૬. છક્કનિપાતો

૧. અવારિયવગ્ગો

[૩૭૬] ૧. અવારિયજાતકવણ્ણના

માસુ કુજ્ઝ ભૂમિપતીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં તિત્થનાવિકં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર બાલો અહોસિ અઞ્ઞાણો, નેવ સો બુદ્ધાદીનં રતનાનં, ન અઞ્ઞેસં પુગ્ગલાનં ગુણં જાનાતિ, ચણ્ડો ફરુસો સાહસિકો. અથેકો જાનપદો ભિક્ખુ ‘‘બુદ્ધુપટ્ઠાનં કરિસ્સામી’’તિ આગચ્છન્તો સાયં અચિરવતીતિત્થં પત્વા તં એવમાહ ‘‘ઉપાસક, પરતીરં ગમિસ્સામિ, નાવં મે દેહી’’તિ. ‘‘ભન્તે, ઇદાનિ અકાલો, એકસ્મિં ઠાને વસસ્સૂ’’તિ. ‘‘ઉપાસક, ઇધ કુહિં વસિસ્સામિ, મં ગણ્હિત્વા ગચ્છા’’તિ. સો કુજ્ઝિત્વા ‘‘એહિ રે સમણ, વહામી’’તિ થેરં નાવં આરોપેત્વા ઉજુકં અગન્ત્વા હેટ્ઠા નાવં નેત્વા ઉલ્લોળં કત્વા તસ્સ પત્તચીવરં તેમેત્વા કિલમેત્વા તીરં પત્વા અન્ધકારવેલાયં ઉય્યોજેસિ. અથ સો વિહારં ગન્ત્વા તં દિવસં બુદ્ધુપટ્ઠાનસ્સ ઓકાસં અલભિત્વા પુનદિવસે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા સત્થારા કતપટિસન્થારો ‘‘કદા આગતોસી’’તિ વુત્તે ‘‘હિય્યો, ભન્તે’’તિ વત્વા ‘‘અથ કસ્મા અજ્જ બુદ્ધુપટ્ઠાનં આગતોસી’’તિ વુત્તે તમત્થં આરોચેસિ. તં સુત્વા સત્થા ‘‘ન ખો ભિક્ખુ ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ ચણ્ડો ફરુસો સાહસિકો, ઇદાનિ પન તેન ત્વં કિલમિતો, પુબ્બેપેસ પણ્ડિતે કિલમેસી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા દીઘમદ્ધાનં હિમવન્તે ફલાફલેન યાપેત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થાય બારાણસિં પત્વા રાજુય્યાને વસિત્વા પુનદિવસે નગરં ભિક્ખાય પાવિસિ. અથ નં રાજઙ્ગણપ્પત્તં રાજા દિસ્વા તસ્સ ઇરિયાપથે પસીદિત્વા અન્તેપુરં આનેત્વા ભોજેત્વા પટિઞ્ઞં ગહેત્વા રાજુય્યાને વસાપેસિ, દેવસિકં ઉપટ્ઠાનં અગમાસિ. તમેનં બોધિસત્તો ‘‘રઞ્ઞા નામ, મહારાજ, ચત્તારિ અગતિગમનાનિ વજ્જેત્વા અપ્પમત્તેન ખન્તિમેત્તાનુદ્દયસમ્પન્નેન હુત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેતબ્બ’’ન્તિ વત્વા દેવસિકં ઓવદન્તો –

૧. ‘‘માસુ કુજ્ઝ ભૂમિપતિ, માસુ કુજ્ઝ રથેસભ;

કુદ્ધં અપ્પટિકુજ્ઝન્તો, રાજા રટ્ઠસ્સ પૂજિતો.

૨. ‘‘ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે, નિન્ને વા યદિ વા થલે;

સબ્બત્થ અનુસાસામિ, માસુ કુજ્ઝ રથેસભા’’તિ. – દ્વે ગાથા અભાસિ;

તત્થ રટ્ઠસ્સ પૂજિતોતિ એવરૂપો રાજા રટ્ઠસ્સ પૂજનીયો હોતીતિ અત્થો. સબ્બત્થ અનુસાસામીતિ એતેસુ ગામાદીસુ યત્થ કત્થચિ વસન્તોપાહં મહારાજ, ઇમાય એવ અનુસિટ્ઠિયા તમનુસાસામિ, એતેસુ વા ગામાદીસુ યત્થ કત્થચિ એકસ્મિમ્પિ એકસત્તેપિ અનુસાસામિ. માસુ કુજ્ઝ રથેસભાતિ એવમેવાહં તં અનુસાસામિ, રઞ્ઞા નામ કુજ્ઝતું ન વટ્ટતિ. કિંકારણા? રાજાનો નામ વાચાવુધા, તેસં કુદ્ધાનં વચનમત્તેનેવ બહૂ જીવિતક્ખયં પાપુણન્તીતિ.

એવં બોધિસત્તો રઞ્ઞો આગતાગતદિવસે ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ. રાજા અનુસિટ્ઠિયા પસન્નચિત્તો મહાસત્તસ્સ સતસહસ્સુટ્ઠાનકં એકં ગામવરં અદાસિ, બોધિસત્તો પટિક્ખિપિ. ઇતિ સો તત્થેવ દ્વાદસસંવચ્છરં વસિત્વા ‘‘અતિચિરં નિવુત્થોમ્હિ, જનપદચારિકં તાવ ચરિત્વા આગમિસ્સામી’’તિ રઞ્ઞો અકથેત્વાવ ઉય્યાનપાલં આમન્તેત્વા ‘‘તાત, ઉક્કણ્ઠિતરૂપોસ્મિ, જનપદં ચરિત્વા આગમિસ્સામિ, ત્વં રઞ્ઞો કથેય્યાસી’’તિ વત્વા પક્કન્તો ગઙ્ગાય નાવાતિત્થં પાપુણિ. તત્થ અવારિયપિતા નામ નાવિકો અહોસિ. સો બાલો નેવ ગુણવન્તાનં ગુણં જાનાતિ, ન અત્તનો આયાપાયં જાનાતિ, સો ગઙ્ગં તરિતુકામં જનં પઠમં તારેત્વા પચ્છા વેતનં યાચતિ, વેતનં અદેન્તેહિ સદ્ધિં કલહં કરોન્તો અક્કોસપ્પહારેયેવ બહૂ લભતિ, અપ્પં લાભં, એવરૂપો અન્ધબાલો. તં સન્ધાય સત્થા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા તતિયં ગાથમાહ –

૩. ‘‘અવારિયપિતા નામ, અહુ ગઙ્ગાય નાવિકો;

પુબ્બે જનં તારેત્વાન, પચ્છા યાચતિ વેતનં;

તેનસ્સ ભણ્ડનં હોતિ, ન ચ ભોગેહિ વડ્ઢતી’’તિ.

તત્થ અવારિયપિતા નામાતિ અવારિયા નામ તસ્સ ધીતા, તસ્સા વસેન અવારિયપિતા નામ જાતો. તેનસ્સ ભણ્ડનન્તિ તેન કારણેન, તેન વા પચ્છા યાચિયમાનેન જનેન સદ્ધિં તસ્સ ભણ્ડનં હોતિ.

બોધિસત્તો તં નાવિકં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘આવુસો, પરતીરં મં નેહી’’તિ આહ. તં સુત્વા સો આહ ‘‘સમણ, કિં મે નાવાવેતનં દસ્સસી’’તિ? ‘‘આવુસો, અહં ભોગવડ્ઢિં અત્થવડ્ઢિં ધમ્મવડ્ઢિં નામ તે કથેસ્સામી’’તિ. તં સુત્વા નાવિકો ‘‘ધુવં એસ મય્હં કિઞ્ચિ દસ્સતી’’તિ તં પરતીરં નેત્વા ‘‘દેહિ મે નાવાય વેતન’’ન્તિ આહ. સો તસ્સ ‘‘સાધુ, આવુસો’’તિ પઠમં ભોગવડ્ઢિં કથેન્તો –

૪. ‘‘અતિણ્ણંયેવ યાચસ્સુ, અપારં તાત નાવિક;

અઞ્ઞો હિ તિણ્ણસ્સ મનો, અઞ્ઞો હોતિ પારેસિનો’’તિ. – ગાથમાહ;

તત્થ અપારન્તિ તાત, નાવિક પરતીરં અતિણ્ણમેવ જનં ઓરિમતીરે ઠિતઞ્ઞેવ વેતનં યાચસ્સુ, તતો લદ્ધઞ્ચ ગહેત્વા ગુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા પચ્છા મનુસ્સે પરતીરં નેય્યાસિ, એવં તે ભોગવડ્ઢિ ભવિસ્સતિ. અઞ્ઞો હિ તિણ્ણસ્સ મનોતિ તાત નાવિક, પરતીરં ગતસ્સ અઞ્ઞો મનો ભવતિ, અદત્વાવ ગન્તુકામો હોતિ. યો પનેસ પારેસી નામ પરતીરં એસતિ, પરતીરં ગન્તુકામો હોતિ, સો અતિરેકમ્પિ દત્વા ગન્તુકામો હોતિ, ઇતિ પારેસિનો અઞ્ઞો મનો હોતિ, તસ્મા ત્વં અતિણ્ણમેવ યાચેય્યાસિ, અયં તાવ તે ભોગાનં વડ્ઢિ નામાતિ.

તં સુત્વા નાવિકો ચિન્તેસિ ‘‘અયં તાવ મે ઓવાદો ભવિસ્સતિ, ઇદાનિ પનેસ અઞ્ઞં કિઞ્ચિ મય્હં દસ્સતી’’તિ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘અયં તાવ તે, આવુસો, ભોગવડ્ઢિ, ઇદાનિ અત્થધમ્મવડ્ઢિં સુણાહી’’તિ વત્વા ઓવદન્તો –

૫. ‘‘ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે, નિન્ને વા યદિ વા થલે;

સબ્બત્થ અનુસાસામિ, માસુ કુજ્ઝિત્થ નાવિકા’’તિ. – ગાથમાહ;

ઇતિસ્સ ઇમાય ગાથાય અત્થધમ્મવડ્ઢિં કથેત્વા ‘‘અયં તે અત્થવડ્ઢિ ચ ધમ્મવડ્ઢિ ચા’’તિ આહ. સો પન દન્ધપુરિસો તં ઓવાદં ન કિઞ્ચિ મઞ્ઞમાનો ‘‘ઇદં, સમણ, તયા મય્હં દિન્નં નાવાવેતન’’ન્તિ આહ. ‘‘આમાવુસો’’તિ. ‘‘મય્હં ઇમિના કમ્મં નત્થિ, અઞ્ઞં મે દેહી’’તિ. ‘‘આવુસો, ઇદં ઠપેત્વા મય્હં અઞ્ઞં નત્થી’’તિ. ‘‘અથ ત્વં કસ્મા મમ નાવં આરુળ્હોસી’’તિ તાપસં ગઙ્ગાતીરે પાતેત્વા ઉરે નિસીદિત્વા મુખમેવસ્સ પોથેસિ.

સત્થા ‘‘ઇતિ સો, ભિક્ખવે, તાપસો યં ઓવાદં દત્વા રઞ્ઞો સન્તિકા ગામવરં લભિ, તમેવ ઓવાદં અન્ધબાલસ્સ નાવિકસ્સ કથેત્વા મુખપોથનં પાપુણિ, તસ્મા ઓવાદં દેન્તેન યુત્તજનસ્સેવ દાતબ્બો, ન અયુત્તજનસ્સા’’તિ વત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા તદનન્તરં ગાથમાહ –

૬. ‘‘યાયેવાનુસાસનિયા, રાજા ગામવરં અદા;

તાયેવાનુસાસનિયા, નાવિકો પહરી મુખ’’ન્તિ.

તસ્સ તં પહરન્તસ્સેવ ભરિયા ભત્તં ગહેત્વા આગતા પાપપુરિસં દિસ્વા ‘‘સામિ, અયં તાપસો નામ રાજકુલૂપકો, મા પહરી’’તિ આહ. સો કુજ્ઝિત્વા ‘‘ત્વં મે ઇમં કૂટતાપસં પહરિતું ન દેસી’’તિ ઉટ્ઠાય તં પહરિત્વા પાતેસિ. અથ ભત્તપાતિ પતિત્વા ભિજ્જિ, તસ્સા ચ પન ગરુગબ્ભાય ગબ્ભો ભૂમિયં પતિ. અથ નં મનુસ્સા સમ્પરિવારેત્વા ‘‘પુરિસઘાતકચોરો’’તિ ગહેત્વા બન્ધિત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું. રાજા વિનિચ્છિનિત્વા તસ્સ રાજાણં કારેસિ. સત્થા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા તમત્થં પકાસેન્તો ઓસાનગાથમાહ –

૭. ‘‘ભત્તં ભિન્નં હતા ભરિયા, ગબ્ભો ચ પતિતો છમા;

મિગોવ જાતરૂપેન, ન તેનત્થં અબન્ધિ સૂ’’તિ.

તત્થ ભત્તં ભિન્નન્તિ ભત્તપાતિ ભિન્ના. હતાતિ પહતા. છમાતિ ભૂમિયં. મિગોવ જાતરૂપેનાતિ યથા મિગો સુવણ્ણં વા હિરઞ્ઞં વા મુત્તામણિઆદીનિ વા મદ્દિત્વા ગચ્છન્તોપિ અત્થરિત્વા નિપજ્જન્તોપિ તેન જાતરૂપેન અત્તનો અત્થં વડ્ઢેતું નિબ્બત્તેતું ન સક્કોતિ, એવમેવ સો અન્ધબાલો પણ્ડિતેહિ દિન્નં ઓવાદં સુત્વાપિ અત્તનો અત્થં વડ્ઢેતું નિબ્બત્તેતું નાસક્ખીતિ વુત્તં હોતિ. અબન્ધિ સૂતિ એત્થ અબન્ધિ સોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. સ-ઓઇતિ ઇમેસં પદાનઞ્હિ સૂતિ સન્ધિ હોતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. તદા નાવિકો ઇદાનિ નાવિકોવ અહોસિ, રાજા આનન્દો, તાપસો પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

અવારિયજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૩૭૭] ૨. સેતકેતુજાતકવણ્ણના

મા તાત કુજ્ઝિ ન હિ સાધુ કોધોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કુહકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ, પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ ઉદ્દાલજાતકે (જા. ૧.૧૪.૬૨ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બારાણસિયં દિસાપામોક્ખો આચરિયો હુત્વા પઞ્ચસતે માણવે મન્તે વાચેસિ. તેસં જેટ્ઠકો સેતકેતુ નામ ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તમાણવો, તસ્સ જાતિં નિસ્સાય મહન્તો માનો અહોસિ. સો એકદિવસં અઞ્ઞેહિ માણવેહિ સદ્ધિં નગરા નિક્ખમન્તો નગરં પવિસન્તં એકં ચણ્ડાલં દિસ્વા ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ચણ્ડાલોહમસ્મી’’તિ વુત્તે તસ્સ સરીરં પહરિત્વા આગતવાતસ્સ અત્તનો સરીરે ફુસનભયેન ‘‘નસ્સ, ચણ્ડાલ, કાળકણ્ણી, અધોવાતં યાહી’’તિ વત્વા વેગેન તસ્સ ઉપરિવાતં અગમાસિ. ચણ્ડાલો સીઘતરં ગન્ત્વા તસ્સ ઉપરિવાતે અટ્ઠાસિ. અથ નં સો ‘‘નસ્સ કાળકણ્ણી’’તિ સુટ્ઠુતરં અક્કોસિ પરિભાસિ. તં સુત્વા ચણ્ડાલો ‘‘ત્વં કોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘બ્રાહ્મણમાણવોહમસ્મી’’તિ. ‘‘બ્રાહ્મણો હોતુ, મયા પન પુટ્ઠપઞ્હં કથેતું સક્ખિસ્સસી’’તિ. ‘‘આમ, સક્ખિસ્સામી’’તિ. ‘‘સચે ન સક્કોસિ, પાદન્તરેન તં ગમેમી’’તિ. સો અત્તાનં તક્કેત્વા ‘‘ગમેહી’’તિ આહ.

ચણ્ડાલપુત્તો તસ્સ કથં પરિસં ગાહાપેત્વા ‘‘માણવ, દિસા નામ કતરા’’તિ પઞ્હં પુચ્છિ. ‘‘દિસા નામ પુરત્થિમાદયો ચતસ્સો દિસા’’તિ. ચણ્ડાલો ‘‘નાહં તં એતં દિસં પુચ્છામિ, ત્વં એત્તકમ્પિ અજાનન્તો મમ સરીરે પહટવાતં જિગુચ્છસી’’તિ તં ખન્ધટ્ઠિકે ગહેત્વા ઓનમેત્વા અત્તનો પાદન્તરેન ગમેસિ. માણવા તં પવત્તિં આચરિયસ્સ આચિક્ખિંસુ. તં સુત્વા આચરિયો ‘‘સચ્ચં કિર, તાત, સેતકેતુ ચણ્ડાલેનાસિ પાદન્તરેન ગમિતો’’તિ? ‘‘આમ, આચરિય, સો મં ચણ્ડાલદાસિપુત્તો દિસામત્તમ્પિ ન જાનાસી’’તિ અત્તનો પાદન્તરેન ગમેસિ, ઇદાનિ દિસ્વા કત્તબ્બં અસ્સ જાનિસ્સામીતિ કુદ્ધો ચણ્ડાલપુત્તં અક્કોસિ પરિભાસિ. અથ નં આચરિયો ‘તાત, સેતકેતુ મા તસ્સ કુજ્ઝિ, પણ્ડિતો ચણ્ડાલદાસિપુત્તો, ન સો તં એતં દિસં પુચ્છતિ, અઞ્ઞં દિસં પુચ્છિ, તયા પન દિટ્ઠસુતવિઞ્ઞાતતો અદિટ્ઠાસુતાવિઞ્ઞાતમેવ બહુતર’’ન્તિ ઓવદન્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૮. ‘‘મા તાત કુજ્ઝિ ન હિ સાધુ કોધો, બહુમ્પિ તે અદિટ્ઠમસ્સુતઞ્ચ;

માતા પિતા દિસતા સેતકેતુ, આચરિયમાહુ દિસતં પસત્થા.

૯. ‘‘અગારિનો અન્નદપાનવત્થદા, અવ્હાયિકા તમ્પિ દિસં વદન્તિ;

એસા દિસા પરમા સેતકેતુ, યં પત્વા દુક્ખી સુખિનો ભવન્તી’’તિ.

તત્થ ન હિ સાધુ કોધોતિ કોધો નામ ઉપ્પજ્જમાનો સુભાસિતદુબ્ભાસિતં અત્થાનત્થં હિતાહિતં જાનિતું ન દેતીતિ ન સાધુ ન લદ્ધકો. બહુમ્પિ તે અદિટ્ઠન્તિ તયા ચક્ખુના અદિટ્ઠં સોતેન ચ અસ્સુતમેવ બહુતરં. દિસતાતિ દિસા. માતાપિતરો પુત્તાનં પુરિમતરં ઉપ્પન્નત્તા પુરત્થિમદિસા નામ જાતાતિ વદતિ. આચરિયમાહુ દિસતં પસત્થાતિ આચરિયા પન દક્ખિણેય્યત્તા દિસતં પસત્થા દક્ખિણા દિસાતિ બુદ્ધાદયો અરિયા આહુ કથેન્તિ દીપેન્તિ.

અગારિનોતિ ગહટ્ઠા. અન્નદપાનવત્થદાતિ અન્નદા, પાનદા, વત્થદા ચ. અવ્હાયિકાતિ ‘‘એથ દેય્યધમ્મં પટિગ્ગણ્હથા’’તિ પક્કોસનકા. તમ્પિ દિસં વદન્તીતિ તમ્પિ બુદ્ધાદયો અરિયા એકં દિસં વદન્તિ. ઇમિના ચતુપચ્ચયદાયકા ગહટ્ઠા પચ્ચયે અપદિસિત્વા ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણેહિ ઉપગન્તબ્બત્તા એકા દિસા નામાતિ દીપેતિ. અપરો નયો – યે એતે અગારિનો અન્નપાનવત્થદા, તેસં છકામસગ્ગસમ્પત્તિદાયકટ્ઠેન ઉપરૂપરિ અવ્હાયનતો યે અવ્હાયિકા ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણા, તમ્પિ દિસં વદન્તિ, બુદ્ધાદયો અરિયા ઉપરિમદિસં નામ વદન્તીતિ દીપેતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘માતા પિતા દિસા પુબ્બા, આચરિયા દક્ખિણા દિસા;

પુત્તદારા દિસા પચ્છા, મિત્તામચ્ચા ચ ઉત્તરા.

‘‘દાસકમ્મકરા હેટ્ઠા, ઉદ્ધં સમણબ્રાહ્મણા;

એતા દિસા નમસ્સેય્ય, અલમત્તો કુલે ગિહી’’તિ. (દી. નિ. ૩.૨૭૩);

એસા દિસાતિ ઇદં પન નિબ્બાનં સન્ધાય વુત્તં. જાતિઆદિના હિ નાનપ્પકારેન દુક્ખેન દુક્ખિતા સત્તા યં પત્વા નિદ્દુક્ખા સુખિનો ભવન્તિ, એસા એવ ચ સત્તેહિ અગતપુબ્બા દિસા નામ. તેનેવ ચ નિબ્બાનં ‘‘પરમા’’તિ આહ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સમતિત્તિકં અનવસેસકં, તેલપત્તં યથા પરિહરેય્ય;

એવં સચિત્તમનુરક્ખે, પત્થયાનો દિસં અગતપુબ્બ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૯૬);

એવં મહાસત્તો માણવસ્સ દિસા કથેસિ. સો પન ‘‘ચણ્ડાલેનમ્હિ પાદન્તરેન ગમિતો’’તિ તસ્મિં ઠાને અવસિત્વા તક્કસિલં ગન્ત્વા દિસાપામોક્ખાચરિયસ્સ સન્તિકે સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા આચરિયેન અનુઞ્ઞાતો તક્કસિલતો નિક્ખમિત્વા સબ્બસમયસિપ્પં સિક્ખન્તો વિચરિ. સો એકં પચ્ચન્તગામં પત્વા તં નિસ્સાય વસન્તે પઞ્ચસતે તાપસે દિસ્વા તેસં સન્તિકે પબ્બજિત્વા યં તે જાનન્તિ સિપ્પમન્તચરણં, તં ઉગ્ગણ્હિત્વા ગણસત્થા હુત્વા તેહિ પરિવારિતો બારાણસિં ગન્ત્વા પુનદિવસે ભિક્ખં ચરન્તો રાજઙ્ગણં અગમાસિ. રાજા તાપસાનં ઇરિયાપથે પસીદિત્વા અન્તોનિવેસને ભોજેત્વા તે અત્તનો ઉય્યાને વસાપેસિ. સો એકદિવસં તાપસે પરિવિસિત્વા ‘‘અજ્જ સાયન્હે ઉય્યાનં ગન્ત્વા અય્યે વન્દિસ્સામી’’તિ આહ.

સેતકેતુ ઉય્યાનં ગન્ત્વા તાપસે સન્નિપાતેત્વા ‘‘મારિસા, અજ્જ રાજા આગમિસ્સતિ, રાજાનો ચ નામ સકિં આરાધેત્વા યાવતાયુકં સુખં જીવિતું સક્કા, અજ્જ એકચ્ચે વગ્ગુલિવતં ચરથ, એકચ્ચે કણ્ટકસેય્યં કપ્પેથ, એકચ્ચે પઞ્ચાતપં તપ્પેથ, એકચ્ચે ઉક્કુટિકપ્પધાનમનુયુઞ્જથ, એકચ્ચે ઉદકોરોહણકમ્મં કરોથ, એકચ્ચે મન્તે સજ્ઝાયથા’’તિ વિચારેત્વા સયં પક્કસાલદ્વારે અપસ્સયપીઠકે નિસીદિત્વા પઞ્ચવણ્ણરઙ્ગસમુજ્જલવાસનં એકં પોત્થકં વિચિત્રવણ્ણે આધારકે ઠપેત્વા સુસિક્ખિતેહિ ચતૂહિ પઞ્ચહિ માણવેહિ પુચ્છિતે પુચ્છિતે પઞ્હે કથેસિ. તસ્મિં ખણે રાજા આગન્ત્વા તે મિચ્છાતપં કરોન્તે દિસ્વા તુટ્ઠો સેતકેતું ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો પુરોહિતેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો તતિયં ગાથમાહ –

૧૦. ‘‘ખરાજિના જટિલા પઙ્કદન્તા, દુમ્મક્ખરૂપા યેમે જપ્પન્તિ મન્તે;

કચ્ચિ નુ તે માનુસકે પયોગે, ઇદં વિદૂ પરિમુત્તા અપાયા’’તિ.

તત્થ ખરાજિનાતિ સખુરેહિ અજિનચમ્મેહિ સમન્નાગતા. પઙ્કદન્તાતિ દન્તકટ્ઠસ્સ અખાદનેન મલગ્ગહિતદન્તા. દુમ્મક્ખરૂપાતિ અનઞ્જિતામણ્ડિતલૂખનિવાસનપારુપના માલાગન્ધવિલેપનવજ્જિતા, કિલિટ્ઠરૂપાતિ વુત્તં હોતિ. યેમે જપ્પન્તીતિ યે ઇમે મન્તે સજ્ઝાયન્તિ. માનુસકે પયોગેતિ મનુસ્સેહિ કત્તબ્બપયોગે ઠિતા. ઇદં વિદૂ પરિમુત્તા અપાયાતિ ઇમસ્મિં પયોગે ઠત્વા ઇમં લોકં વિદિત્વા પાકટં કત્વા ‘‘કચ્ચિ એતે ઇસયો ચતૂહિ અપાયેહિ મુત્તા’’તિ પુચ્છતિ.

તં સુત્વા પુરોહિતો ચતુત્થં ગાથમાહ –

૧૧. ‘‘પાપાનિ કમ્માનિ કરિત્વ રાજ, બહુસ્સુતો ચે ન ચરેય્ય ધમ્મં;

સહસ્સવેદોપિ ન તં પટિચ્ચ, દુક્ખા પમુઞ્ચે ચરણં અપત્વા’’તિ.

તત્થ કરિત્વાતિ કત્વા. ચરણન્તિ સહ સીલેન અટ્ઠ સમાપત્તિયો. ઇદં વુત્તં હોતિ. મહારાજ, ‘‘અહં બહુસ્સુતોમ્હી’’તિ સહસ્સવેદોપિ ચે તિવિધં સુચરિતધમ્મં ન ચરેય્ય, પાપાનેવ કરેય્ય, સો તાનિ પાપાનિ કમ્માનિ કત્વા તં બાહુસચ્ચં પટિચ્ચ સીલસમાપત્તિસઙ્ખાતં ચરણં અપ્પત્વા દુક્ખા ન પમુઞ્ચે, અપાયદુક્ખતો ન મુચ્ચતેવાતિ.

તં સુત્વા રાજા તાપસેસુ પસાદં હરિ. તતો સેતકેતુ ચિન્તેસિ ‘‘ઇમસ્સ રઞ્ઞો તાપસેસુ પસાદો ઉદપાદિ, તં પનેસ પુરોહિતો વાસિયા પહરિત્વા વિય છિન્દિ, મયા એતેન સદ્ધિં કથેતું વટ્ટતી’’તિ. સો તેન સદ્ધિં કથેન્તો પઞ્ચમં ગાથમાહ –

૧૨. ‘‘સહસ્સવેદોપિ ન તં પટિચ્ચ, દુક્ખા પમુઞ્ચે ચરણં અપત્વા;

મઞ્ઞામિ વેદા અફલા ભવન્તિ, સસંયમં ચરણમેવ સચ્ચ’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – સચે સહસ્સવેદોપિ તં બાહુસચ્ચં પટિચ્ચ ચરણં અપ્પત્વા અત્તાનં દુક્ખા ન પમુઞ્ચે, એવં સન્તે અહં મઞ્ઞામિ ‘‘તયો વેદા અફલા હોન્તિ, સસીલં સમાપત્તિચરણમેવ સચ્ચં હોતી’’તિ.

તં સુત્વા પુરોહિતો છટ્ઠં ગાથમાહ –

૧૩. ‘‘ન હેવ વેદા અફલા ભવન્તિ, સસંયમં ચરણમેવ સચ્ચં;

કિત્તિઞ્હિ પપ્પોતિ અધિચ્ચ વેદે, સન્તિં પુણેતિ ચરણેન દન્તો’’તિ.

તસ્સત્થો – તયો વેદા અફલા ન ભવન્તિ, સસંયમં ચરણમેવ સચ્ચં સેય્યં ઉત્તમં પવરં ન હેવ હોતિ. કિંકારણા? કિત્તિઞ્હિ પપ્પોતિ અધિચ્ચ વેદેતિ તયો વેદે અધિચ્ચ દિટ્ઠધમ્મે કિત્તિમત્તં યસમત્તં લાભમત્તં લભતિ, ઇતો પરં અઞ્ઞં નત્થિ, તસ્મા ન તે અફલા. સન્તિં પુણેતિ ચરણેન દન્તોતિ સીલે પતિટ્ઠાય સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા સમાપત્તિપદટ્ઠાનં વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તો અચ્ચન્તં સન્તં નિબ્બાનં નામ તં એતિ પાપુણાતિ.

ઇતિ પુરોહિતો સેતકેતુનો વાદં ભિન્દિત્વા તે સબ્બે ગિહી કારેત્વા ફલકાવુધાનિ ગાહાપેત્વા મહન્તતરકે કત્વા રઞ્ઞો ઉપટ્ઠાકે કારેસિ. અયં કિર મહન્તતરકાનં વંસો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સેતકેતુ કુહકભિક્ખુ અહોસિ, ચણ્ડાલો સારિપુત્તો, રાજા આનન્દો, પુરોહિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સેતકેતુજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૩૭૮] ૩. દરીમુખજાતકવણ્ણના

પઙ્કો ચ કામાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મહાભિનિક્ખમનં આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ હેટ્ઠા કથિતમેવ.

અતીતે રાજગહનગરે મગધરાજા નામ રજ્જં કારેસિ. તદા બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિ, બ્રહ્મદત્તકુમારોતિસ્સ નામં અકંસુ. તસ્સ જાતદિવસેયેવ પુરોહિતસ્સપિ પુત્તો જાયિ, તસ્સ મુખં અતિવિય સોભતિ, તેનસ્સ દરીમુખોતિ નામં અકંસુ. તે ઉભોપિ રાજકુલેયેવ સંવડ્ઢા અઞ્ઞમઞ્ઞં પિયસહાયા હુત્વા સોળસવસ્સકાલે તક્કસિલં ગન્ત્વા સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા ‘‘સબ્બસમયસિપ્પઞ્ચ સિક્ખિસ્સામ, દેસચારિત્તઞ્ચ જાનિસ્સામા’’તિ ગામનિગમાદીસુ ચરન્તા બારાણસિં પત્વા દેવકુલે વસિત્વા પુનદિવસે બારાણસિં ભિક્ખાય પવિસિંસુ. તત્થ એકસ્મિં કુલે ‘‘બ્રાહ્મણે ભોજેત્વા વાચનકં દસ્સામા’’તિ પાયાસં પચિત્વા આસનાનિ પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તિ. મનુસ્સા તે ઉભોપિ ભિક્ખાય ચરન્તે દિસ્વા ‘‘બ્રાહ્મણા આગતા’’તિ ગેહં પવેસેત્વા મહાસત્તસ્સ આસને સુદ્ધવત્થં પઞ્ઞાપેસું, દરીમુખસ્સ આસને રત્તકમ્બલં. દરીમુખો તં નિમિત્તં દિસ્વા ‘‘અજ્જ મય્હં સહાયો બારાણસિરાજા ભવિસ્સતિ, અહં સેનાપતી’’તિ અઞ્ઞાસિ. તે તત્થ ભુઞ્જિત્વા વાચનકં ગહેત્વા મઙ્ગલં વત્વા નિક્ખમ્મ તં રાજુય્યાનં અગમંસુ. તત્થ મહાસત્તો મઙ્ગલસિલાપટ્ટે નિપજ્જિ, દરીમુખો પનસ્સ પાદે પરિમજ્જન્તો નિસીદિ.

તદા બારાણસિરઞ્ઞો મતસ્સ સત્તમો દિવસો હોતિ. પુરોહિતો રઞ્ઞો સરીરકિચ્ચં કત્વા અપુત્તકે રજ્જે સત્તમે દિવસે ફુસ્સરથં વિસ્સજ્જેસિ. ફુસ્સરથવિસ્સજ્જનકિચ્ચં મહાજનકજાતકે (જા. ૨.૨૨.૧૨૩ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. ફુસ્સરથો નગરા નિક્ખમિત્વા ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય પરિવુતો અનેકસતેહિ તૂરિયેહિ વજ્જમાનેહિ ઉય્યાનદ્વારં પાપુણિ. દરીમુખો તૂરિયસદ્દં સુત્વા ‘‘સહાયસ્સ મે ફુસ્સરથો આગચ્છતિ, અજ્જેવેસ રાજા હુત્વા મય્હં સેનાપતિટ્ઠાનં દસ્સતિ, કો મે ઘરાવાસેનત્થો, નિક્ખમિત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ બોધિસત્તં અનામન્તેત્વાવ એકમન્તં ગન્ત્વા પટિચ્છન્ને અટ્ઠાસિ. પુરોહિતો ઉય્યાનદ્વારે રથં ઠપેત્વા ઉય્યાનં પવિટ્ઠો બોધિસત્તં મઙ્ગલસિલાપટ્ટે નિપન્નં દિસ્વા પાદેસુ લક્ખણાનિ ઓલોકેત્વા ‘‘અયં પુઞ્ઞવા સત્તો દ્વિસહસ્સદીપપરિવારાનં ચતુન્નમ્પિ મહાદીપાનં રજ્જં કારેતું સમત્થો, ધિતિ પનસ્સ કીદિસા’’તિ સબ્બતૂરિયાનિ પગ્ગણ્હાપેસિ. બોધિસત્તો પબુજ્ઝિત્વા મુખતો સાટકં અપનેત્વા મહાજનં ઓલોકેત્વા પુન સાટકેન મુખં પટિચ્છાદેત્વા થોકં નિપજ્જિત્વા પસ્સદ્ધદરથો ઉટ્ઠાય સિલાપટ્ટે પલ્લઙ્કેન નિસીદિ. પુરોહિતો જાણુકેન પતિટ્ઠાય ‘‘દેવ, રજ્જં તુમ્હાકં પાપુણાતી’’તિ આહ. ‘‘અપુત્તકં ભણે રજ્જ’’ન્તિ. ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. તે તસ્સ ઉય્યાનેયેવ અભિસેકં અકંસુ. સો યસમહન્તતાય દરીમુખં અસરિત્વાવ રથં અભિરુય્હ મહાજનપરિવુતો નગરં પવિસિત્વા પદક્ખિણં કત્વા રાજદ્વારે ઠિતોવ અમચ્ચાનં ઠાનન્તરાનિ વિચારેત્વા પાસાદં અભિરુહિ.

તસ્મિં ખણે દરીમુખો ‘‘સુઞ્ઞં દાનિ ઉય્યાન’’ન્તિ આગન્ત્વા મઙ્ગલસિલાય નિસીદિ, અથસ્સ પુરતો પણ્ડુપલાસં પતિ. સો તસ્મિંયેવ પણ્ડુપલાસે ખયવયં પટ્ઠપેત્વા તિલક્ખણં સમ્મસિત્વા પથવિં ઉન્નાદેન્તો પચ્ચેકબોધિં નિબ્બત્તેસિ. તસ્સ તઙ્ખણઞ્ઞેવ ગિહિલિઙ્ગં અન્તરધાયિ, ઇદ્ધિમયપત્તચીવરં આકાસતો ઓતરિત્વા સરીરે પટિમુઞ્ચિ. તાવદેવ અટ્ઠપરિક્ખારધરો ઇરિયાપથસમ્પન્નો વસ્સસટ્ઠિકત્થેરો વિય હુત્વા ઇદ્ધિયા આકાસે ઉપ્પતિત્વા હિમવન્તપદેસે નન્દમૂલકપબ્ભારં અગમાસિ. બોધિસત્તોપિ ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ, યસમહન્તતાય પન યસેન પમત્તો હુત્વા ચત્તાલીસ વસ્સાનિ દરીમુખં ન સરિ, ચત્તાલીસે પન સંવચ્છરે અતીતે તં સરિત્વા ‘‘મય્હં સહાયો દરીમુખો નામ અત્થિ, કહં નુ ખો સો’’તિ તં દટ્ઠુકામો અહોસિ. સો તતો પટ્ઠાય અન્તેપુરેપિ પરિસમજ્ઝેપિ ‘‘કહં નુ ખો મય્હં સહાયો દરીમુખો, યો મે તસ્સ વસનટ્ઠાનં કથેતિ, મહન્તમસ્સ યસં દસ્સામી’’તિ વદતિ. એવં તસ્સ પુનપ્પુનં તં સરન્તસ્સેવ અઞ્ઞાનિ દસ સંવચ્છરાનિ અતિક્કન્તાનિ.

દરીમુખપચ્ચેકબુદ્ધોપિ પઞ્ઞાસવસ્સચ્ચયેન આવજ્જેન્તો ‘‘મં ખો સહાયો સરતી’’તિ ઞત્વા ‘‘ઇદાનિ સો મહલ્લકો પુત્તધીતાદીહિ વુદ્ધિપ્પત્તો, ગન્ત્વા ધમ્મં કથેત્વા પબ્બાજેસ્સામિ ન’’ન્તિ ઇદ્ધિયા આકાસેન આગન્ત્વા ઉય્યાને ઓતરિત્વા સુવણ્ણપટિમા વિય સિલાપટ્ટે નિસીદિ. ઉય્યાનપાલો તં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભન્તે, કુતો તુમ્હે એથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘નન્દમૂલકપબ્ભારતો’’તિ. ‘‘કે નામ તુમ્હે’’તિ? ‘‘દરીમુખપચ્ચેકબુદ્ધો નામાહં, આવુસો’’તિ. ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં રાજાનં જાનાથા’’તિ? ‘‘આમ જાનામિ, ગિહિકાલે નો સહાયો’’તિ. ‘‘ભન્તે, રાજા તુમ્હે દટ્ઠુકામો, કથેસ્સામિ તસ્સ તુમ્હાકં આગતભાવ’’ન્તિ. ‘‘ગચ્છ કથેહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા તુરિતતુરિતોવ ગન્ત્વા તસ્સ સિલાપટ્ટે નિસિન્નભાવં રઞ્ઞો કથેસિ. રાજા ‘‘આગતો કિર મે સહાયો, પસ્સિસ્સામિ ન’’ન્તિ રથં આરુય્હ મહન્તેન પરિવારેન ઉય્યાનં ગન્ત્વા પચ્ચેકબુદ્ધં વન્દિત્વા પટિસન્થારં કત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અથ નં પચ્ચેકબુદ્ધો ‘‘કિં, બ્રહ્મદત્ત, ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ, અગતિગમનં ન ગચ્છસિ, ધનત્થાય લોકં ન પીળેસિ, દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોસી’’તિઆદીનિ વદન્તો પટિસન્થારં કત્વા ‘‘બ્રહ્મદત્ત, મહલ્લકોસિ, એતરહિ કામે પહાય પબ્બજિતું તે સમયો’’તિ વત્વા તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૪. ‘‘પઙ્કો ચ કામા પલિપો ચ કામા, ભયઞ્ચ મેતં તિમૂલં પવુત્તં;

રજો ચ ધૂમો ચ મયા પકાસિતા, હિત્વા તુવં પબ્બજ બ્રહ્મદત્તા’’તિ.

તત્થ પઙ્કોતિ ઉદકે જાતાનિ તિણસેવાલકુમુદગચ્છાદીનિ અધિપ્પેતાનિ. યથા હિ ઉદકં તરન્તં તાનિ લગ્ગાપેન્તિ સજ્જાપેન્તિ, તથા સંસારસાગરં તરન્તસ્સ યોગાવચરસ્સ પઞ્ચ કામગુણા સબ્બે વા પન વત્થુકામકિલેસકામા લગ્ગાપનવસેન પઙ્કો નામ. ઇમસ્મિઞ્હિ પઙ્કે આસત્તા વિસત્તા દેવાપિ મનુસ્સાપિ તિરચ્છાનાપિ કિલમન્તિ રોદન્તિ પરિદેવન્તિ. પલિપો ચ કામાતિ પલિપો વુચ્ચતિ મહાકદ્દમો, યમ્હિ લગ્ગા સૂકરમિગાદયોપિ સીહાપિ વારણાપિ અત્તાનં ઉદ્ધરિત્વા ગન્તું ન સક્કોન્તિ, વત્થુકામકિલેસકામાપિ તંસરિક્ખતાય ‘‘પલિપા’’તિ વુત્તા. પઞ્ઞવન્તોપિ હિ સત્તા તેસુ કામેસુ સકિં લગ્ગકાલતો પટ્ઠાય તે કામે પદાલેત્વા સીઘં ઉટ્ઠાય અકિઞ્ચનં અપલિબોધં રમણીયં પબ્બજ્જં ઉપગન્તું ન સક્કોન્તિ. ભયઞ્ચ મેતન્તિ ભયઞ્ચ એતં, મ-કારો બ્યઞ્જનસન્ધિવસેન વુત્તો. તિમૂલન્તિ તીહિ મૂલેહિ પતિટ્ઠિતં વિય અચલં. બલવભયસ્સેતં નામં. પવુત્તન્તિ મહારાજ, એતે કામા નામ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકસ્સ અત્તાનુવાદભયાદિકસ્સ ચેવ દ્વત્તિંસકમ્મકરણછનવુતિરોગવસપ્પવત્તસ્સ ચ ભયસ્સ પચ્ચયટ્ઠેન બલવભયન્તિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકેહિ ચેવ સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તેહિ ચ પવુત્તં કથિતં, દીપિતન્તિ અત્થો. અથ વા ભયઞ્ચ મેતન્તિ ભયઞ્ચ મયા એતં તિમૂલં પવુત્તન્તિ એવઞ્ચેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બોયેવ.

રજો ચ ધૂમો ચાતિ રજધૂમસદિસત્તા ‘‘રજો’’તિ ચ ‘‘ધૂમો’’તિ ચ મયા પકાસિતા. યથા હિ સુન્હાતસ્સ સુવિલિત્તાલઙ્કતસ્સ પુરિસસ્સ સરીરે સુખુમરજં પતિતં, તં સરીરં દુબ્બણ્ણં સોભારહિતં કિલિટ્ઠં કરોતિ, એવમેવ ઇદ્ધિબલેન આકાસેન આગન્ત્વા ચન્દો વિય ચ સૂરિયો વિય ચ લોકે પઞ્ઞાતાપિ સકિં કામરજસ્સ અન્તો પતિતકાલતો પટ્ઠાય ગુણવણ્ણગુણસોભાગુણસુદ્ધીનં ઉપહતત્તા દુબ્બણ્ણા સોભારહિતા કિલિટ્ઠાયેવ હોન્તિ. યથા ચ ધૂમેન પહટકાલતો પટ્ઠાય સુપરિસુદ્ધાપિ ભિત્તિ કાળવણ્ણા હોતિ, એવં અતિપરિસુદ્ધઞ્ઞાણાપિ કામધૂમેન પહટકાલતો પટ્ઠાય ગુણવિનાસપ્પત્તિયા મહાજનમજ્ઝે કાળકાવ હુત્વા પઞ્ઞાયન્તિ. ઇતિ રજધૂમસરિક્ખતાય એતે કામા ‘‘રજો ચ ધૂમો ચા’’તિ મયા તુય્હં પકાસિતા, તસ્મા ઇમે કામે હિત્વા તુવં પબ્બજ બ્રહ્મદત્તાતિ રાજાનં પબ્બજ્જાય ઉસ્સાહં જનેતિ.

તં સુત્વા રાજા કિલેસેહિ અત્તનો બદ્ધભાવં કથેન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૫. ‘‘ગધિતો ચ રત્તો ચ અધિમુચ્છિતો ચ, કામેસ્વહં બ્રાહ્મણ ભિંસરૂપં;

તં નુસ્સહે જીવિકત્થો પહાતું, કાહામિ પુઞ્ઞાનિ અનપ્પકાની’’તિ.

તત્થ ગધિતોતિ અભિજ્ઝાકાયગન્થેન બદ્ધો. રત્તોતિ પકતિજહાપનેન રાગેન રત્તો. અધિમુચ્છિતોતિ અતિવિય મુચ્છિતો. કામેસ્વહન્તિ દુવિધેસુપિ કામેસુ અહં. બ્રાહ્મણાતિ દરીમુખપચ્ચેકબુદ્ધં આલપતિ. ભિંસરૂપન્તિ બલવરૂપં. તં નુસ્સહેતિ તં દુવિધમ્પિ કામં ન ઉસ્સહામિ ન સક્કોમિ. જીવિકત્થો પહાતુન્તિ ઇમાય જીવિકાય અત્થિકો અહં તં કામં પહાતું ન સક્કોમીતિ વદતિ. કાહામિ પુઞ્ઞાનીતિ ઇદાનિ દાનસીલઉપોસથકમ્મસઙ્ખાતાનિ પુઞ્ઞાનિ અનપ્પકાનિ બહૂનિ કરિસ્સામીતિ.

એવં કિલેસકામો નામેસ સકિં અલ્લીનકાલતો પટ્ઠાય અપનેતું ન સક્કોતિ, યેન સંકિલિટ્ઠચિત્તો મહાપુરિસો પચ્ચેકબુદ્ધેન પબ્બજ્જાય ગુણે કથિતેપિ ‘‘પબ્બજિતું ન સક્કોમી’’તિ આહ. યોયં દીપઙ્કરપાદમૂલે અત્તનિ સમ્ભવેન ઞાણેન બુદ્ધકરધમ્મે વિચિનન્તો તતિયં નેક્ખમ્મપારમિં દિસ્વા –

‘‘ઇમં ત્વં તતિયં તાવ, દળ્હં કત્વા સમાદિય;

નેક્ખમ્મપારમિતં ગચ્છ, યદિ બોધિં પત્તુમિચ્છસિ.

‘‘યથા અન્દુઘરે પુરિસો, ચિરવુત્થો દુખટ્ટિતો;

ન તત્થ રાગં જનેતિ, મુત્તિંયેવ ગવેસતિ.

‘‘તથેવ ત્વં સબ્બભવે, પસ્સ અન્દુઘરે વિય;

નેક્ખમ્માભિમુખો હુત્વા, સમ્બોધિં પાપુણિસ્સસી’’તિ. –

એવં નેક્ખમ્મે ગુણં પરિકિત્તેસિ, સો પચ્ચેકબુદ્ધેન પબ્બજ્જાય વણ્ણં વત્વા ‘‘કિલેસે છડ્ડેત્વા સમણો હોહી’’તિ વુચ્ચમાનોપિ ‘‘નાહં કિલેસે છડ્ડેત્વા સમણો ભવિતું સક્કોમી’’તિ વદતિ.

ઇમસ્મિં કિર લોકે અટ્ઠ ઉમ્મત્તકા નામ. તેનાહુ પોરાણા ‘‘અટ્ઠ પુગ્ગલા ઉમ્મત્તકસઞ્ઞં પટિલભન્તિ, કામુમ્મત્તકો લોભવસં ગતો, કોધુમ્મત્તકો દોસવસં ગતો, દિટ્ઠુમ્મત્તકો વિપલ્લાસવસં ગતો, મોહુમ્મત્તકો અઞ્ઞાણવસં ગતો, યક્ખુમ્મત્તકો યક્ખવસં ગતો, પિત્તુમ્મત્તકો પિત્તવસં ગતો, સુરુમ્મત્તકો પાનવસં ગતો, બ્યસનુમ્મત્તકો સોકવસં ગતો’’તિ. ઇમેસુ અટ્ઠસુ ઉમ્મત્તકેસુ મહાસત્તો ઇમસ્મિં જાતકે કામુમ્મત્તકો હુત્વા લોભવસં ગતો પબ્બજ્જાય ગુણં ન અઞ્ઞાસિ.

એવં અનત્થકારકં પન ઇમં ગુણપરિધંસકં લોભજાતં કસ્મા સત્તા પરિમુઞ્ચિતું ન સક્કોન્તીતિ? અનમતગ્ગે સંસારે અનેકાનિ કપ્પકોટિસતસહસ્સાનિ એકતો બન્ધિતભાવેન. એવં સન્તેપિ તં પણ્ડિતા ‘‘અપ્પસ્સાદા કામા’’તિઆદીનં અનેકેસં પચ્ચવેક્ખણાનં વસેન પજહન્તિ. તેનેવ દરીમુખપચ્ચેકબુદ્ધો મહાસત્તેન ‘‘પબ્બજિતું ન સક્કોમી’’તિ વુત્તેપિ ધુરનિક્ખેપં અકત્વા ઉત્તરિમ્પિ ઓવદન્તો દ્વે ગાથા આહ.

૧૬. ‘‘યો અત્થકામસ્સ હિતાનુકમ્પિનો, ઓવજ્જમાનો ન કરોતિ સાસનં;

ઇદમેવ સેય્યો ઇતિ મઞ્ઞમાનો, પુનપ્પુનં ગબ્ભમુપેતિ મન્દો.

૧૭. ‘‘સો ઘોરરૂપં નિરયં ઉપેતિ, સુભાસુભં મુત્તકરીસપૂરં;

સત્તા સકાયે ન જહન્તિ ગિદ્ધા, યે હોન્તિ કામેસુ અવીતરાગા’’તિ.

તત્થ અત્થકામસ્સાતિ વુડ્ઢિકામસ્સ. હિતાનુકમ્પિનોતિ હિતેન મુદુચિત્તેન અનુકમ્પન્તસ્સ. ઓવજ્જમાનોતિ ઓવદિયમાનો. ઇદમેવ સેય્યોતિ યં અત્તના ગહિતં અસેય્યં અનુત્તમમ્પિ સમાનં, તં ઇદમેવ સેય્યો ઇતિ મઞ્ઞમાનો. મન્દોતિ સો અઞ્ઞાણપુગ્ગલો માતુકુચ્છિયં વાસં નાતિક્કમતિ, પુનપ્પુનં ગબ્ભં ઉપેતિયેવાતિ અત્થો.

સો ઘોરરૂપન્તિ મહારાજ, સો મન્દો તં માતુકુચ્છિં ઉપેન્તો ઘોરરૂપં દારુણજાતિકં નિરયં ઉપેતિ નામ. માતુકુચ્છિ હિ નિરસ્સાદટ્ઠેન ઇધ ‘‘નિરયો’’તિ વુત્તો, ‘‘ચતુકુટ્ટિકનિરયો’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘ચતુકુટ્ટિકનિરયો નામ કતરો’’તિ વુત્તે માતુકુચ્છિમેવ વત્તું વટ્ટતિ. અવીચિમહાનિરયે નિબ્બત્તસત્તસ્સ હિ અપરાપરં આધાવનપરિધાવનં હોતિયેવ, તસ્મા તં ‘‘ચતુકુટ્ટિકનિરયો’’તિ વત્તું ન લબ્ભતિ, માતુકુચ્છિયં પન નવ વા દસ વા માસે ચતૂહિપિ પસ્સેહિ ઇતો ચિતો ચ ધાવિતું નામ ન સક્કા, અતિસમ્બાધે ઓકાસે ચતુકોટેન ચતુસઙ્કુટિતેનેવ હુત્વા અચ્છિતબ્બં, તસ્મા એસ ‘‘ચતુકુટ્ટિકનિરયો’’તિ વુચ્ચતિ.

સુભાસુભન્તિ સુભાનં અસુભં. સુભાનઞ્હિ સંસારભીરુકાનં યોગાવચરકુલપુત્તાનં માતુકુચ્છિ એકન્તં અસુભસમ્મતો. તેન વુત્તં –

‘‘અજઞ્ઞં જઞ્ઞસઙ્ખાતં, અસુચિં સુચિસમ્મતં;

નાનાકુણપપરિપૂરં, જઞ્ઞરૂપં અપસ્સતો.

‘‘ધિરત્થુમં આતુરં પૂતિકાયં, જેગુચ્છિયં અસ્સુચિં બ્યાધિધમ્મં;

યત્થપ્પમત્તા અધિમુચ્છિતા પજા, હાપેન્તિ મગ્ગં સુગતૂપપત્તિયા’’તિ. (જા. ૧.૩.૧૨૮-૧૨૯);

સત્તાતિ આસત્તા વિસત્તા લગ્ગા લગ્ગિતા સકાયે ન જહન્તીતિ તં માતુકુચ્છિં ન પરિચ્ચજન્તિ. ગિદ્ધાતિ ગધિતા. યે હોન્તીતિ યે કામેસુ અવીતરાગા હોન્તિ, તે એતં ગબ્ભવાસં ન જહન્તીતિ.

એવં દરીમુખપચ્ચેકબુદ્ધો ગબ્ભઓક્કન્તિમૂલકઞ્ચ, પરિહારમૂલકઞ્ચ દુક્ખં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ગબ્ભવુટ્ઠાનમૂલકં દસ્સેતું દિયડ્ઢગાથમાહ.

૧૮. ‘‘મીળ્હેન લિત્તા રુહિરેન મક્ખિતા, સેમ્હેન લિત્તા ઉપનિક્ખમન્તિ;

યં યઞ્હિ કાયેન ફુસન્તિ તાવદે, સબ્બં અસાતં દુખમેવ કેવલં.

૧૯. ‘‘દિસ્વા વદામિ ન હિ અઞ્ઞતો સવં, પુબ્બેનિવાસં બહુકં સરામી’’તિ.

તત્થ મીળ્હેન લિત્તાતિ મહારાજ, ઇમે સત્તા માતુકુચ્છિતો નિક્ખમન્તા ન ચતુજ્જાતિગન્ધેહિ વિલિમ્પિત્વા સુરભિમાલં પિળન્ધિત્વા નિક્ખમન્તિ, પુરાણગૂથેન પન મક્ખિતા પલિબુદ્ધા હુત્વા નિક્ખમન્તિ. રુહિરેન મક્ખિતાતિ રત્તલોહિતચન્દનાનુલિત્તાપિ ચ હુત્વા ન નિક્ખમન્તિ, રત્તલોહિતમક્ખિતા પન હુત્વા નિક્ખમન્તિ. સેમ્હેન લિત્તાતિ ન ચાપિ સેતચન્દનવિલિત્તા નિક્ખમન્તિ, બહલપિચ્છિલસેમ્હલિત્તા પન હુત્વા નિક્ખમન્તિ. ઇત્થીનઞ્હિ ગબ્ભવુટ્ઠાનકાલે એતા અસુચિયો નિક્ખમન્તિ. તાવદેતિ તસ્મિં સમયે. ઇદં વુત્તં હોતિ – મહારાજ, ઇમે સત્તા તસ્મિં માતુકુચ્છિતો નિક્ખમનસમયે એવં મીળ્હાદિલિત્તા નિક્ખમન્તા યં યં નિક્ખમનમગ્ગપદેસં વા હત્થં વા પાદં વા ફુસન્તિ, તં સબ્બં અસાતં અમધુરં કેવલં અસમ્મિસ્સં દુક્ખમેવ ફુસન્તિ, સુખં નામ તેસં તસ્મિં સમયે નત્થીતિ.

દિસ્વા વદામિ ન હિ અઞ્ઞતો સવન્તિ મહારાજ, અહં ઇમં એત્તકં વદન્તો ન અઞ્ઞતો સવં, અઞ્ઞસ્સ સમણસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા તં સુત્વા ન વદામિ, અત્તનો પન પચ્ચેકબોધિઞાણેન દિસ્વા પટિવિજ્ઝિત્વા પચ્ચક્ખં કત્વા વદામીતિ અત્થો. પુબ્બેનિવાસં બહુકન્તિ ઇદં અત્તનો આનુભાવં દસ્સેન્તો આહ. ઇદં વુત્તં હોતિ – મહારાજ, અહઞ્હિ પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધપટિપાટિસઙ્ખાતં પુબ્બેનિવાસં બહુકં સરામિ, સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ સરામીતિ.

ઇદાનિ સત્થા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ‘‘એવં સો પચ્ચેકબુદ્ધો રાજાનં સુભાસિતકથાય સઙ્ગણ્હી’’તિ વત્વા ઓસાને ઉપડ્ઢગાથમાહ –

‘‘ચિત્રાહિ ગાથાહિ સુભાસિતાહિ, દરીમુખો નિજ્ઝાપયિ સુમેધ’’ન્તિ.

તત્થ ચિત્રાહીતિ અનેકત્થસન્નિસ્સિતાહિ. સુભાસિતાહીતિ સુકથિતાહિ. દરીમુખો નિજ્ઝાપયિ સુમેધન્તિ ભિક્ખવે, સો દરીમુખપચ્ચેકબુદ્ધો તં સુમેધં સુન્દરપઞ્ઞં કારણાકારણજાનનસમત્થં રાજાનં નિજ્ઝાપેસિ સઞ્ઞાપેસિ, અત્તનો વચનં ગણ્હાપેસીતિ અત્થો.

એવં પચ્ચેકબુદ્ધો કામેસુ દોસં દસ્સેત્વા અત્તનો વચનં ગાહાપેત્વા ‘‘મહારાજ, ઇદાનિ પબ્બજ વા મા વા, મયા પન તુય્હં કામેસુ આદીનવો પબ્બજ્જાય ચ આનિસંસો કથિતો, ત્વં અપ્પમત્તો હોહી’’તિ વત્વા સુવણ્ણરાજહંસો વિય આકાસે ઉપ્પતિત્વા વલાહકગબ્ભં મદ્દન્તો નન્દમૂલકપબ્ભારમેવ ગતો. મહાસત્તો દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં સિરસ્મિં ઠપેત્વા નમસ્સમાનો તસ્મિં દસ્સનવિસયે અતીતે જેટ્ઠપુત્તં પક્કોસાપેત્વા રજ્જં પટિચ્છાપેત્વા મહાજનસ્સ રોદન્તસ્સ પરિદેવન્તસ્સ કામે પહાય હિમવન્તં પવિસિત્વા પણ્ણસાલં માપેત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ન ચિરસ્સેવ અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા આયુપરિયોસાને બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને બહૂ સોતાપન્નાદયો અહેસું. તદા રાજા અહમેવ અહોસિન્તિ.

દરીમુખજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૩૭૯] ૪. નેરુજાતકવણ્ણના

કાકોલા કાકસઙ્ઘા ચાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા એકં પચ્ચન્તગામં અગમાસિ. મનુસ્સા તસ્સ ઇરિયાપથે પસીદિત્વા તં ભોજેત્વા પટિઞ્ઞં ગહેત્વા અરઞ્ઞે પણ્ણસાલં કત્વા તત્થ વસાપેસું, અતિવિય ચસ્સ સક્કારં કરિંસુ. અથેકે સસ્સતવાદા આગમંસુ. તે તેસં વચનં સુત્વા થેરસ્સ વાદં વિસ્સજ્જેત્વા સસ્સતવાદં ગહેત્વા તેસઞ્ઞેવ સક્કારં કરિંસુ. તતો ઉચ્છેદવાદા આગમંસુ તે સસ્સતવાદં વિસ્સજ્જેત્વા ઉચ્છેદવાદમેવ ગણ્હિંસુ. અથઞ્ઞે અચેલકા આગમિંસુ. તે ઉચ્છેદવાદં વિસ્સજ્જેત્વા અચેલકવાદં ગણ્હિંસુ. સો તેસં ગુણાગુણં અજાનન્તાનં મનુસ્સાનં સન્તિકે દુક્ખેન વસિત્વા વુત્થવસ્સો પવારેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા કતપટિસન્થારો ‘‘કહં વસ્સંવુત્થોસી’’તિ વુત્તે ‘‘પચ્ચન્તં નિસ્સાય, ભન્તે’’તિ વત્વા ‘‘સુખં વુત્થોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘ભન્તે, ગુણાગુણં અજાનન્તાનં સન્તિકે દુક્ખં વુત્થોસ્મી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘ભિક્ખુ પોરાણકપણ્ડિતા તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તાપિ ગુણાગુણં અજાનન્તેહિ સદ્ધિં એકદિવસમ્પિ ન વસિંસુ, ત્વં અત્તનો ગુણાગુણં અજાનનટ્ઠાને કસ્મા વસી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સુવણ્ણહંસયોનિયં નિબ્બત્તિ, કનિટ્ઠભાતાપિસ્સ અત્થિ. તે ચિત્તકૂટપબ્બતે વસન્તા હિમવન્તપદેસે સયંજાતસાલિં ખાદન્તિ. તે એકદિવસં તત્થ ચરિત્વા ચિત્તકૂટં આગચ્છન્તા અન્તરામગ્ગે એકં નેરું નામ કઞ્ચનપબ્બતં દિસ્વા તસ્સ મત્થકે નિસીદિંસુ. તં પન પબ્બતં નિસ્સાય વસન્તા સકુણસઙ્ઘા ચતુપ્પદા ચ ગોચરભૂમિયં નાનાવણ્ણા હોન્તિ, પબ્બતં પવિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય તે સબ્બે તસ્સોભાસેન સુવણ્ણવણ્ણા હોન્તિ. તં દિસ્વા બોધિસત્તસ્સ કનિટ્ઠો તં કારણં અજાનિત્વા ‘‘કિં નુ ખો એત્થ કારણ’’ન્તિ ભાતરા સદ્ધિં સલ્લપન્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૨૦. ‘‘કાકોલા કાકસઙ્ઘા ચ, મયઞ્ચ પતતં વરા;

સબ્બેવ સદિસા હોમ, ઇમં આગમ્મ પબ્બતં.

૨૧. ‘‘ઇધ સીહા ચ બ્યગ્ઘા ચ, સિઙ્ગાલા ચ મિગાધમા;

સબ્બેવ સદિસા હોન્તિ, અયં કો નામ પબ્બતો’’તિ.

તત્થ કાકોલાતિ વનકાકા. કાકસઙ્ઘાતિ પકતિકાકસઙ્ઘા ચ. પતતં વરાતિ પક્ખીનં સેટ્ઠા. સદિસા હોમાતિ સદિસવણ્ણા હોમ.

તસ્સ વચનં સુત્વા બોધિસત્તો તતિયં ગાથમાહ –

૨૨. ‘‘ઇમં નેરૂતિ જાનન્તિ, મનુસ્સા પબ્બતુત્તમં;

ઇધ વણ્ણેન સમ્પન્ના, વસન્તિ સબ્બપાણિનો’’તિ.

તત્થ ઇધ વણ્ણેનાતિ ઇમસ્મિં નેરુપબ્બતે ઓભાસેન વણ્ણસમ્પન્ના હુત્વા.

તં સુત્વા કનિટ્ઠો સેસગાથા અભાસિ –

૨૩. ‘‘અમાનના યત્થ સિયા, અન્તાનં વા વિમાનના;

હીનસમ્માનના વાપિ, ન તત્થ વિસતિંવસે.

૨૪. ‘‘યત્થાલસો ચ દક્ખો ચ, સૂરો ભીરુ ચ પૂજિયા;

ન તત્થ સન્તો વસન્તિ, અવિસેસકરે નરે.

૨૫. ‘‘નાયં નેરુ વિભજતિ, હીનઉક્કટ્ઠમજ્ઝિમે;

અવિસેસકરો નેરુ, હન્દ નેરું જહામસે’’તિ.

તત્થ પઠમગાથાય અયમત્થો – યત્થ સન્તાનં પણ્ડિતાનં સીલસમ્પન્નાનં માનનસ્સ અભાવેન અમાનના અવમઞ્ઞના ચ અવમાનવસેન વિમાનના વા હીનાનં વા દુસ્સીલાનં સમ્માનના સિયા, તત્થ નિવાસે ન વસેય્ય. પૂજિયાતિ એતે એત્થ એકસદિસાય પૂજાય પૂજનીયા હોન્તિ, સમકં સક્કારં લભન્તિ. હીનઉક્કટ્ઠમજ્ઝિમેતિ જાતિગોત્તકુલપ્પદેસસીલાચારઞાણાદીહિ હીને ચ મજ્ઝિમે ચ ઉક્કટ્ઠે ચ અયં ન વિભજતિ. હન્દાતિ વવસ્સગ્ગત્થે નિપાતો. જહામસેતિ પરિચ્ચજામ. એવઞ્ચ પન વત્વા ઉભોપિ તે હંસા ઉપ્પતિત્વા ચિત્તકૂટમેવ ગતા.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. તદા કનિટ્ઠહંસો આનન્દો અહોસિ, જેટ્ઠકહંસો પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

નેરુજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૩૮૦] ૫. આસઙ્કજાતકવણ્ણના

આસાવતી નામ લતાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પુરાણદુતિયિકાપલોભનં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ ઇન્દ્રિયજાતકે (જા. ૧.૮.૬૦ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. ઇધ પન સત્થા તં ભિક્ખું ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘કેન ઉક્કણ્ઠાપિતોસી’’તિ વત્વા ‘‘પુરાણદુતિયિકાય, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખુ એસા ઇત્થી તુય્હં અનત્થકારિકા, પુબ્બેપિ ત્વં એતં નિસ્સાય ચતુરઙ્ગિનિસેનં જહિત્વા હિમવન્તપદેસે મહન્તં દુક્ખં અનુભવન્તો તીણિ સંવચ્છરાનિ વસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિગામે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં ઉગ્ગહિતસિપ્પો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા વનમૂલફલાહારો અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા હિમવન્તપદેસે વસિ. તસ્મિં કાલે એકો પુઞ્ઞસમ્પન્નો સત્તો તાવતિંસભવનતો ચવિત્વા તસ્મિં ઠાને પદુમસરે એકસ્મિં પદુમગબ્ભે દારિકા હુત્વા નિબ્બત્તિ, સેસપદુમેસુ પુરાણભાવં પત્વા પતન્તેસુપિ તં મહાકુચ્છિકં હુત્વા તિટ્ઠતેવ. તાપસો નહાયિતું પદુમસરં ગતો તં દિસ્વા ‘‘અઞ્ઞેસુ પદુમેસુ પતન્તેસુપિ ઇદં મહાકુચ્છિકં હુત્વા તિટ્ઠતિ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ઉદકસાટકં નિવાસેત્વા ઓતરન્તો ગન્ત્વા તં પદુમં વિવરિત્વા તં દારિકં દિસ્વા ધીતુસઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા પણ્ણસાલં આનેત્વા પટિજગ્ગિ. સા અપરભાગે સોળસવસ્સિકા હુત્વા અભિરૂપા અહોસિ ઉત્તમરૂપધરા અતિક્કન્તા માનુસકવણ્ણં, અપત્તા દેવવણ્ણં. તદા સક્કો બોધિસત્તસ્સ ઉપટ્ઠાનં આગચ્છતિ, સો તં દારિકં દિસ્વા ‘‘કુતો એસા’’તિ પુચ્છિત્વા લદ્ધનિયામં સુત્વા ‘‘ઇમિસ્સા કિં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘નિવાસટ્ઠાનં વત્થાલઙ્કારભોજનવિધાનં, મારિસા’’તિ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ તસ્સા વસનટ્ઠાનસ્સ આસન્ને ફલિકપાસાદં માપેત્વા દિબ્બસયનદિબ્બવત્થાલઙ્કારદિબ્બન્નપાનાનિ માપેસિ.

સો પાસાદો તસ્સા અભિરુહનકાલે ઓતરિત્વા ભૂમિયં પતિટ્ઠાતિ, અભિરુળ્હકાલે લઙ્ઘિત્વા આકાસે તિટ્ઠતિ. સા બોધિસત્તસ્સ વત્તપટિવત્તં કુરુમાના પાસાદે વસતિ. તમેકો વનચરકો દિસ્વા ‘‘અયં, વો ભન્તે, કિં હોતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ધીતા મે’’તિ સુત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા ‘‘દેવ, મયા હિમવન્તપદેસે એવરૂપા નામ એકસ્સ તાપસસ્સ ધીતા દિટ્ઠા’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસિ. તં સુત્વા સો સવનસંસગ્ગેન બજ્ઝિત્વા વનચરકં મગ્ગદેસકં કત્વા ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય તં ઠાનં ગન્ત્વા ખન્ધાવારં નિવાસાપેત્વા વનચરકં આદાય અમચ્ચગણપરિવુતો અસ્સમપદં પવિસિત્વા મહાસત્તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ‘‘ભન્તે, ઇત્થિયો નામ બ્રહ્મચરિયસ્સ મલં, તુમ્હાકં ધીતરં અહં પટિજગ્ગિસ્સામી’’તિ આહ. બોધિસત્તો પન ‘‘કિં નુ ખો એતસ્મિં પદુમે’’તિ આસઙ્કં કત્વા ઉદકં ઓતરિત્વા આનીતભાવેન તસ્સા કુમારિકાય આસઙ્કાતિ નામં અકાસિ. સો તં રાજાનં ‘‘ઇમં ગહેત્વા ગચ્છા’’તિ ઉજુકં અવત્વા ‘‘મહારાજ, ઇમાય કુમારિકાય નામં જાનન્તો ગણ્હિત્વા ગચ્છા’’તિ આહ. ‘‘તુમ્હેહિ કથિતે ઞસ્સામિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘અહં તે ન કથેમિ, ત્વં અત્તનો પઞ્ઞાબલેન નામં જાનન્તોવ ગહેત્વા યાહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તતો પટ્ઠાય અમચ્ચેહિ સદ્ધિં ‘‘કિન્નામા નુ ખો એસા’’તિ નામં ઉપધારેતિ. સો યાનિ દુજ્જાનાનિ નામાનિ, તાનિ કિત્તેત્વા ‘‘અસુકા નામ ભવિસ્સતી’’તિ બોધિસત્તેન સદ્ધિં કથેતિ. બોધિસત્તો ‘‘ન એવંનામા’’તિ પટિક્ખિપતિ.

રઞ્ઞો ચ નામં ઉપધારેન્તસ્સ સંવચ્છરો અતીતો. તદા હત્થિઅસ્સમનુસ્સે સીહાદયો વાળા ગણ્હન્તિ, દીઘજાતિકપરિપન્થો હોતિ, મક્ખિકપરિપન્થો હોતિ, સીતેન કિલમિત્વા બહૂ મનુસ્સા મરન્તિ. અથ રાજા કુજ્ઝિત્વા ‘‘કિં મે એતાયા’’તિ બોધિસત્તસ્સ કથેત્વા પાયાસિ. આસઙ્કા કુમારિકા તં દિવસં ફલિકવાતપાનં વિવરિત્વા અત્તાનં દસ્સેન્તી અટ્ઠાસિ. રાજા તં દિસ્વા ‘‘મયં તવ નામં જાનિતું ન સક્કોમ, ત્વં હિમવન્તેયેવ વસ, મયં ગમિસ્સામા’’તિ આહ. ‘‘કહં, મહારાજ, ગચ્છન્તો માદિસં ઇત્થિં લભિસ્સસિ, મમ વચનં સુણાહિ, તાવતિંસદેવલોકે ચિત્તલતાવને આસાવતી નામ લતા અત્થિ, તસ્સા ફલસ્સ અબ્ભન્તરે દિબ્બપાનં નિબ્બત્તં, તં એકવારં પિવિત્વા ચત્તારો માસે મત્તા હુત્વા દિબ્બસયને સયન્તિ, સા પન વસ્સસહસ્સેન ફલતિ, સુરાસોણ્ડા દેવપુત્તા ‘ઇતો ફલં લભિસ્સામા’તિ દિબ્બપાનપિપાસં અધિવાસેત્વા વસ્સસહસ્સં નિબદ્ધં ગન્ત્વા તં લતં ‘અરોગા નુ ખો’તિ ઓલોકેન્તિ, ત્વં પન એકસંવચ્છરેનેવ ઉક્કણ્ઠિતો, આસાફલવતી નામ સુખા, મા ઉક્કણ્ઠી’’તિ વત્વા તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

૨૬. ‘‘આસાવતી નામ લતા, જાતા ચિત્તલતાવને;

તસ્સા વસ્સસહસ્સેન, એકં નિબ્બત્તતે ફલં.

૨૭. ‘‘તં દેવા પયિરુપાસન્તિ, તાવ દૂરફલં સતિં;

આસીસેવ તુવં રાજ, આસા ફલવતી સુખા.

૨૮. ‘‘આસીસતેવ સો પક્ખી, આસીસતેવ સો દિજો;

તસ્સ ચાસા સમિજ્ઝતિ, તાવ દૂરગતા સતી;