૧૦. જાગરિયસુત્તવણ્ણના

૪૭. દસમે જાગરોતિ જાગરકો વિગતનિદ્દો જાગરિયં અનુયુત્તો, રત્તિન્દિવં કમ્મટ્ઠાનમનસિકારે યુત્તપ્પયુત્તોતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પુબ્બરત્તાપરરત્તં જાગરિયાનુયોગમનુયુત્તો હોતિ? ઇધ ભિક્ખુ દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ, રત્તિયા પઠમં યામં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ, રત્તિયા મજ્ઝિમં યામં દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેતિ પાદે પાદં અચ્ચાધાય સતો સમ્પજાનો ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિ કરિત્વા, રત્તિયા પચ્છિમં યામં પચ્ચુટ્ઠાય ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ. એવં ભિક્ખુ પુબ્બરત્તાપરરત્તં જાગરિયાનુયોગમનુયુત્તો હોતી’’તિ (વિભ. ૫૧૯).

ચસદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, તેન વક્ખમાને સતાદિભાવે સમ્પિણ્ડેતિ. અસ્સાતિ સિયા, ભવેય્યાતિ અત્થો. ‘‘જાગરો ચ ભિક્ખુ વિહરેય્યા’’તિ ચ પઠન્તિ. સબ્બત્થ સબ્બદા ચ કમ્મટ્ઠાનાવિજહનવસેન સતિઅવિપ્પવાસેન સતો સમ્પજાનોતિ સત્તટ્ઠાનિયસ્સ ચતુબ્બિધસ્સપિ સમ્પજઞ્ઞસ્સ વસેન સમ્પજાનો. સમાહિતોતિ ઉપચારસમાધિના અપ્પનાસમાધિના ચ સમાહિતો એકગ્ગચિત્તો. પમુદિતોતિ પટિપત્તિયા આનિસંસદસ્સનેન ઉત્તરુત્તરિ વિસેસાધિગમેન વીરિયારમ્ભસ્સ ચ અમોઘભાવદસ્સનેન પમુદિતો પામોજ્જબહુલો. વિપ્પસન્નોતિ તતો એવ પટિપત્તિભૂતાસુ તીસુ સિક્ખાસુ પટિપત્તિદેસકે ચ સત્થરિ સદ્ધાબહુલતાય સુટ્ઠુ પસન્નો. સબ્બત્થ અસ્સાતિ સમ્બન્ધો વિહરેય્યાતિ વા.

તત્થ કાલવિપસ્સી ચ કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ તસ્મિં કાલે વિપસ્સકો, તત્થ વા કમ્મટ્ઠાનાનુયોગે કાલવિપસ્સી કાલાનુરૂપં વિપસ્સકો. કિં વુત્તં હોતિ? વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા કલાપસમ્મસનાદિવસેન સમ્મસન્તો આવાસાદિકે સત્ત અસપ્પાયે વજ્જેત્વા સપ્પાયે સેવન્તો અન્તરા વોસાનં અનાપજ્જિત્વા પહિતત્તો ચિત્તસ્સ સમાહિતાકારં સલ્લક્ખેન્તો સક્કચ્ચં નિરન્તરં અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિં પવત્તેન્તો યસ્મિં કાલે વિપસ્સનાચિત્તં લીનં હોતિ, તસ્મિં ધમ્મવિચયવીરિયપીતિસઙ્ખાતેસુ, યસ્મિં પન કાલે ચિત્તં ઉદ્ધતં હોતિ, તસ્મિં પસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસઙ્ખાતેસુ કુસલેસુ અનવજ્જેસુ બોજ્ઝઙ્ગધમ્મેસૂતિ એવં તત્થ તસ્મિં તસ્મિં કાલે, તસ્મિં વા કમ્મટ્ઠાનાનુયોગે કાલાનુરૂપં વિપસ્સકો અસ્સાતિ. સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો પન સબ્બત્થેવ ઇચ્છિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સતિઞ્ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, સબ્બત્થિકં વદામી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪; મિ. પ. ૨.૧.૧૩). એત્તાવતા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય જાગરિયં દસ્સેત્વા યેહિ ધમ્મેહિ જાગરિયાનુયોગો સમ્પજ્જતિ, તે પકાસેતિ.

એવં ભગવા આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ ભિક્ખુનો સઙ્ખેપેનેવ સદ્ધિં ઉપકારકધમ્મેહિ સમ્મસનચારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તથા પટિપજ્જન્તસ્સ પટિપત્તિયા અવઞ્ઝભાવં દસ્સેન્તો ‘‘જાગરસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો’’તિઆદિમાહ. તત્થ જાગરિયાનુયોગે સતિસમ્પજઞ્ઞસમાદાનાનિ સબ્બત્થકાનિ સમ્મોદપસાદાવહાનિ, તત્થ કાલવિપસ્સના નામ વિપસ્સનાય ગબ્ભગ્ગહણં પરિપાકગતં. ઉપક્કિલેસવિમુત્તે હિ વીથિપટિપન્ને વિપસ્સનાઞાણે તિક્ખે સૂરે વહન્તે યોગિનો ઉળારં પામોજ્જં પસાદો ચ હોતિ, તેહિ ચ વિસેસાધિગમસ્સ સન્તિકેયેવ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનતં.

‘‘પામોજ્જબહુલો ભિક્ખુ, પસન્નો બુદ્ધસાસને;

અધિગચ્છે પદં સન્તં, સઙ્ખારૂપસમં સુખ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૪, ૩૮૧);

ગાથાસુ જાગરન્તા સુણાથેતન્તિ એતં મમ વચનં એકન્તેનેવ પમાદનિદ્દાય અવિજ્જાનિદ્દાય પબોધનત્થં જાગરન્તા સતિસમ્પજઞ્ઞાદિધમ્મસમાયોગેન જાગરિયં અનુયુત્તા સુણાથ. યે સુત્તા તે પબુજ્ઝથાતિ યે યથાવુત્તનિદ્દાય સુત્તા સુપનં ઉપગતા, તે તુમ્હે જાગરિયાનુયોગવસેન ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગે સઙ્કડ્ઢિત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેન્તા અપ્પમાદપટિપત્તિયા તતો પબુજ્ઝથ અથ વા જાગરન્તાતિ જાગરનિમિત્તા. ‘‘સુણાથેત’’ન્તિ એત્થ ‘‘એત’’ન્તિ વુત્તં, કિં તં વચનન્તિ આહ ‘‘યે સુત્તા તે પબુજ્ઝથા’’તિઆદિ. તત્થ યે સુત્તાતિ યે કિલેસનિદ્દાય સુત્તા, તે તુમ્હે અરિયમગ્ગપટિબોધેન પબુજ્ઝથ. સુત્તા જાગરિતં સેય્યોતિ ઇદં પબોધસ્સ કારણવચનં. યસ્મા યથાવુત્તસુપતો વુત્તપ્પકારં જાગરિતં જાગરણં અત્થકામસ્સ કુલપુત્તસ્સ સેય્યો પાસંસતરો હિતસુખાવહો, તસ્મા પબુજ્ઝથ. નત્થિ જાગરતો ભયન્તિ ઇદં તત્થ આનિસંસદસ્સનં. યો હિ સદ્ધાદીહિ જાગરણધમ્મેહિ સમન્નાગમેન જાગરો જગ્ગતિ, પમાદનિદ્દં ન ઉપગચ્છતિ, તસ્સ અત્તાનુવાદભયં પરાનુવાદભયં દણ્ડભયં દુગ્ગતિભયં જાતિઆદિનિમિત્તં સબ્બમ્પિ વટ્ટભયં નત્થિ.

કાલેનાતિ આવાસસપ્પાયાદીનં લદ્ધકાલેન. સોતિ નિપાતમત્તં. સમ્મા ધમ્મં પરિવીમંસમાનોતિ વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતં તેભૂમકધમ્મં સમ્મા ઞાયેન યથા નિબ્બિન્દનવિરજ્જનાદયો સમ્ભવન્તિ, એવં પરિતો વીમંસન્તો, સબ્બાકારેન વિપસ્સન્તોતિ અત્થો. એકોદિભૂતોતિ એકો સેટ્ઠો હુત્વા ઉદેતીતિ એકોદિ, સમાધિ. સો એકોદિ ભૂતો જાતો ઉપ્પન્નો એતસ્સાતિ એકોદિભૂતો. અગ્ગિઆહિતાદિસદ્દાનં વિય એત્થ ભૂતસદ્દસ્સ પરવચનં દટ્ઠબ્બં. એકોદિં વા ભૂતો પત્તોતિ એકોદિભૂતો. એત્થ ચ એકોદીતિ મગ્ગસમાધિ અધિપ્પેતો, ‘‘સમાહિતો’’તિ એત્થ પન પાદકજ્ઝાનસમાધિના સદ્ધિં વિપસ્સનાસમાધિ. અથ વા કાલેનાતિ મગ્ગપટિવેધકાલેન. સમ્મા ધમ્મં પરિવીમંસમાનોતિ સમ્મદેવ ચતુસચ્ચધમ્મં પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન વીમંસન્તો, એકાભિસમયેન અભિસમેન્તો. એકોદિભૂતોતિ એકો સેટ્ઠો અસહાયો વા હુત્વા ઉદેતીતિ એકોદિ, ચતુકિચ્ચસાધકો સમ્મપ્પધાનો. સો એકોદિ ભૂતો જાતોતિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ. વિહને તમં સોતિ સો એવંભૂતો અરિયસાવકો અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જાતમં અનવસેસતો વિહનેય્ય સમુચ્છિન્દેય્ય.

ઇતિ ભગવા પટિપત્તિયા અમોઘભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તત્થ દળ્હં નિયોજેન્તો ‘‘તસ્મા હવે’’તિ ઓસાનગાથમાહ. તત્થ તસ્માતિ યસ્મા જાગરતો સતિઅવિપ્પવાસાદિના સમથવિપસ્સનાભાવના પારિપૂરિં ગચ્છતિ, અનુક્કમેન અરિયમગ્ગો પાતુભવતિ, તતો ચસ્સ સબ્બં વટ્ટભયં નત્થિ, તસ્મા. હવેતિ એકંસેન દળ્હં વા. ભજેથાતિ ભજેય્ય. એવં જાગરિયં ભજન્તો ચ આતાપિભાવાદિગુણયુત્તો ભિક્ખુ સંયોજનાનિ ભિન્દિત્વા અગ્ગફલઞાણસઙ્ખાતં અનુત્તરં ઉત્તરરહિતં સમ્બોધિં ફુસે પાપુણેય્ય. સેસં વુત્તનયમેવ.

દસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.