૨. વણ્ણારોહવગ્ગો

[૩૬૧] ૧. વણ્ણારોહજાતકવણ્ણના

વણ્ણારોહેનાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દ્વે અગ્ગસાવકે આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિઞ્હિ સમયે ઉભોપિ મહાથેરા ‘‘ઇમં અન્તોવસ્સં સુઞ્ઞાગારં અનુબ્રૂહેસ્સામા’’તિ સત્થારં આપુચ્છિત્વા ગણં પહાય સયમેવ પત્તચીવરં આદાય જેતવના નિક્ખમિત્વા એકં પચ્ચન્તગામં નિસ્સાય અરઞ્ઞે વિહરિંસુ. અઞ્ઞતરોપિ વિઘાસાદપુરિસો થેરાનં ઉપટ્ઠાનં કરોન્તો તત્થેવ એકમન્તે વસિ. સો થેરાનં સમગ્ગવાસં દિસ્વા ‘‘ઇમે અતિવિય સમગ્ગા વસન્તિ, સક્કા નુ ખો એતે અઞ્ઞમઞ્ઞં ભિન્દિતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા સારિપુત્તત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, અય્યેન મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરેન સદ્ધિં તુમ્હાકં કિઞ્ચિ વેરં અત્થી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘કિં પનાવુસો’’તિ. એસ, ભન્તે, મમ આગતકાલે ‘‘સારિપુત્તો નામ જાતિગોત્તકુલપદેસેહિ વા સુતગન્થપટિવેધઇદ્ધીહિ વા મયા સદ્ધિં કિં પહોતી’’તિ તુમ્હાકં અગુણમેવ કથેસીતિ. થેરો સિતં કત્વા ‘‘ગચ્છ ત્વં આવુસો’’તિ આહ.

સો અપરસ્મિમ્પિ દિવસે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરમ્પિ ઉપસઙ્કમિત્વા તથેવ કથેસિ. સોપિ નં સિતં કત્વા ‘‘ગચ્છ, ત્વં, આવુસો’’તિ વત્વા સારિપુત્તત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘આવુસો, એસો વિઘાસાદો તુમ્હાકં સન્તિકે કિઞ્ચિ કથેસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમાવુસો, મય્હમ્પિ સન્તિકે કથેસિ, ઇમં નીહરિતું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘સાધુ, આવુસો, નીહરા’’તિ વુત્તે થેરો ‘‘મા ઇધ વસી’’તિ અચ્છરં પહરિત્વા તં નીહરિ. તે ઉભોપિ સમગ્ગવાસં વસિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસીદિંસુ. સત્થા પટિસન્થારં કત્વા ‘‘સુખેન વસ્સં વસિત્થા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ભન્તે, એકો વિઘાસાદો અમ્હે ભિન્દિતુકામો હુત્વા ભિન્દિતું અસક્કોન્તો પલાયી’’તિ વુત્તે ‘‘ન ખો સો, સારિપુત્ત, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ તુમ્હે ‘ભિન્દિસ્સામી’તિ ભિન્દિતું અસક્કોન્તો પલાયી’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અરઞ્ઞે રુક્ખદેવતા અહોસિ. તદા સીહો ચ બ્યગ્ઘો ચ અરઞ્ઞે પબ્બતગુહાયં વસન્તિ. એકો સિઙ્ગાલો તે ઉપટ્ઠહન્તો તેસં વિઘાસં ખાદિત્વા મહાકાયો હુત્વા એકદિવસં ચિન્તેસિ ‘‘મયા સીહબ્યગ્ઘાનં મંસં ન ખાદિતપુબ્બં, મયા ઇમે દ્વે જને ભિન્દિતું વટ્ટતિ, તતો નેસં કલહં કત્વા મતાનં મંસં ખાદિસ્સામી’’તિ. સો સીહં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કિં, સામિ, તુમ્હાકં બ્યગ્ઘેન સદ્ધિં કિઞ્ચિ વેરં અત્થી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘કિં પન, સમ્મા’’તિ? એસ, ભન્તે, મમાગતકાલે ‘‘સીહો નામ સરીરવણ્ણેન વા આરોહપરિણાહેન વા જાતિબલવીરિયેહિ વા મમ કલભાગમ્પિ ન પાપુણાતી’’તિ તુમ્હાકં અગુણમેવ કથેસીતિ. અથ નં સીહો ‘‘ગચ્છ ત્વં, ન સો એવં કથેસ્સતી’’તિ આહ. બ્યગ્ઘમ્પિ ઉપસઙ્કમિત્વા એતેનેવ ઉપાયેન કથેસિ. તં સુત્વા બ્યગ્ઘોપિ સીહં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સમ્મ, ત્વં કિર ઇદઞ્ચિદઞ્ચ વદેસી’’તિ પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૬૦. ‘‘વણ્ણારોહેન જાતિયા, બલનિક્કમનેન ચ;

સુબાહુ ન મયા સેય્યો, સુદાઠ ઇતિ ભાસસી’’તિ.

તત્થ બલનિક્કમનેન ચાતિ કાયબલેન ચેવ વીરિયબલેન ચ. સુબાહુ ન મયા સેય્યોતિ અયં સુબાહુ નામ બ્યગ્ઘો એતેહિ કારણેહિ મયા નેવ સદિસો ન ઉત્તરિતરોતિ સચ્ચં કિર ત્વં સોભનાહિ દાઠાહિ સમન્નાગત સુદાઠ મિગરાજ, એવં વદેસીતિ.

તં સુત્વા સુદાઠો સેસા ચતસ્સો ગાથા અભાસિ –

૬૧. ‘‘વણ્ણારોહેન જાતિયા, બલનિક્કમનેન ચ;

સુદાઠો ન મયા સેય્યો, સુબાહુ ઇતિ ભાસસિ.

૬૨. ‘‘એવં ચે મં વિહરન્તં, સુબાહુ સમ્મ દુબ્ભસિ;

ન દાનાહં તયા સદ્ધિં, સંવાસમભિરોચયે.

૬૩. ‘‘યો પરેસં વચનાનિ, સદ્દહેય્ય યથાતથં;

ખિપ્પં ભિજ્જેથ મિત્તસ્મિં, વેરઞ્ચ પસવે બહું.

૬૪. ‘‘ન સો મિત્તો યો સદા અપ્પમત્તો, ભેદાસઙ્કી રન્ધમેવાનુપસ્સી;

યસ્મિઞ્ચ સેતી ઉરસીવ પુત્તો, સ વે મિત્તો યો અભેજ્જો પરેહી’’તિ.

તત્થ સમ્માતિ વયસ્સ. દુબ્ભસીતિ યદિ એવં તયા સદ્ધિં સમગ્ગવાસં વસન્તં મં સિઙ્ગાલસ્સ કથં ગહેત્વા ત્વં દુબ્ભસિ હનિતું ઇચ્છસિ, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય અહં તયા સદ્ધિં સંવાસં ન અભિરોચયે. યથાતથન્તિ તથતો યથાતથં યથાતચ્છં અવિસંવાદકેન અરિયેન વુત્તવચનં સદ્ધાતબ્બં. એવં યો યેસં કેસઞ્ચિ પરેસં વચનાનિ સદ્દહેથાતિ અત્થો. યો સદા અપ્પમત્તોતિ યો નિચ્ચં અપ્પમત્તો હુત્વા મિત્તસ્સ વિસ્સાસં ન દેતિ, સો મિત્તો નામ ન હોતીતિ અત્થો. ભેદાસઙ્કીતિ ‘‘અજ્જ ભિજ્જિસ્સતિ, સ્વે ભિજ્જિસ્સતી’’તિ એવં મિત્તસ્સ ભેદમેવ આસઙ્કતિ. રન્ધમેવાનુપસ્સીતિ છિદ્દં વિવરમેવ પસ્સન્તો. ઉરસીવ પુત્તોતિ યસ્મિં મિત્તે માતુ હદયે પુત્તો વિય નિરાસઙ્કો નિબ્ભયો સેતિ.

ઇતિ ઇમાહિ ચતૂહિ ગાથાહિ સીહેન મિત્તગુણે કથિતે બ્યગ્ઘો ‘‘મય્હં દોસો’’તિ સીહં ખમાપેસિ. તે તત્થેવ સમગ્ગવાસં વસિંસુ. સિઙ્ગાલો પન પલાયિત્વા અઞ્ઞત્થ ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સિઙ્ગાલો વિઘાસાદો અહોસિ, સીહો સારિપુત્તો, બ્યગ્ઘો મોગ્ગલ્લાનો, તં કારણં પચ્ચક્ખતો દિટ્ઠા તસ્મિં વને નિવુત્થરુક્ખદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વણ્ણારોહજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૩૬૨] ૨. સીલવીમંસજાતકવણ્ણના

સીલં સેય્યોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં સીલવીમંસકબ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ. તં કિર રાજા ‘‘એસ સીલસમ્પન્નો’’તિ અઞ્ઞેહિ બ્રાહ્મણેહિ અતિરેકં કત્વા પસ્સતિ. સો ચિન્તેસિ ‘‘કિં નુ ખો મં રાજા ‘સીલસમ્પન્નો’તિ અઞ્ઞેહિ અતિરેકં કત્વા પસ્સતિ, ઉદાહુ ‘સુતધરયુત્તો’તિ, વીમંસિસ્સામિ તાવ સીલસ્સ વા સુતસ્સ વા મહન્તભાવ’’ન્તિ. સો એકદિવસં હેરઞ્ઞિકફલકતો કહાપણં ગણ્હિ. હેરઞ્ઞિકો ગરુભાવેન ન કિઞ્ચિ આહ, દુતિયવારેપિ ન કિઞ્ચિ આહ. તતિયવારે પન તં ‘‘વિલોપખાદકો’’તિ ગાહાપેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેત્વા ‘‘કિં ઇમિના કત’’ન્તિ વુત્તે ‘‘કુટુમ્બં વિલુમ્પતી’’તિ આહ. ‘‘સચ્ચં કિર, બ્રાહ્મણા’’તિ? ‘‘ન, મહારાજ, કુટુમ્બં વિલુમ્પામિ, મય્હં પન ‘સીલં નુ ખો મહન્તં, સુતં નુ ખો’તિ કુક્કુચ્ચં અહોસિ, સ્વાહં ‘એતેસુ કતરં નુ ખો મહન્ત’ન્તિ વીમંસન્તો તયો વારે કહાપણં ગણ્હિં, તં મં એસ બન્ધાપેત્વા તુમ્હાકં દસ્સેતિ. ઇદાનિ મે સુતતો સીલસ્સ મહન્તભાવો ઞાતો, ન મે ઘરાવાસેનત્થો, પબ્બજિસ્સામહ’’ન્તિ પબ્બજ્જં અનુજાનાપેત્વા ઘરદ્વારં અનોલોકેત્વાવ જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિ. તસ્સ સત્થા પબ્બજ્જઞ્ચ ઉપસમ્પદઞ્ચ દાપેસિ. સો અચિરૂપસમ્પન્નો વિપસ્સનં વિપસ્સિત્વા અગ્ગફલે પતિટ્ઠહિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, અસુકબ્રાહ્મણો અત્તનો સીલં વીમંસિત્વા પબ્બજિતો વિપસ્સિત્વા અરહત્તં પત્તો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનિ અયમેવ, પુબ્બે પણ્ડિતાપિ સીલં વીમંસિત્વા પબ્બજિત્વા અત્તનો પતિટ્ઠં કરિંસુયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા બારાણસિં આગન્ત્વા રાજાનં પસ્સિ. રાજા તસ્સ પુરોહિતટ્ઠાનં અદાસિ. સો પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખતિ. રાજાપિ નં ‘‘સીલવા’’તિ ગરું કત્વા પસ્સિ. સો ચિન્તેસિ ‘‘કિં નુ ખો રાજા ‘સીલવા’તિ મં ગરું કત્વા પસ્સતિ, ઉદાહુ ‘સુતધરયુત્તો’’’તિ. સબ્બં પચ્ચુપ્પન્નવત્થુસદિસમેવ. ઇધ પન સો બ્રાહ્મણો ‘‘ઇદાનિ મે સુતતો સીલસ્સ મહન્તભાવો ઞાતો’’તિ વત્વા ઇમા પઞ્ચ ગાથા અભાસિ –

૬૫. ‘‘સીલં સેય્યો સુતં સેય્યો, ઇતિ મે સંસયો અહુ;

સીલમેવ સુતા સેય્યો, ઇતિ મે નત્થિ સંસયો.

૬૬. ‘‘મોઘા જાતિ ચ વણ્ણો ચ, સીલમેવ કિરુત્તમં;

સીલેન અનુપેતસ્સ, સુતેનત્થો ન વિજ્જતિ.

૬૭. ‘‘ખત્તિયો ચ અધમ્મટ્ઠો, વેસ્સો ચાધમ્મનિસ્સિતો;

તે પરિચ્ચજ્જુભો લોકે, ઉપપજ્જન્તિ દુગ્ગતિં.

૬૮. ‘‘ખત્તિયા બ્રાહ્મણા વેસ્સા, સુદ્દા ચણ્ડાલપુક્કુસા;

ઇધ ધમ્મં ચરિત્વાન, ભવન્તિ તિદિવે સમા.

૬૯. ‘‘ન વેદા સમ્પરાયાય, ન જાતિ નાપિ બન્ધવા;

સકઞ્ચ સીલં સંસુદ્ધં, સમ્પરાયાય સુખાય ચા’’તિ.

તત્થ સીલમેવ સુતા સેય્યોતિ સુતપરિયત્તિતો સતગુણેન સહસ્સગુણેન સીલમેવ ઉત્તરિતરન્તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા સીલં નામેતં એકવિધં સંવરવસેન, દુવિધં ચારિત્તવારિત્તવસેન, તિવિધં કાયિકવાચસિકમાનસિકવસેન, ચતુબ્બિધં પાતિમોક્ખસંવરઇન્દ્રિયસંવરઆજીવપારિસુદ્ધિપચ્ચયસન્નિસ્સિતવસેનાતિ માતિકં ઠપેત્વા વિત્થારેન્તો સીલસ્સ વણ્ણં અભાસિ.

મોઘાતિ અફલા તુચ્છા. જાતીતિ ખત્તિયકુલાદીસુ નિબ્બત્તિ. વણ્ણોતિ સરીરવણ્ણો અભિરૂપભાવો. યા હિ યસ્મા સીલરહિતસ્સ જાતિસમ્પદા વા વણ્ણસમ્પદા વા સગ્ગસુખં દાતું ન સક્કોતિ, તસ્મા ઉભયમ્પિ તં ‘‘મોઘ’’ન્તિ આહ. સીલમેવ કિરાતિ અનુસ્સવવસેન વદતિ, ન પન સયં જાનાતિ. અનુપેતસ્સાતિ અનુપગતસ્સ. સુતેનત્થો ન વિજ્જતીતિ સીલરહિતસ્સ સુતપરિયત્તિમત્તેન ઇધલોકે વા પરલોકે વા કાચિ વડ્ઢિ નામ નત્થિ.

તતો પરા દ્વે ગાથા જાતિયા મોઘભાવદસ્સનત્થં વુત્તા. તત્થ તે પરિચ્ચજ્જુભો લોકેતિ તે દુસ્સીલા દેવલોકઞ્ચ મનુસ્સલોકઞ્ચાતિ ઉભોપિ લોકે પરિચ્ચજિત્વા દુગ્ગતિં ઉપપજ્જન્તિ. ચણ્ડાલપુક્કુસાતિ છવછડ્ડકચણ્ડાલા ચ પુપ્ફછડ્ડકપુક્કુસા ચ. ભવન્તિ તિદિવે સમાતિ એતે સબ્બેપિ સીલાનુભાવેન દેવલોકે નિબ્બત્તા સમા હોન્તિ નિબ્બિસેસા, દેવાત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ.

પઞ્ચમગાથા સબ્બેસમ્પિ સુતાદીનં મોઘભાવદસ્સનત્થં વુત્તા. તસ્સત્થો – મહારાજ, એતે વેદાદયો ઠપેત્વા ઇધલોકે યસમત્તદાનં સમ્પરાયે દુતિયે વા તતિયે વા ભવે યસં વા સુખં વા દાતું નામ ન સક્કોન્તિ, પરિસુદ્ધં પન અત્તનો સીલમેવ તં દાતું સક્કોતીતિ.

એવં મહાસત્તો સીલગુણે થોમેત્વા રાજાનં પબ્બજ્જં અનુજાનાપેત્વા તં દિવસમેવ હિમવન્તં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સીલં વીમંસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિતો અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સીલવીમંસજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૩૬૩] ૩. હિરિજાતકવણ્ણના

હિરિં તરન્તન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અનાથપિણ્ડિકસ્સ સહાયં પચ્ચન્તવાસિસેટ્ઠિં આરબ્ભ કથેસિ. દ્વેપિ વત્થૂનિ એકકનિપાતે નવમવગ્ગસ્સ પરિયોસાનજાતકે વિત્થારિતાનેવ. ઇધ પન ‘‘પચ્ચન્તવાસિસેટ્ઠિનો મનુસ્સા અચ્છિન્નસબ્બસાપતેય્યા અત્તનો સન્તકસ્સ અસ્સામિનો હુત્વા પલાતા’’તિ બારાણસિસેટ્ઠિસ્સ આરોચિતે બારાણસિસેટ્ઠિ ‘‘અત્તનો સન્તિકં આગતાનં કત્તબ્બં અકરોન્તા નામ પટિકારકે ન લભન્તિયેવા’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૭૦. ‘‘હિરિં તરન્તં વિજિગુચ્છમાનં, તવાહમસ્મી ઇતિ ભાસમાનં;

સેય્યાનિ કમ્માનિ અનાદિયન્તં, નેસો મમન્તિ ઇતિ નં વિજઞ્ઞા.

૭૧. ‘‘યઞ્હિ કયિરા તઞ્હિ વદે, યં ન કયિરા ન તં વદે;

અકરોન્તં ભાસમાનં, પરિજાનન્તિ પણ્ડિતા.

૭૨. ‘‘ન સો મિત્તો યો સદા અપ્પમત્તો, ભેદાસઙ્કી રન્ધમેવાનુપસ્સી;

યસ્મિઞ્ચ સેતી ઉરસીવ પુત્તો, સ વે મિત્તો યો અભેજ્જો પરેહિ.

૭૩. ‘‘પામોજ્જકરણં ઠાનં, પસંસાવહનં સુખં;

ફલાનિસંસો ભાવેતિ, વહન્તો પોરિસં ધુરં.

૭૪. ‘‘પવિવેકરસં પિત્વા, રસં ઉપસમસ્સ ચ;

નિદ્દરો હોતિ નિપ્પાપો, ધમ્મપ્પીતિરસં પિવ’’ન્તિ.

તત્થ હિરિં તરન્તન્તિ લજ્જં અતિક્કન્તં. વિજિગુચ્છમાનન્તિ મિત્તભાવેન જિગુચ્છયમાનં. તવાહમસ્મીતિ ‘‘તવ અહં મિત્તો’’તિ કેવલં વચનમત્તેનેવ ભાસમાનં. સેય્યાનિ કમ્માનિતિ ‘‘દસ્સામિ કરિસ્સામી’’તિ વચનસ્સ અનુરૂપાનિ ઉત્તમકમ્માનિ. અનાદિયન્તન્તિ અકરોન્તં. નેસો મમન્તિ એવરૂપં પુગ્ગલં ‘‘ન એસો મમ મિત્તો’’તિ વિજઞ્ઞા.

પામોજ્જકરણં ઠાનન્તિ દાનમ્પિ સીલમ્પિ ભાવનાપિ પણ્ડિતેહિ કલ્યાણમિત્તેહિ સદ્ધિં મિત્તભાવોપિ. ઇધ પન વુત્તપ્પકારં મિત્તભાવમેવ સન્ધાયેવમાહ. પણ્ડિતેન હિ કલ્યાણમિત્તેન સદ્ધિં મિત્તભાવો પામોજ્જમ્પિ કરોતિ, પસંસમ્પિ વહતિ. ઇધલોકપરલોકેસુ કાયિકચેતસિકસુખહેતુતો ‘‘સુખ’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ, તસ્મા એતં ફલઞ્ચ આનિસંસઞ્ચ સમ્પસ્સમાનો ફલાનિસંસો કુલપુત્તો પુરિસેહિ વહિતબ્બં દાનસીલભાવનામિત્તભાવસઙ્ખાતં ચતુબ્બિધમ્પિ પોરિસં ધુરં વહન્તો એતં મિત્તભાવસઙ્ખાતં પામોજ્જકરણં ઠાનં પસંસાવહનં સુખં ભાવેતિ વડ્ઢેતિ, ન પણ્ડિતેહિ મિત્તભાવં ભિન્દતીતિ દીપેતિ.

પવિવેકરસન્તિ કાયચિત્તઉપધિવિવેકાનં રસં તે વિવેકે નિસ્સાય ઉપ્પન્નં સોમનસ્સરસં. ઉપસમસ્સ ચાતિ કિલેસૂપસમેન લદ્ધસોમનસ્સસ્સ. નિદ્દરો હોતિ નિપ્પાપોતિ સબ્બકિલેસદરથાભાવેન નિદ્દરો, કિલેસાભાવેન નિપ્પાપો હોતિ. ધમ્મપ્પીતિરસન્તિ ધમ્મપીતિસઙ્ખાતં રસં, વિમુત્તિપીતિં પિવન્તોતિ અત્થો.

ઇતિ મહાસત્તો પાપમિત્તસંસગ્ગતો ઉબ્બિગ્ગો પવિવેકરસેન અમતમહાનિબ્બાનં પાપેત્વા દેસનાય કૂટં ગણ્હિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પચ્ચન્તવાસી ઇદાનિ પચ્ચન્તવાસીયેવ, તદા બારાણસિસેટ્ઠિ અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

હિરિજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૩૬૪] ૪. ખજ્જોપનકજાતકવણ્ણના

૭૫-૭૯. કો નુ સન્તમ્હિ પજ્જોતેતિ અયં ખજ્જોપનકપઞ્હો મહાઉમઙ્ગે વિત્થારતો આવિ ભવિસ્સતિ.

ખજ્જોપનકજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૩૬૫] ૫. અહિતુણ્ડિકજાતકવણ્ણના

ધુત્તોમ્હીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં મહલ્લકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ હેટ્ઠા સાલૂકજાતકે (જા. ૧.૩.૧૦૬ આદયો) વિત્થારિતં. ઇધાપિ સો મહલ્લકો એકં ગામદારકં પબ્બાજેત્વા અક્કોસતિ પહરતિ. દારકો પલાયિત્વા વિબ્ભમિ. દુતિયમ્પિ નં પબ્બાજેત્વા તથેવાકાસિ. દુતિયમ્પિ વિબ્ભમિત્વા પુન યાચિયમાનો ઓલોકેતુમ્પિ ન ઇચ્છિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, અસુકો નામ મહલ્લકો અત્તનો સામણેરેન સહાપિ વિનાપિ વત્તિતું ન સક્કોતિ, ઇતરો તસ્સ દોસં દિસ્વા પુન ઓલોકેતુમ્પિ ન ઇચ્છિ, સુહદયો કુમારકો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ સામણેરો સુહદયોવ, સકિં દોસં દિસ્વા પુન ઓલોકેતુમ્પિ ન ઇચ્છી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ધઞ્ઞવાણિજકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ધઞ્ઞવિક્કયેન જીવિકં કપ્પેસિ. અથેકો અહિતુણ્ડિકો મક્કટં ગહેત્વા સિક્ખાપેત્વા અહિં કીળાપેન્તો બારાણસિયં ઉસ્સવે ઘુટ્ઠે તં મક્કટં ધઞ્ઞવાણિજકસ્સ સન્તિકે ઠપેત્વા અહિં કીળાપેન્તો સત્ત દિવસાનિ વિચરિ. સોપિ વાણિજો મક્કટસ્સ ખાદનીયં ભોજનીયં અદાસિ. અહિતુણ્ડિકો સત્તમે દિવસે ઉસ્સવકીળનતો આગન્ત્વા તં મક્કટં વેળુપેસિકાય તિક્ખત્તું પહરિત્વા તં આદાય ઉય્યાનં ગન્ત્વા બન્ધિત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ. મક્કટો બન્ધનં મોચેત્વા અમ્બરુક્ખં આરુય્હ અમ્બાનિ ખાદન્તો નિસીદિ. સો પબુદ્ધો રુક્ખે મક્કટં દિસ્વા ‘‘એતં મયા ઉપલાપેત્વા ગહેતું વટ્ટતી’’તિ તેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૮૦. ‘‘ધુત્તોમ્હિ સમ્મ સુમુખ, જૂતે અક્ખપરાજિતો;

હરેહિ અમ્બપક્કાનિ, વીરિયં તે ભક્ખયામસે’’તિ.

તત્થ અક્ખપરાજિતોતિ અક્ખેહિ પરાજિતો. હરેહીતિ પાતેહિ. અયમેવ વા પાઠો.

તં સુત્વા મક્કટો સેસગાથા અભાસિ –

૮૧. ‘‘અલિકં વત મં સમ્મ, અભૂતેન પસંસસિ;

કો તે સુતો વા દિટ્ઠો વા, સુમુખો નામ મક્કટો.

૮૨. ‘‘અજ્જાપિ મે તં મનસિ, યં મં ત્વં અહિતુણ્ડિક;

ધઞ્ઞાપણં પવિસિત્વા, મત્તો છાતં હનાસિ મં.

૮૩. ‘‘તાહં સરં દુક્ખસેય્યં, અપિ રજ્જમ્પિ કારયે;

નેવાહં યાચિતો દજ્જં, તથા હિ ભયતજ્જિતો.

૮૪. ‘‘યઞ્ચ જઞ્ઞા કુલે જાતં, ગબ્ભે તિત્તં અમચ્છરિં;

તેન સખિઞ્ચ મિત્તઞ્ચ, ધીરો સન્ધાતુમરહતી’’તિ.

તત્થ અલિકં વતાતિ મુસા વત. અભૂતેનાતિ અવિજ્જમાનેન. કો તેતિ ક્વ તયા. સુમુખોતિ સુન્દરમુખો. અહિતુણ્ડિકાતિ તં આલપતિ. ‘‘અહિકોણ્ડિકા’’તિપિ પાઠો. છાતન્તિ જિઘચ્છાભિભૂતં દુબ્બલં કપણં. હનાસીતિ વેળુપેસિકાય તિક્ખત્તું પહરસિ. તાહન્તિ તં અહં. સરન્તિ સરન્તો. દુક્ખસેય્યન્તિ તસ્મિં આપણે દુક્ખસયનં. અપિ રજ્જમ્પિ કારયેતિ સચેપિ બારાણસિરજ્જં ગહેત્વા મય્હં દત્વા મં રજ્જં કારેય્યાસિ, એવમ્પિ તં નેવાહં યાચિતો દજ્જં, તં એકમ્પિ અમ્બપક્કં અહં તયા યાચિતો ન દદેય્યં. કિંકારણા? તથા હિ ભયતજ્જિતોતિ, તથા હિ અહં તયા ભયેન તજ્જિતોતિ અત્થો.

ગબ્ભે તિત્તન્તિ સુભોજનરસેન માતુકુચ્છિયંયેવ અલઙ્કતપટિયત્તે સયનગબ્ભેયેવ વા તિત્તં ભોગાસાય અકપણં. સખિઞ્ચ મિત્તઞ્ચાતિ સખિભાવઞ્ચ મિત્તભાવઞ્ચ તથારૂપેન કુલજાતેન તિત્તેન અકપણેન અમચ્છરિના સદ્ધિં પણ્ડિતો સન્ધાતું પુન ઘટેતું અરહતિ, તયા પન કપણેન અહિતુણ્ડિકેન સદ્ધિં કો મિત્તભાવં પુન ઘટેતુન્તિ અત્થો. એવઞ્ચ પન વત્વા વાનરો વનં સહસા પાવિસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા અહિતુણ્ડિકો મહલ્લકો અહોસિ, મક્કટો સામણેરો, ધઞ્ઞવાણિજો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અહિતુણ્ડિકજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૩૬૬] ૬. ગુમ્બિયજાતકવણ્ણના

મધુવણ્ણં મધુરસન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તઞ્હિ સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘કિં દિસ્વા’’તિ વત્વા ‘‘અલઙ્કતમાતુગામ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખુ ઇમે પઞ્ચ કામગુણા નામ એકેન ગુમ્બિયેન યક્ખેન હલાહલવિસં પક્ખિપિત્વા મગ્ગે ઠપિતમધુસદિસા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સત્થવાહકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો બારાણસિતો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ ભણ્ડં આદાય વોહારત્થાય ગચ્છન્તો મહાવત્તનિઅટવિદ્વારં પત્વા સત્થકે સન્નિપાતાપેત્વા ‘‘અમ્ભો, ઇમસ્મિં મગ્ગે વિસપણ્ણપુપ્ફફલાદીનિ અત્થિ, તુમ્હે કિઞ્ચિ અખાદિતપુબ્બં ખાદન્તા મં અપુચ્છિત્વા મા ખાદિત્થ, અમનુસ્સાપિ વિસં પક્ખિપિત્વા ભત્તપુટમધુકફલાનિ મગ્ગે ઠપેન્તિ, તાનિપિ મં અનાપુચ્છિત્વા મા ખાદિત્થા’’તિ ઓવાદં દત્વા મગ્ગં પટિપજ્જિ. અથેકો ગુમ્બિયો નામ યક્ખો અટવિયા મજ્ઝટ્ઠાને મગ્ગે પણ્ણાનિ અત્થરિત્વા હલાહલવિસસંયુત્તાનિ મધુપિણ્ડાનિ ઠપેત્વા સયં મગ્ગસામન્તે મધું ગણ્હન્તો વિય રુક્ખે કોટ્ટેન્તો વિચરતિ. અજાનન્તા ‘‘પુઞ્ઞત્થાય ઠપિતાનિ ભવિસ્સન્તી’’તિ ખાદિત્વા જીવિતક્ખયં પાપુણન્તિ. અમનુસ્સા આગન્ત્વા તે ખાદન્તિ. બોધિસત્તસ્સ સત્થકમનુસ્સાપિ તાનિ દિસ્વા એકચ્ચે લોલજાતિકા અધિવાસેતું અસક્કોન્તા ખાદિંસુ, પણ્ડિતજાતિકા ‘‘પુચ્છિત્વા ખાદિસ્સામા’’તિ ગહેત્વા અટ્ઠંસુ. બોધિસત્તો તે દિસ્વા હત્થગતાનિ છડ્ડાપેસિ, યેહિ પઠમતરં ખાદિતાનિ, તે મરિંસુ. યેહિ અડ્ઢખાદિતાનિ, તેસં વમનવિરેચનં દત્વા વન્તકાલે ચતુમધુરં અદાસિ. ઇતિ તે તસ્સ આનુભાવેન જીવિતં પટિલભિંસુ. બોધિસત્તો સોત્થિના ઇચ્છિતટ્ઠાનં ગન્ત્વા ભણ્ડં વિસ્સજ્જેત્વા અત્તનો ગેહમેવ અગમાસિ. તમત્થં કથેન્તો સત્થા ઇમા અભિસમ્બુદ્ધગાથા અભાસિ –

૮૫. ‘‘મધુવણ્ણં મધુરસં, મધુગન્ધં વિસં અહુ;

ગુમ્બિયો ઘાસમેસાનો, અરઞ્ઞે ઓદહી વિસં.

૮૬. ‘‘મધુ ઇતિ મઞ્ઞમાના, યે તં વિસમખાદિસું;

તેસં તં કટુકં આસિ, મરણં તેનુપાગમું.

૮૭. ‘‘યે ચ ખો પટિસઙ્ખાય, વિસં તં પરિવજ્જયું;

તે આતુરેસુ સુખિતા, ડય્હમાનેસુ નિબ્બુતા.

૮૮. ‘‘એવમેવ મનુસ્સેસુ, વિસં કામા સમોહિતા;

આમિસં બન્ધનઞ્ચેતં, મચ્ચુવેસો ગુહાસયો.

૮૯. ‘‘એવમેવ ઇમે કામે, આતુરા પરિચારિકે;

યે સદા પરિવજ્જેન્તિ, સઙ્ગં લોકે ઉપચ્ચગુ’’ન્તિ.

તત્થ ગુમ્બિયોતિ તસ્મિં વનગુમ્બે વિચરણેન એવંલદ્ધનામો યક્ખો. ઘાસમેસાનોતિ ‘‘તં વિસં ખાદિત્વા મતે ખાદિસ્સામી’’તિ એવં અત્તનો ઘાસં પરિયેસન્તો. ઓદહીતિ તં મધુના સમાનવણ્ણગન્ધરસં વિસં નિક્ખિપિ. કટુકં આસીતિ તિખિણં અહોસિ. મરણં તેનુપાગમુન્તિ તેન વિસેન તે સત્તા મરણં ઉપગતા.

આતુરેસૂતિ વિસવેગેન આસન્નમરણેસુ. ડય્હમાનેસૂતિ વિસતેજેનેવ ડય્હમાનેસુ. વિસં કામા સમોહિતાતિ યથા તસ્મિં વત્તનિમહામગ્ગે વિસં સમોહિતં નિક્ખિત્તં, એવં મનુસ્સેસુપિ યે એતે રૂપાદયો પઞ્ચ વત્થુકામા તત્થ તત્થ સમોહિતા નિક્ખિત્તા, તે ‘‘વિસ’’ન્તિ વેદિતબ્બા. આમિસં બન્ધનઞ્ચેતન્તિ એતે પઞ્ચ કામગુણા નામ એવં ઇમસ્સ મચ્છભૂતસ્સ લોકસ્સ મારબાલિસિકેન પક્ખિત્તં આમિસઞ્ચેવ, ભવાભવતો નિક્ખમિતું અપ્પદાનેન અન્દુઆદિપ્પભેદં નાનપ્પકારં બન્ધનઞ્ચ. મચ્ચુવેસો ગુહાસયોતિ સરીરગુહાય વસનકો મરણમચ્ચુવેસો.

એવમેવ ઇમે કામેતિ યથા વત્તનિમહામગ્ગે વિસં નિક્ખિત્તં, એવં તત્થ તત્થ નિક્ખિત્તે ઇમે કામે. આતુરાતિ એકન્તમરણધમ્મતાય આતુરા આસન્નમરણા પણ્ડિતમનુસ્સા. પરિચારિકેતિ કિલેસપરિચારિકે કિલેસબન્ધકે. યે સદા પરિવજ્જેન્તીતિ યે વુત્તપ્પકારા પણ્ડિતપુરિસા નિચ્ચં એવરૂપે કામે વજ્જેન્તિ. સઙ્ગં લોકેતિ લોકે સઙ્ગનટ્ઠેન ‘‘સઙ્ગ’’ન્તિ લદ્ધનામં રાગાદિભેદં કિલેસજાતં. ઉપચ્ચગુન્તિ અતીતા નામાતિ વેદિતબ્બા, અતિક્કમન્તીતિ વા અત્થો.

સત્થા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. તદા સત્થવાહો અહમેવ અહોસિન્તિ.

ગુમ્બિયજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૩૬૭] ૭. સાળિયજાતકવણ્ણના

ય્વાયં સાળિયછાપોતીતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો ‘‘આવુસો, દેવદત્તો તાસકારકોપિ ભવિતું નાસક્ખી’’તિ વચનં આરબ્ભ કથેસિ. તદા હિ સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ મમ તાસકારકોપિ ભવિતું નાસક્ખી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ગામકે કુટુમ્બિકકુલે નિબ્બત્તિત્વા તરુણકાલે પંસુકીળકેહિ દારકેહિ સદ્ધિં ગામદ્વારે નિગ્રોધરુક્ખમૂલે કીળતિ. તદા એકો દુબ્બલવેજ્જો ગામે કિઞ્ચિ અલભિત્વા નિક્ખમન્તો તં ઠાનં પત્વા એકં સપ્પં વિટપબ્ભન્તરેન સીસં નીહરિત્વા નિદ્દાયન્તં દિસ્વા ‘‘મયા ગામે કિઞ્ચિ ન લદ્ધં, ઇમે દારકે વઞ્ચેત્વા સપ્પેન ડંસાપેત્વા તિકિચ્છિત્વા કિઞ્ચિદેવ ગણ્હિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા બોધિસત્તં આહ ‘‘સચે સાળિયછાપં પસ્સેય્યાસિ, ગણ્હેય્યાસી’’તિ. ‘‘આમ, ગણ્હેય્ય’’ન્તિ. ‘‘પસ્સેસો વિટપબ્ભન્તરે સયિતો’’તિ. સો તસ્સ સપ્પભાવં અજાનન્તો રુક્ખં આરુય્હ તં ગીવાયં ગહેત્વા ‘‘સપ્પો’’તિ ઞત્વા નિવત્તિતું અદેન્તો સુગ્ગહિતં ગહેત્વા વેગેન ખિપિ. સો ગન્ત્વા વેજ્જસ્સ ગીવાયં પતિતો ગીવં પલિવેઠેત્વા ‘‘કર કરા’’તિ ડંસિત્વા તત્થેવ નં પાતેત્વા પલાયિ. મનુસ્સા પરિવારયિંસુ.

મહાસત્તો સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૯૦. ‘‘ય્વાયં સાળિયછાપોતિ, કણ્હસપ્પં અગાહયિ;

તેન સપ્પેનયં દટ્ઠો, હતો પાપાનુસાસકો.

૯૧. ‘‘અહન્તારમહન્તારં, યો નરો હન્તુમિચ્છતિ;

એવં સો નિહતો સેતિ, યથાયં પુરિસો હતો.

૯૨. ‘‘અહન્તારમઘાતેન્તં, યો નરો હન્તુમિચ્છતિ;

એવં સો નિહતો સેતિ, યથાયં પુરિસો હતો.

૯૩. ‘‘યથા પંસુમુટ્ઠિં પુરિસો, પટિવાતં પટિક્ખિપે;

તમેવ સો રજો હન્તિ, તથાયં પુરિસો હતો.

૯૪. ‘‘યો અપ્પદુટ્ઠસ્સ નરસ્સ દુસ્સતિ, સુદ્ધસ્સ પોસસ્સ અનઙ્ગણસ્સ;

તમેવ બાલં પચ્ચેતિ પાપં, સુખુમો રજો પટિવાતંવ ખિત્તો’’તિ.

તત્થ ય્વાયન્તિ યો અયં, અયમેવ વા પાઠો. સપ્પેનયન્તિ સો અયં તેન સપ્પેન દટ્ઠો. પાપાનુસાસકોતિ પાપકં અનુસાસકો.

અહન્તારન્તિ અપહરન્તં. અહન્તારન્તિ અમારેન્તં. સેતીતિ મતસયનં સયતિ. અઘાતેન્તન્તિ અમારેન્તં. સુદ્ધસ્સાતિ નિરપરાધસ્સ. પોસસ્સાતિ સત્તસ્સ. અનઙ્ગણસ્સાતિ ઇદમ્પિ નિરપરાધભાવઞ્ઞેવ સન્ધાય વુત્તં. પચ્ચેતીતિ કમ્મસરિક્ખકં હુત્વા પતિએતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા દુબ્બલવેજ્જો દેવદત્તો અહોસિ, પણ્ડિતદારકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સાળિયજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૩૬૮] ૮. તચસારજાતકવણ્ણના

અમિત્તહત્થત્થગતાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ઞાપારમિં આરબ્ભ કથેસિ. તદા હિ સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ તથાગતો પઞ્ઞવા ઉપાયકુસલોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો ગામકે કુટુમ્બિકકુલે નિબ્બત્તિત્વાતિ સબ્બં પુરિમજાતકનિયામેનેવ કથેતબ્બં. ઇધ પન વેજ્જે મતે ગામવાસિનો મનુસ્સા ‘‘મનુસ્સમારકા’’તિ તે દારકે કુદણ્ડકેહિ બન્ધિત્વા ‘‘રઞ્ઞો દસ્સેસ્સામા’’તિ બારાણસિં નયિંસુ. બોધિસત્તો અન્તરામગ્ગેયેવ સેસદારકાનં ઓવાદં અદાસિ ‘‘તુમ્હે મા ભાયથ, રાજાનં દિસ્વાપિ અભીતા તુટ્ઠિન્દ્રિયા ભવેય્યાથ, રાજા અમ્હેહિ સદ્ધિં પઠમતરં કથેસ્સતિ, તતો પટ્ઠાય અહં જાનિસ્સામી’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તથા કરિંસુ. રાજા તે અભીતે તુટ્ઠિન્દ્રિયે દિસ્વા ‘‘ઇમે ‘મનુસ્સમારકા’તિ કુદણ્ડકબદ્ધા આનીતા, એવરૂપં દુક્ખં પત્તાપિ ન ભાયન્તિ, તુટ્ઠિન્દ્રિયાયેવ, કિં નુ ખો એતેસં અસોચનકારણં, પુચ્છિસ્સામિ ને’’તિ પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૯૫. ‘‘અમિત્તહત્થત્થગતા, તચસારસમપ્પિતા;

પસન્નમુખવણ્ણાત્થ, કસ્મા તુમ્હે ન સોચથા’’તિ.

તત્થ અમિત્તહત્થત્થગતાતિ કુદણ્ડકેહિ ગીવાયં બન્ધિત્વા આનેન્તાનં અમિત્તાનં હત્થગતા. તચસારસમપ્પિતાતિ વેળુદણ્ડકેહિ બદ્ધત્તા એવમાહ. કસ્માતિ ‘‘એવરૂપં બ્યસનં પત્તાપિ તુમ્હે કિંકારણા ન સોચથા’’તિ પુચ્છતિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો સેસગાથા અભાસિ –

૯૬. ‘‘ન સોચનાય પરિદેવનાય, અત્થોવ લબ્ભો અપિ અપ્પકોપિ;

સોચન્તમેનં દુખિતં વિદિત્વા, પચ્ચત્થિકા અત્તમના ભવન્તિ.

૯૭. ‘‘યતો ચ ખો પણ્ડિતો આપદાસુ, ન વેધતી અત્થવિનિચ્છયઞ્ઞૂ;

પચ્ચત્થિકાસ્સ દુખિતા ભવન્તિ, દિસ્વા મુખં અવિકારં પુરાણં.

૯૮. ‘‘જપ્પેન મન્તેન સુભાસિતેન, અનુપ્પદાનેન પવેણિયા વા;

યથા યથા યત્થ લભેથ અત્થં, તથા તથા તત્થ પરક્કમેય્ય.

૯૯. ‘‘યતો ચ જાનેય્ય અલબ્ભનેય્યો, મયાવ અઞ્ઞેન વા એસ અત્થો;

અસોચમાનો અધિવાસયેય્ય, કમ્મં દળ્હં કિન્તિ કરોમિ દાની’’તિ.

તત્થ અત્થોતિ વુડ્ઢિ. પચ્ચત્થિકા અત્તમનાતિ એતં પુરિસં સોચન્તં દુક્ખિતં વિદિત્વા પચ્ચામિત્તા તુટ્ઠચિત્તા હોન્તિ. તેસં તુસ્સનકારણં નામ પણ્ડિતેન કાતું ન વટ્ટતીતિ દીપેતિ. યતોતિ યદા. ન વેધતીતિ ચિત્તુત્રાસભયેન ન કમ્પતિ. અત્થવિનિચ્છયઞ્ઞૂતિ તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ વિનિચ્છયકુસલો.

જપ્પેનાતિ મન્તપરિજપ્પનેન. મન્તેનાતિ પણ્ડિતેહિ સદ્ધિં મન્તગ્ગહણેન. સુભાસિતેનાતિ પિયવચનેન. અનુપ્પદાનેનાતિ લઞ્જદાનેન. પવેણિયાતિ કુલવંસેન. ઇદં વુત્તં હોતિ – મહારાજ, પણ્ડિતેન નામ આપદાસુ ઉપ્પન્નાસુ ન સોચિતબ્બં ન કિલમિતબ્બં, ઇમેસુ પન પઞ્ચસુ કારણેસુ અઞ્ઞતરવસેન પચ્ચામિત્તા જિનિતબ્બા. સચે હિ સક્કોતિ, મન્તં પરિજપ્પિત્વા મુખબન્ધનં કત્વાપિ તે જિનિતબ્બા, તથા અસક્કોન્તેન પણ્ડિતેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા એકં ઉપાયં સલ્લક્ખેત્વા જિનિતબ્બા, પિયવચનં વત્તું સક્કોન્તેન પિયં વત્વાપિ તે જિનિતબ્બા, તથા અસક્કોન્તેન વિનિચ્છયામચ્ચાનં લઞ્જં દત્વાપિ જિનિતબ્બા, તથા અસક્કોન્તેન કુલવંસં કથેત્વા ‘‘મયં અસુકપવેણિયા આગતા, તુમ્હાકઞ્ચ અમ્હાકઞ્ચ એકોવ પુબ્બપુરિસો’’તિ એવં વિજ્જમાનઞાતિકોટિં ઘટેત્વાપિ જિનિતબ્બા એવાતિ. યથા યથાતિ એતેસુ પઞ્ચસુ કારણેસુ યેન યેન કારણેન યત્થ યત્થ અત્તનો વુડ્ઢિં લભેય્ય. તથા તથાતિ તેન તેન કારણેન તત્થ તત્થ પરક્કમેય્ય, પરક્કમં કત્વા પચ્ચત્થિકે જિનેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

યતો ચ જાનેય્યાતિ યદા પન જાનેય્ય, મયા વા અઞ્ઞેન વા એસ અત્થો અલબ્ભનેય્યો નાનપ્પકારેન વાયમિત્વાપિ ન સક્કા લદ્ધું, તદા પણ્ડિતો પુરિસો અસોચમાનો અકિલમમાનો ‘‘મયા પુબ્બે કતકમ્મં દળ્હં થિરં ન સક્કા પટિબાહિતું, ઇદાનિ કિં સક્કા કાતુ’’ન્તિ અધિવાસયેય્યાતિ.

રાજા બોધિસત્તસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા કમ્મં સોધેત્વા નિદ્દોસભાવં ઞત્વા કુદણ્ડકે હરાપેત્વા મહાસત્તસ્સ મહન્તં યસં દત્વા અત્તનો અત્થધમ્મઅનુસાસકં અમચ્ચરતનં અકાસિ, સેસદારકાનમ્પિ યસં દત્વા ઠાનન્તરાનિ અદાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા બારાણસિરાજા આનન્દો અહોસિ, દારકા થેરાનુથેરા, પણ્ડિતદારકો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

તચસારજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૩૬૯] ૯. મિત્તવિન્દકજાતકવણ્ણના

ક્યાહં દેવાનમકરન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં દુબ્બચભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ મહામિત્તવિન્દકજાતકે (જા. ૧.૫.૧૦૦ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. અયં પન મિત્તવિન્દકો સમુદ્દે ખિત્તો અત્રિચ્છો હુત્વા પુરતો ગન્ત્વા નેરયિકસત્તાનં પચ્ચનટ્ઠાનં ઉસ્સદનિરયં દિસ્વા ‘‘એકં નગર’’ન્તિ સઞ્ઞાય પવિસિત્વા ખુરચક્કં અસ્સાદેસિ. તદા બોધિસત્તો દેવપુત્તો હુત્વા ઉસ્સદનિરયચારિકં ચરતિ. સો તં દિસ્વા પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૦૦. ‘‘ક્યાહં દેવાનમકરં, કિં પાપં પકતં મયા;

યં મે સિરસ્મિં ઓહચ્ચ, ચક્કં ભમતિ મત્થકે’’તિ.

તત્થ ક્યાહં દેવાનમકરન્તિ સામિ દેવપુત્ત, કિં નામ અહં દેવાનં અકરિં, કિં મં દેવા પોથેન્તીતિ. કિં પાપં પકતં મયાતિ દુક્ખમહન્તતાય વેદનાપ્પત્તો અત્તના કતં પાપં અસલ્લક્ખેન્તો એવમાહ. યં મેતિ યેન પાપેન મમ સિરસ્મિં ઓહચ્ચ ઓહનિત્વા ઇદં ખુરચક્કં મમ મત્થકે ભમતિ, તં કિં નામાતિ?

તં સુત્વા બોધિસત્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૦૧. ‘‘અતિક્કમ્મ રમણકં, સદામત્તઞ્ચ દૂભકં;

બ્રહ્મત્તરઞ્ચ પાસાદં, કેનત્થેન ઇધાગતો’’તિ.

તત્થ રમણકન્તિ ફલિકપાસાદં. સદામત્તન્તિ રજતપાસાદં. દૂભકન્તિ મણિપાસાદં. બ્રહ્મત્તરઞ્ચ પાસાદન્તિ સુવણ્ણપાસાદઞ્ચ. કેનત્થેનાતિ ત્વં એતેસુ રમણકાદીસુ ચતસ્સો અટ્ઠ સોળસ દ્વત્તિંસાતિ એતા દેવધીતરો પહાય તે પાસાદે અતિક્કમિત્વા કેન કારણેન ઇધ આગતોતિ.

તતો મિત્તવિન્દકો તતિયં ગાથમાહ –

૧૦૨. ‘‘ઇતો બહુતરા ભોગા, અત્ર મઞ્ઞે ભવિસ્સરે;

ઇતિ એતાય સઞ્ઞાય, પસ્સ મં બ્યસનં ગત’’ન્તિ.