૩. આસવક્ખયસુત્તવણ્ણના

૧૦૨. તતિયે જાનતોતિ જાનન્તસ્સ. પસ્સતોતિ પસ્સન્તસ્સ. યદિપિ ઇમાનિ દ્વેપિ પદાનિ એકત્થાનિ, બ્યઞ્જનમેવ નાનં, એવં સન્તેપિ ‘‘જાનતો’’તિ ઞાણલક્ખણં ઉપાદાય પુગ્ગલં નિદ્દિસતિ. જાનનલક્ખણઞ્હિ ઞાણં. ‘‘પસ્સતો’’તિ ઞાણપ્પભાવં ઉપાદાય. દસ્સનપ્પભાવઞ્હિ ઉપાદાય ઞાણસમઙ્ગી પુગ્ગલો ચક્ખુમા વિય પુગ્ગલો ચક્ખુના રૂપાનિ, ઞાણેન વિવટે ધમ્મે પસ્સતિ. અથ વા જાનતોતિ અનુબોધઞાણેન જાનતો. પસ્સતોતિ પટિવેધઞાણેન પસ્સતો. પટિલોમતો વા દસ્સનમગ્ગેન પસ્સતો, ભાવનામગ્ગેન જાનતો. કેચિ પન ‘‘ઞાતતીરણપહાનપરિઞ્ઞાહિ જાનતો, સિખાપ્પત્તવિપસ્સનાય પસ્સતો’’તિ વદન્તિ. અથ વા દુક્ખં પરિઞ્ઞાભિસમયેન જાનતો, નિરોધં સચ્છિકિરિયાભિસમયેન પસ્સતો. તદુભયે ચ સતિ પહાનભાવનાભિસમયા સિદ્ધા એવ હોન્તીતિ ચતુસચ્ચાભિસમયો વુત્તો હોતિ. યદા ચેત્થ વિપસ્સનાઞાણં અધિપ્પેતં, તદા ‘‘જાનતો પસ્સતો’’તિ પદાનં હેતુઅત્થદીપનતા દટ્ઠબ્બા. યદા પન મગ્ગઞાણં અધિપ્પેતં, તદા મગ્ગકિચ્ચત્થદીપનતા.

આસવાનં ખયન્તિ ‘‘જાનતો, અહં ભિક્ખવે, પસ્સતો આસવાનં ખયં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫; સં. નિ. ૩.૧૦૧; ૫.૧૦૯૫) એવમાગતે સબ્બાસવસંવરપરિયાયે ‘‘આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૩૮) ચ સુત્તપદેસુ આસવાનં પહાનં અચ્ચન્તક્ખયો અસમુપ્પાદો ખીણાકારો નત્થિભાવો ‘‘આસવક્ખયો’’તિ વુત્તો. ‘‘આસવાનં ખયા સમણો હોતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૩૮) ફલં.

‘‘પરવજ્જાનુપસ્સિસ્સ, નિચ્ચં ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિનો;

આસવા તસ્સ વડ્ઢન્તિ, આરા સો આસવક્ખયા’’તિ. (ધ. પ. ૨૫૩); –

આદીસુ નિબ્બાનં.

‘‘સેખસ્સ સિક્ખમાનસ્સ, ઉજુમગ્ગાનુસારિનો;

ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં, તતો અઞ્ઞા અનન્તરા;

તતો અઞ્ઞાવિમુત્તસ્સ, ઞાણં વે હોતિ તાદિનો’’તિ. (અ. નિ. ૩.૮૬; ઇતિવુ. ૬૨) –

એવમાગતે ઇન્દ્રિયસુત્તે ઇધ ચ મગ્ગો ‘‘આસવક્ખયો’’તિ વુત્તો. તસ્મા યથાવુત્તનયેન જાનન્તસ્સ પસ્સન્તસ્સ અહં અરિયમગ્ગાધિગમં વદામીતિ વુત્તં હોતિ. નો અજાનતો નો અપસ્સતોતિ યો પન ન જાનાતિ ન પસ્સતિ, તસ્સ નો વદામીતિ અત્થો. એતેન યે અજાનતો અપસ્સતોપિ સંસારસુદ્ધિં વદન્તિ, તે પટિક્ખિપતિ. પુરિમેન વા પદદ્વયેન ઉપાયો વુત્તો, ઇમિના અનુપાયપટિસેધો. સઙ્ખેપેન ચેત્થ ઞાણં આસવક્ખયકરં, સેસં તસ્સ પરિક્ખારોતિ દસ્સેતિ.

ઇદાનિ યં જાનતો યં પસ્સતો આસવક્ખયો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, જાનતો’’તિ પુચ્છં આરભિ. તત્થ જાનના બહુવિધા. દબ્બજાતિકો એવ હિ કોચિ ભિક્ખુ છત્તં કાતું જાનાતિ, કોચિ ચીવરાદીનં અઞ્ઞતરં, તસ્સ ઈદિસાનિ કમ્માનિ વત્તસીસે ઠત્વા કરોન્તસ્સ સા જાનના ‘‘મગ્ગફલાનં પદટ્ઠાનં ન હોતી’’તિ ન વત્તબ્બા. યો પન સાસને પબ્બજિત્વા વેજ્જકમ્માદીનિ કાતું જાનાતિ, તસ્સેવં જાનતો આસવા વડ્ઢન્તિયેવ. તસ્મા યં જાનતો યં પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ, તદેવ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિ. તત્થ યં વત્તબ્બં ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં, તં હેટ્ઠા યોનિસોમનસિકારસુત્તે સઙ્ખેપતો વુત્તમેવ.

તત્થ પન ‘‘યોનિસો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મનસિ કરોન્તો અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતી’’તિ (ઇતિવુ. ૧૬) આગતત્તા ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ યોનિસો મનસિ કરોતી’’તિઆદિના અત્થવિભાવના કતા. ઇધ ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ, ભિક્ખવે, જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫; સં. નિ. ૩.૧૦૧; ૫.૧૦૯૫) આગતત્તા ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ પરિઞ્ઞાપટિવેધવસેન પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન મગ્ગઞાણેન જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતી’’તિઆદિના નયેન યોજેતબ્બં. આસવેસુ ચ પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠાસવો ખીયતિ, તતિયમગ્ગેન કામાસવો, ચતુત્થમગ્ગેન ભવાસવો અવિજ્જાસવો ચ ખીયતીતિ વેદિતબ્બો.

ગાથાસુ વિમુત્તિઞાણન્તિ વિમુત્તિયં નિબ્બાને ફલે ચ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. ઉત્તમન્તિ ઉત્તમધમ્મારમ્મણત્તા ઉત્તમં. ખયે ઞાણન્તિ આસવાનં સંયોજનાનઞ્ચ ખયે ખયકરે અરિયમગ્ગે ઞાણં. ‘‘ખીણા સંયોજના ઇતિ ઞાણ’’ન્તિ ઇધાપિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તેન પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણં દસ્સેતિ. એવમેત્થ ચત્તારિપિ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ વુત્તાનિ હોન્તિ. અવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણા હિ ઇધ નત્થિ અરહત્તફલાધિગમસ્સ અધિપ્પેતત્તા. યથા ચેત્થ જાનતો પસ્સતોતિ નિબ્બાનાધિગમેન સમ્માદિટ્ઠિકિચ્ચં અધિકં કત્વા વુત્તં, એવં સમ્મપ્પધાનકિચ્ચમ્પિ અધિકમેવ ઇચ્છિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ન ત્વેવિદં કુસીતેના’’તિ ઓસાનગાથમાહ.

તત્થ ન ત્વેવિદન્તિ ન તુ એવ ઇદં. તુસદ્દો નિપાતમત્તં. બાલેનમવિજાનતાતિ મકારો પદસન્ધિકરો. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – ઇદં સેક્ખમગ્ગેન અસેક્ખમગ્ગેન ચ પત્તબ્બં અભિજ્ઝાકાયગન્થાદિસબ્બગન્થાનં પમોચનં પમોચનસ્સ નિમિત્તભૂતં નિબ્બાનં ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના ચત્તારિ સચ્ચાનિ યથાભૂતં અવિજાનતા તતો એવ બાલેન અવિદ્દસુના યથા અધિગન્તું ન સક્કા, એવં કુસીતેન નિબ્બીરિયેનાપિ, તસ્મા તદધિગમાય આરદ્ધવીરિયેન ભવિતબ્બન્તિ. તેનાહ ભગવા ‘‘આરદ્ધવીરિયસ્સાયં ધમ્મો, નો કુસીતસ્સ’’ (દી. નિ. ૩.૩૫૮).

‘‘આરમ્ભથ નિક્કમથ, યુઞ્જથ બુદ્ધસાસને;

ધુનાથ મચ્ચુનો સેનં, નળાગારંવ કુઞ્જરો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૮૫; નેત્તિ. ૨૯; મિ. પ. ૫.૧.૪);

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.