૩. અડ્ઢવગ્ગો

[૩૭૧] ૧. દીઘીતિકોસલજાતકવણ્ણના

એવંભૂતસ્સ તે રાજાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસમ્બકે ભણ્ડનકારકે આરબ્ભ કથેસિ. તેસઞ્હિ જેતવનં આગન્ત્વા ખમાપનકાલે સત્થા તે આમન્તેત્વા ‘‘ભિક્ખવે, તુમ્હે મય્હં ઓરસા મુખતો જાતા પુત્તા નામ, પુત્તેહિ ચ પિતરા દિન્નં ઓવાદં ભિન્દિતું ન વટ્ટતિ, તુમ્હે પન મમ ઓવાદં ન કરિત્થ, પોરાણકપણ્ડિતા અત્તનો માતાપિતરો ઘાતેત્વા રજ્જં ગહેત્વા ઠિતચોરેપિ અરઞ્ઞે હત્થપથં આગતે માતાપિતૂહિ દિન્નં ઓવાદં ન ભિન્દિસ્સામાતિ ન મારયિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

ઇમસ્મિં પન જાતકે દ્વેપિ વત્થૂનિ. સઙ્ઘભેદકક્ખન્ધકે વિત્થારતો આવિ ભવિસ્સન્તિ. સો પન દીઘાવુકુમારો અરઞ્ઞે અત્તનો અઙ્કે નિપન્નં બારાણસિરાજાનં ચૂળાય ગહેત્વા ‘‘ઇદાનિ મય્હં માતાપિતુઘાતકં ચોરં ખણ્ડાખણ્ડં કત્વા છિન્દિસ્સામી’’તિ અસિં ઉક્ખિપન્તો તસ્મિં ખણે માતાપિતૂહિ દિન્નં ઓવાદં સરિત્વા ‘‘જીવિતં ચજન્તોપિ તેસં ઓવાદં ન ભિન્દિસ્સામિ, કેવલં ઇમં તજ્જેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૧૦. ‘‘એવંભૂતસ્સ તે રાજ, આગતસ્સ વસે મમ;

અત્થિ નુ કોચિ પરિયાયો, યો તં દુક્ખા પમોચયે’’તિ.

તત્થ વસે મમાતિ મમ વસં આગતસ્સ. પરિયાયોતિ કારણં.

તતો રાજા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૧૧. ‘‘એવંભૂતસ્સ મે તાત, આગતસ્સ વસે તવ;

નત્થિ નો કોચિ પરિયાયો, યો મં દુક્ખા પમોચયે’’તિ.

તત્થ નોતિ નિપાતમત્થં, નત્થિ કોચિ પરિયાયો, યો મં એતસ્મા દુક્ખા પમોચયેતિ અત્થો.

તતો બોધિસત્તો અવસેસગાથા અભાસિ –

૧૧૨. ‘‘નાઞ્ઞં સુચરિતં રાજ, નાઞ્ઞં રાજ સુભાસિતં;

તાયતે મરણકાલે, એવમેવિતરં ધનં.

૧૧૩. ‘‘અક્કોચ્છિ મં અવધિ મં, અજિનિ મં અહાસિ મે;

યે ચ તં ઉપનય્હન્તિ, વેરં તેસં ન સમ્મતિ.

૧૧૪. ‘‘અક્કોચ્છિ મં અવધિ મં, અજિનિ મં અહાસિ મે;

યે ચ તં નુપનય્હન્તિ, વેરં તેસૂપસમ્મતિ.

૧૧૫. ‘‘ન હિ વેરેન વેરાનિ, સમ્મન્તીધ કુદાચનં;

અવેરેન ચ સમ્મન્તિ, એસ ધમ્મો સનન્તનો’’ન્તિ.

તત્થ નાઞ્ઞં સુચરિતન્તિ નાઞ્ઞં સુચરિતા, અયમેવ વા પાઠો, ઠપેત્વા સુચરિતં અઞ્ઞં ન પસ્સામીતિ અત્થો. ઇધ ‘‘સુચરિત’’ન્તિપિ ‘‘સુભાસિત’’ન્તિપિ માતાપિતૂહિ દિન્નં ઓવાદંયેવ સન્ધાયાહ. એવમેવાતિ નિરત્થકમેવ. ઇદં વુત્તં હોતિ – મહારાજ, અઞ્ઞત્ર ઓવાદાનુસિટ્ઠિસઙ્ખાતા સુચરિતસુભાસિતા મરણકાલે તાયિતું રક્ખિતું સમત્થો નામ અઞ્ઞો નત્થિ, યં એતં ઇતરં ધનં, તં એવમેવ નિરત્થકમેવ હોતિ, ત્વઞ્હિ ઇદાનિ મય્હં કોટિસતસહસ્સમત્તમ્પિ ધનં દદન્તો જીવિતં ન લભેય્યાસિ, તસ્મા વેદિતબ્બમેતં ‘‘ધનતો સુચરિતસુભાસિતમેવ ઉત્તરિતર’’ન્તિ.

સેસગાથાસુપિ અયં સઙ્ખેપત્થો – મહારાજ, યે પુરિસા ‘‘અયં મં અક્કોસિ, અયં મં પહરિ, અયં મં અજિનિ, અયં મમ સન્તકં અહાસી’’તિ એવં વેરં ઉપનય્હન્તિ બન્ધિત્વા વિય હદયે ઠપેન્તિ, તેસં વેરં ન ઉપસમ્મતિ. યે ચ પનેતં ન ઉપનય્હન્તિ હદયે ન ઠપેન્તિ, તેસં વૂપસમ્મતિ. વેરાનિ હિ ન કદાચિ વેરેન સમ્મન્તિ, અવેરેનેવ પન સમ્મન્તિ. એસ ધમ્મો સનન્તનોતિ એસો પોરાણકો ધમ્મો ચિરકાલપ્પવત્તો સભાવોતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા બોધિસત્તો ‘‘અહં, મહારાજ, તયિ ન દુબ્ભામિ, ત્વં પન મં મારેહી’’તિ તસ્સ હત્થે અસિં ઠપેસિ. રાજાપિ ‘‘નાહં તયિ દુબ્ભામી’’તિ સપથં કત્વા તેન સદ્ધિં નગરં ગન્ત્વા તં અમચ્ચાનં દસ્સેત્વા ‘‘અયં, ભણે, કોસલરઞ્ઞો પુત્તો દીઘાવુકુમારો નામ, ઇમિના મય્હં જીવિતં દિન્નં, ન લબ્ભા ઇમં કિઞ્ચિ કાતુ’’ન્તિ વત્વા અત્તનો ધીતરં દત્વા પિતુ સન્તકે રજ્જે પતિટ્ઠાપેસિ. તતો પટ્ઠાય ઉભોપિ સમગ્ગા સમ્મોદમાના રજ્જં કારેસું.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા માતાપિતરો મહારાજકુલાનિ અહેસું, દીઘાવુકુમારો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

દીઘીતિકોસલજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૩૭૨] ૨. મિગપોતકજાતકવણ્ણના

અગારા પચ્ચુપેતસ્સાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં મહલ્લકં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિરેકં દારકં પબ્બાજેસિ. સામણેરો તં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિત્વા અપરભાગે અફાસુકેન કાલમકાસિ. તસ્સ કાલકિરિયાય મહલ્લકો સોકાભિભૂતો મહન્તેન સદ્દેન પરિદેવન્તો વિચરિ. ભિક્ખૂ સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તા ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, અસુકો નામ મહલ્લકો સામણેરસ્સ કાલકિરિયાય પરિદેવન્તો વિચરતિ, મરણસ્સતિભાવનાય પરિબાહિરો એસો ભવિસ્સતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ એતસ્મિં મતે પરિદેવન્તો વિચરી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સક્કત્તં કારેસિ. તદા એકો કાસિરટ્ઠવાસી બ્રાહ્મણો હિમવન્તં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ફલાફલેહિ યાપેસિ. સો એકદિવસં અરઞ્ઞે એકં મતમાતિકં મિગપોતકં દિસ્વા અસ્સમં આનેત્વા ગોચરં દત્વા પોસેસિ. મિગપોતકો વડ્ઢન્તો અભિરૂપો અહોસિ સોભગ્ગપ્પત્તો. તાપસો તં અત્તનો પુત્તકં કત્વા પરિહરતિ. એકદિવસં મિગપોતકો બહું તિણં ખાદિત્વા અજીરકેન કાલમકાસિ. તાપસો ‘‘પુત્તો મે મતો’’તિ પરિદેવન્તો વિચરતિ. તદા સક્કો દેવરાજા લોકં પરિગ્ગણ્હન્તો તં તાપસં દિસ્વા ‘‘સંવેજેસ્સામિ ન’’ન્તિ આગન્ત્વા આકાસે ઠિતો પઠમં ગાથમાહ –

૧૧૬. ‘‘અગારા પચ્ચુપેતસ્સ, અનગારસ્સ તે સતો;

સમણસ્સ ન તં સાધુ, યં પેતમનુસોચસી’’તિ.

તં સુત્વા તાપસો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૧૭. ‘‘સંવાસેન હવે સક્ક, મનુસ્સસ્સ મિગસ્સ વા;

હદયે જાયતે પેમં, ન તં સક્કા અસોચિતુ’’ન્તિ.

તત્થ ન તં સક્કાતિ તં મનુસ્સં વા તિરચ્છાનં વા ન સક્કા અસોચિતું, સોચામિયેવાહન્તિ.

તતો સક્કો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧૧૮. ‘‘મતં મરિસ્સં રોદન્તિ, યે રુદન્તિ લપન્તિ ચ;

તસ્મા ત્વં ઇસિ મા રોદિ, રોદિતં મોઘમાહુ સન્તો.

૧૧૯. ‘‘રોદિતેન હવે બ્રહ્મે, મતો પેતો સમુટ્ઠહે;

સબ્બે સઙ્ગમ્મ રોદામ, અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ઞાતકે’’તિ.

તત્થ મરિસ્સન્તિ યો ઇદાનિ મરિસ્સતિ, તં. લપન્તિ ચાતિ વિલપન્તિ ચ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યે લોકે મતઞ્ચ મરિસ્સન્તઞ્ચ રોદન્તિ, તે રુદન્તિ ચેવ વિલપન્તિ ચ, તેસં અસ્સુપચ્છિજ્જનદિવસો નામ નત્થિ. કિંકારણા? સદાપિ મતાનઞ્ચ મરિસ્સન્તાનઞ્ચ અત્થિતાય. તસ્મા ત્વં ઇસિ મા રોદિ. કિંકારણા? રોદિતં મોઘમાહુ સન્તોતિ, બુદ્ધાદયો પન પણ્ડિતા રોદિતં ‘‘મોઘ’’ન્તિ વદન્તિ. મતો પેતોતિ યો એસ મતો પેતોતિ વુચ્ચતિ, યદિ સો રોદિતેન સમુટ્ઠહેય્ય, એવં સન્તે કિં નિક્કમ્મા અચ્છામ, સબ્બેવ સમાગમ્મ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ઞાતકે રોદામ. યસ્મા પન તે રોદિતકારણા ન ઉટ્ઠહન્તિ, તસ્મા રોદિતસ્સ મોઘભાવં સાધેતિ.

એવં સક્કસ્સ કથેન્તસ્સ તાપસો ‘‘નિરત્થકં રોદિત’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા સક્કસ્સ થુતિં કરોન્તો તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

૧૨૦. ‘‘આદિત્તં વત મં સન્તં, ઘતસિત્તંવ પાવકં;

વારિના વિય ઓસિઞ્ચં, સબ્બં નિબ્બાપયે દરં.

૧૨૧. ‘‘અબ્બહિ વત મે સલ્લં, યમાસિ હદયસ્સિતં;

યો મે સોકપરેતસ્સ, પુત્તસોકં અપાનુદિ.

૧૨૨. ‘‘સોહં અબ્બૂળ્હસલ્લોસ્મિ, વીતસોકો અનાવિલો;

ન સોચામિ ન રોદામિ, તવ સુત્વાન વાસવા’’તિ.

તત્થ યમાસીતિ યં મે આસિ. હદયસ્સિતન્તિ હદયે નિસ્સિતં. અપાનુદીતિ નીહરિ. સક્કો તાપસસ્સ ઓવાદં દત્વા સકટ્ઠાનમેવ ગતો.

સત્થા ઇધં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા તાપસો મહલ્લકો અહોસિ, મિગો સામણેરો, સક્કો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મિગપોતકજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૩૭૩] ૩. મૂસિકજાતકવણ્ણના

કુહિં ગતા કત્થ ગતાતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો અજાતસત્તું આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ હેટ્ઠા થુસજાતકે (જા. ૧.૪.૧૪૯ આદયો) વિત્થારિતમેવ. ઇધાપિ સત્થા તથેવ રાજાનં સકિં પુત્તેન સદ્ધિં કીળમાનં સકિં ધમ્મં સુણન્તં દિસ્વા ‘‘તં નિસ્સાય રઞ્ઞો ભયં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘મહારાજ, પોરાણકરાજાનો આસઙ્કિતબ્બં આસઙ્કિત્વા અત્તનો પુત્તં ‘અમ્હાકં ધૂમકાલે રજ્જં કારેતૂ’તિ એકમન્તે અકંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તક્કસિલાયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા દિસાપામોક્ખાચરિયો અહોસિ. તસ્સ સન્તિકે બારાણસિરઞ્ઞો પુત્તો યવકુમારો નામ સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા અનુયોગં દત્વા ગન્તુકામો તં આપુચ્છિ. આચરિયો ‘‘પુત્તં નિસ્સાય તસ્સ અન્તરાયો ભવિસ્સતી’’તિ અઙ્ગવિજ્જાવસેન ઞત્વા ‘‘એતમસ્સ હરિસ્સામી’’તિ એકં ઉપમં ઉપધારેતું આરભિ. તદા પનસ્સ એકો અસ્સો અહોસિ, તસ્સ પાદે વણો ઉટ્ઠહિ, તં વણાનુરક્ખણત્થં ગેહેયેવ કરિંસુ. તસ્સાવિદૂરે એકો ઉદપાનો અત્થિ. અથેકા મૂસિકા ગેહા નિક્ખમિત્વા અસ્સસ્સ પાદે વણં ખાદતિ, અસ્સો વારેતું ન સક્કોતિ. સો એકદિવસં વેદનં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો મૂસિકં ખાદિતું આગતં પાદેન પહરિત્વા મારેત્વા ઉદપાને પાતેસિ. અસ્સગોપકા મૂસિકં અપસ્સન્તા ‘‘અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ મૂસિકા આગન્ત્વા વણં ખાદતિ, ઇદાનિ ન પઞ્ઞાયતિ, કહં નુ ખો ગતા’’તિ વદિંસુ.

બોધિસત્તો તં કારણં પચ્ચક્ખં કત્વા ‘‘અઞ્ઞે અજાનન્તા ‘કહં મૂસિકા ગતા’તિ વદન્તિ, મૂસિકાય પન મારેત્વા ઉદપાને ખિત્તભાવં અહમેવ જાનામી’’તિ ઇદમેવ કારણં ઉપમં કત્વા પઠમં ગાથં બન્ધિત્વા રાજકુમારસ્સ અદાસિ. સો અપરં ઉપમં ઉપધારેન્તો તમેવ અસ્સં પરુળ્હવણં નિક્ખમિત્વા એકં યવવત્થું ગન્ત્વા ‘‘યવં ખાદિસ્સામી’’તિ વતિચ્છિદ્દેન મુખં પવેસેન્તં દિસ્વા તમેવ કારણં ઉપમં કત્વા દુતિયં ગાથં બન્ધિત્વા તસ્સ અદાસિ. તતિયગાથં પન અત્તનો પઞ્ઞાબલેનેવ બન્ધિત્વા તમ્પિ તસ્સ દત્વા ‘‘તાત, ત્વં રજ્જે પતિટ્ઠાય સાયં ન્હાનપોક્ખરણિં ગચ્છન્તો યાવ ધુરસોપાના પઠમં ગાથં સજ્ઝાયન્તો ગચ્છેય્યાસિ, તવ નિવસનપાસાદં પવિસન્તો યાવ સોપાનપાદમૂલા દુતિયં ગાથં સજ્ઝાયન્તો ગચ્છેય્યાસિ, તતો યાવ સોપાનમત્થકા તતિયં ગાથં સજ્ઝાયન્તો ગચ્છેય્યાસી’’તિ વત્વા પેસેસિ.

સો કુમારો ગન્ત્વા ઉપરાજા હુત્વા પિતુ અચ્ચયેન રજ્જં કારેસિ, તસ્સેકો પુત્તો જાયિ. સો સોળસવસ્સકાલે રજ્જલોભેન ‘‘પિતરં મારેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપટ્ઠાકે આહ ‘‘મય્હં પિતા તરુણો, અહં એતસ્સ ધૂમકાલં ઓલોકેન્તો મહલ્લકો ભવિસ્સામિ જરાજિણ્ણો, તાદિસે કાલે લદ્ધેનપિ રજ્જેન કો અત્થો’’તિ. તે આહંસુ ‘‘દેવ, ન સક્કા પચ્ચન્તં ગન્ત્વા ચોરત્તં કાતું, તવ પિતરં કેનચિ ઉપાયેન મારેત્વા રજ્જં ગણ્હા’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ અન્તોનિવેસને રઞ્ઞો સાયં ન્હાનપોક્ખરણીસમીપં ગન્ત્વા ‘‘એત્થ નં મારેસ્સામી’’તિ ખગ્ગં ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. રાજા સાયં મૂસિકં નામ દાસિં ‘‘ગન્ત્વા પોક્ખરણીપિટ્ઠિં સોધેત્વા એહિ, ન્હાયિસ્સામી’’તિ પેસેસિ. સા ગન્ત્વા પોક્ખરણીપિટ્ઠિં સોધેન્તી કુમારં પસ્સિ. કુમારો અત્તનો કમ્મસ્સ પાકટભાવભયેન તં દ્વિધા છિન્દિત્વા પોક્ખરણિયં પાતેસિ. રાજા ન્હાયિતું અગમાસિ. સેસજનો ‘‘અજ્જાપિ મૂસિકા દાસી ન પુનાગચ્છતિ, કુહિં ગતા કત્થ ગતા’’તિ આહ. રાજા –

૧૨૩. ‘‘કુહિં ગતા કત્થ ગતા, ઇતિ લાલપ્પતી જનો;

અહમેવેકો જાનામિ, ઉદપાને મૂસિકા હતા’’તિ. –

પઠમં ગાથં ભણન્તો પોક્ખરણીતીરં અગમાસિ.

તત્થ કુહિં ગતા કત્થ ગતાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ. ઇતિ લાલપ્પતીતિ એવં વિપ્પલપતિ. ઇતિ અયં ગાથા ‘‘અજાનન્તો જનો મૂસિકા દાસી કુહિં ગતાતિ વિપ્પલપતિ, રાજકુમારેન દ્વિધા છિન્દિત્વા મૂસિકાય પોક્ખરણિયં પાતિતભાવં અહમેવ એકો જાનામી’’તિ રઞ્ઞો અજાનન્તસ્સેવ ઇમમત્થં દીપેતિ.

કુમારો ‘‘મયા કતકમ્મં મય્હં પિતરા ઞાત’’ન્તિ ભીતો પલાયિત્વા તમત્થં ઉપટ્ઠાકાનં આરોચેસિ. તે સત્તટ્ઠદિવસચ્ચયેન પુન તં આહંસુ ‘‘દેવ, સચે રાજા જાનેય્ય, ન તુણ્હી ભવેય્ય, તક્કગાહેન પન તેન તં વુત્તં ભવિસ્સતિ, મારેહિ ન’’ન્તિ. સો પુનેકદિવસં ખગ્ગહત્થો સોપાનપાદમૂલે ઠત્વા રઞ્ઞો આગમનકાલે ઇતો ચિતો ચ પહરણોકાસં ઓલોકેસિ. રાજા –

૧૨૪. ‘‘યઞ્ચેતં ઇતિ ચીતિ ચ, ગદ્રભોવ નિવત્તસિ;

ઉદપાને મૂસિકં હન્ત્વા, યવં ભક્ખેતુમિચ્છસી’’તિ. –

દુતિયં ગાથં સજ્ઝાયન્તો અગમાસિ. અયમ્પિ ગાથા ‘‘યસ્મા ત્વં ઇતિ ચીતિ ચ ઇતો ચિતો ચ પહરણોકાસં ઓલોકેન્તો ગદ્રભોવ નિવત્તસિ, તસ્મા તં જાનામિ ‘પુરિમદિવસે પોક્ખરણિયં મૂસિકં દાસિં હન્ત્વા અજ્જ મં યવરાજાનં ભક્ખેતું મારેતું ઇચ્છસી’’’તિ રઞ્ઞો અજાનન્તસ્સેવ ઇમમત્થં દીપેતિ.

કુમારો ‘‘દિટ્ઠોમ્હિ પિતરા’’તિ ઉત્રસ્તો પલાયિ. સો પુન અડ્ઢમાસમત્તં અતિક્કમિત્વા ‘‘રાજાનં દબ્બિયા પહરિત્વા મારેસ્સામી’’તિ એકં દીઘદણ્ડકં દબ્બિપહરણં ગહેત્વા ઓલુમ્બિત્વા અટ્ઠાસિ. રાજા –

૧૨૫. ‘‘દહરો ચાસિ દુમ્મેધ, પઠમુપ્પત્તિકો સુસુ;

દીઘઞ્ચેતં સમાસજ્જ, ન તે દસ્સામિ જીવિત’’ન્તિ. –

તતિયં ગાથં સજ્ઝાયન્તો સોપાનપાદમત્થકં અભિરુહિ.

તત્થ પઠમુપ્પત્તિકોતિ પઠમવયેન ઉપ્પત્તિતો ઉપેતો, પઠમવયે ઠિતોતિ અત્થો. સુસૂતિ તરુણો. દીઘન્તિ દીઘદણ્ડકં દબ્બિપહરણં. સમાસજ્જાતિ ગહેત્વા, ઓલુમ્બિત્વા ઠિતોસીતિ અત્થો. અયમ્પિ ગાથા ‘‘દુમ્મેધ, અત્તનો વયં પરિભુઞ્જિતું ન લભિસ્સસિ, ન તે દાનિ નિલ્લજ્જસ્સ જીવિતં દસ્સામિ, મારેત્વા ખણ્ડાખણ્ડં છિન્દિત્વા સૂલેયેવ આવુણાપેસ્સામી’’તિ રઞ્ઞો અજાનન્તસ્સેવ કુમારં સન્તજ્જયમાના ઇમમત્થં દીપેતિ.

સો તં દિવસં પલાયિતું અસક્કોન્તો ‘‘જીવિતં મે દેહિ, દેવા’’તિ રઞ્ઞો પાદમૂલે નિપજ્જિ. રાજા તં તજ્જેત્વા સઙ્ખલિકાહિ બન્ધાપેત્વા બન્ધનાગારે કારેત્વા સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા અલઙ્કતરાજાસને નિસીદિત્વા ‘‘અમ્હાકં આચરિયો દિસાપામોક્ખો બ્રાહ્મણો ઇમં મય્હં અન્તરાયં દિસ્વા ઇમા તિસ્સો ગાથા અભાસી’’તિ હટ્ઠતુટ્ઠો ઉદાનં ઉદાનેન્તો સેસગાથા અભાસિ –

૧૨૬. ‘‘નાન્તલિક્ખભવનેન, નાઙ્ગપુત્તપિનેન વા;

પુત્તેન હિ પત્થયિતો, સિલોકેહિ પમોચિતો.

૧૨૭. ‘‘સબ્બં સુતમધીયેથ, હીનમુક્કટ્ઠમજ્ઝિમં;

સબ્બસ્સ અત્થં જાનેય્ય, ન ચ સબ્બં પયોજયે;

હોતિ તાદિસકો કાલો, યત્થ અત્થાવહં સુત’’ન્તિ.

તત્થ નાન્તલિક્ખભવનેનાતિ અન્તલિક્ખભવનં વુચ્ચતિ દિબ્બવિમાનં, અહં અજ્જ અન્તલિક્ખભવનમ્પિ ન આરુળ્હો, તસ્મા અન્તલિક્ખભવનેનાપિ અજ્જ મરણતો ન પમોચિતોમ્હિ. નાઙ્ગપુત્તપિનેન વાતિ અઙ્ગસરિક્ખકેન વા પુત્તપિનેનપિ ન પમોચિતો. પુત્તેન હિ પત્થયિતોતિ અહં પન અત્તનો પુત્તેનેવ અજ્જ મારેતું પત્થિતો. સિલોકેહિ પમોચિતોતિ સોહં આચરિયેન બન્ધિત્વા દિન્નાહિ ગાથાહિ પમોચિતો.

સુતન્તિ પરિયત્તિં. અધીયેથાતિ ગણ્હેય્ય સિક્ખેય્ય. હીનમુક્કટ્ઠમજ્ઝિમન્તિ હીનં વા હોતુ ઉત્તમં વા મજ્ઝિમં વા, સબ્બં અધીયિતબ્બમેવાતિ દીપેતિ. ન ચ સબ્બં પયોજયેતિ હીનં મન્તં વા સિપ્પં વા મજ્ઝિમં વા ન પયોજયે, ઉત્તમમેવ પયોજયેય્યાતિ અત્થો. યત્થ અત્થાવહં સુતન્તિ યસ્મિં કાલે મહોસધપણ્ડિતસ્સ કુમ્ભકારકમ્મકરણં વિય યંકિઞ્ચિ સિક્ખિતસિપ્પં અત્થાવહં હોતિ, તાદિસોપિ કાલો હોતિયેવાતિ અત્થો. અપરભાગે રઞ્ઞો અચ્ચયેન કુમારો રજ્જે પતિટ્ઠાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા દિસાપામોક્ખો આચરિયો અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મૂસિકજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૩૭૪] ૪. ચૂળધનુગ્ગહજાતકવણ્ણના

સબ્બં ભણ્ડન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પુરાણદુતિયિકાપલોભનં આરબ્ભ કથેસિ. તેન ભિક્ખુના ‘‘પુરાણદુતિયિકા મં, ભન્તે, ઉક્કણ્ઠાપેતી’’તિ વુત્તે સત્થા ‘‘એસા ભિક્ખુ, ઇત્થી ન ઇદાનેવ તુય્હં અનત્થકારિકા, પુબ્બેપિ તે એતં નિસ્સાય અસિના સીસં છિન્ન’’ન્તિ વત્વા ભિક્ખૂહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સક્કત્તં કારેસિ. તદા એકો બારાણસિવાસી બ્રાહ્મણમાણવો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા ધનુકમ્મે નિપ્ફત્તિં પત્તો ચૂળધનુગ્ગહપણ્ડિતો નામ અહોસિ. અથસ્સ આચરિયો ‘‘અયં મયા સદિસં સિપ્પં ઉગ્ગણ્હી’’તિ અત્તનો ધીતરં અદાસિ. સો તં ગહેત્વા ‘‘બારાણસિં ગમિસ્સામી’’તિ મગ્ગં પટિપજ્જિ. અન્તરામગ્ગે એકો વારણો એકં પદેસં સુઞ્ઞમકાસિ, તં ઠાનં અભિરુહિતું ન કોચિ ઉસ્સહિ. ચૂળધનુગ્ગહપણ્ડિતો મનુસ્સાનં વારેન્તાનઞ્ઞેવ ભરિયં ગહેત્વા અટવિમુખં અભિરુહિ. અથસ્સ અટવિમજ્ઝે વારણો ઉટ્ઠહિ, સો તં કુમ્ભે સરેન વિજ્ઝિ. સરો વિનિવિજ્ઝિત્વા પચ્છાભાગેન નિક્ખમિ. વારણો તત્થેવ પતિ, ધનુગ્ગહપણ્ડિતો તં ઠાનં ખેમં કત્વા પુરતો અઞ્ઞં અટવિં પાપુણિ. તત્થાપિ પઞ્ઞાસ ચોરા મગ્ગં હનન્તિ. તમ્પિ સો મનુસ્સેહિ વારિયમાનો અભિરુય્હ તેસં ચોરાનં મિગે વધિત્વા મગ્ગસમીપે મંસં પચિત્વા ખાદન્તાનં ઠિતટ્ઠાનં પાપુણિ.

તદા તં ચોરા અલઙ્કતપટિયત્તાય ભરિયાય સદ્ધિં આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘ગણ્હિસ્સામ ન’’ન્તિ ઉસ્સાહં કરિંસુ. ચોરજેટ્ઠકો પુરિસલક્ખણકુસલો, સો તં ઓલોકેત્વાવ ‘‘ઉત્તમપુરિસો અય’’ન્તિ ઞત્વા એકસ્સપિ ઉટ્ઠહિતું નાદાસિ. ધનુગ્ગહપણ્ડિતો ‘‘ગચ્છ ‘અમ્હાકમ્પિ એકં મંસસૂલં દેથા’તિ વત્વા મંસં આહરા’’તિ તેસં સન્તિકં ભરિયં પેસેસિ. સા ગન્ત્વા ‘‘એકં કિર મંસસૂલં દેથા’’તિ આહ. ચોરજેટ્ઠકો ‘‘અનગ્ઘો પુરિસો’’તિ મંસસૂલં દાપેસિ. ચોરા ‘‘અમ્હેહિ કિર પક્કં ખાદિત’’ન્તિ અપક્કમંસસૂલં અદંસુ. ધનુગ્ગહો અત્તાનં સમ્ભાવેત્વા ‘‘મય્હં અપક્કમંસસૂલં દદન્તી’’તિ ચોરાનં કુજ્ઝિ. ચોરા ‘‘કિં અયમેવેકો પુરિસો, મયં ઇત્થિયો’’તિ કુજ્ઝિત્વા ઉટ્ઠહિંસુ. ધનુગ્ગહો એકૂનપઞ્ઞાસ જને એકૂનપઞ્ઞાસકણ્ડેહિ વિજ્ઝિત્વા પાતેસિ. ચોરજેટ્ઠકં વિજ્ઝિતું કણ્ડં નાહોસિ. તસ્સ કિર કણ્ડનાળિયં સમપણ્ણાસયેવ કણ્ડાનિ. તેસુ એકેન વારણં વિજ્ઝિ, એકૂનપઞ્ઞાસકણ્ડેહિ ચોરે વિજ્ઝિત્વા ચોરજેટ્ઠકં પાતેત્વા તસ્સ ઉરે નિસિન્નો ‘‘સીસમસ્સ છિન્દિસ્સામી’’તિ ભરિયાય હત્થતો અસિં આહરાપેસિ. સા તઙ્ખણઞ્ઞેવ ચોરજેટ્ઠકે લોભં કત્વા ચોરસ્સ હત્થે થરું, સામિકસ્સ હત્થે ધારં ઠપેસિ. ચોરો થરુદણ્ડં પરામસિત્વા અસિં નીહરિત્વા ધનુગ્ગહસ્સ સીસં છિન્દિ.

સો તં ઘાતેત્વા ઇત્થિં આદાય ગચ્છન્તો જાતિગોત્તં પુચ્છિ. સા ‘‘તક્કસિલાયં દિસાપામોક્ખાચરિયસ્સ ધીતામ્હી’’તિ આહ. ‘‘કથં ત્વં ઇમિના લદ્ધા’’તિ. મય્હં પિતા ‘‘અયં મયા સદિસં કત્વા સિપ્પં સિક્ખી’’તિ તુસ્સિત્વા ઇમસ્સ મં અદાસિ, સાહં તયિ સિનેહં કત્વા અત્તનો કુલદત્તિયં સામિકં મારાપેસિન્તિ. ચોરજેટ્ઠકો ‘‘કુલદત્તિયં તાવેસા સામિકં મારેસિ, અઞ્ઞં પનેકં દિસ્વા મમ્પિ એવમેવં કરિસ્સતિ, ઇમં છડ્ડેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે એકં કુન્નદિં ઉત્તાનતલં તઙ્ખણોદકપૂરં દિસ્વા ‘‘ભદ્દે, ઇમિસ્સં નદિયં સુસુમારા કક્ખળા, કિં કરોમા’’તિ આહ. ‘‘સામિ, સબ્બં આભરણભણ્ડં મમ ઉત્તરાસઙ્ગેન ભણ્ડિકં કત્વા પરતીરં નેત્વા પુન આગન્ત્વા મં ગહેત્વા ગચ્છા’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સબ્બં આભરણભણ્ડં આદાય નદિં ઓતરિત્વા તરન્તો વિય પરતીરં પત્વા તં છડ્ડેત્વા પાયાસિ. સા તં દિસ્વા ‘‘સામિ, કિં મં છડ્ડેત્વા વિય ગચ્છસિ, કસ્મા એવં કરોસિ, એહિ મમ્પિ આદાય ગચ્છા’’તિ તેન સદ્ધિં સલ્લપન્તી પઠમં ગાથમાહ –

૧૨૮. ‘‘સબ્બં ભણ્ડં સમાદાય, પારં તિણ્ણોસિ બ્રાહ્મણ;

પચ્ચાગચ્છ લહું ખિપ્પં, મમ્પિ તારેહિ દાનિતો’’તિ.

તત્થ લહું ખિપ્પન્તિ લહું પચ્ચાગચ્છ, ખિપ્પં મમ્પિ તારેહિ દાનિ ઇતોતિ અત્થો.

ચોરો તં સુત્વા પરતીરે ઠિતોયેવ દુતિયં ગાથમાહ –

૧૨૯. ‘‘અસન્થુતં મં ચિરસન્થુતેન, નિમીનિ ભોતી અધુવં ધુવેન;

મયાપિ ભોતી નિમિનેય્ય અઞ્ઞં, ઇતો અહં દૂરતરં ગમિસ્સ’’ન્તિ.

સા હેટ્ઠા વુત્તત્થાયેવ –

ચોરો પન ‘‘ઇતો અહં દૂરતરં ગમિસ્સં, તિટ્ઠ ત્વ’’ન્તિ વત્વા તસ્સા વિરવન્તિયાવ આભરણભણ્ડિકં આદાય પલાતો. તતો સા બાલા અત્રિચ્છતાય એવરૂપં બ્યસનં પત્તા અનાથા હુત્વા અવિદૂરે એકં એળગલાગુમ્બં ઉપગન્ત્વા રોદમાના નિસીદિ. તસ્મિં ખણે સક્કો દેવરાજા લોકં ઓલોકેન્તો તં અત્રિચ્છતાહતં સામિકા ચ જારા ચ પરિહીનં રોદમાનં દિસ્વા ‘‘એતં નિગ્ગણ્હિત્વા લજ્જાપેત્વા આગમિસ્સામી’’તિ માતલિઞ્ચ પઞ્ચસિખઞ્ચ આદાય તત્થ ગન્ત્વા નદીતીરે ઠત્વા ‘‘માતલિ, ત્વં મચ્છો ભવ, પઞ્ચસિખ ત્વં સકુણો ભવ, અહં પન સિઙ્ગાલો હુત્વા મુખેન મંસપિણ્ડં ગહેત્વા એતિસ્સા સમ્મુખટ્ઠાનં ગમિસ્સામિ, ત્વં મયિ તત્થ ગતે ઉદકતો ઉલ્લઙ્ઘિત્વા મમ પુરતો પત, અથાહં મુખેન ગહિતમંસપિણ્ડં છડ્ડેત્વા મચ્છં ગહેતું પક્ખન્દિસ્સામિ, તસ્મિં ખણે ત્વં, પઞ્ચસિખ, તં મંસપિણ્ડં ગહેત્વા આકાસે ઉપ્પત, ત્વં માતલિ, ઉદકે પતા’’તિ આણાપેસિ. ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ, માતલિ, મચ્છો અહોસિ, પઞ્ચસિખો સકુણો અહોસિ. સક્કો સિઙ્ગાલો હુત્વા મંસપિણ્ડં મુખેનાદાય તસ્સા સમ્મુખટ્ઠાનં અગમાસિ. મચ્છો ઉદકા ઉપ્પતિત્વા સિઙ્ગાલસ્સ પુરતો પતિ. સો મુખેન ગહિતમંસપિણ્ડં છડ્ડેત્વા મચ્છસ્સત્થાય પક્ખન્દિ. મચ્છો ઉપ્પતિત્વા ઉદકે પતિ, સકુણો મંસપિણ્ડં ગહેત્વા આકાસે ઉપ્પતિ, સિઙ્ગાલો ઉભોપિ અલભિત્વા એળગલાગુમ્બં ઓલોકેન્તો દુમ્મુખો નિસીદિ. સા તં દિસ્વા ‘‘અયં અત્રિચ્છતાહતો નેવ મંસં, ન મચ્છં લભી’’તિ કુટં ભિન્દન્તી વિય મહાહસિતં હસિ. તં સુત્વા સિઙ્ગાલો તતિયં ગાથમાહ –

૧૩૦. ‘‘કાયં એળગલાગુમ્બે, કરોતિ અહુહાસિયં;

નયીધ નચ્ચગીતં વા, તાળં વા સુસમાહિતં;

અનમ્હિકાલે સુસોણિ, કિન્નુ જગ્ઘસિ સોભને’’તિ.

તત્થ કાયન્તિ કા અયં. એળગલાગુમ્બેતિ કમ્બોજિગુમ્બે. અહુહાસિયન્તિ દન્તવિદંસકં મહાહસિતં વુચ્ચતિ, તં કા એસા એતસ્મિં ગુમ્બે કરોતીતિ પુચ્છતિ. નયીધ નચ્ચગીતં વાતિ ઇમસ્મિં ઠાને કસ્સચિ નચ્ચન્તસ્સ નચ્ચં વા ગાયન્તસ્સ ગીતં વા હત્થે સુસમાહિતે કત્વા વાદેન્તસ્સ સુસમાહિતં હત્થતાળં વા નત્થિ, કં દિસ્વા ત્વં હસેય્યાસીતિ દીપેતિ. અનમ્હિકાલેતિ રોદનકાલે. સુસોણીતિ સુન્દરસોણિ. કિં નુ જગ્ઘસીતિ કેન કારણેન ત્વં રોદિતું યુત્તકાલે અરોદમાનાવ મહાહસિતં હસસિ. સોભનેતિ તં પસંસન્તો આલપતિ.

તં સુત્વા સા ચતુત્થં ગાથમાહ –

૧૩૧. ‘‘સિઙ્ગાલ બાલ દુમ્મેધ, અપ્પપઞ્ઞોસિ જમ્બુક;

જીનો મચ્છઞ્ચ પેસિઞ્ચ, કપણો વિય ઝાયસી’’તિ.

તત્થ જીનોતિ જાનિપ્પત્તો હુત્વા. પેસિન્તિ મંસપેસિં. કપણો વિય ઝાયસીતિ સહસ્સભણ્ડિકં પરાજિતો કપણો વિય ઝાયસિ સોચસિ ચિન્તેસિ.

તતો સિઙ્ગાલો પઞ્ચમં ગાથમાહ –

૧૩૨. ‘‘સુદસ્સં વજ્જમઞ્ઞેસં, અત્તનો પન દુદ્દસં;

જીના પતિઞ્ચ જારઞ્ચ, મઞ્ઞે ત્વઞ્ઞેવ ઝાયસી’’તિ.

તત્થ ત્વઞ્ઞેવ ઝાયસીતિ પાપધમ્મે દુસ્સીલે અહં તાવ મમ ગોચરં ન લભિસ્સામિ, ત્વં પન અત્રિચ્છતાય હતા તંમુહુત્તદિટ્ઠકે ચોરે પટિબદ્ધચિત્તા હુત્વા તઞ્ચ જારં કુલદત્તિયઞ્ચ પતિં જીના, મં ઉપાદાય સતગુણેન સહસ્સગુણેન કપણતરા હુત્વા ઝાયસિ રોદસિ પરિદેવસીતિ લજ્જાપેત્વા વિપ્પકારં પાપેન્તો મહાસત્તો એવમાહ.

સા તસ્સ વચનં સુત્વા ગાથમાહ –

૧૩૩. ‘‘એવમેતં મિગરાજ, યથા ભાસસિ જમ્બુક;

સા નૂનાહં ઇતો ગન્ત્વા, ભત્તુ હેસ્સં વસાનુગા’’તિ.

તત્થ નૂનાતિ એકંસત્થે નિપાતો. સા અહં ઇતો ગન્ત્વા પુન અઞ્ઞં ભત્તારં લભિત્વા એકંસેનેવ તસ્સ ભત્તુ વસાનુગા વસવત્તિની ભવિસ્સામીતિ.

અથસ્સા અનાચારાય દુસ્સીલાય વચનં સુત્વા સક્કો દેવરાજા ઓસાનગાથમાહ –

૧૩૪. ‘‘યો હરે મત્તિકં થાલં, કંસથાલમ્પિ સો હરે;

કતંયેવ તયા પાપં, પુનપેવં કરિસ્સસી’’તિ.

તસ્સત્થો – અનાચારે કિં કથેસિ, યો મત્તિકં થાલં હરતિ, સુવણ્ણથાલરજતથાલાદિપ્પભેદં કંસથાલમ્પિ સો હરતેવ, ઇદઞ્ચ તયા પાપં કતમેવ, ન સક્કા તવ સદ્ધાતું, સા ત્વં પુનપિ એવં કરિસ્સસિયેવાતિ. એવં સો તં લજ્જાપેત્વા વિપ્પકારં પાપેત્વા સકટ્ઠાનમેવ અગમાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ.

તદા ધનુગ્ગહો ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ અહોસિ, સા ઇત્થી પુરાણદુતિયિકા, સક્કો દેવરાજા પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

ચૂળધનુગ્ગહજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૩૭૫] ૫. કપોતજાતકવણ્ણના

ઇદાનિ ખોમ્હીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં લોલભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. લોલવત્થુ અનેકસો વિત્થારિતમેવ. તં પન સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ, લોલો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ન ખો ભિક્ખુ ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ ત્વં લોલોસિ, લોલતાય પન જીવિતક્ખયં પત્તો’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો પારાવતયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા બારાણસિસેટ્ઠિનો મહાનસે નીળપચ્છિયં વસતિ. અથેકો કાકો મચ્છમંસલુદ્ધો તેન સદ્ધિં મેત્તિં કત્વા તત્થેવ વસિ. સો એકદિવસં બહું મચ્છમંસં દિસ્વા ‘‘ઇમં ખાદિસ્સામી’’તિ નિત્થુનન્તો નીળપચ્છિયંયેવ નિપજ્જિત્વા પારાવતેન ‘‘એહિ, સમ્મ, ગોચરાય ગમિસ્સામા’’તિ વુચ્ચમાનોપિ ‘‘અજીરકેન નિપન્નોમ્હિ, ગચ્છ ત્વ’’ન્તિ વત્વા તસ્મિં ગતે ‘‘ગતો મે પચ્ચામિત્તકણ્ટકો, ઇદાનિ યથારુચિ મચ્છમંસં ખાદિસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૩૫. ‘‘ઇદાનિ ખોમ્હિ સુખિતો અરોગો, નિક્કણ્ટકો નિપ્પતિતો કપોતો;

કાહામિ દાની હદયસ્સ તુટ્ઠિં, તથા હિ મં મંસસાકં બલેતી’’તિ.

તત્થ નિપ્પતિતોતિ નિગ્ગતો. કપોતોતિ પારાવતો. કાહામિ દાનીતિ કરિસ્સામિ દાનિ. તથા હિ મં મંસસાકં બલેતીતિ તથા હિ મંસઞ્ચ અવસેસં સાકઞ્ચ મય્હં બલં કરોતિ, ઉટ્ઠેહિ ખાદાતિ વદમાનં વિય ઉસ્સાહં મમં કરોતીતિ અત્થો.

સો ભત્તકારકે મચ્છમંસં પચિત્વા મહાનસા નિક્ખમ્મ સરીરતો સેદં પવાહેન્તે પચ્છિતો નિક્ખમિત્વા રસકરોટિયં નિલીયિત્વા ‘‘કિરિ કિરી’’તિ સદ્દમકાસિ. ભત્તકારકો વેગેનાગન્ત્વા કાકં ગહેત્વા સબ્બપત્તાનિ લુઞ્જિત્વા અલ્લસિઙ્ગીવેરઞ્ચ સિદ્ધત્થકે ચ પિસિત્વા લસુણં પૂતિતક્કેન મદ્દિત્વા સકલસરીરં મક્ખેત્વા એકં કઠલં ઘંસિત્વા વિજ્ઝિત્વા સુત્તકેન તસ્સ ગીવાયં બન્ધિત્વા નીળપચ્છિયંયેવ તં પક્ખિપિત્વા અગમાસિ. પારાવતો આગન્ત્વા તં દિસ્વા ‘‘કા એસા બલાકા મમ સહાયસ્સ પચ્છિયં નિપન્ના, ચણ્ડો હિ સો આગન્ત્વા ઘાતેય્યાપિ ન’’ન્તિ પરિહાસં કરોન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૩૬. ‘‘કાયં બલાકા સિખિની, ચોરી લઙ્ઘિપિતામહા;

ઓરં બલાકે આગચ્છ, ચણ્ડો મે વાયસો સખા’’તિ.

સા હેટ્ઠા (જા. અટ્ઠ. ૨.૩.૭૦) વુત્તત્થાયેવ.

તં સુત્વા કાકો તતિયં ગાથમાહ –

૧૩૭. ‘‘અલઞ્હિ તે જગ્ઘિતાયે, મમં દિસ્વાન એદિસં;

વિલૂનં સૂદપુત્તેન, પિટ્ઠમણ્ડેન મક્ખિત’’ન્તિ.

તત્થ અલન્તિ પટિસેધત્થે નિપાતો. જગ્ઘિતાયેતિ હસિતું. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇદાનિ મં એદિસં એવં દુક્ખપ્પત્તં દિસ્વા તવ અલં હસિતું, મા એદિસે કાલે પરિહાસકેળિં કરોહીતિ.

સો પરિહાસકેળિં કરોન્તોવ પુન ચતુત્થં ગાથમાહ –

૧૩૮. ‘‘સુન્હાતો સુવિલિત્તોસિ, અન્નપાનેન તપ્પિતો;

કણ્ઠે ચ તે વેળુરિયો, અગમા નુ કજઙ્ગલ’’ન્તિ.

તત્થ કણ્ઠે ચ તે વેળુરિયોતિ અયં તે વેળુરિયમણિપિ કણ્ઠે પિળન્ધો, ત્વં એત્તકં કાલં અમ્હાકં એતં ન દસ્સેસીતિ કપાલં સન્ધાયેવમાહ. કજઙ્ગલન્તિ ઇધ બારાણસીયેવ ‘‘કજઙ્ગલા’’તિ અધિપ્પેતા. ઇતો નિક્ખમિત્વા કચ્ચિ અન્તોનગરં ગતોસીતિ પુચ્છતિ.

તતો કાકો પઞ્ચમં ગાથમાહ –

૧૩૯. ‘‘મા તે મિત્તો અમિત્તો વા, અગમાસિ કજઙ્ગલં;

પિઞ્છાનિ તત્થ લાયિત્વા, કણ્ઠે બન્ધન્તિ વટ્ટન’’ન્તિ.

તત્થ પિઞ્છાનીતિ પત્તાનિ. તત્થ લાયિત્વાતિ તસ્મિં બારાણસિનગરે લુઞ્ચિત્વા. વટ્ટનન્તિ કઠલિકં.

તં સુત્વા પારાવતો ઓસાનગાથમાહ –

૧૪૦. ‘‘પુનપાપજ્જસી સમ્મ, સીલઞ્હિ તવ તાદિસં;

ન હિ માનુસકા ભોગા, સુભુઞ્જા હોન્તિ પક્ખિના’’તિ.

તત્થ પુનપાપજ્જસીતિ પુનપિ એવરૂપં આપજ્જિસ્સસિ. એવરૂપઞ્હિ તે સીલન્તિ.

ઇતિ નં સો ઓવદિત્વા તત્થ અવસિત્વા પક્ખે પસારેત્વા અઞ્ઞત્થ અગમાસિ. કાકોપિ તત્થેવ જીવિતક્ખયં પાપુણિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને લોલભિક્ખુ અનાગામિફલે પતિટ્ઠહિ. તદા કાકો લોલભિક્ખુ અહોસિ, કપોતો પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

કપોતજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

અડ્ઢવગ્ગો તતિયો.

જાતકુદ્દાનં –

મણિકુણ્ડલ સુજાતા, વેનસાખઞ્ચ ઓરગં;

ઘટં કોરણ્ડિ લટુકિ, ધમ્મપાલં મિગં તથા.

સુયોનન્દી વણ્ણારોહ, સીલં હિરી ખજ્જોપનં;

અહિ ગુમ્બિય સાળિયં, તચસારં મિત્તવિન્દં.

પલાસઞ્ચેવ દીઘિતિ, મિગપોતક મૂસિકં;