૫. સીલસમ્પન્નસુત્તવણ્ણના

૧૦૪. પઞ્ચમે સીલસમ્પન્નાતિ એત્થ સીલં નામ ખીણાસવાનં લોકિયલોકુત્તરસીલં, તેન સમ્પન્ના સમન્નાગતાતિ સીલસમ્પન્ના. સમાધિપઞ્ઞાસુપિ એસેવ નયો. વિમુત્તિ પન ફલવિમુત્તિયેવ, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં પચ્ચવેક્ખણઞાણં. એવમેત્થ સીલાદયો તયો લોકિયલોકુત્તરા, વિમુત્તિ લોકુત્તરાવ, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં લોકિયમેવ. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં પરે ઓવદન્તિ અનુસાસન્તીતિ ઓવાદકા. વિઞ્ઞાપકાતિ કમ્માનિ કમ્મફલાનિ ચ, વિઞ્ઞાપકા, તત્થ ચ ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા, ઇમે ધમ્મા અકુસલા. ઇમે ધમ્મા સાવજ્જા, ઇમે ધમ્મા અનવજ્જા’’તિઆદિના કુસલાદિવિભાગતો ખન્ધાદિવિભાગતો સલક્ખણતો સામઞ્ઞલક્ખણતોતિ વિવિધેહિ નયેહિ ધમ્માનં ઞાપકા અવબોધકા. સન્દસ્સકાતિ તેયેવ ધમ્મે હત્થેન ગહેત્વા વિય પરસ્સ પચ્ચક્ખતો દસ્સેતારો. સમાદપકાતિ યં સીલાદિ યેહિ અસમાદિન્નં, તસ્સ સમાદાપેતારો, તત્થ તે પતિટ્ઠાપેતારો. સમુત્તેજકાતિ એવં કુસલધમ્મેસુ પતિટ્ઠિતાનં ઉપરિ અધિચિત્તાનુયોગે નિયોજનવસેન ચિત્તસ્સ સમ્મા ઉત્તેજકા, યથા વિસેસાધિગમો હોતિ, એવં નિસામનવસેન તેજકા. સમ્પહંસકાતિ તેસં યથાલદ્ધેહિ ઉપરિલદ્ધબ્બેહિ ચ ગુણવિસેસેહિ ચિત્તસ્સ સમ્મા પહંસકા, લદ્ધસ્સાદવસેન સુટ્ઠુ તોસકા. અલંસમક્ખાતારોતિ અલં પરિયત્તં યથાવુત્તં અપરિહાપેત્વા સમ્મદેવ અનુગ્ગહાધિપ્પાયેન અક્ખાતારો.

અથ વા સન્દસ્સકાતિ ધમ્મં દેસેન્તા પવત્તિનિવત્તિયો સભાવસરસલક્ખણતો સમ્મદેવ દસ્સેતારો. સમાદપકાતિ ચિત્તે પતિટ્ઠાપનવસેન તસ્સેવ અત્થસ્સ ગાહાપકા. સમુત્તેજકાતિ તદત્થગ્ગહણે ઉસ્સાહજનનેન સમ્મદેવ વોદપકા જોતકા વા. સમ્પહંસકાતિ તદત્થપટિપત્તિયં આનિસંસદસ્સનેન સમ્મદેવ પહંસકા તોસકા. અલંસમક્ખાતારોતિ સમત્થા હુત્વા વુત્તનયેન સમક્ખાતારો. સદ્ધમ્મસ્સાતિ પટિવેધસદ્ધમ્મસ્સ, તિવિધસ્સાપિ વા સદ્ધમ્મસ્સ દેસેતારો.

દસ્સનમ્પહન્તિ દસ્સનમ્પિ અહં. તં પનેતં ચક્ખુદસ્સનં ઞાણદસ્સનન્તિ દુવિધં. તત્થ પસન્નેહિ ચક્ખૂહિ અરિયાનં ઓલોકનં ચક્ખુદસ્સનં નામ. અરિયભાવકરાનં પન ધમ્માનં અરિયભાવસ્સ ચ વિપસ્સનામગ્ગફલેહિ અધિગમો ઞાણદસ્સનં નામ. ઇમસ્મિં પનત્થે ચક્ખુદસ્સનં અધિપ્પેતં. અરિયાનઞ્હિ પસન્નેહિ ચક્ખૂહિ ઓલોકનમ્પિ સત્તાનં બહૂપકારમેવ. સવનન્તિ ‘‘અસુકો નામ ખીણાસવો અસુકસ્મિં નામ રટ્ઠે વા જનપદે વા ગામે વા નિગમે વા વિહારે વા લેણે વા વસતી’’તિ કથેન્તાનં સોતેન સવનં, એતમ્પિ બહૂપકારમેવ. ઉપસઙ્કમનન્તિ ‘‘દાનં વા દસ્સામિ, પઞ્હં વા પુચ્છિસ્સામિ, ધમ્મં વા સોસ્સામિ, સક્કારં વા કરિસ્સામી’’તિ એવરૂપેન ચિત્તેન અરિયાનં ઉપસઙ્કમનં. પયિરુપાસનન્તિ પઞ્હપયિરુપાસનં, અરિયાનં ગુણે સુત્વા તે ઉપસઙ્કમિત્વા નિમન્તેત્વા દાનં વા દત્વા વત્તં વા કત્વા ‘‘કિં, ભન્તે, કુસલ’’ન્તિઆદિના નયેન પઞ્હપુચ્છનન્તિ અત્થો. વેય્યાવચ્ચાદિકરણં પયિરુપાસનંયેવ. અનુસ્સરણન્તિ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ નિસિન્નસ્સ ‘‘ઇદાનિ અરિયા ગુમ્બલેણમણ્ડપાદીસુ ઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલસુખેહિ વીતિનામેન્તી’’તિ તેસં દિબ્બવિહારાદિગુણવિસેસારમ્મણં અનુસ્સરણં. યો વા તેસં સન્તિકા ઓવાદો લદ્ધો હોતિ, તં આવજ્જિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને સીલં કથિતં, ઇમસ્મિં સમાધિ, ઇમસ્મિં વિપસ્સના, ઇમસ્મિં મગ્ગો, ઇમસ્મિં ફલ’’ન્તિ એવં અનુસ્સરણં.

અનુપબ્બજ્જન્તિ અરિયેસુ ચિત્તં પસાદેત્વા ઘરા નિક્ખમ્મ તેસં સન્તિકે પબ્બજ્જં. અરિયેસુ હિ ચિત્તં પસાદેત્વા તેસંયેવ સન્તિકે પબ્બજિત્વા તેસંયેવ ઓવાદાનુસાસનિં પચ્ચાસીસમાનસ્સ ચરતોપિ પબ્બજ્જા અનુપબ્બજ્જા નામ, અઞ્ઞેસં સન્તિકે ઓવાદાનુસાસનિં પચ્ચાસીસમાનસ્સ ચરતોપિ પબ્બજ્જા અનુપબ્બજ્જા નામ, અરિયેસુ પસાદેન અઞ્ઞત્થ પબ્બજિત્વા અરિયાનં સન્તિકે ઓવાદાનુસાસનિં પચ્ચાસીસમાનસ્સ ચરતોપિ પબ્બજ્જા અનુપબ્બજ્જાવ. અઞ્ઞેસુ પન પસાદેન અઞ્ઞેસંયેવ સન્તિકે પબ્બજિત્વા અઞ્ઞેસંયેવ ઓવાદાનુસાસનિં પચ્ચાસીસમાનસ્સ ચરતો પબ્બજ્જા અનુપબ્બજ્જા નામ ન હોતિ. વુત્તનયેન પબ્બજિતેસુ પન મહાકસ્સપત્થેરસ્સ તાવ અનુપબ્બજ્જં પબ્બજિતા સતસહસ્સમત્તા અહેસું, તથા થેરસ્સેવ સદ્ધિવિહારિકસ્સ ચન્દગુત્તત્થેરસ્સ, તસ્સાપિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ સૂરિયગુત્તત્થેરસ્સ, તસ્સાપિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ અસ્સગુત્તત્થેરસ્સ, તસ્સાપિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ યોનકધમ્મરક્ખિતત્થેરસ્સ. તસ્સ પન સદ્ધિવિહારિકો અસોકરઞ્ઞો કનિટ્ઠભાતા તિસ્સત્થેરો નામ અહોસિ. તસ્સ અનુપબ્બજ્જં પબ્બજિતા અડ્ઢતેય્યકોટિસઙ્ખા અહેસું. દીપપ્પસાદકમહામહિન્દત્થેરસ્સ પન અનુપબ્બજિતાનં ગણનપરિચ્છેદો નત્થિ. યાવજ્જદિવસા લઙ્કાદીપે સત્થરિ પસાદેન પબ્બજન્તા મહામહિન્દત્થેરસ્સેવ અનુપબ્બજ્જન્તિ નામ.

ઇદાનિ યેન કારણેન તેસં અરિયાનં દસ્સનાદિ બહૂપકારન્તિ વુત્તં, તં દસ્સેતું ‘‘તથારૂપે’’તિઆદિમાહ. તત્થ તથારૂપેતિ તાદિસે સીલાદિગુણસમ્પન્ને અરિયે. યસ્મા દસ્સનસવનાનુસ્સરણાનિ ઉપસઙ્કમનપયિરુપાસનટ્ઠાનાનિ, તસ્મા તાનિ અનામસિત્વા ઉપસઙ્કમનપયિરુપાસનાનિયેવ દસ્સેતું ‘‘સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો’’તિ વુત્તં. દસ્સનસવનાનુસ્સરણતો હિ અરિયેસુ ઉપ્પન્નસદ્ધો તે ઉપસઙ્કમિત્વા પયિરુપાસિત્વા પઞ્હં પુચ્છિત્વા લદ્ધસવનાનુત્તરિયો અપરિપૂરે સીલાદિગુણે પરિપૂરેસ્સતીતિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘સદ્ધાજાતો ઉપસઙ્કમતિ, ઉપસઙ્કમન્તો પયિરુપાસતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૧૮૩).

તત્થ સેવતોતિ વત્તપટિવત્તકરણવસેન કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમતો. ભજતોતિ સમ્પિયાયનભત્તિવસેન ભજતો. પયિરુપાસતોતિ પઞ્હપુચ્છનેન પટિપત્તિઅનુકરણેન ચ પયિરુપાસતોતિ તિણ્ણં પદાનં અત્થવિભાગો દીપેતબ્બો. વિમુત્તિઞાણદસ્સનસ્સ પારિપૂરિ એકૂનવીસતિમસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ ઉપ્પત્તિયા વેદિતબ્બા.

એવરૂપા ચ તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂતિઆદીસુ યે યથાવુત્તગુણસમન્નાગમેન એવરૂપા એદિસા ભિન્નસબ્બકિલેસા ભિક્ખૂ, તે દિટ્ઠધમ્મિકાદિહિતેસુ સત્તાનં નિયોજનવસેન અનુસાસનતો સત્થારોતિપિ વુચ્ચન્તિ. જાતિકન્તારાદિનિત્થરણતો સત્થવાહાતિપિ, રાગાદિરણાનં જહનતો જહાપનતો ચ રણઞ્જહાતિપિ, અવિજ્જાતમસ્સ વિનોદનતો વિનોદાપનતો ચ તમોનુદાતિપિ, સપરસન્તાનેસુ પઞ્ઞાઆલોકપઞ્ઞાઓભાસપઞ્ઞાપજ્જોતાનં કરણેન નિબ્બત્તનેન આલોકાદિકરાતિપિ, તથા ઞાણુક્કાઞાણપ્પભાધમ્મુક્કાધમ્મપ્પભાનં ધારણેન કરણેન ચ ઉક્કાધારાતિપિ, પભઙ્કરાતિપિ, આરકત્તા કિલેસેહિ, અનયે ન ઇરિયનતો, અયે ચ ઇરિયનતો પરેસં તથાભાવહેતુભાવતો, સદેવકેન લોકેન અરણીયતો અરિયાતિપિ, પઞ્ઞાચક્ખુધમ્મચક્ખૂનં સાતિસયપટિલાભેન ચક્ખુમન્તોતિપિ વુચ્ચન્તિ.

ગાથાસુ પામોજ્જકરણં ઠાનન્તિ નિરામિસસ્સ પમોદસ્સ નિબ્બત્તકં ઠાનં કારણં. એતન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બનિદસ્સનં સન્ધાય વદતિ. વિજાનતન્તિ સંકિલેસવોદાને યાથાવતો જાનન્તાનં. ભાવિતત્તાનન્તિ ભાવિતસભાવાનં, કાયભાવનાદીહિ ભાવિતસન્તાનાનન્તિ અત્થો. ધમ્મજીવિનન્તિ મિચ્છાજીવં પહાય ધમ્મેન ઞાયેન જીવિકકપ્પનતો, ધમ્મેન વા ઞાયેન અત્તભાવસ્સ પવત્તનતો, સમાપત્તિબહુલતાય વા અગ્ગફલધમ્મેન જીવનતો ધમ્મજીવિનં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યદિદં ભાવિતત્તાનં પરિનિટ્ઠિતસમાધિપઞ્ઞાભાવનાનં તતો એવ ધમ્મજીવિનં અરિયાનં દસ્સનં. એતં અવિપ્પટિસારનિમિત્તાનં સીલાદીનં પારિપૂરિહેતુભાવતો વિજાનતં સપ્પઞ્ઞજાતિકાનં એકન્તેનેવ પીતિપામોજ્જકારણન્તિ.

ઇદાનિ તં તસ્સ કારણભાવં દસ્સેતું ‘‘તે જોતયન્તી’’તિ ઓસાનગાથાદ્વયમાહ. તત્થ તેતિ તે ભાવિતત્તા ધમ્મજીવિનો અરિયા. જોતયન્તીતિ પકાસયન્તિ. ભાસયન્તીતિ સદ્ધમ્મોભાસેન લોકં પભાસયન્તિ, ધમ્મં દેસેન્તીતિ અત્થો. યેસન્તિ યેસં અરિયાનં. સાસનન્તિ ઓવાદં. સમ્મદઞ્ઞાયાતિ પુબ્બભાગઞાણેહિ સમ્મદેવ જાનિત્વા. સેસં વુત્તનયમેવ.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.