૧. મણિકુણ્ડલવગ્ગો

[૩૫૧] ૧. મણિકુણ્ડલજાતકવણ્ણના

જીનો રથસ્સં મણિકુણ્ડલે ચાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસલરઞ્ઞો અન્તેપુરે સબ્બત્થસાધકં પદુટ્ઠામચ્ચં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ હેટ્ઠા વિત્થારિતમેવ. ઇધ પન બોધિસત્તો બારાણસિરાજા અહોસિ. પદુટ્ઠામચ્ચો કોસલરાજાનં આનેત્વા કાસિરજ્જં ગાહાપેત્વા બારાણસિરાજાનં બન્ધાપેત્વા બન્ધનાગારે પક્ખિપાપેસિ. રાજા ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા આકાસે પલ્લઙ્કેન નિસીદિ, ચોરરઞ્ઞો સરીરે ડાહો ઉપ્પજ્જિ. સો બારાણસિરાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧. ‘‘જીનો રથસ્સં મણિકુણ્ડલે ચ, પુત્તે ચ દારે ચ તથેવ જીનો;

સબ્બેસુ ભોગેસુ અસેસકેસુ, કસ્મા ન સન્તપ્પસિ સોકકાલે’’તિ.

તત્થ જીનો રથસ્સં મણિકુણ્ડલે ચાતિ મહારાજ, ત્વં રથઞ્ચ અસ્સઞ્ચ મણિકુણ્ડલાનિ ચ જીનો, ‘‘જીનો રથસ્સે ચ મણિકુણ્ડલે ચા’’તિપિ પાઠો. અસેસકેસૂતિ નિસ્સેસકેસુ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૨. ‘‘પુબ્બેવ મચ્ચં વિજહન્તિ ભોગા, મચ્ચો વા તે પુબ્બતરં જહાતિ;

અસસ્સતા ભોગિનો કામકામિ, તસ્મા ન સોચામહં સોકકાલે.

૩. ‘‘ઉદેતિ આપૂરતિ વેતિ ચન્દો, અત્થં તપેત્વાન પલેતિ સૂરિયો;

વિદિતા મયા સત્તુક લોકધમ્મા, તસ્મા ન સોચામહં સોકકાલે’’તિ.

તત્થ પુબ્બેવ મચ્ચન્તિ મચ્ચં વા ભોગા પુબ્બેવ પઠમતરઞ્ઞેવ વિજહન્તિ, મચ્ચો વા તે ભોગે પુબ્બતરં જહાતિ. કામકામીતિ ચોરરાજાનં આલપતિ. અમ્ભો, કામે કામયમાન કામકામિ ભોગિનો નામ લોકે અસસ્સતા, ભોગેસુ વા નટ્ઠેસુ જીવમાનાવ અભોગિનો હોન્તિ, ભોગે વા પહાય સયં નસ્સન્તિ, તસ્મા અહં મહાજનસ્સ સોકકાલેપિ ન સોચામીતિ અત્થો. વિદિતા મયા સત્તુક લોકધમ્માતિ ચોરરાજાનં આલપતિ. અમ્ભો, સત્તુક, મયા લાભો અલાભો યસો અયસોતિઆદયો લોકધમ્મા વિદિતા. યથેવ હિ ચન્દો ઉદેતિ ચ પૂરતિ ચ પુન ચ ખીયતિ, યથા ચ સૂરિયો અન્ધકારં વિધમન્તો મહન્તં આલોકં તપેત્વાન પુન સાયં અત્થં પલેતિ અત્થં ગચ્છતિ ન દિસ્સતિ, એવમેવ ભોગા ઉપ્પજ્જન્તિ ચ નસ્સન્તિ ચ, તત્થ કિં સોકેન, તસ્મા ન સોચામીતિ અત્થો.

એવં મહાસત્તો ચોરરઞ્ઞો ધમ્મં દેસેત્વા ઇદાનિ તમેવ ચોરં ગરહન્તો આહ –

૪. ‘‘અલસો ગિહી કામભોગી ન સાધુ, અસઞ્ઞતો પબ્બજિતો ન સાધુ;

રાજા ન સાધુ અનિસમ્મકારી, યો પણ્ડિતો કોધનો તં ન સાધુ.

૫. ‘‘નિસમ્મ ખત્તિયો કયિરા, નાનિસમ્મ દિસમ્પતિ;

નિસમ્મકારિનો રાજ, યસો કિત્તિ ચ વડ્ઢતી’’તિ.

ઇમા પન દ્વે ગાથા હેટ્ઠા વિત્થારિતાયેવ. ચોરરાજા બોધિસત્તં ખમાપેત્વા રજ્જં પટિચ્છાપેત્વા અત્તનો જનપદમેવ ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કોસલરાજા આનન્દો અહોસિ, બારાણસિરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મણિકુણ્ડલજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૩૫૨] ૨. સુજાતજાતકવણ્ણના

કિં નુ સન્તરમાનોવાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મતપિતિકં કુટુમ્બિકં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર પિતરિ મતે પરિદેવમાનો વિચરતિ, સોકં વિનોદેતું ન સક્કોતિ. અથ સત્થા તસ્સ સોતાપત્તિફલૂપનિસ્સયં દિસ્વા સાવત્થિં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાસમણં આદાય તસ્સ ગેહં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસિન્નો તં વન્દિત્વા નિસિન્નં ‘‘કિં, ઉપાસક, સોચસી’’તિ વત્વા ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘આવુસો, પોરાણકપણ્ડિતા પણ્ડિતાનં વચનં સુત્વા પિતરિ કાલકતે ન સોચિંસૂ’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કુટુમ્બિકગેહે નિબ્બત્તિ, ‘‘સુજાતકુમારો’’તિસ્સ નામં કરિંસુ. તસ્સ વયપ્પત્તસ્સ પિતામહો કાલમકાસિ. અથસ્સ પિતા પિતુ કાલકિરિયતો પટ્ઠાય સોકસમપ્પિતો આળાહનં ગન્ત્વા આળાહનતો અટ્ઠીનિ આહરિત્વા અત્તનો આરામે મત્તિકાથૂપં કત્વા તાનિ તત્થ નિદહિત્વા ગતગતવેલાય થૂપં પુપ્ફેહિ પૂજેત્વા ચેતિયં આવિજ્ઝન્તો પરિદેવતિ, નેવ ન્હાયતિ ન લિમ્પતિ ન ભુઞ્જતિ ન કમ્મન્તે વિચારેતિ. તં દિસ્વા બોધિસત્તો ‘‘પિતા મે અય્યકસ્સ મતકાલતો પટ્ઠાય સોકાભિભૂતો ચરતિ, ઠપેત્વા પન મં અઞ્ઞો એતં સઞ્ઞાપેતું ન સક્કોતિ, એકેન નં ઉપાયેન નિસ્સોકં કરિસ્સામી’’તિ બહિગામે એકં મતગોણં દિસ્વા તિણઞ્ચ પાનીયઞ્ચ આહરિત્વા તસ્સ પુરતો ઠપેત્વા ‘‘ખાદ, ખાદ, પિવ, પિવા’’તિ આહ. આગતાગતા નં દિસ્વા ‘‘સમ્મ સુજાત, કિં ઉમ્મત્તકોસિ, મતગોણસ્સ તિણોદકં દેસી’’તિ વદન્તિ. સો ન કિઞ્ચિ પટિવદતિ. અથસ્સ પિતુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘પુત્તો તે ઉમ્મત્તકો જાતો, મતગોણસ્સ તિણોદકં દેતી’’તિ આહંસુ. તં સુત્વા કુટુમ્બિકસ્સ પિતુસોકો અપગતો, પુત્તસોકો પતિટ્ઠિતો. સો વેગેનાગન્ત્વા ‘‘નનુ ત્વં, તાત સુજાત, પણ્ડિતોસિ, કિંકારણા મતગોણસ્સ તિણોદકં દેસી’’તિ વત્વા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૬. ‘‘કિં નુ સન્તરમાનોવ, લાયિત્વા હરિતં તિણં;

ખાદ ખાદાતિ લપસિ, ગતસત્તં જરગ્ગવં.

૭. ‘‘ન હિ અન્નેન પાનેન, મતો ગોણો સમુટ્ઠહે;

ત્વઞ્ચ તુચ્છં વિલપસિ, યથા તં દુમ્મતી તથા’’તિ.

તત્થ સન્તરમાનોવાતિ તુરિતો વિય હુત્વા. લાયિત્વાતિ લુનિત્વા. લપસીતિ વિલપસિ. ગતસત્તં જરગ્ગવન્તિ વિગતજીવિતં જિણ્ણગોણં. યથા તન્તિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં, યથા દુમ્મતિ અપ્પપઞ્ઞો વિલપેય્ય, તથા ત્વં તુચ્છં વિલપસીતિ.

તતો બોધિસત્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૮. ‘‘તથેવ તિટ્ઠતિ સીસં, હત્થપાદા ચ વાલધિ;

સોતા તથેવ તિટ્ઠન્તિ, મઞ્ઞે ગોણો સમુટ્ઠહે.

૯. ‘‘નેવય્યકસ્સ સીસઞ્ચ, હત્થપાદા ચ દિસ્સરે;

રુદં મત્તિકથૂપસ્મિં, નનુ ત્વઞ્ઞેવ દુમ્મતી’’તિ.

તત્થ તથેવાતિ યથા પુબ્બે ઠિતં, તથેવ તિટ્ઠતિ. મઞ્ઞેતિ એતેસં સીસાદીનં તથેવ ઠિતત્તા અયં ગોણો સમુટ્ઠહેય્યાતિ મઞ્ઞામિ. નેવય્યકસ્સ સીસઞ્ચાતિ અય્યકસ્સ પન સીસઞ્ચ હત્થપાદા ચ ન દિસ્સન્તિ. ‘‘પિટ્ઠિપાદા ન દિસ્સરે’’તિપિ પાઠો. નનુ ત્વઞ્ઞેવ દુમ્મતીતિ અહં તાવ સીસાદીનિ પસ્સન્તો એવં કરોમિ, ત્વં પન ન કિઞ્ચિ પસ્સસિ, ઝાપિતટ્ઠાનતો અટ્ઠીનિ આહરિત્વા મત્તિકાથૂપં કત્વા પરિદેવસિ. ઇતિ મં પટિચ્ચ સતગુણેન સહસ્સગુણેન સતસહસ્સગુણેન નનુ ત્વઞ્ઞેવ દુમ્મતિ. ભિજ્જનધમ્મા નામ સઙ્ખારા ભિજ્જન્તિ, તત્થ કા પરિદેવનાતિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તસ્સ પિતા ‘‘મમ પુત્તો પણ્ડિતો ઇધલોકપરલોકકિચ્ચં જાનાતિ, મમ સઞ્ઞાપનત્થાય એતં કમ્મં અકાસી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘તાત સુજાતપણ્ડિત, ‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’તિ મે ઞાતા, ઇતો પટ્ઠાય ન સોચિસ્સામિ, પિતુસોકહરણકપુત્તેન નામ તાદિસેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા પુત્તસ્સ થુતિં કરોન્તો આહ –

૧૦. ‘‘આદિત્તં વત મં સન્તં, ઘતસિત્તંવ પાવકં;

વારિના વિય ઓસિઞ્ચં, સબ્બં નિબ્બાપયે દરં.

૧૧. ‘‘અબ્બહી વત મે સલ્લં, યમાસિ હદયસ્સિતં;

યો મે સોકપરેતસ્સ, પિતુસોકં અપાનુદિ.

૧૨. ‘‘સોહં અબ્બૂળ્હસલ્લોસ્મિ, વીતસોકો અનાવિલો;

ન સોચામિ ન રોદામિ, તવ સુત્વાન માણવ.

૧૩. ‘‘એવં કરોન્તિ સપ્પઞ્ઞા, યે હોન્તિ અનુકમ્પકા;

વિનિવત્તેન્તિ સોકમ્હા, સુજાતો પિતરં યથા’’તિ.

તત્થ નિબ્બાપયેતિ નિબ્બાપયિ. દરન્તિ સોકદરથં. સુજાતો પિતરં યથાતિ યથા મમ પુત્તો સુજાતો મં પિતરં સમાનં અત્તનો સપ્પઞ્ઞતાય સોકમ્હા વિનિવત્તયિ, એવં અઞ્ઞેપિ સપ્પઞ્ઞા સોકમ્હા વિનિવત્તયન્તીતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને કુટુમ્બિકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. તદા સુજાતો અહમેવ અહોસિન્તિ.

સુજાતજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૩૫૩] ૩. વેનસાખજાતકવણ્ણના

નયિદં નિચ્ચં ભવિતબ્બન્તિ ઇદં સત્થા ભગ્ગેસુ સંસુમારગિરં નિસ્સાય ભેસકળાવને વિહરન્તો બોધિરાજકુમારં આરબ્ભ કથેસિ. બોધિરાજકુમારો નામ ઉદેનસ્સ રઞ્ઞો પુત્તો તસ્મિં કાલે સંસુમારગિરે વસન્તો એકં પરિયોદાતસિપ્પં વડ્ઢકિં પક્કોસાપેત્વા અઞ્ઞેહિ રાજૂહિ અસદિસં કત્વા કોકનદં નામ પાસાદં કારાપેસિ. કારાપેત્વા ચ પન ‘‘અયં વડ્ઢકી અઞ્ઞસ્સપિ રઞ્ઞો એવરૂપં પાસાદં કરેય્યા’’તિ મચ્છરાયન્તો તસ્સ અક્ખીનિ ઉપ્પાટાપેસિ. તેનસ્સ અક્ખીનં ઉપ્પાટિતભાવો ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટો જાતો. તસ્મા ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, બોધિરાજકુમારો કિર તથારૂપસ્સ વડ્ઢકિનો અક્ખીનિ ઉપ્પાટાપેસિ, અહો કક્ખળો ફરુસો સાહસિકો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ કક્ખળો ફરુસો સાહસિકોવ. ન કેવલઞ્ચ ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ ખત્તિયસહસ્સાનં અક્ખીનિ ઉપ્પાટાપેત્વા મારેત્વા તેસં મંસેન બલિકમ્મં કારેસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તક્કસિલાયં દિસાપામોક્ખો આચરિયો અહોસિ. જમ્બુદીપતલે ખત્તિયમાણવા બ્રાહ્મણમાણવા ચ તસ્સેવ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિંસુ. બારાણસિરઞ્ઞો પુત્તો બ્રહ્મદત્તકુમારો નામ તસ્સ સન્તિકે તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિ. સો પન પકતિયાપિ કક્ખળો ફરુસો સાહસિકો અહોસિ. બોધિસત્તો અઙ્ગવિજ્જાવસેન તસ્સ કક્ખળફરુસસાહસિકભાવં ઞત્વા ‘‘તાત, ત્વં કક્ખળો ફરુસો સાહસિકો, ફરુસેન નામ લદ્ધં ઇસ્સરિયં અચિરટ્ઠિતિકં હોતિ, સો ઇસ્સરિયે વિનટ્ઠે ભિન્નનાવો વિય સમુદ્દે પતિટ્ઠં ન લભતિ, તસ્મા મા એવરૂપો અહોસી’’તિ તં ઓવદન્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧૪. ‘‘નયિદં નિચ્ચં ભવિતબ્બં બ્રહ્મદત્ત, ખેમં સુભિક્ખં સુખતા ચ કાયે;

અત્થચ્ચયે મા અહુ સમ્પમૂળ્હો, ભિન્નપ્લવો સાગરસ્સેવ મજ્ઝે.

૧૫. ‘‘યાનિ કરોતિ પુરિસો, તાનિ અત્તનિ પસ્સતિ;

કલ્યાણકારી કલ્યાણં, પાપકારી ચ પાપકં;

યાદિસં વપતે બીજં, તાદિસં હરતે ફલ’’ન્તિ.

તત્થ સુખતા ચ કાયેતિ તાત બ્રહ્મદત્ત, યદેતં ખેમં વા સુભિક્ખં વા યા વા એસા સુખતા કાયે, ઇદં સબ્બં ઇમેસં સત્તાનં નિચ્ચં સબ્બકાલમેવ ન ભવતિ, ઇદં પન અનિચ્ચં હુત્વા અભાવધમ્મં. અત્થચ્ચયેતિ સો ત્વં અનિચ્ચતાવસેન ઇસ્સરિયે વિગતે અત્તનો અત્થસ્સ અચ્ચયે યથા નામ ભિન્નપ્લવો ભિન્નનાવો મનુસ્સો સાગરમજ્ઝે પતિટ્ઠં અલભન્તો સમ્પમૂળ્હો હોતિ, એવં મા અહુ સમ્પમૂળ્હો. તાનિ અત્તનિ પસ્સતીતિ તેસં કમ્માનં વિપાકં વિન્દન્તો તાનિ અત્તનિ પસ્સતિ નામ.

સો આચરિયં વન્દિત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા પિતુ સિપ્પં દસ્સેત્વા ઓપરજ્જે પતિટ્ઠાય પિતુ અચ્ચયેન રજ્જં પાપુણિ. તસ્સ પિઙ્ગિયો નામ પુરોહિતો અહોસિ કક્ખળો ફરુસો સાહસિકો. સો યસલોભેન ચિન્તેસિ ‘‘યંનૂનાહં ઇમિના રઞ્ઞા સકલજમ્બુદીપે સબ્બે રાજાનો ગાહાપેય્યં, એવમેસ એકરાજા ભવિસ્સતિ, અહમ્પિ એકપુરોહિતો ભવિસ્સામી’’તિ. સો તં રાજાનં અત્તનો કથં ગાહાપેસિ. રાજા મહતિયા સેનાય નગરા નિક્ખમિત્વા એકસ્સ રઞ્ઞો નગરં રુન્ધિત્વા તં રાજાનં ગણ્હિ. એતેનુપાયેન સકલજમ્બુદીપે રજ્જં ગહેત્વા રાજસહસ્સપરિવુતો ‘‘તક્કસિલાયં રજ્જં ગણ્હિસ્સામી’’તિ અગમાસિ. બોધિસત્તો નગરં પટિસઙ્ખરિત્વા પરેહિ અપ્પધંસિયં અકાસિ.

બારાણસિરાજા ગઙ્ગાનદીતીરે મહતો નિગ્રોધરુક્ખસ્સ મૂલે સાણિં પરિક્ખિપાપેત્વા ઉપરિ વિતાનં કારાપેત્વા સયનં પઞ્ઞપેત્વા નિવાસં ગણ્હિ. સો જમ્બુદીપતલે સહસ્સરાજાનો ગહેત્વા યુજ્ઝમાનોપિ તક્કસિલં ગહેતું અસક્કોન્તો અત્તનો પુરોહિતં પુચ્છિ ‘‘આચરિય, મયં એત્તકેહિ રાજૂહિ સદ્ધિં આગન્ત્વાપિ તક્કસિલં ગહેતું ન સક્કોમ, કિં નુ ખો કાતબ્બ’’ન્તિ. ‘‘મહારાજ, સહસ્સરાજૂનં અક્ખીનિ ઉપ્પાટેત્વા મારેત્વા કુચ્છિં ફાલેત્વા પઞ્ચમધુરમંસં આદાય ઇમસ્મિં નિગ્રોધે અધિવત્થાય દેવતાય બલિકમ્મં કત્વા અન્તવટ્ટીહિ રુક્ખં પરિક્ખિપિત્વા લોહિતપઞ્ચઙ્ગુલિકાનિ કરોમ, એવં નો ખિપ્પમેવ જયો ભવિસ્સતી’’તિ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા અન્તોસાણિયં મહાબલે મલ્લે ઠપેત્વા એકમેકં રાજાનં પક્કોસાપેત્વા નિપ્પીળનેન વિસઞ્ઞં કારેત્વા અક્ખીનિ ઉપ્પાટેત્વા મારેત્વા મંસં આદાય કળેવરાનિ ગઙ્ગાયં પવાહેત્વા વુત્તપ્પકારં બલિકમ્મં કારેત્વા બલિભેરિં આકોટાપેત્વા યુદ્ધાય ગતો.

અથસ્સ અટ્ટાલકતો એકો યક્ખો આગન્ત્વા દક્ખિણક્ખિં ઉપ્પાટેત્વા અગમાસિ, અથસ્સ મહતી વેદના ઉપ્પજ્જિ. સો વેદનાપ્પત્તો આગન્ત્વા નિગ્રોધરુક્ખમૂલે પઞ્ઞત્તાસને ઉત્તાનકો નિપજ્જિ. તસ્મિં ખણે એકો ગિજ્ઝો એકં તિખિણકોટિકં અટ્ઠિં ગહેત્વા રુક્ખગ્ગે નિસિન્નો મંસં ખાદિત્વા અટ્ઠિં વિસ્સજ્જેસિ, અટ્ઠિકોટિ આગન્ત્વા રઞ્ઞો વામક્ખિમ્હિ અયસૂલં વિય પતિત્વા અક્ખિં ભિન્દિ. તસ્મિં ખણે બોધિસત્તસ્સ વચનં સલ્લક્ખેસિ. સો ‘‘અમ્હાકં આચરિયો ‘ઇમે સત્તા બીજાનુરૂપં ફલં વિય કમ્માનુરૂપં વિપાકં અનુભોન્તી’તિ કથેન્તો ઇદં દિસ્વા કથેસિ મઞ્ઞે’’તિ વત્વા વિલપન્તો દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧૬. ‘‘ઇદં તદાચરિયવચો, પારાસરિયો યદબ્રવિ;

‘મા સુ ત્વં અકરિ પાપં, યં ત્વં પચ્છા કતં તપે’.

૧૭. ‘‘અયમેવ સો પિઙ્ગિય વેનસાખો, યમ્હિ ઘાતયિં ખત્તિયાનં સહસ્સં;

અલઙ્કતે ચન્દનસારાનુલિત્તે, તમેવ દુક્ખં પચ્ચાગતં મમ’’ન્તિ.

તત્થ ઇદં તદાચરિયવચોતિ ઇદં તં આચરિયસ્સ વચનં. પારાસરિયોતિ તં ગોત્તેન કિત્તેતિ. પચ્છા કતન્તિ યં પાપં તયા કતં, પચ્છા તં તપેય્ય કિલમેય્ય, તં મા કરીતિ ઓવાદં અદાસિ, અહં પનસ્સ વચનં ન કરિન્તિ. અયમેવાતિ નિગ્રોધરુક્ખં દસ્સેન્તો વિલપતિ. વેનસાખોતિ પત્થટસાખો. યમ્હિ ઘાતયિન્તિ યમ્હિ રુક્ખે ખત્તિયસહસ્સં મારેસિં. અલઙ્કતે ચન્દનસારાનુલિત્તેતિ રાજાલઙ્કારેહિ અલઙ્કતે લોહિતચન્દનસારાનુલિત્તે તે ખત્તિયે યત્થાહં ઘાતેસિં, અયમેવ સો રુક્ખો ઇદાનિ મય્હં કિઞ્ચિ પરિત્તાણં કાતું ન સક્કોતીતિ દીપેતિ. તમેવ દુક્ખન્તિ યં મયા પરેસં અક્ખિઉપ્પાટનદુક્ખં કતં, ઇદં મે તથેવ પટિઆગતં, ઇદાનિ નો આચરિયસ્સ વચનં મત્થકં પત્તન્તિ પરિદેવતિ.

સો એવં પરિદેવમાનો અગ્ગમહેસિં અનુસ્સરિત્વા –

૧૮. ‘‘સામા ચ ખો ચન્દનલિત્તગત્તા, લટ્ઠીવ સોભઞ્જનકસ્સ ઉગ્ગતા;

અદિસ્વા કાલં કરિસ્સામિ ઉબ્બરિં, તં મે ઇતો દુક્ખતરં ભવિસ્સતી’’તિ. –

ગાથમાહ –

તસ્સત્થો – મમ ભરિયા સુવણ્ણસામા ઉબ્બરી યથા નામ સિગ્ગુરુક્ખસ્સ ઉજુ ઉગ્ગતા સાખા મન્દમાલુતેરિતા કમ્પમાના સોભતિ, એવં ઇત્થિવિલાસં કુરુમાના સોભતિ, તમહં ઇદાનિ અક્ખીનં ભિન્નત્તા ઉબ્બરિં અદિસ્વાવ કાલં કરિસ્સામિ, તં મે તસ્સા અદસ્સનં ઇતો મરણદુક્ખતોપિ દુક્ખતરં ભવિસ્સતીતિ.

સો એવં વિલપન્તોવ મરિત્વા નિરયે નિબ્બત્તિ. ન નં ઇસ્સરિયલુદ્ધો પુરોહિતો પરિત્તાણં કાતું સક્ખિ, ન અત્તનો ઇસ્સરિયં. તસ્મિં મતમત્તેયેવ બલકાયો ભિજ્જિત્વા પલાયિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બારાણસિરાજા બોધિરાજકુમારો અહોસિ, પિઙ્ગિયો દેવદત્તો, દિસાપામોક્ખાચરિયો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વેનસાખજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૩૫૪] ૪. ઉરગજાતકવણ્ણના

ઉરગોવ તચં જિણ્ણન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મતપુત્તકં કુટુમ્બિકં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ પન મતભરિયમતપિતિકવત્થુસદિસમેવ. ઇધાપિ તથેવ સત્થા તસ્સ નિવેસનં ગન્ત્વા તં આગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસિન્નં ‘‘કિં, આવુસો, સોચસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, ભન્તે, પુત્તસ્સ મે મતકાલતો પટ્ઠાય સોચામી’’તિ વુત્તે ‘‘આવુસો, ભિજ્જનધમ્મં નામ ભિજ્જતિ, નસ્સનધમ્મં નામ નસ્સતિ, તઞ્ચ ખો ન એકસ્મિંયેવ કુલે, નાપિ એકસ્મિઞ્ઞેવ ગામે, અથ ખો અપરિમાણેસુ ચક્કવાળેસુ તીસુ ભવેસુ અમરણધમ્મો નામ નત્થિ, તબ્ભાવેનેવ ઠાતું સમત્થો એકસઙ્ખારોપિ સસ્સતો નામ નત્થિ, સબ્બે સત્તા મરણધમ્મા, સબ્બે સઙ્ખારા ભિજ્જનધમ્મા, પોરાણકપણ્ડિતાપિ પુત્તે મતે ‘મરણધમ્મં મતં, નસ્સનધમ્મં નટ્ઠ’ન્તિ ન સોચિંસૂ’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બારાણસિયં દ્વારગામકે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા કુટુમ્બં સણ્ઠપેત્વા કસિકમ્મેન જીવિકં કપ્પેસિ. તસ્સ પુત્તો ચ ધીતા ચાતિ દ્વે દારકા અહેસું. સો પુત્તસ્સ વયપ્પત્તસ્સ સમાનકુલતો કુમારિકં આહરિત્વા અદાસિ, ઇતિ તે દાસિયા સદ્ધિં છ જના અહેસું – બોધિસત્તો, ભરિયા, પુત્તો, ધીતા, સુણિસા, દાસીતિ. તે સમગ્ગા સમ્મોદમાના પિયસંવાસા અહેસું. બોધિસત્તો સેસાનં પઞ્ચન્નં એવં ઓવાદં દેતિ ‘‘તુમ્હે યથાલદ્ધનિયામેનેવ દાનં દેથ, સીલં રક્ખથ, ઉપોસથકમ્મં કરોથ, મરણસ્સતિં ભાવેથ, તુમ્હાકં મરણભાવં સલ્લક્ખેથ, ઇમેસઞ્હિ સત્તાનં મરણં ધુવં, જીવિતં અદ્ધુવં, સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા ખયવયધમ્મિનોવ, રત્તિઞ્ચ દિવા ચ અપ્પમત્તા હોથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ ઓવાદં સમ્પટિચ્છિત્વા અપ્પમત્તા મરણસ્સતિં ભાવેન્તિ.

અથેકદિવસં બોધિસત્તો પુત્તેન સદ્ધિં ખેત્તં ગન્ત્વા કસતિ. પુત્તો કચવરં સઙ્કડ્ઢિત્વા ઝાપેતિ. તસ્સાવિદૂરે એકસ્મિં વમ્મિકે આસીવિસો અત્થિ. ધૂમો તસ્સ અક્ખીનિ પહરિ. સો કુદ્ધો નિક્ખમિત્વા ‘‘ઇમં નિસ્સાય મય્હં ભય’’ન્તિ ચતસ્સો દાઠા નિમુજ્જાપેન્તો તં ડંસિ, સો પરિવત્તિત્વા પતિતો. બોધિસત્તો પરિવત્તિત્વા તં પતિતં દિસ્વા ગોણે ઠપેત્વા ગન્ત્વા તસ્સ મતભાવં ઞત્વા તં ઉક્ખિપિત્વા એકસ્મિં રુક્ખમૂલે નિપજ્જાપેત્વા પારુપિત્વા નેવ રોદિ ન પરિદેવિ – ‘‘ભિજ્જનધમ્મં પન ભિન્નં, મરણધમ્મં મતં, સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા મરણનિપ્ફત્તિકા’’તિ અનિચ્ચભાવમેવ સલ્લક્ખેત્વા કસિ. સો ખેત્તસમીપેન ગચ્છન્તં એકં પટિવિસ્સકં પુરિસં દિસ્વા ‘‘તાત, ગેહં ગચ્છસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમા’’તિ વુત્તે તેન હિ અમ્હાકમ્પિ ઘરં ગન્ત્વા બ્રાહ્મણિં વદેય્યાસિ ‘‘અજ્જ કિર પુબ્બે વિય દ્વિન્નં ભત્તં અનાહરિત્વા એકસ્સેવાહારં આહરેય્યાથ, પુબ્બે ચ એકિકાવ દાસી આહારં આહરતિ, અજ્જ પન ચત્તારોપિ જના સુદ્ધવત્થનિવત્થા ગન્ધપુપ્ફહત્થા આગચ્છેય્યાથા’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ ગન્ત્વા બ્રાહ્મણિયા તથેવ કથેસિ. કેન તે, તાત, ઇમં સાસનં દિન્નન્તિ. બ્રાહ્મણેન, અય્યેતિ. સા ‘‘પુત્તો મે મતો’’તિ અઞ્ઞાસિ, કમ્પનમત્તમ્પિસ્સા નાહોસિ. એવં સુભાવિતચિત્તા સુદ્ધવત્થનિવત્થા ગન્ધપુપ્ફહત્થા દાસિં પન આહારં આહરાપેત્વા સેસેહિ સદ્ધિં ખેત્તં અગમાસિ. એકસ્સપિ રોદિતં વા પરિદેવિતં વા નાહોસિ.

બોધિસત્તો પુત્તસ્સ નિપન્નછાયાયમેવ નિસીદિત્વા ભુઞ્જિ. ભુત્તાવસાને સબ્બેપિ દારૂનિ ઉદ્ધરિત્વા તં ચિતકં આરોપેત્વા ગન્ધપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા ઝાપેસું. એકસ્સ ચ એકબિન્દુપિ અસ્સુ નાહોસિ, સબ્બેપિ સુભાવિતમરણસ્સતિનો હોન્તિ. તેસં સીલતેજેન સક્કસ્સ આસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સો ‘‘કો નુ ખો મં ઠાના ચાવેતુકામો’’તિ ઉપધારેન્તો તેસં ગુણતેજેન ઉણ્હભાવં ઞત્વા પસન્નમાનસો હુત્વા ‘‘મયા એતેસં સન્તિકં ગન્ત્વા સીહનાદં નદાપેત્વા સીહનાદપરિયોસાને એતેસં નિવેસનં સત્તરતનપરિપુણ્ણં કત્વા આગન્તું વટ્ટતી’’તિ વેગેન તત્થ ગન્ત્વા આળાહનપસ્સે ઠિતો ‘‘તાત, કિં કરોથા’’તિ આહ. ‘‘એકં મનુસ્સં ઝાપેમ, સામી’’તિ. ‘‘ન તુમ્હે મનુસ્સં ઝાપેસ્સથ, એકં પન મિગં મારેત્વા પચથ મઞ્ઞે’’તિ. ‘‘નત્થેતં સામિ, મનુસ્સમેવ ઝાપેમા’’તિ. ‘‘તેન હિ વેરિમનુસ્સો વો ભવિસ્સતી’’તિ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘ઓરસપુત્તો નો સામિ, ન વેરિકો’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ વો અપ્પિયપુત્તો ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘અતિવિય પિયપુત્તો, સામી’’તિ. ‘‘અથ કસ્મા ન રોદસી’’તિ? સો અરોદનકારણં કથેન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૯. ‘‘ઉરગોવ તચં જિણ્ણં, હિત્વા ગચ્છતિ સં તનું;

એવં સરીરે નિબ્ભોગે, પેતે કાલકતે સતિ.

૨૦. ‘‘ડય્હમાનો ન જાનાતિ, ઞાતીનં પરિદેવિતં;

તસ્મા એતં ન સોચામિ, ગતો સો તસ્સ યા ગતી’’તિ.

તત્થ સં તનુન્તિ અત્તનો સરીરં. નિબ્ભોગેતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ અભાવેન ભોગરહિતે. પેતેતિ પરલોકં પટિગતે. કાલકતેતિ કતકાલે, મતેતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – સામિ, મમ પુત્તો યથા નામ ઉરગો જિણ્ણતચં નિચ્છિન્દિત્વા અનોલોકેત્વા અનપેક્ખો છડ્ડેત્વા ગચ્છેય્ય, એવં અત્તનો સરીરં છડ્ડેત્વા ગચ્છતિ, તસ્સ જીવિતિન્દ્રિયરહિતે સરીરે એવં નિબ્ભોગે તસ્મિઞ્ચ મે પુત્તે પેતે પુન પટિગતે મરણકાલં કત્વા ઠિતે સતિ કો કારુઞ્ઞેન વા પરિદેવેન વા અત્થો. અયઞ્હિ યથા સૂલેહિ વિજ્ઝિત્વા ડય્હમાનો સુખદુક્ખં ન જાનાતિ, એવં ઞાતીનં પરિદેવિતમ્પિ ન જાનાતિ, તેન કારણેનાહં એતં ન સોચામિ. યા તસ્સ અત્તનો ગતિ, તં સો ગતોતિ.

સક્કો બોધિસત્તસ્સ વચનં સુત્વા બ્રાહ્મણિં પુચ્છિ ‘‘અમ્મ, તુય્હં સો કિં હોતી’’તિ? ‘‘દસ માસે કુચ્છિના પરિહરિત્વા થઞ્ઞં પાયેત્વા હત્થપાદે સણ્ઠપેત્વા વડ્ઢિતપુત્તો મે, સામી’’તિ. ‘‘અમ્મ, પિતા તાવ પુરિસભાવેન મા રોદતુ, માતુ હદયં પન મુદુકં હોતિ, ત્વં કસ્મા ન રોદસી’’તિ? સા અરોદનકારણં કથેન્તી –

૨૧. ‘‘અનવ્હિતો તતો આગા, અનનુઞ્ઞાતો ઇતો ગતો;

યથાગતો તથા ગતો, તત્થ કા પરિદેવના.

૨૨. ‘‘ડય્હમાનો ન જાનાતિ, ઞાતીનં પરિદેવિતં;

તસ્મા એતં ન સોચામિ, ગતો સો તસ્સ યા ગતી’’તિ. – ગાથાદ્વયમાહ –

તત્થ અનવ્હિતોતિ અયં તાત મયા પરલોકતો અનવ્હિતો અયાચિતો. આગાતિ અમ્હાકં ગેહં આગતો. ઇતોતિ ઇતો મનુસ્સલોકતો ગચ્છન્તોપિ મયા અનનુઞ્ઞાતોવ ગતો. યથાગતોતિ આગચ્છન્તોપિ યથા અત્તનોવ રુચિયા આગતો, ગચ્છન્તોપિ તથેવ ગતો. તત્થાતિ તસ્મિં તસ્સ ઇતો ગમને કા પરિદેવના. ડય્હમાનોતિ ગાથા વુત્તનયેન વેદિતબ્બા.

સક્કો બ્રાહ્મણિયા કથં સુત્વા તસ્સ ભગિનિં પુચ્છિ ‘‘અમ્મ, તુય્હં સો કિં હોતી’’તિ? ‘‘ભાતા મે, સામી’’તિ. ‘‘અમ્મ, ભગિનિયો નામ ભાતૂસુ સિનેહા હોન્તિ, ત્વં કસ્મા ન રોદસી’’તિ? સા અરોદનકારણં કથેન્તી –

૨૩. ‘‘સચે રોદે કિસા અસ્સં, તસ્સા મે કિં ફલં સિયા;

ઞાતિમિત્તસુહજ્જાનં, ભિય્યો નો અરતી સિયા.

૨૪. ડય્હમાનો ન જાનાતિ, ઞાતીનં પરિદેવિતં;

તસ્મા એતં ન સોચામિ, ગતો સો તસ્સ યા ગતી’’તિ. – ગાથાદ્વયમાહ –

તત્થ સચેતિ યદિ અહં ભાતરિ મતે રોદેય્યં, કિસસરીરા અસ્સં. ભાતુ પન મે તપ્પચ્ચયા વુડ્ઢિ નામ નત્થીતિ દસ્સેતિ. તસ્સા મેતિ તસ્સા મય્હં રોદન્તિયા કિં ફલં કો આનિસંસો ભવેય્ય. મય્હં અવુદ્ધિ પન પઞ્ઞાયતીતિ દીપેતિ. ઞાતિમિત્તસુહજ્જાનન્તિ ઞાતિમિત્તસુહદાનં. અયમેવ વા પાઠો. ભિય્યો નોતિ યે અમ્હાકં ઞાતી ચ મિત્તા ચ સુહદયા ચ, તેસં અધિકતરા અરતિ સિયા.

સક્કો ભગિનિયા કથં સુત્વા ભરિયં પુચ્છિ ‘‘અમ્મ, તુય્હં સો કિં હોતી’’તિ? ‘‘પતિ મે, સામી’’તિ. ‘‘ઇત્થિયો નામ પતિમ્હિ મતે વિધવા હોન્તિ અનાથા, ત્વં કસ્મા ન રોદસી’’તિ. સાપિસ્સ અરોદનકારણં કથેન્તી –

૨૫. ‘‘યથાપિ દારકો ચન્દં, ગચ્છન્તમનુરોદતિ;

એવંસમ્પદમેવેતં, યો પેતમનુસોચતિ.

૨૬. ‘‘ડય્હમાનો ન જાનાતિ, ઞાતીનં પરિદેવિતં;

તસ્મા એતં ન સોચામિ, ગતો સો તસ્સ યા ગતી’’તિ. – ગાથાદ્વયમાહ –

તસ્સત્થો – યથા નામ યત્થ કત્થચિ યુત્તાયુત્તં લબ્ભનીયાલબ્ભનીયં અજાનન્તો બાલદારકો માતુ ઉચ્છઙ્ગે નિસિન્નો પુણ્ણમાસિયં પુણ્ણં ચન્દં આકાસે ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘અમ્મ, ચન્દં મે દેહિ, અમ્મ, ચન્દં મે દેહી’’તિ પુનપ્પુનં રોદતિ, એવંસમ્પદમેવેતં, એવંનિપ્ફત્તિકમેવ એતં તસ્સ રુણ્ણં હોતિ, યો પેતં કાલકતં અનુસોચતિ. ઇતોપિ ચ બાલતરં. કિંકારણા? સો હિ વિજ્જમાનચન્દં અનુરોદતિ, મય્હં પન પતિ મતો એતરહિ અવિજ્જમાનો સૂલેહિ વિજ્ઝિત્વા ડય્હમાનોપિ ન કિઞ્ચિ જાનાતીતિ.

સક્કો ભરિયાય વચનં સુત્વા દાસિં પુચ્છિ ‘‘અમ્મ, તુય્હં સો કિં હોતી’’તિ? ‘‘અય્યો મે, સામી’’તિ. ‘‘નનુ ત્વં ઇમિના પીળેત્વા પોથેત્વા પરિભુત્તા ભવિસ્સસિ, તસ્મા ‘‘સુમુત્તા અહ’’ન્તિ ન રોદસી’’તિ. ‘સામિ, મા એવં અવચ, ન એતં એતસ્સ અનુચ્છવિકં, ખન્તિમેત્તાનુદ્દયસમ્પન્નો મે અય્યપુત્તો, ઉરે સંવડ્ઢિતપુત્તો વિય અહોસી’તિ. ‘‘અથ કસ્મા ન રોદસી’’તિ? સાપિસ્સ અરોદનકારણં કથેન્તી –

૨૭. ‘‘યથાપિ ઉદકકુમ્ભો, ભિન્નો અપ્પટિસન્ધિયો;

એવંસમ્પદમેવેતં, યો પેતમનુસોચતિ.

૨૮. ‘‘ડય્હમાનો ન જાનાતિ, ઞાતીનં પરિદેવિતં;

તસ્મા એતં ન સોચામિ, ગતો સો તસ્સ યા ગતી’’તિ. – ગાથાદ્વયમાહ –

તસ્સત્થો – યથા નામ ઉદકકુમ્ભો ઉક્ખિપિયમાનો પતિત્વા સત્તધા ભિન્નો પુન તાનિ કપાલાનિ પટિપાટિયા ઠપેત્વા સંવિદહિત્વા પટિપાકતિકં કાતું ન સક્કોતિ, યો પેતમનુસોચતિ, તસ્સપિ એતમનુસોચનં એવંનિપ્ફત્તિકમેવ હોતિ, મતસ્સ પુન જીવાપેતું અસક્કુણેય્યત્તા ઇદ્ધિમતો વા ઇદ્ધાનુભાવેન ભિન્નં કુમ્ભં સંવિદહિત્વા ઉદકસ્સ પૂરેતું સક્કા ભવેય્ય, કાલકતો પન ઇદ્ધિબલેનાપિ ન સક્કા પટિપાકતિતં કાતુન્તિ. ઇતરા ગાથા વુત્તત્થાયેવ.

સક્કો સબ્બેસં ધમ્મકથં સુત્વા પસીદિત્વા ‘‘તુમ્હેહિ અપ્પમત્તેહિ મરણસ્સતિ ભાવિતા, તુમ્હે ઇતો પટ્ઠાય સહત્થેન કમ્મં મા કરિત્થ, અહં, સક્કો દેવરાજા, અહં વો ગેહે સત્ત રતનાનિ અપરિમાણાનિ કરિસ્સામિ, તુમ્હે દાનં દેથ, સીલં રક્ખથ, ઉપોસથકમ્મં કરોથ, અપ્પમત્તા હોથા’’તિ તેસં ઓવાદં દત્વા ગેહં અપરિમિતધનં કત્વા પક્કામિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને કુટુમ્બિકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. તદા દાસી ખુજ્જુત્તરા અહોસિ, ધીતા ઉપ્પલવણ્ણા, પુત્તો રાહુલો, માતા ખેમા, બ્રાહ્મણો પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

ઉરગજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૩૫૫] ૫. ઘટજાતકવણ્ણના

અઞ્ઞે સોચન્તિ રોદન્તીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસલરઞ્ઞો એકં અમચ્ચં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ હેટ્ઠા કથિતસદિસમેવ. ઇધ પન રાજા અત્તનો ઉપકારસ્સ અમચ્ચસ્સ મહન્તં યસં દત્વા પરિભેદકાનં કથં ગહેત્વા તં બન્ધાપેત્વા બન્ધનાગારે પવેસેસિ. સો તત્થ નિસિન્નોવ સોતાપત્તિમગ્ગં નિબ્બત્તેસિ. રાજા તસ્સ ગુણં સલ્લક્ખેત્વા મોચાપેસિ. સો ગન્ધમાલં આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસીદિ. અથ નં સત્થા ‘‘અનત્થો કિર તે ઉપ્પન્નો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, ભન્તે, અનત્થેન પન મે અત્થો આગતો, સોતાપત્તિમગ્ગો નિબ્બત્તો’’તિ વુત્તે ‘‘ન ખો, ઉપાસક, ત્વઞ્ઞેવ અનત્થેન અત્થં આહરિ, પોરાણકપણ્ડિતાપિ આહરિંસૂ’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિ, ‘‘ઘટકુમારો’’તિસ્સ નામં કરિંસુ. સો અપરેન સમયેન તક્કસિલાયં ઉગ્ગહિતસિપ્પો ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ. તસ્સ અન્તેપુરે એકો અમચ્ચો દુબ્ભિ. સો તં પચ્ચક્ખતો ઞત્વા રટ્ઠા પબ્બાજેસિ. તદા સાવત્થિયં ધઙ્કરાજા નામ રજ્જં કારેસિ. સો તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તં ઉપટ્ઠહિત્વા હેટ્ઠા વુત્તનયેન અત્તનો વચનં ગાહાપેત્વા બારાણસિરજ્જં ગણ્હાપેસિ. સોપિ રજ્જં ગહેત્વા બોધિસત્તં સઙ્ખલિકાહિ બન્ધાપેત્વા બન્ધનાગારં પવેસેસિ. બોધિસત્તો ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા આકાસે પલ્લઙ્કેન નિસીદિ, ધઙ્કસ્સ સરીરે ડાહો ઉપ્પજ્જિ. સો ગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ સુવણ્ણાદાસફુલ્લપદુમસસ્સિરિકં મુખં દિસ્વા બોધિસત્તં પુચ્છન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૨૯. ‘‘અઞ્ઞે સોચન્તિ રોદન્તિ, અઞ્ઞે અસ્સુમુખા જના;

પસન્નમુખવણ્ણોસિ, કસ્મા ઘટ ન સોચસી’’તિ.

તત્થ અઞ્ઞેતિ તં ઠપેત્વા સેસમનુસ્સા.

અથસ્સ બોધિસત્તો અસોચનકારણં કથેન્તો ચતસ્સો ગાથા અભાસિ –

૩૦. ‘‘નાબ્ભતીતહરો સોકો, નાનાગતસુખાવહો;

તસ્મા ધઙ્ક ન સોચામિ, નત્થિ સોકે દુતીયતા.

૩૧. ‘‘સોચં પણ્ડુ કિસો હોતિ, ભત્તઞ્ચસ્સ ન રુચ્ચતિ;

અમિત્તા સુમના હોન્તિ, સલ્લવિદ્ધસ્સ રુપ્પતો.

૩૨. ‘‘ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે, નિન્ને વા યદિ વા થલે;

ઠિતં મં નાગમિસ્સતિ, એવં દિટ્ઠપદો અહં.

૩૩. ‘‘યસ્સત્તા નાલમેકોવ, સબ્બકામરસાહરો;

સબ્બાપિ પથવી તસ્સ, ન સુખં આવહિસ્સતી’’તિ.

તત્થ નાબ્ભતીતહરોતિ નાબ્ભતીતાહારો, અયમેવ વા પાઠો. સોકો નામ અબ્ભતીતં અતિક્કન્તં નિરુદ્ધં અત્થઙ્ગતં પુન નાહરતિ. દુતીયતાતિ સહાયતા. અતીતાહરણેન વા અનાગતાહરણેન વા સોકો નામ કસ્સચિ સહાયો ન હોતિ, તેનાપિ કારણેનાહં ન સોચામીતિ વદતિ. સોચન્તિ સોચન્તો. સલ્લવિદ્ધસ્સ રુપ્પતોતિ સોકસલ્લેન વિદ્ધસ્સ તેનેવ ઘટ્ટિયમાનસ્સ ‘‘દિટ્ઠા વત નો પચ્ચામિત્તસ્સ પિટ્ઠી’’તિ અમિત્તા સુમના હોન્તીતિ અત્થો.

ઠિતં મં નાગમિસ્સતીતિ સમ્મ ધઙ્કરાજ, એતેસુ ગામાદીસુ યત્થ કત્થચિ ઠિતં મં પણ્ડુકિસભાવાદિકં સોકમૂલકં બ્યસનં ન આગમિસ્સતિ. એવં દિટ્ઠપદોતિ યથા તં બ્યસનં નાગચ્છતિ, એવં મયા ઝાનપદં દિટ્ઠં. ‘‘અટ્ઠલોકધમ્મપદ’’ન્તિપિ વદન્તિયેવ. પાળિયં પન ‘‘ન મત્તં નાગમિસ્સતી’’તિ લિખિતં, તં અટ્ઠકથાયં નત્થિ. પરિયોસાનગાથાય ઇચ્છિતપત્થિતત્થેન ઝાનસુખસઙ્ખાતં સબ્બકામરસં આહરતીતિ સબ્બકામરસાહરો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્સ રઞ્ઞો પહાય અઞ્ઞસહાયે અત્તાવ એકો સબ્બકામરસાહરો નાલં, સબ્બં ઝાનસુખસઙ્ખાતં કામરસં આહરિતું અસમત્થો, તસ્સ રઞ્ઞો સબ્બાપિ પથવી ન સુખં આવહિસ્સતિ. કામાતુરસ્સ હિ સુખં નામ નત્થિ, યો પન કિલેસદરથરહિતં ઝાનસુખં આહરિતું સમત્થો, સો રાજા સુખી હોતીતિ. યો પનેતાય ગાથાય ‘‘યસ્સત્થા નાલમેકો’’તિપિ પાઠો, તસ્સત્થો ન દિસ્સતિ.

ઇતિ ધઙ્કો ઇમા ચતસ્સો ગાથા સુત્વા બોધિસત્તં ખમાપેત્વા રજ્જં પટિચ્છાપેત્વા પક્કામિ. બોધિસત્તોપિ રજ્જં અમચ્ચાનં પટિનિય્યાદેત્વા હિમવન્તપદેસં ગન્ત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ધઙ્કરાજા આનન્દો અહોસિ, ઘટરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ઘટજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૩૫૬] ૬. કોરણ્ડિયજાતકવણ્ણના

એકો અરઞ્ઞેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ધમ્મસેનાપતિં આરબ્ભ કથેસિ. થેરો કિર આગતાગતાનં દુસ્સીલાનં મિગલુદ્દકમચ્છબન્ધાદીનં દિટ્ઠદિટ્ઠાનઞ્ઞેવ ‘‘સીલં ગણ્હથ, સીલં ગણ્હથા’’તિ સીલં દેતિ. તે થેરે ગરુભાવેન તસ્સ કથં ભિન્દિતું અસક્કોન્તા સીલં ગણ્હન્તિ, ગહેત્વા ચ પન ન રક્ખન્તિ, અત્તનો અત્તનો કમ્મમેવ કરોન્તિ. થેરો સદ્ધિવિહારિકે આમન્તેત્વા ‘‘આવુસો, ઇમે મનુસ્સા મમ સન્તિકે સીલં ગણ્હિંસુ, ગણ્હિત્વા ચ પન ન રક્ખન્તી’’તિ આહ. ‘‘ભન્તે, તુમ્હે એતેસં અરુચિયા સીલં દેથ, એતે તુમ્હાકં કથં ભિન્દિતું અસક્કોન્તા ગણ્હન્તિ, તુમ્હે ઇતો પટ્ઠાય એવરૂપાનં સીલં મા અદત્થા’’તિ. થેરો અનત્તમનો અહોસિ. તં પવત્તિં સુત્વા ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, સારિપુત્તત્થેરો કિર દિટ્ઠદિટ્ઠાનઞ્ઞેવ સીલં દેતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ દિટ્ઠદિટ્ઠાનં અયાચન્તાનઞ્ઞેવ સીલં દેતી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં દિસાપામોક્ખસ્સ આચરિયસ્સ જેટ્ઠન્તેવાસિકો કોરણ્ડિયો નામ અહોસિ. તદા સો આચરિયો દિટ્ઠદિટ્ઠાનં કેવટ્ટાદીનં અયાચન્તાનઞ્ઞેવ ‘‘સીલં ગણ્હથ, સીલં ગણ્હથા’’તિ સીલં દેતિ. તે ગહેત્વાપિ ન રક્ખન્તિ આચરિયો તમત્થં અન્તેવાસિકાનં આરોચેસિ. અન્તેવાસિકા ‘‘ભન્તે, તુમ્હે એતેસં અરુચિયા સીલં દેથ, તસ્મા ભિન્દન્તિ, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય યાચન્તાનઞ્ઞેવ દદેય્યાથ, મા અયાચન્તાન’’ન્તિ વદિંસુ. સો વિપ્પટિસારી અહોસિ, એવં સન્તેપિ દિટ્ઠદિટ્ઠાનં સીલં દેતિયેવ.

અથેકદિવસં એકસ્મા ગામા મનુસ્સા આગન્ત્વા બ્રાહ્મણવાચનકત્થાય આચરિયં નિમન્તયિંસુ. સો કોરણ્ડિયમાણવં પક્કોસિત્વા ‘‘તાત, અહં ન ગચ્છામિ, ત્વં ઇમે પઞ્ચસતે માણવે ગહેત્વા તત્થ ગન્ત્વા વાચનકાનિ સમ્પટિચ્છિત્વા અમ્હાકં દિન્નકોટ્ઠાસં આહરા’’તિ પેસેસિ. સો ગન્ત્વા પટિનિવત્તન્તો અન્તરામગ્ગે એકં કન્દરં દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘અમ્હાકં આચરિયો દિટ્ઠદિટ્ઠાનં અયાચન્તાનઞ્ઞેવ સીલં દેતિ, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય યથા યાચન્તાનઞ્ઞેવ દેતિ, તથા નં કરિસ્સામી’’તિ. સો તેસુ માણવેસુ સુખનિસિન્નેસુ ઉટ્ઠાય મહન્તં મહન્તં સેલં ઉક્ખિપિત્વા કન્દરાયં ખિપિ, પુનપ્પુનં ખિપિયેવ. અથ નં તે માણવા ઉટ્ઠાય ‘‘આચરિય, કિં કરોસી’’તિ આહંસુ. સો ન કિઞ્ચિ કથેસિ, તે વેગેન ગન્ત્વા આચરિયસ્સ આરોચેસું. આચરિયો આગન્ત્વા તેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૩૪. ‘‘એકો અરઞ્ઞે ગિરિકન્દરાયં, પગ્ગય્હ પગ્ગય્હ સિલં પવેચ્છસિ;

પુનપ્પુનં સન્તરમાનરૂપો, કોરણ્ડિય કો નુ તવ યિધત્થો’’તિ.

તત્થ કો નુ તવ યિધત્થોતિ કો નુ તવ ઇધ કન્દરાયં સિલાખિપનેન અત્થો.

સો તસ્સ વચનં સુત્વા આચરિયં પબોધેતુકામો દુતિયં ગાથમાહ –

૩૫. ‘‘અહઞ્હિમં સાગરસેવિતન્તં, સમં કરિસ્સામિ યથાપિ પાણિ;

વિકિરિય સાનૂનિ ચ પબ્બતાનિ ચ, તસ્મા સિલં દરિયા પક્ખિપામી’’તિ.

તત્થ અહઞ્હિમન્તિ અહઞ્હિ ઇમં મહાપથવિં. સાગરસેવિતન્તન્તિ સાગરેહિ સેવિતં ચાતુરન્તં. યથાપિ પાણીતિ હત્થતલં વિય સમં કરિસ્સામિ. વિકિરિયાતિ વિકિરિત્વા. સાનૂનિ ચ પબ્બતાનિ ચાતિ પંસુપબ્બતે ચ સિલાપબ્બતે ચ.

તં સુત્વા બ્રાહ્મણો તતિયં ગાથમાહ –

૩૬. ‘‘નયિમં મહિં અરહતિ પાણિકપ્પં, સમં મનુસ્સો કરણાય મેકો;

મઞ્ઞામિમઞ્ઞેવ દરિં જિગીસં, કોરણ્ડિય હાહસિ જીવલોક’’ન્તિ.

તત્થ કરણાય મેકોતિ કરણાય એકો કાતું ન સક્કોતીતિ દીપેતિ. મઞ્ઞામિમઞ્ઞેવ દરિં જિગીસન્તિ અહં મઞ્ઞામિ તિટ્ઠતુ પથવી, ઇમઞ્ઞેવ એકં દરિં જિગીસં પૂરણત્થાય વાયમન્તો સિલા પરિયેસન્તો ઉપાયં વિચિનન્તોવ ત્વં ઇમં જીવલોકં હાહસિ જહિસ્સસિ, મરિસ્સસીતિ અત્થો.

તં સુત્વા માણવો ચતુત્થં ગાથમાહ –

૩૭. ‘‘સચે અયં ભૂતધરં ન સક્કા, સમં મનુસ્સો કરણાય મેકો;

એવમેવ ત્વં બ્રહ્મે ઇમે મનુસ્સે, નાનાદિટ્ઠિકે નાનયિસ્સસિ તે’’તિ.

તસ્સત્થો – સચે અયં એકો મનુસ્સો ઇમં ભૂતધરં પથવિં સમં કાતું ન સક્કા ન સમત્થો, એવમેવ ત્વં ઇમે દુસ્સીલમનુસ્સે નાનાદિટ્ઠિકે નાનયિસ્સસિ, તે એવં ‘‘સીલં ગણ્હથ, સીલં ગણ્હથા’’તિ વદન્તો અત્તનો વસં ન આનયિસ્સસિ, પણ્ડિતપુરિસાયેવ હિ પાણાતિપાતં ‘‘અકુસલ’’ન્તિ ગરહન્તિ. સંસારમોચકાદયો પનેત્થ કુસલસઞ્ઞિનો, તે ત્વં કથં આનયિસ્સસિ, તસ્મા દિટ્ઠદિટ્ઠાનં સીલં અદત્વા યાચન્તાનઞ્ઞેવ દેહીતિ.

તં સુત્વા આચરિયો ‘‘યુત્તં વદતિ કોરણ્ડિયો, ઇદાનિ ન એવરૂપં કરિસ્સામી’’તિ અત્તનો વિરદ્ધભાવં ઞત્વા પઞ્ચમં ગાથમાહ –

૩૮. ‘‘સંખિત્તરૂપેન ભવં મમત્થં, અક્ખાસિ કોરણ્ડિય એવમેતં;

યથા ન સક્કા પથવી સમાયં, કત્તું મનુસ્સેન તથા મનુસ્સા’’તિ.