૩. તપનીયસુત્તવણ્ણના

૩૦. તતિયે તપનીયાતિ ઇધ ચેવ સમ્પરાયે ચ તપન્તિ વિબાધેન્તિ વિહેઠેન્તીતિ તપનીયા. તપનં વા દુક્ખં દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયે ચ તસ્સ ઉપ્પાદનેન ચેવ અનુબલપ્પદાનેન ચ હિતાતિ તપનીયા. અથ વા તપન્તિ તેનાતિ તપનં, પચ્છાનુતાપો, વિપ્પટિસારોતિ અત્થો, તસ્સ હેતુભાવતો હિતાતિ તપનીયા. અકતકલ્યાણોતિ અકતં કલ્યાણં ભદ્દકં પુઞ્ઞં એતેનાતિ અકતકલ્યાણો. સેસપદદ્વયં તસ્સેવ વેવચનં. પુઞ્ઞઞ્હિ પવત્તિહિતતાય આયતિંસુખતાય ચ ભદ્દકટ્ઠેન કલ્યાણન્તિ ચ કુચ્છિતસલનાદિઅત્થેન કુસલન્તિ ચ દુક્ખભીરૂનં સંસારભીરૂનઞ્ચ રક્ખનટ્ઠેન ભીરુત્તાણન્તિ ચ વુચ્ચતિ. કતપાપોતિ કતં ઉપચિતં પાપં એતેનાતિ કતપાપો. સેસપદદ્વયં તસ્સેવ વેવચનં. અકુસલકમ્મઞ્હિ લામકટ્ઠેન પાપન્તિ ચ અત્તનો પવત્તિક્ખણે વિપાકક્ખણે ચ ઘોરસભાવતાય લુદ્દન્તિ ચ કિલેસેહિ દૂસિતભાવેન કિબ્બિસન્તિ ચ વુચ્ચતિ. ઇતિ ભગવા ‘‘દ્વે ધમ્મા તપનીયા’’તિ ધમ્માધિટ્ઠાનેન ઉદ્દિસિત્વા અકતં કુસલં ધમ્મં કતઞ્ચ અકુસલં ધમ્મં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન નિદ્દિસિ. ઇદાનિ તેસં તપનીયભાવં દસ્સેન્તો ‘‘સો અકતં મે કલ્યાણન્તિપિ તપ્પતિ, કતં મે પાપન્તિપિ તપ્પતી’’તિ આહ. ચિત્તસન્તાસેન તપ્પતિ અનુતપ્પતિ અનુસોચતીતિ અત્થો.

ગાથાસુ દુટ્ઠુ ચરિતં, કિલેસપૂતિકત્તા વા દુટ્ઠં ચરિતન્તિ દુચ્ચરિતં. કાયેન દુચ્ચરિતં, કાયતો વા પવત્તં દુચ્ચરિતં કાયદુચ્ચરિતં. એવં વચીમનોદુચ્ચરિતાનિપિ દટ્ઠબ્બાનિ. ઇમાનિ ચ કાયદુચ્ચરિતાદીનિ કમ્મપથપ્પત્તાનિ અધિપ્પેતાનીતિ યં ન કમ્મપથપ્પત્તં અકુસલજાતં, તં સન્ધાયાહ ‘‘યઞ્ચઞ્ઞં દોસસઞ્હિત’’ન્તિ. તસ્સત્થો – યમ્પિ ચ અઞ્ઞં કમ્મપથભાવં અપ્પત્તત્તા નિપ્પરિયાયેન કાયકમ્માદિસઙ્ખં ન લભતિ, રાગાદિકિલેસસંસટ્ઠત્તા દોસસહિતં અકુસલં તમ્પિ કત્વાતિ અત્થો. નિરયન્તિ નિરતિઅત્થેન નિરસ્સાદટ્ઠેન વા નિરયન્તિ લદ્ધનામં સબ્બમ્પિ દુગ્ગતિં, અયસઙ્ખાતસુખપ્પટિક્ખેપેન વા સબ્બત્થ સુગતિદુગ્ગતીસુ નિરયદુક્ખં. સો તાદિસો પુગ્ગલો ઉપગચ્છતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

એત્થ ચ કાયદુચ્ચરિતસ્સ તપનીયભાવે નન્દો યક્ખો નન્દો માણવકો નન્દો ગોઘાતકો દ્વે ભાતિકાતિ એતેસં વત્થૂનિ કથેતબ્બાનિ. તે કિર ગાવિં વધિત્વા મંસં દ્વે કોટ્ઠાસે અકંસુ. તતો કનિટ્ઠો જેટ્ઠં આહ – ‘‘મય્હં દારકા બહૂ, ઇમાનિ મે અન્તાનિ દેહી’’તિ. અથ નં જેટ્ઠો – ‘‘સબ્બં મંસં દ્વેધા વિભત્તં, પુન કિમગ્ગહેસી’’તિ પહરિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસિ. નિવત્તિત્વા ચ નં ઓલોકેન્તો મતં દિસ્વા ‘‘ભારિયં વત મયા કતં, સ્વાહં અકારણેનેવ નં મારેસિ’’ન્તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. અથસ્સ બલવવિપ્પટિસારો ઉપ્પજ્જિ. સો ઠિતટ્ઠાનેપિ નિસિન્નટ્ઠાનેપિ તદેવ કમ્મં આવજ્જેતિ, ચિત્તસ્સાદં ન લભતિ, અસિતપીતખાયિતમ્પિસ્સ સરીરે ઓજં ન ફરતિ, અટ્ઠિચમ્મમત્તમેવ અહોસિ. અથ નં એકો થેરો પુચ્છિ ‘‘ઉપાસક, ત્વં અતિવિય કિસો અટ્ઠિચમ્મમત્તો જાતો, કીદિસો તે રોગો, ઉદાહુ અત્થિ કિઞ્ચિ તપનીયં કમ્મં કત’’ન્તિ? સો ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ સબ્બં આરોચેસિ. અથસ્સ સો ‘‘ભારિયં તે, ઉપાસક, કમ્મં કતં, અનપરાધટ્ઠાને અપરદ્ધ’’ન્તિ આહ. સો તેનેવ કમ્મુના કાલં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તિ. વચીદુચ્ચરિતસ્સ પન સુપ્પબુદ્ધસક્કકોકાલિકચિઞ્ચમાણવિકાદીનં વત્થૂનિ કથેતબ્બાનિ, મનોદુચ્ચરિતસ્સ ઉક્કલજયભઞ્ઞાદીનં.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.