૨. ખરપુત્તવગ્ગો

[૩૮૬] ૧. ખરપુત્તજાતકવણ્ણના

સચ્ચં કિરેવમાહંસૂતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પુરાણદુતિયિકાપલોભનં આરબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ ભિક્ખું સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘કેન ઉક્કણ્ઠાપિતોસી’’તિ વત્વા ‘‘પુરાણદુતિયિકાયા’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખુ અયં તે ઇત્થી અનત્થકારિકા, પુબ્બેપિ ત્વં ઇમં નિસ્સાય અગ્ગિં પવિસિત્વા મરન્તો પણ્ડિતે નિસ્સાય જીવિતં લભી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં સેનકે નામ રઞ્ઞે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સક્કત્તં કારેસિ. તદા સેનકસ્સ રઞ્ઞો એકેન નાગરાજેન સદ્ધિં મિત્તભાવો હોતિ. સો કિર નાગરાજા નાગભવના નિક્ખમિત્વા થલે ગોચરં ગણ્હન્તો ચરતિ. અથ નં ગામદારકા દિસ્વા ‘‘સપ્પો અય’’ન્તિ લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પહરિંસુ. અથ રાજા ઉય્યાનં કીળિતું ગચ્છન્તો દિસ્વા ‘‘કિં એતે દારકા કરોન્તી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘એકં સપ્પં પહરન્તી’’તિ સુત્વા ‘‘પહરિતું મા દેથ, પલાપેથ ને’’તિ પલાપેસિ. નાગરાજા જીવિતં લભિત્વા નાગભવનં ગન્ત્વા બહૂનિ રતનાનિ આદાય અડ્ઢરત્તસમયે રઞ્ઞો સયનઘરં પવિસિત્વા તાનિ રતનાનિ દત્વા ‘‘મહારાજ, મયા તુમ્હે નિસ્સાય જીવિતં લદ્ધ’’ન્તિ રઞ્ઞા સદ્ધિં મિત્તભાવં કત્વા પુનપ્પુનં ગન્ત્વા રાજાનં પસ્સતિ. સો અત્તનો નાગમાણવિકાસુ એકં કામેસુ અતિત્તં નાગમાણવિકં રક્ખણત્થાય રઞ્ઞો સન્તિકે ઠપેત્વા ‘‘યદા એતં ન પસ્સસિ, તદા ઇમં મન્તં પરિવત્તેય્યાસી’’તિ તસ્સ એકં મન્તં અદાસિ.

સો એકદિવસં ઉય્યાનં ગન્ત્વા નાગમાણવિકાય સદ્ધિં પોક્ખરણિયં ઉદકકીળં કીળિ. નાગમાણવિકા એકં ઉદકસપ્પં દિસ્વા અત્તભાવં વિજહિત્વા તેન સદ્ધિં અસદ્ધમ્મં પટિસેવિ. રાજા તં અપસ્સન્તો ‘‘કહં નુ ખો ગતા’’તિ મન્તં પરિવત્તેત્વા અનાચારં કરોન્તિં દિસ્વા વેળુપેસિકાય પહરિ. સા કુજ્ઝિત્વા તતો નાગભવનં ગન્ત્વા ‘‘કસ્મા આગતાસી’’તિ પુટ્ઠા ‘‘તુમ્હાકં સહાયો મં અત્તનો વચનં અગણ્હન્તિં પિટ્ઠિયં પહરી’’તિ પહારં દસ્સેસિ. નાગરાજા તથતો અજાનિત્વાવ ચત્તારો નાગમાણવકે આમન્તેત્વા ‘‘ગચ્છથ, સેનકસ્સ સયનઘરં પવિસિત્વા નાસવાતેન તં ભુસં વિય વિદ્ધંસેથા’’તિ પેસેસિ. તે ગન્ત્વા રઞ્ઞો સિરિસયને નિપન્નકાલે ગબ્ભં પવિસિંસુ. તેસં પવિસનવેલાયમેવ રાજા દેવિં આહ – ‘‘જાનાસિ નુ ખો ભદ્દે, નાગમાણવિકાય ગતટ્ઠાન’’ન્તિ? ‘‘ન જાનામિ, દેવા’’તિ. ‘‘અજ્જ સા અમ્હાકં પોક્ખરણિયં કીળનકાલે અત્તભાવં વિજહિત્વા એકેન ઉદકસપ્પેન સદ્ધિં અનાચારં અકાસિ, અથ નં અહં ‘એવં મા કરી’તિ સિક્ખાપનત્થાય વેળુપેસિકાય પહરિં, સા ‘નાગભવનં ગન્ત્વા સહાયસ્સ મે અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કથેત્વા મેત્તિં ભિન્દેય્યા’તિ મે ભયં ઉપ્પજ્જતી’’તિ. તં સુત્વા નાગમાણવકા તતોવ નિવત્તિત્વા નાગભવનં ગન્ત્વા નાગરાજસ્સ તમત્થં આરોચેસું. સો સંવેગપ્પત્તો હુત્વા તઙ્ખણઞ્ઞેવ રઞ્ઞો સયનઘરં આગન્ત્વા તમત્થં આચિક્ખિત્વા ખમાપેત્વા ‘‘ઇદં મે દણ્ડકમ્મ’’ન્તિ સબ્બરુતજાનનં નામ મન્તં દત્વા ‘‘અયં, મહારાજ, અનગ્ઘો મન્તો, સચે ઇમં મન્તં અઞ્ઞસ્સ દદેય્યાસિ, દત્વાવ અગ્ગિં પવિસિત્વા મરેય્યાસી’’તિ આહ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. સો તતો પટ્ઠાય કિપિલ્લિકાનમ્પિ સદ્દં જાનાતિ.

તસ્સેકદિવસં મહાતલે નિસીદિત્વા મધુફાણિતેહિ ખાદનીયં ખાદન્તસ્સ એકં મધુબિન્દુ ચ ફાણિતબિન્દુ ચ પૂવખણ્ડઞ્ચ ભૂમિયં પતિ. એકા કિપિલ્લિકા તં દિસ્વા ‘‘રઞ્ઞો મહાતલે મધુચાટિ ભિન્ના, ફાણિતસકટં પૂવસકટં નિક્કુજ્જિતં, મધુફાણિતઞ્ચ પૂવઞ્ચ ખાદથા’’તિ વિરવન્તી વિચરતિ. અથ રાજા તસ્સા રવં સુત્વા હસિ. રઞ્ઞો સમીપે ઠિતા દેવી ‘‘કિં નુ ખો દિસ્વા રાજા હસી’’તિ ચિન્તેસિ. તસ્મિં ખાદનીયં ખાદિત્વા ન્હત્વા પલ્લઙ્કે નિસિન્ને એકં મક્ખિકં સામિકો ‘‘એહિ ભદ્દે, કિલેસરતિયા રમિસ્સામા’’તિ આહ. અથ નં સા ‘‘અધિવાસેહિ તાવ સામિ, ઇદાનિ રઞ્ઞો ગન્ધે આહરિસ્સન્તિ, તસ્સ વિલિમ્પન્તસ્સ પાદમૂલે ગન્ધચુણ્ણં પતિસ્સતિ, અહં તત્થ વટ્ટેત્વા સુગન્ધા ભવિસ્સામિ, તતો રઞ્ઞો પિટ્ઠિયં નિપજ્જિત્વા રમિસ્સામા’’તિ આહ. રાજા તમ્પિ સદ્દં સુત્વા હસિ. દેવીપિ ‘‘કિં નુ ખો દિસ્વા હસી’’તિ પુન ચિન્તેસિ. પુન રઞ્ઞો સાયમાસં ભુઞ્જન્તસ્સ એકં ભત્તસિત્થં ભૂમિયં પતિ. કિપિલ્લિકા ‘‘રાજકુલે ભત્તસકટં ભગ્ગં, ભત્તં ભુઞ્જથા’’તિ વિરવિ. તં સુત્વા રાજા પુનપિ હસિ. દેવી સુવણ્ણકટચ્છું ગહેત્વા રાજાનં પરિવિસન્તી ‘‘મં નુ ખો દિસ્વા રાજા હસતી’’તિ વિતક્કેસિ.

સા રઞ્ઞા સદ્ધિં સયનં આરુય્હ નિપજ્જનકાલે ‘‘કિંકારણા દેવ, હસી’’તિ પુચ્છિ. સો ‘‘કિં તે મમ હસિતકારણેના’’તિ વત્વા પુનપ્પુનં નિબદ્ધો કથેસિ. અથ નં સા ‘‘તુમ્હાકં જાનનમન્તં મય્હં દેથા’’તિ વત્વા ‘‘ન સક્કા દાતુ’’ન્તિ પટિક્ખિત્તાપિ પુનપ્પુનં નિબન્ધિ. રાજા ‘‘સચાહં ઇમં મન્તં તુય્હં દસ્સામિ, મરિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘મરન્તોપિ મય્હં દેહિ, દેવા’’તિ. રાજા માતુગામવસિકો હુત્વા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘ઇમિસ્સા મન્તં દત્વા અગ્ગિં પવિસિસ્સામી’’તિ રથેન ઉય્યાનં પાયાસિ.

તસ્મિં ખણે સક્કો લોકં ઓલોકેન્તો ઇમં કારણં દિસ્વા ‘‘અયં બાલરાજા માતુગામં નિસ્સાય ‘અગ્ગિં પવિસિસ્સામી’તિ ગચ્છતિ, જીવિતમસ્સ દસ્સામી’’તિ સુજં અસુરકઞ્ઞં આદાય બારાણસિં આગન્ત્વા તં અજિકં કત્વા અત્તના અજો હુત્વા ‘‘મહાજનો મા પસ્સતૂ’’તિ અધિટ્ઠાય રઞ્ઞો રથસ્સ પુરતો અહોસિ. તં રાજા ચેવ રથે યુત્તસિન્ધવા ચ પસ્સન્તિ, અઞ્ઞો કોચિ ન પસ્સતિ. અજો કથાસમુટ્ઠાપનત્થં રથપુરતો અજિકાય સદ્ધિં મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તો વિય અહોસિ. તમેકો રથે યુત્તસિન્ધવો દિસ્વા ‘‘સમ્મ અજરાજ, મયં પુબ્બે ‘અજા કિર બાલા અહિરિકા’તિ અસ્સુમ્હ, ન ચ તં પસ્સિમ્હ, ત્વં પન રહો પટિચ્છન્નટ્ઠાને કત્તબ્બં અનાચારં અમ્હાકં એત્તકાનં પસ્સન્તાનઞ્ઞેવ કરોસિ, ન લજ્જસિ, તં નો પુબ્બે સુતં ઇમિના દિટ્ઠેન સમેતી’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૭૭. ‘‘સચ્ચં કિરેવમાહંસુ, વસ્તં બાલોતિ પણ્ડિતા;

પસ્સ બાલો રહોકમ્મં, આવિકુબ્બં ન બુજ્ઝતી’’તિ.

તત્થ વસ્તન્તિ અજં. પણ્ડિતાતિ ઞાણસમ્પન્ના તં બાલોતિ વદન્તિ, સચ્ચં કિર વદન્તિ. પસ્સાતિ આલપનં, પસ્સથાહિ અત્થો. ન બુજ્ઝતીતિ એવં કાતું અયુત્તન્તિ ન જાનાતિ.

તં સુત્વા અજો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૭૮. ‘‘ત્વં ખોપિ સમ્મ બાલોસિ, ખરપુત્ત વિજાનહિ;

રજ્જુયા હિ પરિક્ખિત્તો, વઙ્કોટ્ઠો ઓહિતોમુખો.

૭૯. ‘‘અપરમ્પિ સમ્મ તે બાલ્યં, યો મુત્તો ન પલાયસિ;

સો ચ બાલતરો સમ્મ, યં ત્વં વહતિ સેનક’’ન્તિ.

તત્થ ત્વં ખોપિ સમ્માતિ સમ્મ સિન્ધવ મયાપિ ખો ત્વં બાલતરો. ખરપુત્તાતિ સો કિર ગદ્રભસ્સ જાતકો, તેન તં એવમાહ. વિજાનહીતિ અહમેવ બાલોતિ એવં જાનાહિ. પરિક્ખિત્તોતિ યુગેન સદ્ધિં ગીવાય પરિક્ખિત્તો. વઙ્કોટ્ઠોતિ વઙ્કઓટ્ઠો. ઓહિતોમુખોતિ મુખબન્ધનેન પિહિતમુખો. યો મુત્તો ન પલાયસીતિ યો ત્વં રથતો મુત્તો સમાનો મુત્તકાલે પલાયિત્વા અરઞ્ઞં ન પવિસસિ, તં તે અપલાયનં અપરમ્પિ બાલ્યં, સો ચ બાલતરોતિ યં ત્વં સેનકં વહસિ, સો સેનકો તયાપિ બાલતરો.

રાજા તેસં ઉભિન્નમ્પિ કથં જાનાતિ, તસ્મા તં સુણન્તો સણિકં રથં પેસેસિ. સિન્ધવોપિ તસ્સ કથં સુત્વા પુન ચતુત્થં ગાથમાહ –

૮૦. ‘‘યં નુ સમ્મ અહં બાલો, અજરાજ વિજાનહિ;

અથ કેન સેનકો બાલો, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’તિ.

તત્થ યન્તિ કરણત્થે પચ્ચત્તવચનં. નૂતિ અનુસ્સવત્થે નિપાતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – સમ્મ અજરાજ, યેન તાવ તિરચ્છાનગતત્તેન કારણેન અહં બાલો, તં ત્વં કારણં જાનાહિ, સક્કા એતં તયા ઞાતું, અહઞ્હિ તિરચ્છાનગતત્તાવ બાલો, તસ્મા મં ખરપુત્તાતિઆદીનિ વદન્તો સુટ્ઠુ વદસિ, અયં પન સેનકો રાજા કેન કારણેન બાલો, તં મે કારણં પુચ્છિતો અક્ખાહીતિ.

તં સુત્વા અજો આચિક્ખન્તો પઞ્ચમં ગાથમાહ –

૮૧. ‘‘ઉત્તમત્થં લભિત્વાન, ભરિયાય યો પદસ્સતિ;

તેન જહિસ્સતત્તાનં, સા ચેવસ્સ ન હેસ્સતી’’તિ.

તત્થ ઉત્તમત્થન્તિ સબ્બરુતજાનનમન્તં. તેનાતિ તસ્સા મન્તપ્પદાનસઙ્ખાતેન કારણેન તં દત્વા અગ્ગિં પવિસન્તો અત્તાનઞ્ચ જહિસ્સતિ, સા ચસ્સ ભરિયા ન ભવિસ્સતિ, તસ્મા એસ તયાપિ બાલતરો, યો લદ્ધં યસં રક્ખિતું ન સક્કોતીતિ.

રાજા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘અજરાજ, અમ્હાકં સોત્થિં કરોન્તોપિ ત્વઞ્ઞેવ કરિસ્સસિ, કથેહિ તાવ નો કત્તબ્બયુત્તક’’ન્તિ આહ. અથ નં અજરાજા ‘‘મહારાજ, ઇમેસં સત્તાનં અત્તના અઞ્ઞો પિયતરો નામ નત્થિ, એકં પિયભણ્ડં નિસ્સાય અત્તાનં નાસેતું લદ્ધયસં પહાતું ન વટ્ટતી’’તિ વત્વા છટ્ઠં ગાથમાહ –

૮૨. ‘‘ન વે પિયમ્મેતિ જનિન્દ તાદિસો, અત્તં નિરંકત્વા પિયાનિ સેવતિ;

અત્તાવ સેય્યો પરમા ચ સેય્યો, લબ્ભા પિયા ઓચિતત્થેન પચ્છા’’તિ.

તત્થ પિયમ્મેતિ પિયં મે, અયમેવ વા પાઠો. ઇદં વુત્તં હોતિ – જનિન્દ, તાદિસો તુમ્હાદિસો યસમહત્તે ઠિતો પુગ્ગલો એકં પિયભણ્ડં નિસ્સાય ‘‘ઇદં પિયં મે’’તિ અત્તં નિરંકત્વા અત્તાનં છડ્ડેત્વા તાનિ પિયાનિ ન સેવતેવ. કિંકારણા? અત્તાવ સેય્યો પરમા ચ સેય્યોતિ, યસ્મા સતગુણેન સહસ્સગુણેન અત્તાવ સેય્યો વરો ઉત્તમો, પરમા ચ સેય્યો, પરમા ઉત્તમાપિ અઞ્ઞસ્મા પિયભણ્ડાતિ અત્થો. એત્થ હિ ચ-કારો પિ-કારત્થે નિપાતોતિ દટ્ઠબ્બો. લબ્ભા પિયા ઓચિતત્થેન પચ્છાતિ ઓચિતત્થેન વડ્ઢિતત્થેન યસસમ્પન્નેન પુરિસેન પચ્છા પિયા નામ સક્કા લદ્ધું, ન તસ્સા કારણા અત્તા નાસેતબ્બોતિ.

એવં મહાસત્તો રઞ્ઞો ઓવાદં અદાસિ. રાજા તુસ્સિત્વા ‘‘અજરાજ, કુતો આગતોસી’’તિ પુચ્છિ. સક્કો અહં, મહારાજ, તવ અનુકમ્પાય તં મરણા મોચેતું આગતોમ્હીતિ. દેવરાજ, અહં એતિસ્સા ‘‘મન્તં દસ્સામી’’તિ અવચં, ઇદાનિ ‘‘કિં કરોમી’’તિ? ‘‘મહારાજ, તુમ્હાકં ઉભિન્નમ્પિ વિનાસેન કિચ્ચં નત્થિ, ‘સિપ્પસ્સ ઉપચારો’તિ વત્વા એતં કતિપયે પહારે પહરાપેહિ, ઇમિના ઉપાયેન ન ગણ્હિસ્સતી’’તિ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. મહાસત્તો રઞ્ઞો ઓવાદં દત્વા સકટ્ઠાનમેવ ગતો. રાજા ઉય્યાનં ગન્ત્વા દેવિં પક્કોસાપેત્વા આહ ‘‘ગણ્હિસ્સસિ ભદ્દે, મન્ત’’ન્તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ ઉપચારં કરોમી’’તિ. ‘‘કો ઉપચારો’’તિ? ‘‘પિટ્ઠિયં પહારસતે પવત્તમાને સદ્દં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ. સા મન્તલોભેન ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. રાજા ચોરઘાતકે પક્કોસાપેત્વા કસા ગાહાપેત્વા ઉભોસુ પસ્સેસુ પહરાપેસિ. સા દ્વે તયો પહારે અધિવાસેત્વા તતો પરં ‘‘ન મે મન્તેન અત્થો’’તિ રવિ. અથ નં રાજા ‘‘ત્વં મં મારેત્વા મન્તં ગણ્હિતુકામાસી’’તિ પિટ્ઠિયં નિચ્ચમ્મં કારેત્વા વિસ્સજ્જાપેસિ. સા તતો પટ્ઠાય પુન કથેતું નાસક્ખિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. તદા રાજા ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ અહોસિ, દેવી પુરાણદુતિયિકા, અસ્સો સારિપુત્તો, સક્કો પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

ખરપુત્તજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૩૮૭] ૨. સૂચિજાતકવણ્ણના

અકક્કસં અફરુસન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ઞાપારમિં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ મહાઉમઙ્ગજાતકે (જા. ૨.૨૨.૫૯૦ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. તદા પન સત્થા ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ તથાગતો પઞ્ઞવા ઉપાયકુસલોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે કમ્મારકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો પરિયોદાતસિપ્પો અહોસિ. માતાપિતરો પનસ્સ દલિદ્દા, તેસં ગામતો અવિદૂરે અઞ્ઞો સહસ્સકુટિકો કમ્મારગામો. તત્થ કમ્મારસહસ્સજેટ્ઠકો કમ્મારો રાજવલ્લભો અડ્ઢો મહદ્ધનો, તસ્સેકા ધીતા અહોસિ ઉત્તમરૂપધરા દેવચ્છરાપટિભાગા જનપદકલ્યાણિલક્ખણેહિ સમન્નાગતા. સામન્તગામેસુ મનુસ્સા વાસિફરસુફાલપાચનાદિકારાપનત્થાય તં ગામં ગન્ત્વા યેભુય્યેન તં કુમારિકં પસ્સન્તિ, તે અત્તનો અત્તનો ગામં ગન્ત્વા નિસિન્નટ્ઠાનાદીસુ તસ્સા રૂપં વણ્ણેન્તિ. બોધિસત્તો તં સુત્વા સવનસંસગ્ગેન બજ્ઝિત્વા ‘‘પાદપરિચારિકં નં કરિસ્સામી’’તિ ઉત્તમજાતિકં અયં ગહેત્વા એકં સુખુમં ઘનં સૂચિં કત્વા પાસે વિજ્ઝિત્વા ઉદકે ઉપ્પિલાપેત્વા અપરમ્પિ તથારૂપમેવ તસ્સા કોસકં કત્વા પાસે વિજ્ઝિ. ઇમિના નિયામેન તસ્સા સત્ત કોસકે અકાસિ, ‘‘કથં અકાસી’’તિ ન વત્તબ્બં. બોધિસત્તાનઞ્હિ ઞાણમહન્તતાય કરણં સમિજ્ઝતિયેવ. સો તં સૂચિં નાળિકાય પક્ખિપિત્વા ઓવટ્ટિકાય કત્વા તં ગામં ગન્ત્વા કમ્મારજેટ્ઠકસ્સ વસનવીથિં પુચ્છિત્વા તત્થ ગન્ત્વા દ્વારે ઠત્વા ‘‘કો મમ હત્થતો એવરૂપં નામ સૂચિં મૂલેન કિણિતું ઇચ્છતી’’તિ સૂચિં વણ્ણેન્તો જેટ્ઠકકમ્મારસ્સ ઘરદ્વારસમીપે ઠત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૮૩. ‘‘અકક્કસં અફરુસં, ખરધોતં સુપાસિયં;

સુખુમં તિખિણગ્ગઞ્ચ, કો સૂચિં કેતુમિચ્છતી’’તિ.

તસ્સત્થો – મમ પટલસ્સ વા તિલકસ્સ વા ઓધિનો વા અભાવેન અકક્કસં, સુમટ્ઠતાય અફરુસં, ખરેન પાસાણેન ધોતત્તા ખરધોતં, સુન્દરેન સુવિદ્ધેન પાસેન સમન્નાગતત્તા સુપાસિયં, સણ્હતાય સુખુમં, અગ્ગસ્સ તિખિણતાય તિખિણગ્ગં સૂચિં મમ હત્થતો મૂલં દત્વા કો કિણિતું ઇચ્છતીતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા પુનપિ તં વણ્ણેન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૮૪. ‘‘સુમજ્જઞ્ચ સુપાસઞ્ચ, અનુપુબ્બં સુવટ્ટિતં;

ઘનઘાતિમં પટિથદ્ધં, કો સૂચિં કેતુમિચ્છતી’’તિ.

તત્થ સુમજ્જઞ્ચાતિ કુરુવિન્દકચુણ્ણેન સુટ્ઠુ મજ્જિતં. સુપાસઞ્ચાતિ સણ્હેન પાસવેધકેન વિદ્ધત્તા સુન્દરપાસં. ઘનઘાતિમન્તિ યા ઘાતિયમાના અધિકરણિં અનુપવિસતિ, અયં ‘‘ઘનઘાતિમા’’તિ વુચ્ચતિ, તાદિસિન્તિ અત્થો. પટિથદ્ધન્તિ થદ્ધં અમુદુકં.

તસ્મિં ખણે સા કુમારિકા ભુત્તપાતરાસં પિતરં દરથપટિપ્પસ્સમ્ભનત્થં ચૂળસયને નિપન્નં તાલવણ્ટેન બીજયમાના બોધિસત્તસ્સ મધુરસદ્દં સુત્વા અલ્લમંસપિણ્ડેન હદયે પહટા વિય ઘટસહસ્સેન નિબ્બાપિતદરથા વિય હુત્વા ‘‘કો નુ ખો એસ અતિમધુરેન સદ્દેન કમ્મારાનં વસનગામે સૂચિં વિક્કિણાતિ, કેન નુ ખો કમ્મેન આગતો, જાનિસ્સામિ ન’’ન્તિ તાલવણ્ટં ઠપેત્વા ગેહા નિક્ખમ્મ બહિઆળિન્દકે ઠત્વા તેન સદ્ધિં કથેસિ. બોધિસત્તાનઞ્હિ પત્થિતં નામ સમિજ્ઝતિ, સો હિ તસ્સાયેવત્થાય તં ગામં આગતો. સા ચ તેન સદ્ધિં કથેન્તી ‘‘માણવ, સકલરટ્ઠવાસિનો સૂચિઆદીનં અત્થાય ઇમં ગામં આગચ્છન્તિ, ત્વં બાલતાય કમ્મારગામે સૂચિં વિક્કિણિતું ઇચ્છસિ, સચેપિ દિવસં સૂચિયા વણ્ણં ભાસિસ્સસિ, ન તે કોચિ હત્થતો સૂચિં ગણ્હિસ્સતિ, સચે ત્વં મૂલં લદ્ધું ઇચ્છસિ, અઞ્ઞં ગામં યાહી’’તિ વત્વા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૮૪. ‘‘ઇતોદાનિ પતાયન્તિ, સૂચિયો બળિસાનિ ચ;

કોયં કમ્મારગામસ્મિં, સૂચિં વિક્કેતુમિચ્છતિ.

૮૫. ‘‘ઇતો સત્થાનિ ગચ્છન્તિ, કમ્મન્તા વિવિધા પુથૂ;

કોયં કમ્મારગામસ્મિં, સૂચિં વિક્કેતુમિચ્છતી’’તિ.

તત્થ ઇતોદાનીતિ ઇમસ્મિં રટ્ઠે ઇદાનિ સૂચિયો ચ બળિસાનિ ચ અઞ્ઞાનિ ચ ઉપકરણાનિ ઇમમ્હા કમ્મારગામા પતાયન્તિ નિક્ખમન્તિ, તં તં દિસં પત્થરન્તા નિગ્ગચ્છન્તિ. કોયન્તિ એવં સન્તે કો અયં ઇમસ્મિં કમ્મારગામે સૂચિં વિક્કિણિતું ઇચ્છતિ. સત્થાનીતિ બારાણસિં ગચ્છન્તાનિ નાનપ્પકારાનિ સત્થાનિ ઇતોવ ગચ્છન્તિ. વિવિધા પુથૂતિ નાનપ્પકારા બહૂ કમ્મન્તાપિ સકલરટ્ઠવાસીનં ઇતો ગહિતઉપકરણેહેવ પવત્તન્તિ.

બોધિસત્તો તસ્સા વચનં સુત્વા ‘‘ભદ્દે, ત્વં અજાનન્તી અઞ્ઞાણેન એવં વદેસી’’તિ વત્વા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૮૬. ‘‘સૂચિં કમ્મારગામસ્મિં, વિક્કેતબ્બા પજાનતા;

આચરિયાવ જાનન્તિ, કમ્મં સુકતદુક્કટં.

૮૭. ‘‘ઇમઞ્ચે તે પિતા ભદ્દે, સૂચિં જઞ્ઞા મયા કતં;

તયા ચ મં નિમન્તેય્ય, યઞ્ચત્થઞ્ઞં ઘરે ધન’’ન્તિ.

તત્થ સૂચિન્તિ વિભત્તિવિપલ્લાસો કતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – સૂચિ નામ પજાનતા પણ્ડિતેન પુરિસેન કમ્મારગામસ્મિંયેવ વિક્કેતબ્બા. કિંકારણા? આચરિયાવ જાનન્તિ, કમ્મં સુકતદુક્કટન્તિ, તસ્સ તસ્સ સિપ્પસ્સ આચરિયાવ તસ્મિં તસ્મિં સિપ્પે સુકતદુક્કટકમ્મં જાનન્તિ, સ્વાહં કમ્મારકમ્મં અજાનન્તાનં ગહપતિકાનં ગામં ગન્ત્વા મમ સૂચિયા સુકતદુક્કટભાવં કથં જાનાપેસ્સામિ, ઇમસ્મિં પન ગામે મમ બલં જાનાપેસ્સામીતિ. એવં બોધિસત્તો ઇમાય ગાથાય અત્તનો બલં વણ્ણેસિ.

તયા ચ મં નિમન્તેય્યાતિ ભદ્દે સચે તવ પિતા ઇમં મયા કતં સૂચિં ‘‘ઈદિસા વા એસા, એવં વા કતા’’તિ જાનેય્ય, ‘‘ઇમં મે ધીતરં તવ પાદપરિચારિકં દમ્મિ, ગણ્હાહિ ન’’ન્તિ એવં તયા ચ મં નિમન્તેય્ય. યઞ્ચત્થઞ્ઞં ઘરે ધનન્તિ યઞ્ચ અઞ્ઞં સવિઞ્ઞાણકં વા અવિઞ્ઞાણકં વા ઘરે ધનં અત્થિ, તેન મં નિમન્તેય્ય. ‘‘યઞ્ચસ્સઞ્ઞ’’ન્તિપિ પાઠો, યઞ્ચ અસ્સ ઘરે અઞ્ઞં ધનં અત્થીતિ અત્થો.

કમ્મારજેટ્ઠકો સબ્બં તેસં કથં સુત્વા ‘‘અમ્મા’’તિ ધીતરં પક્કોસિત્વા ‘‘કેન સદ્ધિં સલ્લપસી’’તિ પુચ્છિ. તાત, એકો પુરિસો સૂચિં વિક્કિણાતિ, તેન સદ્ધિં સલ્લપેમીતિ. ‘‘તેન હિ પક્કોસાહિ ન’’ન્તિ. સા ગન્ત્વા પક્કોસિ. બોધિસત્તો ગેહં પવિસિત્વા કમ્મારજેટ્ઠકં વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ નં સો ‘‘કતરગામવાસિકોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અહં અસુકગામવાસિકોમ્હિ અસુકકમ્મારસ્સ પુત્તો’’તિ. ‘‘કસ્મા ઇધાગતોસી’’તિ. ‘‘સૂચિવિક્કયત્થાયા’’તિ. ‘‘આહર, સૂચિં તે પસ્સામા’’તિ. બોધિસત્તો અત્તનો ગુણં સબ્બેસં મજ્ઝે પકાસેતુકામો ‘‘નનુ એકકાનં ઓલોકિતતો સબ્બેસં મજ્ઝે ઓલોકેતું વરતર’’ન્તિ આહ. સો ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ સબ્બે કમ્મારે સન્નિપાતાપેત્વા તેહિ પરિવુતો ‘‘આહર, તાત, મયં પસ્સામ તે સૂચિ’’ન્તિ આહ. ‘‘આચરિય, એકં અધિકરણિઞ્ચ ઉદકપૂરઞ્ચ કંસથાલં આહરાપેથા’’તિ. સો આહરાપેસિ. બોધિસત્તો ઓવટ્ટિકતો સૂચિનાળિકં નીહરિત્વા અદાસિ. કમ્મારજેટ્ઠકો તતો સૂચિં નીહરિત્વા ‘‘તાત, અયં સૂચી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘નાયં સૂચિ, કોસકો એસો’’તિ. સો ઉપધારેન્તો નેવ અન્તં, ન કોટિં અદ્દસ. બોધિસત્તો આહરાપેત્વા નખેન કોસકં અપનેત્વા ‘‘અયં સૂચિ, અયં કોસકો’’તિ મહાજનસ્સ દસ્સેત્વા સૂચિં આચરિયસ્સ હત્થે, કોસકં પાદમૂલે ઠપેસિ. પુન તેન ‘‘અયં મઞ્ઞે સૂચી’’તિ વુત્તો ‘‘અયમ્પિ સૂચિકોસકોયેવા’’તિ વત્વા નખેન પહરન્તો પટિપાટિયા છ સૂચિકોસકે કમ્મારજેટ્ઠકસ્સ પાદમૂલે ઠપેત્વા ‘‘અયં સૂચી’’તિ તસ્સ હત્થે ઠપેસિ. કમ્મારસહસ્સાનિ અઙ્ગુલિયો ફોટેસું, ચેલુક્ખેપા પવત્તિંસુ.

અથ નં કમ્મારજેટ્ઠકો ‘‘તાત, ઇમાય સૂચિયા કિં બલ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘આચરિય બલવતા પુરિસેન અધિકરણિં ઉક્ખિપાપેત્વા અધિકરણિયા હેટ્ઠા ઉદકપાતિં ઠપાપેત્વા અધિકરણિયા મજ્ઝે ઇમં સૂચિં પહરથા’’તિ. સો તથા કારેત્વા અધિકરણિયા મજ્ઝે સૂચિં અગ્ગેન પહરિ. સા અધિકરણિં વિનિવિજ્ઝિત્વા ઉદકપિટ્ઠે કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઉદ્ધં વા અધો વા અહુત્વા તિરિયં પતિટ્ઠાસિ. સબ્બે કમ્મારા ‘‘અમ્હેહિ એત્તકં કાલં ‘કમ્મારા નામ એદિસા હોન્તી’તિ સુતિવસેનપિ ન સુતપુબ્બ’’ન્તિ અઙ્ગુલિયો ફોટેત્વા ચેલુક્ખેપસહસ્સં પવત્તયિંસુ. કમ્મારજેટ્ઠકો ધીતરં પક્કોસિત્વા તસ્મિઞ્ઞેવ પરિસમજ્ઝે ‘‘અયં કુમારિકા તુય્હમેવ અનુચ્છવિકા’’તિ ઉદકં પાતેત્વા અદાસિ. સો અપરભાગે કમ્મારજેટ્ઠકસ્સ અચ્ચયેન તસ્મિં ગામે કમ્મારજેટ્ઠકો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કમ્મારજેટ્ઠકસ્સ ધીતા રાહુલમાતા અહોસિ, પણ્ડિતકમ્મારપુત્તો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સૂચિજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૩૮૮] ૩. તુણ્ડિલજાતકવણ્ણના

નવછન્નકેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં મરણભીરુકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર સાવત્થિવાસી કુલપુત્તો બુદ્ધસાસને પબ્બજિત્વા મરણભીરુકો અહોસિ, અપ્પમત્તકમ્પિ સાખાચલનં દણ્ડકપતનં સકુણચતુપ્પદસદ્દં વા અઞ્ઞં વા તથારૂપં સુત્વા મરણભયતજ્જિતો હુત્વા કુચ્છિયં વિદ્ધસસો વિય કમ્પન્તો વિચરિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, અસુકો કિર ભિક્ખુ મરણભીરુકો અપ્પમત્તકમ્પિ સદ્દં સુત્વા વિકમ્પમાનો પલાયતિ, ઇમેસઞ્ચ સત્તાનં મરણમેવ ધુવં, જીવિતં અદ્ધુવં, નનુ તદેવ યોનિસો મનસિ કાતબ્બ’’ન્તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે તં ભિક્ખું પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ મરણભીરુકો’’તિ વત્વા ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ તેન પટિઞ્ઞાતો ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ મરણભીરુકોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સૂકરિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. સૂકરી પરિણતગબ્ભા દ્વે પુત્તે વિજાયિ. સા એકદિવસં તે ગહેત્વા એકસ્મિં આવાટે નિપજ્જિ. અથેકા બારાણસિદ્વારગામવાસિની મહલ્લિકા કપ્પાસખેત્તતો પચ્છિપુણ્ણં કપ્પાસં આદાય યટ્ઠિયા ભૂમિં આકોટેન્તી આગચ્છિ. સૂકરી તં સદ્દં સુત્વા મરણભયેન પુત્તકે છડ્ડેત્વા પલાયિ. મહલ્લિકા સૂકરપોતકે દિસ્વા પુત્તસઞ્ઞં પટિલભિત્વા પચ્છિયં પક્ખિપિત્વા ઘરં નેત્વા જેટ્ઠકસ્સ મહાતુણ્ડિલો, કનિટ્ઠસ્સ ચૂળતુણ્ડિલોતિ નામં કરિત્વા તે પુત્તકે વિય પોસેસિ. તે અપરભાગે વડ્ઢિત્વા થૂલસરીરા અહેસું. મહલ્લિકા ‘‘ઇમે નો મૂલેન દેહી’’તિ વુચ્ચમાનાપિ ‘‘પુત્તા મે’’તિ વત્વા કસ્સચિ ન દેતિ. અથેકસ્મિં છણકાલે ધુત્તા સુરં પિવન્તા મંસે ખીણે ‘‘કુતો નુ ખો મંસં લભિસ્સામા’’તિ વીમંસન્તા મહલ્લિકાય ગેહે સૂકરાનં અત્થિભાવં ઞત્વા મૂલં ગહેત્વા તત્થ ગન્ત્વા ‘‘અમ્મ, મૂલં ગહેત્વા એકં નો સૂકરં દેહી’’તિ આહંસુ. સા ‘‘અલં, તાતા, પુત્તા મે એતે, પુત્તં નામ મંસં ખાદનત્થાય કિણન્તાનં દદન્તા નામ નત્થી’’તિ પટિક્ખિપિ. ધુત્તા ‘‘અમ્મ, મનુસ્સાનં સૂકરા નામ પુત્તા ન હોન્તિ, દેહિ નો’’તિ પુનપ્પુનં યાચન્તાપિ અલભિત્વા મહલ્લિકં સુરં પાયેત્વા મત્તકાલે ‘‘અમ્મ, સૂકરેહિ કિં કરિસ્સસિ, મૂલં ગહેત્વા પરિબ્બયં કરોહી’’તિ તસ્સા હત્થે કહાપણે ઠપયિંસુ.

સા કહાપણે ગહેત્વા ‘‘તાતા, મહાતુણ્ડિલં દાતું ન સક્કોમિ. ચૂળતુણ્ડિલં પન ગણ્હથા’’તિ આહ. ‘‘કહં સો’’તિ? ‘‘અયં એતસ્મિં ગચ્છેતિ, સદ્દમસ્સ દેહી’’તિ. ‘‘આહારં ન પસ્સામી’’તિ. ધુત્તા મૂલેન એકં ભત્તપાતિં આહરાપેસું. મહલ્લિકા તં ગહેત્વા દ્વારે ઠપિતં સૂકરદોણિં પૂરેત્વા દોણિસમીપે અટ્ઠાસિ. તિંસમત્તાપિ ધુત્તા પાસહત્થા તત્થેવ અટ્ઠંસુ. મહલ્લિકા ‘‘તાત, ચૂળતુણ્ડિલ, એહી’’તિ તસ્સ સદ્દમકાસિ. તં સુત્વા મહાતુણ્ડિલો ‘‘એત્તકં કાલં મમ માતરા ચૂળતુણ્ડિલસ્સ સદ્દો ન દિન્નપુબ્બો, મંયેવ પઠમં સદ્દાયતિ, અવસ્સં અજ્જ અમ્હાકં ભયં ઉપ્પન્નં ભવિસ્સતી’’તિ અઞ્ઞાસિ. સો કનિટ્ઠં આમન્તેસિ ‘‘તાત, મમ માતા તં પક્કોસતિ, ગચ્છ તાવ જાનાહી’’તિ. સો ગચ્છા નિક્ખમિત્વા ભત્તદોણિસમીપે તેસં ઠિતભાવં દિસ્વા ‘‘અજ્જ મે મરણં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ મરણભયતજ્જિતો નિવત્તિત્વા કમ્પમાનો ભાતુ સન્તિકં આગન્ત્વા થમ્ભિતું નાસક્ખિ, કમ્પમાનો પરિબ્ભમિ. મહાતુણ્ડિલો તં દિસ્વા ‘‘તાત, ત્વં અજ્જ પન પવેધસિ પરિબ્ભમસિ, પવિસનટ્ઠાનં ઓલોકેસિ, કિં નામેતં કરોસી’’તિ પુચ્છિ. સો અત્તના દિટ્ઠકારણં કથેન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૮૮. ‘‘નવછન્નકેદાનિ દિય્યતિ, પુણ્ણાયં દોણિ સુવામિની ઠિતા;

બહુકે જને પાસપાણિકે, નો ચ ખો મે પટિભાતિ ભુઞ્જિતુ’’ન્તિ.

તત્થ નવછન્નકેદાનિ દિય્યતીતિ ભાતિક, પુબ્બે અમ્હાકં કુણ્ડકયાગુ વા ઝામભત્તં વા દિય્યતિ, અજ્જ પન નવછન્નકં નવાકારં દાનં દિય્યતિ. પુણ્ણાયં દોણીતિ અયં અમ્હાકં ભત્તદોણિ સુદ્ધભત્તસ્સ પુણ્ણા. સુવામિની ઠિતાતિ અય્યાપિ નો તસ્સા સન્તિકે ઠિતા. બહુકે જનેતિ ન કેવલઞ્ચ અય્યાવ, અઞ્ઞોપિ બહુકો જનો પાસપાણિકો ઠિતો. નો ચ ખો મે પટિભાતીતિ અયં એવં એતેસં ઠિતભાવોપિ ઇદં ભત્તં ભુઞ્જિતુમ્પિ મય્હં ન પટિભાતિ, ન રુચ્ચતીતિ અત્થો.

તં સુત્વા મહાસત્તો ‘‘તાત ચૂળતુણ્ડિલ, મમ કિર માતા એત્થેવ સૂકરે પોસેન્તી નામ યદત્થં પોસેતિ, સ્વાસ્સા અત્થો અજ્જ મત્થકં પત્તો, ત્વં મા ચિન્તયી’’તિ વત્વા મધુરેન સરેન બુદ્ધલીળાય ધમ્મં દેસેન્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૮૯. ‘‘તસસિ ભમસિ લેણમિચ્છસિ, અત્તાણોસિ કુહિં ગમિસ્સસિ;

અપ્પોસ્સુક્કો ભુઞ્જ તુણ્ડિલ, મંસત્થાય હિ પોસિતામ્હસે.

૯૦. ‘‘ઓગહ રહદં અકદ્દમં, સબ્બં સેદમલં પવાહય;

ગણ્હાહિ નવં વિલેપનં, યસ્સ ગન્ધો ન કદાચિ છિજ્જતી’’તિ.

તત્થ તસસિ ભમસીતિ મરણભયેન ઉત્તસસિ, તેનેવ કિલમન્તો ભમસિ. લેણમિચ્છસીતિ પતિટ્ઠં ઓલોકેસિ. અત્તાણોસીતિ તાત, પુબ્બે અમ્હાકં માતા પટિસરણં અહોસિ, સા અજ્જ પન નિરપેક્ખા અમ્હે છડ્ડેસિ, ઇદાનિ કુહિં ગમિસ્સસિ. ઓગહાતિ ઓગાહ, અયમેવ વા પાઠો. પવાહયાતિ પવાહેહિ, હારેહીતિ અત્થો. ન છિજ્જતીતિ ન નસ્સતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – તાત, સચે મરણતો તસસિ, અકદ્દમં પોક્ખરણિં ઓતરિત્વા તવ સરીરે સબ્બં સેદઞ્ચ મલઞ્ચ પવાહેત્વા સુરભિગન્ધવિલેપનં વિલિમ્પાતિ.

તસ્સ દસ પારમિયો આવજ્જેત્વા મેત્તાપારમિં પુરેચારિકં કત્વા પઠમં પદં ઉદાહરન્તસ્સેવ સદ્દો સકલં દ્વાદસયોજનિકં બારાણસિં અજ્ઝોત્થરિત્વા ગતો. સુતસુતક્ખણેયેવ રાજઉપરાજાદયો આદિં કત્વા બારાણસિવાસિનો આગમંસુ. અનાગતાપિ ગેહે ઠિતાવ સુણિંસુ. રાજપુરિસા ગચ્છે છિન્દિત્વા ભૂમિં સમં કત્વા વાલુકં ઓકિરિંસુ. ધુત્તાનં સુરામદો છિજ્જિ. પાસે છડ્ડેત્વા ધમ્મં સુણમાના અટ્ઠંસુ. મહલ્લિકાયપિ સુરામદો છિજ્જિ. મહાસત્તો મહાજનમજ્ઝે ચૂળતુણ્ડિલસ્સ ધમ્મદેસનં આરભિ. તં સુત્વા ચૂળતુણ્ડિલો ‘‘મય્હં ભાતા એવં વદેતિ, અમ્હાકઞ્ચ વંસે પોક્ખરણિં ઓતરિત્વા નહાનં, સરીરતો સેદમલપવાહનં, પુરાણવિલેપનં હારેત્વા નવવિલેપનગહણઞ્ચ કિસ્મિઞ્ચિ કાલે નત્થિ, કિં નુ ખો સન્ધાય ભાતા મં એવ માહા’’તિ પુચ્છન્તો ચતુત્થં ગાથમાહ –

૯૧. ‘‘કતમો રહદો અકદ્દમો, કિંસુ સેદમલન્તિ વુચ્ચતિ;

કતમઞ્ચ નવં વિલેપનં, યસ્સ ગન્ધો ન કદાચિ છિજ્જતી’’તિ.

તં સુત્વા મહાસત્તો ‘‘તેન હિ કનિટ્ઠ ઓહિતસોતો સુણાહી’’તિ બુદ્ધલીળાય ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૯૨. ‘‘ધમ્મો રહદો અકદ્દમો, પાપં સેદમલન્તિ વુચ્ચતિ;

સીલઞ્ચ નવં વિલેપનં, તસ્સ ગન્ધો ન કદાચિ છિજ્જતિ.

૯૩. ‘‘નન્દન્તિ સરીરઘાતિનો, ન ચ નન્દન્તિ સરીરધારિનો;

પુણ્ણાય ચ પુણ્ણમાસિયા, રમમાનાવ જહન્તિ જીવિત’’ન્તિ.

તત્થ ધમ્મોતિ પઞ્ચસીલઅટ્ઠસીલદસસીલાનિ તીણિ સુચરિતાનિ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મા અમતમહાનિબ્બાનન્તિ સબ્બોપેસ ધમ્મો નામ. અકદ્દમોતિ રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિકિલેસકદ્દમાનં અભાવેન અકદ્દમો. ઇમિના સેસધમ્મતો વિનિવત્તેત્વા નિબ્બાનમેવ દસ્સેતિ. ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં ધમ્માનં અગ્ગમક્ખાયતિ, યદિદં મદનિમ્મદનો પિપાસવિનયો આલયસમુગ્ઘાતો વટ્ટુપચ્છેદો તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાન’’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) હિ વુત્તં, તદેવ દસ્સેન્તો, તાત ચૂળતુણ્ડિલ, અહં નિબ્બાનતળાકં ‘‘રહદો’’તિ કથેમિ. જાતિજરાબ્યાધિમરણાદીનિ હિ તત્થ નત્થિ, સચે મરણતો મુઞ્ચિતુકામો, નિબ્બાનગામિનિં પટિપદં ગણ્હાતિ. ઉપનિસ્સયપચ્ચયવસેન કિર બોધિસત્તો એવં કથેસિ.

પાપં સેદમલન્તિ તાત ચૂળતુણ્ડિલ, પાપં સેદમલસદિસત્તા ‘‘સેદમલ’’ન્તિ પોરાણકપણ્ડિતેહિ કથિતં. તં પનેતં એકવિધેન પાપં યદિદં મનોપદોસો, દુવિધેન પાપં પાપકઞ્ચ સીલં, પાપિકા ચ દિટ્ઠિ, તિવિધેન પાપં તીણિ દુચ્ચરિતાનિ, ચતુબ્બિધેન પાપં ચત્તારિ અગતિગમનાનિ, પઞ્ચવિધેન પાપં પઞ્ચ ચેતોખિલા, છબ્બિધેન પાપં છ અગારવા, સત્તવિધેન પાપં સત્ત અસદ્ધમ્મા, અટ્ઠવિધેન પાપં અટ્ઠ મિચ્છત્તા, નવવિધેન પાપં નવ આઘાતવત્થૂનિ, દસવિધેન પાપં દસ અકુસલકમ્મપથા, બહુવિધેન પાપં રાગો દોસો મોહોતિ એકકદુકતિકાદિવસેન વિભત્તા અકુસલા ધમ્મા, ઇતિ સબ્બમ્પેતં પાપં ‘‘સરીરનિસ્સિતસેદમલસદિસ’’ન્તિ પણ્ડિતેહિ કથિતં.

સીલન્તિ પઞ્ચસીલં દસસીલં ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. ‘‘ઇદં, તાત, સીલં ચતુજ્જાતિગન્ધવિલેપનસદિસ’’ન્તિ વદતિ. તસ્સાતિ તસ્સ સિલસ્સ ગન્ધો તીસુ વયેસુ કદાચિ ન છિજ્જતિ, સકલલોકં પત્થરિત્વા ગચ્છતિ.

‘‘ન પુપ્ફગન્ધો પટિવાતમેતિ, ન ચન્દનં તગ્ગરમલ્લિકા વા;

સતઞ્ચ ગન્ધો પટિવાતમેતિ, સબ્બા દિસા સપ્પુરિસો પવાયતિ.

‘‘ચન્દનં તગરં વાપિ, ઉપ્પલં અથ વસ્સિકી;

એતેસં ગન્ધજાતાનં, સીલગન્ધો અનુત્તરો.

‘‘અપ્પમત્તો અયં ગન્ધો, ય્વાયં તગરચન્દનં;

યો ચ સીલવતં ગન્ધો, વાતિ દેવેસુ ઉત્તમો’’તિ. (ધ. પ. ૫૪-૫૬);

નન્દન્તિ સરીરઘાતિનોતિ તાત ચૂળતુણ્ડિલ, ઇમે અઞ્ઞાણમનુસ્સા ‘‘મધુરમંસં ખાદિસ્સામ, પુત્તદારમ્પિ ખાદાપેસ્સામા’’તિ પાણાતિપાતં કરોન્તા નન્દન્તિ તુસ્સન્તિ, પાણાતિપાતો આસેવિતો ભાવિતો બહુલીકતો નિરયસંવત્તનિકો હોતિ, તિરચ્છાનયોનિ…પે… પેત્તિવિસયસંવત્તનિકો હોતિ, યો સબ્બલહુકો પાણાતિપાતસ્સ વિપાકો, સો મનુસ્સભૂતસ્સ અપ્પાયુકસંવત્તનિકો હોતીતિ ઇમં પાણાતિપાતે આદીનવં ન જાનન્તિ. અજાનન્તા –

‘‘મધુવા મઞ્ઞતિ બાલો, યાવ પાપં ન પચ્ચતિ;

યદા ચ પચ્ચતિ પાપં, બાલો દુક્ખં નિગચ્છતી’’તિ. (ધ. પ. ૬૯) –

મધુરસઞ્ઞિનો હુત્વા –

‘‘ચરન્તિ બાલા દુમ્મેધા, અમિત્તેનેવ અત્તના;

કરોન્તા પાપકં કમ્મં, યં હોતિ કટુકપ્ફલ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૬૬) –

એત્તકમ્પિ ન જાનન્તિ.

‘‘ન તં કમ્મં કતં સાધુ, યં કત્વા અનુતપ્પતિ;

યસ્સ અસ્સુમુખો રોદં, વિપાકં પટિસેવતી’’તિ. (ધ. પ. ૬૭);

ન ચ નન્દન્તિ સરીરધારિનોતિ તાત ચૂળતુણ્ડિલ, યે પનેતે સરીરધારિનો સત્તા, તે અત્તનો મરણે આગચ્છન્તે ઠપેત્વા સીહમિગરાજહત્થાજાનીયઅસ્સાજાનીયખીણાસવે અવસેસા બોધિસત્તં આદિં કત્વા અભાયન્તા નામ નત્થિ.

‘‘સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સ, સબ્બે ભાયન્તિ મચ્ચુનો;

અત્તાનં ઉપમં કત્વા, ન હનેય્ય ન ઘાતયે’’તિ. (ધ. પ. ૧૨૯);

પુણ્ણાયાતિ ગુણપુણ્ણાય. પુણ્ણમાસિયાતિ પુણ્ણચન્દયુત્તાય, માસં વા પૂરેત્વા ઠિતાય. તદા કિર પુણ્ણમાસી ઉપોસથદિવસો હોતિ. રમમાનાવ જહન્તિ જીવિતન્તિ તાત ચૂળતુણ્ડિલ, મા સોચિ મા પરિદેવિ, મરણસ્સ નામ તે ભાયન્તિ, યેસં અબ્ભન્તરે સીલાદિગુણા નત્થિ. મયં પન સીલાચારસમ્પન્ના પુઞ્ઞવન્તો, તસ્મા અમ્હાદિસા સત્તા રમમાનાવ જહન્તિ જીવિતન્તિ.

એવં મહાસત્તો મધુરેન સરેન બુદ્ધલીળાય ધમ્મં દેસેસિ. મહાજનકાયા અઙ્ગુલિયો ફોટેસું, ચેલુક્ખેપા ચ પવત્તિંસુ, સાધુકારસદ્દપુણ્ણં અન્તલિક્ખં અહોસિ. બારાણસિરાજા બોધિસત્તં રજ્જેન પૂજેત્વા મહલ્લિકાય યસં દત્વા ઉભોપિ તે ગન્ધોદકેન ન્હાપેત્વા ગન્ધાદીહિ વિલિમ્પાપેત્વા ગીવાસુ મણિરતનાનિ પિળન્ધાપેત્વા ઘરં નેત્વા પુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા મહન્તેન પરિવારેન પટિજગ્ગિ. બોધિસત્તો રઞ્ઞો પઞ્ચ સીલાનિ અદાસિ. સબ્બે બારાણસિવાસિનો ચ કાસિરટ્ઠવાસિનો ચ પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખિંસુ. મહાસત્તો નેસં પક્ખદિવસેસુ ધમ્મં દેસેસિ, વિનિચ્છયે નિસીદિત્વા અડ્ડે તીરેસિ. તસ્મિં ધરમાને કૂટડ્ડકારકા નામ નાહેસું. અપરભાગે રાજા કાલમકાસિ. મહાસત્તો તસ્સ સરીરપરિહારં કારેત્વા વિનિચ્છયે પોત્થકે લિખાપેત્વા ‘‘ઇમં પોત્થકં ઓલોકેત્વા અડ્ડં તીરેય્યાથા’’તિ વત્વા મહાજનસ્સ ધમ્મં દેસેત્વા અપ્પમાદેન ઓવાદં દત્વા સબ્બેસં રોદન્તાનં પરિદેવન્તાનઞ્ઞેવ સદ્ધિં ચૂળતુણ્ડિલેન અરઞ્ઞં પાવિસિ. તદા બોધિસત્તસ્સ ઓવાદો સટ્ઠિ વસ્સસહસ્સાનિ પવત્તિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો મરણભીરુકો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ.

તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, ચૂળતુણ્ડિલો મરણભીરુકો ભિક્ખુ, પરિસા બુદ્ધપરિસા, મહાતુણ્ડિલો પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

તુણ્ડિલજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૩૮૯] ૪. સુવણ્ણકક્કટકજાતકવણ્ણના

સિઙ્ગીમિગોતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો આનન્દત્થેરસ્સ અત્તનો અત્થાય જીવિતપરિચ્ચાગં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ યાવ ધનુગ્ગહપયોજના ખણ્ડહાલજાતકે (જા. ૨.૨૨.૯૮૨ આદયો) ધનપાલવિસ્સજ્જનં ચૂળહંસમહાહંસજાતકે (જા. ૧.૧૫.૧૩૩ આદયો) કથિતં. તદા હિ ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, ધમ્મભણ્ડાગારિકઆનન્દત્થેરો સેક્ખપટિસમ્ભિદાપ્પત્તો હુત્વા ધનપાલકે આગચ્છન્તે સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ જીવિતં પરિચ્ચજી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ આનન્દો મય્હં જીવિતં પરિચ્ચજિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે રાજગહસ્સ પુબ્બપસ્સે સાલિન્દિયો નામ બ્રાહ્મણગામો હોતિ. તદા બોધિસત્તો તસ્મિં ગામે કસ્સકબ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો કુટુમ્બં સણ્ઠપેત્વા તસ્સ ગામસ્સ પુબ્બુત્તરાય દિસાય એકસ્મિં ગામખેત્તે કરીસસહસ્સમત્તં કસિં કારેસિ. સો એકદિવસં મનુસ્સેહિ સદ્ધિં ખેત્તં ગન્ત્વા કમ્મકારે ‘‘કસથા’’તિ આણાપેત્વા મુખધોવનત્થાય ખેત્તકોટિયં મહન્તં સોબ્ભં ઉપસઙ્કમિ. તસ્મિં ખો પન સોબ્ભે એકો સુવણ્ણવણ્ણો કક્કટકો પટિવસતિ અભિરૂપો પાસાદિકો. બોધિસત્તો દન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા તં સોબ્ભં ઓતરિ. તસ્સ મુખધોવનકાલે કક્કટકો સન્તિકં આગમાસિ. અથ નં સો ઉક્ખિપિત્વા અત્તનો ઉત્તરિસાટકન્તરે નિપજ્જાપેત્વા ગહેત્વા ખેત્તે કત્તબ્બકિચ્ચં કત્વા ગચ્છન્તો તત્થેવ નં સોબ્ભે પક્ખિપિત્વા ગેહં અગમાસિ. તતો પટ્ઠાય ખેત્તં આગચ્છન્તો પઠમં તં સોબ્ભં ગન્ત્વા કક્કટકં ઉક્ખિપિત્વા ઉત્તરિસાટકન્તરે નિપજ્જાપેત્વા પચ્છા કમ્મન્તં વિચારેસિ. ઇતિ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસ્સાસો દળ્હો અહોસિ.

બોધિસત્તો નિબદ્ધં ખેત્તં આગચ્છતિ, અક્ખીસુ ચ પનસ્સ પઞ્ચ પસાદા તીણિ મણ્ડલાનિ વિસુદ્ધાનિ હુત્વા પઞ્ઞાયન્તિ. અથસ્સ ખેત્તકોટિયં એકસ્મિં તાલે કાકકુલાવકે કાકી અક્ખીનિ દિસ્વા ખાદિતુકામા હુત્વા કાકં આહ – ‘‘સામિ, દોહળો મે ઉપ્પન્નો’’તિ. ‘‘કિં દોહળો નામા’’તિ? ‘‘એતસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અક્ખીનિ ખાદિતુકામામ્હી’’તિ. ‘‘દુદ્દોહળો તે ઉપ્પન્નો, કો એતાનિ આહરિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ. ‘‘ત્વં ન સક્કોસી’’તિ અહમ્પેતં જાનામિ, યો પનેસ તાલસ્સ અવિદૂરે વમ્મિકો, એત્થ કણ્હસપ્પો વસતિ. ‘‘તં ઉપટ્ઠહ, સો એતં ડંસિત્વા મારેસ્સતિ, અથસ્સ અક્ખીનિ ઉપ્પાટેત્વા ત્વં આહરિસ્સસી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તતો પટ્ઠાય કણ્હસપ્પં ઉપટ્ઠહિ. બોધિસત્તેનપિ વાપિતસસ્સાનં ગબ્ભગ્ગહણકાલે કક્કટકો મહા અહોસિ. અથેકદિવસં સપ્પો કાકમાહ ‘‘સમ્મ, ત્વં નિબદ્ધં મં ઉપટ્ઠહસિ, કિં તે કરોમી’’તિ. ‘‘સામિ, તુમ્હાકં દાસિયા એતસ્સ ખેત્તસામિકસ્સ અક્ખીસુ દોહળો ઉપ્પજ્જિ, સ્વાહં તુમ્હાકં આનુભાવેન તસ્સ અક્ખીનિ લભિસ્સામીતિ તુમ્હે ઉપટ્ઠહામી’’તિ. સપ્પો ‘‘હોતુ, નયિદં ગરુકં, લભિસ્સસી’’તિ તં અસ્સાસેત્વા પુન દિવસે બ્રાહ્મણસ્સ આગમનમગ્ગે કેદારમરિયાદં નિસ્સાય તિણેહિ પટિચ્છન્નો હુત્વા તસ્સાગમનં ઓલોકેન્તો નિપજ્જિ.

બોધિસત્તો આગચ્છન્તો પઠમં સોબ્ભં ઓતરિત્વા મુખં ધોવિત્વા સિનેહં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા સુવણ્ણકક્કટકં આલિઙ્ગેત્વા ઉત્તરિસાટકન્તરે નિપજ્જાપેત્વા ખેત્તં પાવિસિ. સપ્પો તં આગચ્છન્તં દિસ્વાવ વેગેન પક્ખન્દિત્વા પિણ્ડિકમંસે ડંસિત્વા તત્થેવ પાતેત્વા વમ્મિકં સન્ધાય પલાયિ. બોધિસત્તસ્સ પતનઞ્ચ કક્કટકસ્સ સાટકન્તરતો લઙ્ઘનઞ્ચ કાકસ્સ આગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ ઉરે નિલીયનઞ્ચ અપચ્છાઅપુરિમં અહોસિ. કાકો નિલીયિત્વા અક્ખીનિ તુણ્ડેન પહરિ. કક્કટકો ‘‘ઇમં કાકં નિસ્સાય મમ સહાયસ્સ ભયં ઉપ્પન્નં, એતસ્મિં ગહિતે સપ્પો આગચ્છિસ્સતી’’તિ સણ્ડાસેન ગણ્હન્તો વિય કાકં ગીવાયં અળેન દળ્હં ગહેત્વા કિલમેત્વા થોકં સિથિલમકાસિ. કાકો ‘‘કિસ્સ મં સમ્મ, છડ્ડેત્વા પલાયસિ, એસ મં કક્કટકો ભિય્યો વિહેઠેતિ, યાવ ન મરામિ, તાવ એહી’’તિ સપ્પં પક્કોસન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૯૪. ‘‘સિઙ્ગીમિગો આયતચક્ખુનેત્તો, અટ્ઠિત્તચો વારિસયો અલોમો;

તેનાભિભૂતો કપણં રુદામિ, હરે સખા કિસ્સ નુ મં જહાસી’’તિ.

તત્થ સિઙ્ગીમિગોતિ સિઙ્ગીસુવણ્ણવણ્ણતાય વા અળસઙ્ખાતાનં વા સિઙ્ગાનં અત્થિતાય કક્કટકો વુત્તો. આયતચક્ખુનેત્તોતિ દીઘેહિ ચક્ખુસઙ્ખાતેહિ નેત્તેહિ સમન્નાગતો. અટ્ઠિમેવ તચો અસ્સાતિ અટ્ઠિત્તચો. હરે સખાતિ આલપનમેતં, અમ્ભો સહાયાતિ અત્થો.

સપ્પો તં સુત્વા મહન્તં ફણં કત્વા કાકં અસ્સાસેન્તો અગમાસિ. સત્થા ઇમમત્થં દીપેન્તો અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૯૫. ‘‘સો પસ્સસન્તો મહતા ફણેન, ભુજઙ્ગમો કક્કટમજ્ઝપત્તો;

સખા સખારં પરિતાયમાનો, ભુજઙ્ગમં કક્કટકો ગહેસી’’તિ.

તત્થ કક્કટમજ્ઝપત્તોતિ કક્કટકં સમ્પત્તો. સખા સખારન્તિ સહાયો સહાયં. ‘‘સકં સખાર’’ન્તિપિ પાઠો, અત્તનો સહાયન્તિ અત્થો. પરિતાયમાનોતિ રક્ખમાનો. ગહેસીતિ દુતિયેન અળેન ગીવાયં દળ્હં ગહેસિ.

અથ નં કિલમેત્વા થોકં સિથિલમકાસિ. અથ સપ્પો ‘‘કક્કટકા નામ નેવ કાકમંસં ખાદન્તિ, ન સપ્પમંસં, અથ કેન નુ ખો કારણેન અયં અમ્હે ગણ્હી’’તિ ચિન્તેત્વા તં પુચ્છન્તો તતિયં ગાથમાહ –

૯૬. ‘‘ન વાયસં નો પન કણ્હસપ્પં, ઘાસત્થિકો કક્કટકો અદેય્ય;

પુચ્છામિ તં આયતચક્ખુનેત્ત, અથ કિસ્સ હેતુમ્હ ઉભો ગહીતા’’તિ.

તત્થ ઘાસત્થિકોતિ આહારત્થિકો હુત્વા. અદેય્યાતિઆદિયેય્ય, ન-કારેન યોજેત્વા ન ગણ્હીતિ અત્થો.

તં સુત્વા કક્કટકો ગહણકારણં કથેન્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૯૭. ‘‘અયં પુરિસો મમ અત્થકામો, યો મં ગહેત્વાન દકાય નેતિ;

તસ્મિં મતે દુક્ખમનપ્પકં મે, અહઞ્ચ એસો ચ ઉભો ન હોમ.

૯૮. ‘‘મમઞ્ચ દિસ્વાન પવદ્ધકાયં, સબ્બો જનો હિંસિતુમેવ મિચ્છે;

સાદુઞ્ચ થૂલઞ્ચ મુદુઞ્ચ મંસં, કાકાપિ મં દિસ્વ વિહેઠયેય્યુ’’ન્તિ.

તત્થ અયન્તિ બોધિસત્તં નિદ્દિસતિ. અત્થકામોતિ હિતકામો. દકાય નેતીતિ યો મં સમ્પિયાયમાનો ઉત્તરિસાટકેન ગહેત્વાન ઉદકાય નેતિ, અત્તનો વસનકસોબ્ભં પાપેતિ. તસ્મિં મતેતિ સચે સો ઇમસ્મિં ઠાને મરિસ્સતિ, એતસ્મિં મતે મમ કાયિકં ચેતસિકં મહન્તં દુક્ખં ભવિસ્સતીતિ દીપેતિ. ઉભો ન હોમાતિ દ્વેપિ જના ન ભવિસ્સામ. મમઞ્ચ દિસ્વાનાતિ ગાથાય અયમત્થો – ઇદઞ્ચ અપરં કારણં, ઇમસ્મિં મતે અનાથં નિપ્પચ્ચયં મં પવડ્ઢિતકાયં દિસ્વા સબ્બો જનો ‘‘ઇમસ્સ કક્કટકસ્સ સાદુઞ્ચ થૂલઞ્ચ મુદુઞ્ચ મંસ’’ન્તિ મં મારેતું ઇચ્છેય્ય, ન કેવલઞ્ચ જનો મનુસ્સો, તિરચ્છાનભૂતા કાકાપિ મં દિસ્વા વિહેઠયેય્યું વિહેસેય્યું મારેય્યું.

તં સુત્વા સપ્પો ચિન્તેસિ ‘‘એકેનુપાયેન ઇમં વઞ્ચેત્વા કાકઞ્ચ અત્તાનઞ્ચ મોચેસ્સામી’’તિ. અથ નં વઞ્ચેતુકામો છટ્ઠં ગાથમાહ –

૯૯. ‘‘સચેતસ્સ હેતુમ્હ ઉભો ગહીતા, ઉટ્ઠાતુ પોસે વિસમાવમામિ;

મમઞ્ચ કાકઞ્ચ પમુઞ્ચ ખિપ્પં, પુરે વિસં ગાળ્હમુપેતિ મચ્ચ’’ન્તિ.

તત્થ સચેતસ્સ હેતૂતિ સચે એતસ્સ કારણા. ઉટ્ઠાતૂતિ નિબ્બિસો હોતુ. વિસમાવમામીતિ અહમસ્સ વિસં આકડ્ઢામિ, નિબ્બિસં નં કરોમિ. પુરે વિસં ગાળ્હમુપેતિ મચ્ચન્તિ ઇમઞ્હિ મચ્ચં મયા અનાવમિયમાનં વિસં ગાળ્હં બલવં હુત્વા ઉપગચ્છેય્ય, તં યાવ ન ઉપગચ્છતિ, તાવદેવ અમ્હે દ્વેપિ જને ખિપ્પં મુઞ્ચાતિ.

તં સુત્વા કક્કટકો ચિન્તેસિ ‘‘અયં એકેનુપાયેન મં દ્વેપિ જને વિસ્સજ્જાપેત્વા પલાયિતુકામો, મય્હં ઉપાયકોસલ્લં ન જાનાતિ, અહં દાનિ યથા સપ્પો સઞ્ચરિતું સક્કોતિ, એવં અળં સિથિલં કરિસ્સામિ, કાકં પન નેવ વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ એવં ચિન્તેત્વા સત્તમં ગાથમાહ –

૧૦૦. ‘‘સપ્પં પમોક્ખામિ ન તાવ કાકં, પટિબન્ધકો હોહિતિ તાવ કાકો;

પુરિસઞ્ચ દિસ્વાન સુખિં અરોગં, કાકં પમોક્ખામિ યથેવ સપ્પ’’ન્તિ.

તત્થ પટિબન્ધકોતિ પાટિભોગો. યથેવ સપ્પન્તિ યથા ભવન્તં સપ્પં મુઞ્ચામિ, તથા કાકં પમોક્ખામિ, કેવલં ત્વં ઇમસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સરીરતો સીઘં વિસં આવમાહીતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા તસ્સ સુખસઞ્ચારણત્થં અળં સિથિલમકાસિ. સપ્પો વિસં આવમિત્વા મહાસત્તસ્સ સરીરં નિબ્બિસં અકાસિ. સો નિદ્દુક્ખો ઉટ્ઠાય પકતિવણ્ણેનેવ અટ્ઠાસિ. કક્કટકો ‘‘સચે ઇમે દ્વેપિ જના અરોગા ભવિસ્સન્તિ, મય્હં સહાયસ્સ વડ્ઢિ નામ ન ભવિસ્સતિ, વિનાસેસ્સામિ ને’’તિ ચિન્તેત્વા કત્તરિકાય ઉપ્પલમકુળં વિય અળેહિ ઉભિન્નમ્પિ સીસં કપ્પેત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસિ. કાકીપિ તમ્હા ઠાના પલાયિ. બોધિસત્તો સપ્પસ્સ સરીરં દણ્ડકે વેઠેત્વા ગુમ્બપિટ્ઠે ખિપિ. સુવણ્ણકક્કટકં સોબ્ભે વિસ્સજ્જેત્વા ન્હત્વા સાલિન્દિયગામમેવ ગતો. તતો પટ્ઠાય કક્કટકેન સદ્ધિં અધિકતરો વિસ્સાસો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેન્તો ઓસાનગાથમાહ –

૧૦૧. ‘‘કાકો તદા દેવદત્તો અહોસિ, મારો પન કણ્હસપ્પો અહોસિ;

આનન્દભદ્દો કક્કટકો અહોસિ, અહં તદા બ્રાહ્મણો હોમિ સત્થા’’તિ.

સચ્ચપરિયોસાને બહૂ સોતાપન્નાદયો અહેસું. કાકી પન ગાથાય ન વુત્તા, સા ચિઞ્ચમાણવિકા અહોસીતિ.

સુવણ્ણકક્કટકજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૩૯૦] ૫. મય્હકજાતકવણ્ણના

સકુણો મય્હકો નામાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો આગન્તુકસેટ્ઠિં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયઞ્હિ આગન્તુકસેટ્ઠિ નામ અડ્ઢો અહોસિ મહદ્ધનો. સો નેવ અત્તના ભોગે ભુઞ્જિ, ન પરેસં અદાસિ, નાનગ્ગરસે પણીતે ભોજને ઉપનીતે તં ન ભુઞ્જતિ, બિલઙ્ગદુતિયં કણાજકં એવ ભુઞ્જતિ, ધૂપિતવાસિતેસુ કાસિકવત્થેસુ ઉપનીતેસુ તાનિ હારેત્વા થૂલથૂલસાટકે નિવાસેતિ, આજાનીયયુત્તે મણિકનકવિચિત્તે રથે ઉપનીતે તમ્પિ હરાપેત્વા કત્તરરથકેન ગચ્છતિ, સુવણ્ણચ્છત્તે ધારિયમાને તં અપનેત્વા પણ્ણચ્છત્તેન ધારિયમાનેન. સો યાવજીવં દાનાદીસુ પુઞ્ઞેસુ એકમ્પિ અકત્વા કાલં કત્વા રોરુવનિરયે નિબ્બત્તિ. તસ્સ અપુત્તકં સાપતેય્યં રાજબલં સત્તહિ રત્તિદિવસેહિ રાજકુલં પવેસેસિ. તસ્મિં પવેસિતે રાજા ભુત્તપાતરાસો જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિસિન્નો ‘‘કિં, મહારાજ, બુદ્ધુપટ્ઠાનં ન કરોસી’’તિ વુત્તે ‘‘ભન્તે, સાવત્થિયં આગન્તુકસેટ્ઠિનો નામ કાલકતસ્સ અસ્સામિકધને અમ્હાકં ઘરે આહરિયમાનેયેવ સત્ત રત્તિદિવસા ગતા, સો પન એતં ધનં લભિત્વાપિ નેવ અત્તના પરિભુઞ્જિ, ન પરેસં અદાસિ, રક્ખસપરિગ્ગહિતપોક્ખરણી વિયસ્સ ધનં અહોસિ, સો એકદિવસમ્પિ પણીતભોજનાદીનં રસં અનનુભવિત્વાવ મરણમુખં પવિટ્ઠો, એવં મચ્છરી અપુઞ્ઞસત્તો કિં કત્વા એત્તકં ધનં લભિ, કેન ચસ્સ ભોગેસુ ચિત્તં ન રમી’’તિ સત્થારં પુચ્છિ. સત્થા ‘‘મહારાજ, ધનલાભો ચ, ધનં લદ્ધા અપરિભુઞ્જનકારણઞ્ચ તેનેવ કત’’ન્તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બારાણસિસેટ્ઠિ અસ્સદ્ધો અહોસિ મચ્છરી, ન કસ્સચિ કિઞ્ચિ દેતિ, ન કઞ્ચિ સઙ્ગણ્હાતિ. સો એકદિવસં રાજુપટ્ઠાનં ગચ્છન્તો તગરસિખિં નામ પચ્ચેકબુદ્ધં પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા વન્દિત્વા ‘‘લદ્ધા, ભન્તે, ભિક્ખા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘નનુ ચરામ મહાસેટ્ઠી’’તિ વુત્તે પુરિસં આણાપેસિ ‘‘ગચ્છ, ઇમં અમ્હાકં ઘરં આનેત્વા મમ પલ્લઙ્કે નિસીદાપેત્વા અમ્હાકં પટિયત્તભત્તસ્સ પત્તં પૂરેત્વા દાપેહી’’તિ. સો પચ્ચેકબુદ્ધં ઘરં નેત્વા નિસીદાપેત્વા સેટ્ઠિભરિયાય આચિક્ખિ. સા નાનગ્ગરસભત્તસ્સ પત્તં પૂરેત્વા તસ્સ અદાસિ. સો ભત્તં ગહેત્વા સેટ્ઠિનિવેસના નિક્ખમિત્વા અન્તરવીથિયં પટિપજ્જિ. સેટ્ઠિ રાજકુલતો પચ્ચાગચ્છન્તો તં દિસ્વા વન્દિત્વા ‘‘લદ્ધં, ભન્તે, ભત્ત’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘લદ્ધં મહાસેટ્ઠી’’તિ. સો પત્તં ઓલોકેત્વા ચિત્તં પસાદેતું નાસક્ખિ, ‘‘ઇમં મે ભત્તં દાસા વા કમ્મકરા વા ભુઞ્જિત્વા દુક્કરમ્પિ કમ્મં કરેય્યું, અહો વત મે જાની’’તિ અપરચેતનં પરિપુણ્ણં કાતું નાસક્ખિ. દાનઞ્હિ નામ તિસ્સો ચેતના પરિપુણ્ણં કાતું સક્કોન્તસ્સેવ મહપ્ફલં હોતિ.

‘‘પુબ્બેવ દાના સુમના ભવામ, દદમ્પિ વે અત્તમના ભવામ;

દત્વાપિ વે નાનુતપ્પામ પચ્છા, તસ્મા હિ અમ્હં દહરા નમિય્યરે. (જા. ૧.૧૦.૯૫);

‘‘પુબ્બેવ દાના સુમનો, દદં ચિત્તં પસાદયે;

દત્વા અત્તમનો હોતિ, એસા યઞ્ઞસ્સ સમ્પદા’’. (અ. નિ. ૬.૩૭; પે. વ. ૩૦૫);

ઇતિ, મહારાજ, આગન્તુકસેટ્ઠિ તગરસિખિપચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દિન્નપચ્ચયેન બહું ધનં લભિ, દત્વા અપરચેતનં પણીતં કાતું અસમત્થતાય ભોગે ભુઞ્જિતું નાસક્ખીતિ. ‘‘પુત્તં પન કસ્મા ન લભિ, ભન્તે’’તિ? સત્થા ‘‘પુત્તસ્સ અલભનકારણમ્પિ તેનેવ કતં, મહારાજા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.