજેતું અસક્કોન્તા તં દિસ્વા ‘‘થેરો નો ભાજેત્વા દસ્સતી’’તિ તુટ્ઠચિત્તા ‘‘મયં, ભન્તે, ઇમં વસ્સાવાસિકં ભાજેતું ન સક્કોમ, ઇમં નો નિસ્સાય વિવાદો હોતિ, ઇદં અમ્હાકં ભાજેત્વા દેથા’’તિ આહંસુ. સો ‘‘સાધુ ભાજેસ્સામી’’તિ દ્વે થૂલસાટકે દ્વિન્નમ્પિ ભાજેત્વા ‘‘અયં અમ્હાકં વિનયધરાનં પાપુણાતી’’તિ કમ્બલં ગહેત્વા પક્કામિ.

તેપિ થેરા કમ્બલે સાલયા તેનેવ સદ્ધિં જેતવનં ગન્ત્વા વિનયધરાનં ભિક્ખૂનં તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘લબ્ભતિ નુ ખો, ભન્તે, વિનયધરાનં એવં વિલોપં ખાદિતુ’’ન્તિ આહંસુ. ભિક્ખૂ ઉપનન્દત્થેરેન આભતં પત્તચીવરરાસિં દિસ્વા ‘‘મહાપુઞ્ઞોસિ ત્વં આવુસો, બહું તે પત્તચીવરં લદ્ધ’’ન્તિ વદિંસુ. સો ‘‘કુતો મે આવુસો, પુઞ્ઞં, ઇમિના મે ઉપાયેન ઇદં લદ્ધ’’ન્તિ સબ્બં કથેસિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, ઉપનન્દો સક્યપુત્તો મહાતણ્હો મહાલોભો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઉપનન્દેન પટિપદાય અનુચ્છવિકં કતં, પરસ્સ પટિપદં કથેન્તેન નામ ભિક્ખુના પઠમં અત્તનો અનુચ્છવિકં કત્વા પચ્છા પરો ઓવદિતબ્બો’’તિ.

‘‘અત્તાનમેવ પઠમં, પતિરૂપે નિવેસયે;

અથઞ્ઞમનુસાસેય્ય, ન કિલિસ્સેય્ય પણ્ડિતો’’તિ. (ધ. પ. ૧૫૮) –

ઇમાય ધમ્મપદે ગાથાય ધમ્મં દેસેત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઉપનન્દો ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ મહાતણ્હો મહાલોભોવ, ન ચ પન ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ ઇમેસં સન્તકં વિલુમ્પિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો નદીતીરે રુક્ખદેવતા અહોસિ. તદા એકો સિઙ્ગાલો માયાવિં નામ ભરિયં ગહેત્વા નદીતીરે એકસ્મિં ઠાને વસિ. અથેકદિવસં સિઙ્ગાલી સિઙ્ગાલં આહ ‘‘દોહળો મે સામિ, ઉપ્પન્નો, અલ્લરોહિતમચ્છં ખાદિતું ઇચ્છામી’’તિ. સિઙ્ગાલો ‘‘અપ્પોસ્સુક્કા હોહિ, આહરિસ્સામિ તે’’તિ નદીતીરે ચરન્તો વલ્લિયા પાદે પલિબુજ્ઝિત્વા અનુતીરમેવ અગમાસિ. તસ્મિં ખણે ગમ્ભીરચારી ચ અનુતીરચારી ચાતિ દ્વે ઉદ્દા મચ્છે પરિયેસન્તા તીરે અટ્ઠંસુ. તેસુ ગમ્ભીરચારી મહન્તં રોહિતમચ્છં દિસ્વા વેગેન ઉદકે પવિસિત્વા તં નઙ્ગુટ્ઠે ગણ્હિ. બલવા મચ્છો પરિકડ્ઢન્તો યાસિ. સો ગમ્ભીરચારી ઉદ્દો ‘‘મહામચ્છો ઉભિન્નમ્પિ નો પહોસ્સતિ, એહિ મે સહાયો હોહી’’તિ ઇતરેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૨૯. ‘‘અનુતીરચારી ભદ્દન્તે, સહાયમનુધાવ મં;

મહા મે ગહિતો મચ્છો, સો મં હરતિ વેગસા’’તિ.

તત્થ સહાયમનુધાવ મન્તિ સહાય અનુધાવ મં, સન્ધિવસેન મ-કારો વુત્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથાહં ઇમિના મચ્છેન ન સંહીરામિ, એવં મં નઙ્ગુટ્ઠખણ્ડે ગહેત્વા ત્વં અનુધાવાતિ.

તં સુત્વા ઇતરો દુતિયં ગાથમાહ –

૩૦. ‘‘ગમ્ભીરચારી ભદ્દન્તે, દળ્હં ગણ્હાહિ થામસા;

અહં તં ઉદ્ધરિસ્સામિ, સુપણ્ણો ઉરગામિવા’’તિ.

તત્થ થામસાતિ થામેન. ઉદ્ધરિસ્સામીતિ નીહરિસ્સામિ. સુપણ્ણો ઉરગામિવાતિ ગરુળો સપ્પં વિય.

અથ દ્વેપિ તે એકતો હુત્વા રોહિતમચ્છં નીહરિત્વા થલે ઠપેત્વા મારેત્વા ‘‘ત્વં ભાજેહિ, ત્વં ભાજેહી’’તિ કલહં કત્વા ભાજેતું અસક્કોન્તા ઠપેત્વા નિસીદિંસુ. તસ્મિં કાલે સિઙ્ગાલો તં ઠાનં અનુપ્પત્તો. તે તં દિસ્વા ઉભોપિ પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા ‘‘અયં, સમ્મ, દબ્ભપુપ્ફમચ્છો અમ્હેહિ એકતો હુત્વા ગહિતો, તં નો ભાજેતું અસક્કોન્તાનં વિવાદો ઉપ્પન્નો, સમભાગં નો ભાજેત્વા દેહી’’તિ તતિયં ગાથમાહંસુ –

૩૧. ‘‘વિવાદો નો સમુપ્પન્નો, દબ્ભપુપ્ફ સુણોહિ મે;

સમેહિ મેધગં સમ્મા, વિવાદો વૂપસમ્મત’’ન્તિ.

તત્થ દબ્ભપુપ્ફાતિ દબ્ભપુપ્ફસમાનવણ્ણતાય તં આલપન્તિ. મેધગન્તિ કલહં.

તેસં વચનં સુત્વા સિઙ્ગાલો અત્તનો બલં દીપેન્તો –

૩૨. ‘‘ધમ્મટ્ઠોહં પુરે આસિં, બહૂ અડ્ડા મે તીરિતા;

સમેમિ મેધગં સમ્મા, વિવાદો વૂપસમ્મત’’ન્તિ. –

ઇદં ગાથં વત્વા ભાજેન્તો –

૩૩. ‘‘અનુતીરચારિ નઙ્ગુટ્ઠં, સીસં ગમ્ભીરચારિનો;

અચ્ચાયં મજ્ઝિમો ખણ્ડો, ધમ્મટ્ઠસ્સ ભવિસ્સતી’’તિ. –

ઇમં ગાથમાહ –

તત્થ પઠમગાથાય અયમત્થો – અહં પુબ્બે રાજૂનં વિનિચ્છયામચ્ચો આસિં, તેન મયા વિનિચ્છયે નિસીદિત્વા બહૂ અડ્ડા તીરિતા, તેસં તેસં બ્રાહ્મણગહપતિકાદીનં બહૂ અડ્ડા તીરિતા વિનિચ્છિતા, સ્વાહં તુમ્હાદિસાનં સમજાતિકાનં ચતુપ્પદાનં અડ્ડં તીરેતું કિં ન સક્ખિસ્સામિ, અહં વો સમેમિ મેધગં, સમ્મા મં નિસ્સાય તુમ્હાકં વિવાદો વૂપસમ્મતૂતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા મચ્છં તયો કોટ્ઠાસે કત્વા અનુતીરચારિ ત્વં નઙ્ગુટ્ઠં ગણ્હ, સીસં ગમ્ભીરચારિનો હોતુ. અચ્ચાયં મજ્ઝિમો ખણ્ડોતિ અપિચ અયં મજ્ઝિમો કોટ્ઠાસો. અથ વા અચ્ચાતિ અતિચ્ચ, ઇમે દ્વે કોટ્ઠાસે અતિક્કમિત્વા ઠિતો અયં મજ્ઝિમો ખણ્ડો ધમ્મટ્ઠસ્સ વિનિચ્છયસામિકસ્સ મય્હં ભવિસ્સતીતિ.

એવં તં મચ્છં વિભજિત્વા ‘‘તુમ્હે કલહં અકત્વા નઙ્ગુટ્ઠઞ્ચ સીસઞ્ચ ખાદથા’’તિ વત્વા મજ્ઝિમખણ્ડં મુખેન ડંસિત્વા તેસં પસ્સન્તાનંયેવ પલાયિ. તે સહસ્સં પરાજિતા વિય દુમ્મુખા નિસીદિત્વા ગાથમાહંસુ –

૩૪. ‘‘ચિરમ્પિ ભક્ખો અભવિસ્સ, સચે ન વિવદેમસે;

અસીસકં અનઙ્ગુટ્ઠં, સિઙ્ગાલો હરતિ રોહિત’’ન્તિ.

તત્થ ચિરમ્પીતિ દ્વે તયો દિવસે સન્ધાય વુત્તં.