૭. સબ્રહ્મકસુત્તવણ્ણના

૧૦૬. સત્તમે સબ્રહ્મકાનીતિ સસેટ્ઠકાનિ. યેસન્તિ યેસં કુલાનં. પુત્તાનન્તિ પુત્તેહિ પૂજિતસદ્દયોગેન હિ ઇદં કરણત્થે સામિવચનં. અજ્ઝાગારેતિ સકે ઘરે. પૂજિતા હોન્તીતિ યં ઘરે અત્થિ, તેન પટિજગ્ગિતા મનાપેન ચેવ કાયિકવાચસિકેન ચ પચ્ચુપટ્ઠિતા હોન્તિ. ઇતિ માતાપિતુપૂજકાનિ કુલાનિ ‘‘સબ્રહ્મકાની’’તિ પસંસિત્વા ઉપરિપિ નેસં પસંસનીયતં દસ્સેન્તો ‘‘સપુબ્બદેવતાની’’તિઆદિમાહ.

તત્થ બ્રહ્માતિઆદીનિ તેસં બ્રહ્માદિભાવસાધનત્થં વુત્તાનિ. તત્રાયમત્થવિભાવના – બ્રહ્માતિ સેટ્ઠાધિવચનં. યથા હિ બ્રહ્મુનો ચતસ્સો ભાવના અવિજહિતા હોન્તિ મેત્તા, કરુણા, મુદિતા, ઉપેક્ખાતિ, એવં માતાપિતૂનં પુત્તેસુ ચતસ્સો ભાવના અવિજહિતા હોન્તિ. તા તસ્મિં તસ્મિં કાલે વેદિતબ્બા – કુચ્છિગતસ્મિઞ્હિ દારકે ‘‘કદા ન ખો પુત્તકં અરોગં પરિપુણ્ણઙ્ગપચ્ચઙ્ગં પસ્સિસ્સામા’’તિ માતાપિતૂનં મેત્તચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યદા પનેસ મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો ઊકાહિ વા મઙ્કુલેહિ વા દટ્ઠો દુક્ખસેય્યાય વા પીળિતો પરોદતિ વિરવતિ, તદાસ્સ સદ્દં સુત્વા માતાપિતૂનં કારુઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતિ. આધાવિત્વા વિધાવિત્વા કીળનકાલે પન લોભનીયવયસ્મિં વા ઠિતકાલે દારકં ઓલોકેત્વા માતાપિતૂનં ચિત્તં સપ્પિમણ્ડે પક્ખિત્તસતવિહતકપ્પાસપિચુપટલં વિય મુદુકં આમોદિતં પમોદિતં, તદા નેસં મુદિતા લબ્ભતિ. યદા પન તેસં પુત્તો દારભરણં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા પાટિયેક્કં અગારં અજ્ઝાવસતિ, તદા માતાપિતૂનં ‘‘સક્કોતિ દાનિ નો પુત્તકો અત્તનો ધમ્મતાય જીવિતુ’’ન્તિ મજ્ઝત્તભાવો ઉપ્પજ્જતિ. એવં તસ્મિં કાલે ઉપેક્ખા લબ્ભતિ. એવં માતાપિતૂનં પુત્તેસુ યથાકાલં ચતુબ્બિધસ્સપિ બ્રહ્મવિહારસ્સ લબ્ભનતો બ્રહ્મસદિસવુત્તિતાય વુત્તં ‘‘બ્રહ્માતિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચન’’ન્તિ.

પુબ્બદેવતાતિ એત્થ દેવા નામ તિવિધા – સમ્મુતિદેવા, ઉપપત્તિદેવા, વિસુદ્ધિદેવાતિ. તેસુ સમ્મુતિદેવા નામ રાજાનો ખત્તિયા. તે હિ ‘‘દેવો, દેવી’’તિ લોકે વોહરીયન્તિ, દેવા વિય લોકસ્સ નિગ્ગહાનુગ્ગહસમત્થા ચ હોન્તિ. ઉપપત્તિદેવા નામ ચાતુમહારાજિકતો પટ્ઠાય યાવ ભવગ્ગા ઉપ્પન્ના સત્તા. વિસુદ્ધિદેવા નામ ખીણાસવા સબ્બકિલેસવિસુદ્ધિતો. તત્રાયં વચનત્થો – દિબ્બન્તિ, કીળન્તિ, લળન્તિ, જોતન્તિ પટિપક્ખં જયન્તિ વાતિ દેવા. તેસુ સબ્બસેટ્ઠા વિસુદ્ધિદેવા. યથા તે બાલજનેહિ કતં અપરાધં અગણેત્વા એકન્તેનેવ તેસં અનત્થહાનિં અત્થુપ્પત્તિઞ્ચ આકઙ્ખન્તાવ યથાવુત્તબ્રહ્મવિહારયોગેન અત્થાય હિતાય સુખાય પટિપજ્જન્તિ, દક્ખિણેય્યતાય ચ તેસં કારાનં મહપ્ફલતં મહાનિસંસતઞ્ચ આવહન્તિ; એવમેવ માતાપિતરોપિ પુત્તાનં અપરાધં અગણેત્વા એકન્તેનેવ તેસં અનત્થહાનિં અત્થુપ્પત્તિઞ્ચ આકઙ્ખન્તા વુત્તનયેનેવ ચતુબ્બિધસ્સપિ બ્રહ્મવિહારસ્સ લબ્ભનતો અત્થાય હિતાય સુખાય પટિપજ્જન્તા પરમદક્ખિણેય્યા હુત્વા અત્તનિ કતાનં કારાનં મહપ્ફલતં મહાનિસંસતઞ્ચ આવહન્તિ. સબ્બદેવેહિ ચ પઠમં તેસં ઉપકારવન્તતાય તે આદિતોયેવ દેવા. તેસઞ્હિ વસેન તે પઠમં અઞ્ઞે દેવે ‘‘દેવા’’તિ જાનન્તિ આરાધેન્તિ પયિરુપાસન્તિ, આરાધનવિધિં ઞત્વા તથા પટિપજ્જન્તા તસ્સા પટિપત્તિયા ફલં અધિગચ્છન્તિ, તસ્મા તે પચ્છાદેવા નામ. તેન વુત્તં ‘‘પુબ્બદેવતાતિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચન’’ન્તિ.

પુબ્બાચરિયાતિ પઠમઆચરિયા. માતાપિતરો હિ પુત્તે સિક્ખાપેન્તા અતિતરુણકાલતો પટ્ઠાય ‘‘એવં નિસીદ, એવં ગચ્છ, એવં તિટ્ઠ, એવં સય, એવં ખાદ, એવં ભુઞ્જ, અયં તે ‘તાતા’તિ વત્તબ્બો, અયં ‘ભાતિકા’તિ, અયં ‘ભગિની’તિ, ઇદં નામ કાતું વટ્ટતિ, ઇદં ન વટ્ટતિ, અસુકં નામ ઉપસઙ્કમિતું વટ્ટતિ, અસુકં નામ ન વટ્ટતી’’તિ ગાહેન્તિ સિક્ખાપેન્તિ. અપરભાગે અઞ્ઞે આચરિયાપિ સિપ્પં મુદ્દં ગણનન્તિ એવમાદિં સિક્ખાપેન્તિ, અઞ્ઞે સરણાનિ દેન્તિ, સીલેસુ પતિટ્ઠાપેન્તિ, પબ્બાજેન્તિ, ધમ્મં ઉગ્ગણ્હાપેન્તિ, ઉપસમ્પાદેન્તિ, સોતાપત્તિમગ્ગાદીનિ પાપેન્તિ. ઇતિ સબ્બેપિ તે પચ્છાઆચરિયા નામ. માતાપિતરો પન સબ્બપઠમં. તેનાહ ‘‘પુબ્બાચરિયાતિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચન’’ન્તિ.

આહુનેય્યાતિ આનેત્વા હુનિતબ્બન્તિ આહુનં, દૂરતોપિ આનેત્વા ફલવિસેસં આકઙ્ખન્તેન ગુણવન્તેસુ દાતબ્બાનં અન્નપાનવત્થચ્છાદનાદીનં એતં નામં, ઉપકારખેત્તતાય તં આહુનં અરહન્તીતિ આહુનેય્યા. તેન વુત્તં ‘‘આહુનેય્યાતિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચન’’ન્તિ.

ઇદાનિ તેસં બ્રહ્માદિભાવે કારણં દસ્સેતું ‘‘તં કિસ્સ હેતુ? બહુકારા’’તિઆદિ વુત્તં. તં કિસ્સ હેતૂતિ તં માતાપિતૂનં બ્રહ્માદિઅધિવચનં કેન કારણેનાતિ ચેતિ અત્થો. બહુકારાતિ બહૂપકારા. આપાદકાતિ જીવિતસ્સ આપાદકા, પાલકા. પુત્તાનઞ્હિ માતાપિતૂહિ જીવિતં આપાદિતં પાલિતં ઘટિતં અનુપ્પબન્ધેન પવત્તિતં સમ્પાદિતં. પોસકાતિ હત્થપાદે વડ્ઢેત્વા હદયલોહિતં પાયેત્વા પોસેતારો. ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારોતિ પુત્તાનં ઇમસ્મિં લોકે ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણદસ્સનં નામ માતાપિતરો નિસ્સાય જાતન્તિ તે નેસં ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારો નામ. ઇતિ તેસં બહુકારત્તં બ્રહ્માદિભાવસ્સ કારણં દસ્સિતં, યેન પુત્તો માતાપિતૂનં લોકિયેન ઉપકારેન કેનચિ પરિયાયેન પરિયન્તં પટિકારં કાતું ન સમત્થોયેવ. સચે હિ પુત્તો ‘‘માતાપિતૂનં ઉપકારસ્સ પચ્ચુપકારં કરિસ્સામી’’તિ ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય વાયમન્તો દક્ખિણે અંસકૂટે માતરં, ઇતરસ્મિં પિતરં ઠપેત્વા વસ્સસતાયુકો સકલં વસ્સસતમ્પિ પરિહરેય્ય ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉચ્છાદનપરિમદ્દનન્હાપનસમ્બાહનાદીહિ ચ યથારુચિ ઉપટ્ઠહન્તો તેસં મુત્તકરીસમ્પિ અજિગુચ્છન્તો, ન એત્તાવતા પુત્તેન માતાપિતૂનં પટિકારો કતો હોતિ અઞ્ઞત્ર સદ્ધાદિગુણવિસેસે પતિટ્ઠાપના. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘દ્વિન્નાહં, ભિક્ખવે, ન સુપ્પટિકારં વદામિ. કતમેસં દ્વિન્નં? માતુ ચ પિતુ ચ. એકેન, ભિક્ખવે, અંસેન માતરં પરિહરેય્ય, એકેન અંસેન પિતરં પરિહરેય્ય વસ્સસતાયુકો વસ્સસતજીવી, સો ચ નેસં ઉચ્છાદનપરિમદ્દનન્હાપનસમ્બાહનેન, તે ચ તત્થેવ મુત્તકરીસં ચજેય્યું, ન ત્વેવ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં કતં વા હોતિ પટિકતં વા. ઇમિસ્સા ચ, ભિક્ખવે, મહાપથવિયા પહૂતરત્તરતનાય માતાપિતરો ઇસ્સરિયાધિપચ્ચે રજ્જે પતિટ્ઠાપેય્ય, ન ત્વેવ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં કતં વા હોતિ પટિકતં વા. તં કિસ્સ હેતુ? બહુકારા, ભિક્ખવે, માતાપિતરો પુત્તાનં આપાદકા પોસકા ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારો.

‘‘યો ચ ખો, ભિક્ખવે, માતાપિતરો અસ્સદ્ધે સદ્ધાસમ્પદાય સમાદપેતિ નિવેસેતિ પતિટ્ઠાપેતિ. દુસ્સીલે સીલસમ્પદાય, મચ્છરિનો ચાગસમ્પદાય, દુપ્પઞ્ઞે પઞ્ઞાસમ્પદાય સમાદપેતિ નિવેસેતિ પતિટ્ઠાપેતિ. એત્તાવતા ખો, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં કતઞ્ચ હોતિ પટિકતઞ્ચા’’તિ (અ. નિ. ૨.૩૪).

તથા –

‘‘માતાપિતુઉપટ્ઠાનં, પુત્તદારસ્સ સઙ્ગહો’’તિ; (ખુ. પા. ૫.૬);

‘‘માતાપિતુઉપટ્ઠાનં, ભિક્ખવે, પણ્ડિતપઞ્ઞત્ત’’ન્તિ ચ –

એવમાદીનિ માતાપિતૂનં પુત્તસ્સ બહૂપકારભાવસાધકાનિ સુત્તાનિ દટ્ઠબ્બાનિ.

ગાથાસુ વુચ્ચરેતિ વુચ્ચન્તિ કથીયન્તિ. પજાય અનુકમ્પકાતિ પરેસં પાણં છિન્દિત્વાપિ અત્તનો સન્તકં યંકિઞ્ચિ ચજિત્વાપિ અત્તનો પજં પટિજગ્ગન્તિ ગોપયન્તિ, તસ્મા પજાય અત્તનો પુત્તાનં અનુકમ્પકા અનુગ્ગાહકા.

નમસ્સેય્યાતિ સાયં પાતં ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા ‘‘ઇદં મય્હં ઉત્તમં પુઞ્ઞક્ખેત્ત’’ન્તિ નમક્કારં કરેય્ય. સક્કરેય્યાતિ સક્કારેન પટિમાનેય્ય. ઇદાનિ તં સક્કારં દસ્સેન્તો ‘‘અન્નેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ અન્નેનાતિ યાગુભત્તખાદનીયેન. પાનેનાતિ અટ્ઠવિધપાનેન. વત્થેનાતિ નિવાસનપારુપનેન. સયનેનાતિ મઞ્ચપીઠભિસિબિમ્બોહનાદિના સયનેન. ઉચ્છાદનેનાતિ દુગ્ગન્ધં પટિવિનોદેત્વા સુગન્ધકરણુચ્છાદનેન. ન્હાનેનાતિ સીતકાલે ઉણ્હોદકેન, ઉણ્હકાલે સીતોદકેન ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા ન્હાપનેન. પાદાનં ધોવનેન ચાતિ ઉણ્હોદકસીતોદકેહિ પાદધોવનેન ચેવ તેલમક્ખનેન ચ.

તાય નં પારિચરિયાયાતિ એત્થ નન્તિ નિપાતમત્તં, યથાવુત્તપરિચરણેન. અથ વા પારિચરિયાયાતિ ભરણકિચ્ચકરણકુલવંસપતિટ્ઠાપનાદિના પઞ્ચવિધઉપટ્ઠાનેન. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પઞ્ચહિ ખો, ગહપતિપુત્ત, ઠાનેહિ પુત્તેન પુરત્થિમા દિસા માતાપિતરો પચ્ચુપટ્ઠાતબ્બા ‘ભતો ને ભરિસ્સામિ, કિચ્ચં નેસં કરિસ્સામિ, કુલવંસં ઠપેસ્સામિ, દાયજ્જં પટિપજ્જિસ્સામિ. અથ વા પન નેસં પેતાનં કાલકતાનં દક્ખિણમનુપ્પદસ્સામી’તિ. ઇમેહિ ખો, ગહપતિપુત્ત, પઞ્ચહિ ઠાનેહિ પુત્તેન પુરત્થિમા દિસા માતાપિતરો પચ્ચુપટ્ઠિતા પઞ્ચહિ ઠાનેહિ પુત્તં અનુકમ્પન્તિ – પાપા નિવારેન્તિ, કલ્યાણે નિવેસેન્તિ, સિપ્પં સિક્ખાપેન્તિ, પતિરૂપેન દારેન સંયોજેન્તિ, સમયે દાયજ્જં નિય્યાદેન્તી’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૬૭).

અપિચ યો માતાપિતરો તીસુ વત્થૂસુ અભિપ્પસન્ને કત્વા સીલેસુ વા પતિટ્ઠાપેત્વા પબ્બજ્જાય વા નિયોજેત્વા ઉપટ્ઠહતિ, અયં માતાપિતુઉપટ્ઠાકાનં અગ્ગોતિ વેદિતબ્બો. સા પનાયં પારિચરિયા પુત્તસ્સ ઉભયલોકહિતસુખાવહાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇધેવ નં પસંસન્તિ, પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ આહ. તત્થ ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. માતાપિતુઉપટ્ઠાકઞ્હિ પુગ્ગલં પણ્ડિતમનુસ્સા તત્થ પારિચરિયાય પસંસન્તિ વણ્ણેન્તિ થોમેન્તિ, તસ્સ ચ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જન્તા સયમ્પિ અત્તનો માતાપિતૂસુ તથા પટિપજ્જિત્વા મહન્તં પુઞ્ઞં પસવન્તિ. પેચ્ચાતિ પરલોકં ગન્ત્વા સગ્ગે ઠિતો માતાપિતુપટ્ઠાકો દિબ્બસમ્પત્તીહિ મોદતિ પમોદતિ અભિનન્દતીતિ.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.